Afspraak Energie Efficiency TU/e

Dienst Huisvesting Vastgoed Den Dolech 2, 5612 AZ Eindhoven Postbus 513, 5600 MB Eindhoven www.tue.nl Datum 15 april 2014 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e ing. M.M.W. Meulen

Inhoudsopgave Titel Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e Inleiding 3 Energie rapportages voortgang MJA-3 4 Energie verbruiken gerelateerd aan variabelen (prestatiematen) 5 Ambitie energieverbruik TU/e: 9 Monitoring ambitie m.b.v. KPI s 10 KPI-1: Score SustainaBul KPI-2: BREAAM-NL In-use KPI-3: Aantal living labs KPI-4: Aandeel eigen duurzame opwekking KPI-5: TU/e klimaatneutraal Samenvatting MJA-benchmark opgesteld door AgentschapNL 18 Energiemetingen MetaForum 20 Bijlage: Energiemetingen per gebouw 25

Inleiding: Deze management review is een onderdeel van het energiemanagementsysteem TU/e. Energiemanagement kan omschreven worden als het op structurele en economisch verantwoorde wijze uitvoeren van organisatorische, technische en gedragsmaatregelen om het gebruik van energie (inclusief de energie voor de productie en het gebruik van grond- en hulpstoffen) te beperken. Met invoering van een energiemanagementsysteem wordt structureel aandacht besteed aan voortdurende verbetering van de energie-efficiency. Systematische energiemanagement leidt tot kostenbesparing en vermindert de uitstoot van broeikasgassen. Voor u ligt de eerste management review. Deze review wordt aangeboden aan de klankbordgroep MJA-3. De review bestaat uit de volgende onderdelen: Energie rapportages voortgang MJA-3 Ambitie energieverbruik TU/e Monitoring ambitie m.b.v. KPI s Samenvatting MJA-benchmark opgesteld door AgentschapNL Energiemetingen MetaForum Bijlage: Energiemetingen per gebouw De review mag gezien worden als een verlengstuk / tussenrapportage van het Energie Efficiency Plan 2013-2016 (EEP 2013-2016). 3 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Energie rapportages voortgang MJA-3 Dit hoofdstuk geeft een overzicht in het elektra- en aardgas verbruik (energie verbruik) van de TU/e 2005-2013 en laat zien in hoeverre de TU/e aan de MJA doelstelling voldoet. Elektravergelijk t.o.v. 2005 in kwh en procenten 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Gebruik 36.776.648 37.342.864 38.573.798 37.817.032 39.155.132 42.130.720 41.471.474 39.549.412 39.654.342 verschil 0 566.216 1.797.150 1.040.384 2.378.484 5.354.072 4.694.826 2.772.764 2.877.694 % 100,00% 101,54% 104,89% 102,83% 106,47% 114,56% 112,77% 107,54% 107,82% abs % 0,00% 1,54% 4,89% 2,83% 6,47% 14,56% 12,77% 7,54% 7,82% Uit bovenstaande is te zien dat energiebesparing plaatsvindt. De stijging van elektra en de daling van aardgas wordt hoofdzakelijk veroorzaakt doordat steeds meer gebouwen gebruik maken van de WKO in combinatie met een warmtepomp. Warmtepompen worden elektrisch gevoed. Nieuwbouwprojecten (MetaForum, Ceres en Flux) hebben zelfs geen aardgas aansluiting meer en worden volledig verwarmd (en gekoeld) met warmtepompen. MJA doel is 2% besparing per jaar. In de periode 2005-2020 is dit 20%. In bovenstaande is te zien dat 14% momenteel gerealiseerd is. Toevoeging drinkwater In de MJA wordt getoetst op elektra-, aardgasverbruik en warmtelevering (warmtelevering is voor de TU/e niet van toepassing). De TU/e voegt hier water aan toe als energiestroom, omdat water nodig is voor het primaire proces. Voor een duurzame bedrijfsvoering beseft de TU/e dat met water (drinkwater) spaarzaam omgegaan moet worden. Overzicht waterverbruik TU/e 4 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Het beleid van de TU/e is drinkwater alleen te gebruiken voor de primaire levensbehoeften van de mens. De in 2012 veroorzaakte stijging had te maken met het beperken van het bouwstof naar de omgeving door de sloop van N-laag. Tijdens de sloop is het bouwmateriaal beneveld. Energie verbruiken gerelateerd aan variabelen (prestatiematen) In het vergelijk op de vorige pagina is het energieverbruik van alle TU/e gebouwen genomen. Het is veel interessanter om het energieverbruik te relateren aan variabelen. Variabelen in deze zijn; het totale oppervlak van de gebouwen, het aantal studenten en het aantal FTE s. Variabelen (prestatiematen) In onderstaande grafieken zijn deze drie variabelen van toepassing: Het aantal m² Aantal studenten Aantal FTE Variabelen Prestatiematen 2008 2009 2010 2011 2012 2013 opp m² 332.071 332.071 332.071 336.341 300.042 292.431 Studenten 6880 7118 7177 7558 7611 8206 FTE 2739 2829 2965 2865 2765 2810 Het aantal m² laat een daling zien. Met het nieuwe Masterplan Campus 2020 realiseert de TU/e een compacte campus waar de verschillende disciplines elkaar ongedwongen kunnen ontmoeten. Alle faculteiten worden gehuisvest rondom een groen, autovrij gebied, de zogenaamde Groene loper. Het plan voorziet in de afstoot van 190.189 m² BVO bestaande gebouwen en 127.023 m²bvo renovatie en nieuwbouw. De reductie aan m² BVO is 63.166 m² BVO. Met dit gegeven reduceert de TU/e haar m², van 330.000 naar 270.000 m² BVO. Het aantal studenten laat een groei zien. Verwacht wordt dat de groei de komende jaren voortzet. Het aantal FTE is min of meer gekoppeld aan het aantal studenten. Ook hier wordt een groei verwacht. 5 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Verbruiken per m²: Elektra: minder m² met meer studenten geeft een verhoging van het elektra verbruik per m². De m² worden daardoor intensiever gebruikt, daarnaast zijn de openingstijden de laatste jaren verruimd. Voor renovatie- en nieuwbouw is een streefverbruik per m² berekend (0,84 GJ/m²) om de MJA doelstelling te kunnen halen. Dit streefgetal wordt aangehouden als leidraad bij het ontwerp voor de renovatie- en nieuwbouwprojecten. Aardgas: Door alleen maar gebruik te maken van het warmte- en koude opslag systeem (WKO) bij renovatie- en nieuwbouw is voor deze gebouwen geen gasaansluiting meer benodigd, hierdoor neemt het gas verbruik af. Water: minder m² met meer studenten geeft normaal gesproken een verhoging van het water verbruik per m². Doordat de TU/e kiest voor waterbesparend sanitair en geen proceskoeling uitvoert met drinkwater is deze stijging omgebogen tot een daling. Voorbeeld water verbruik nieuwbouw MetaForum 0,21 m³/m². Dit is een stuk lager dan het gemiddelde dat de bovenstaande grafiek laat zien. De in 2012 veroorzaakte stijging had te maken met het beperken van bouwstof naar de omgeving door de sloop van N-laag. Tijdens de sloop is het bouwmateriaal beneveld. 6 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Verbruiken per student: Elektra: meer studenten werkt hier in het voordeel! De TU/e heeft een hoge basislast die veroorzaakt wordt door de labgebouwen (Helix, Spectrum en Cascade) die 24uur x 7dagen gedurende 52 weken continu in bedrijf zijn. Samen met de IT housing is deze basislast plusminus 70% (28.000 MWh) van het jaarverbruik. Geschat wordt dat een student plusminus 4 uur per dag gebruik maakt van zijn laptop gedurende 200 dagen per jaar. Met een gemiddeld verbruik van 60 Watt per uur geeft dit een energie verbruik van 400 MWh. In verhouding tot de basislast is dit bijna nihil. Conclusie: de groei van het aantal studenten is nauwelijks van invloed op het elektraverbruik. Aardgas: meer studenten = minder gasverbruik per student. Daarnaast neemt het gasverbruik af vanwege de inzet van het WKO systeem. De grafiek geeft een sterke daling die komende jaren wordt voortgezet. Water: ondanks meer studenten minder waterverbruik. Dit heeft alles te maken met de inzet van modern waterbesparend sanitair en geen proceskoeling uitgevoerd met drinkwater. 7 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Verbruiken per FTE: Elektra / Aardgas / Water: het aantal FTE s fluctueert minder dan het aantal studenten. 2013 laat t.o.v. 2008 een lichte stijging zien van 2,5%, terwijl het aantal studenten over deze periode een stijging laat zien van ±20%. Het resultaat is dat de FTE lijnen de zelfde trend volgen echter met minder demping dan bij de studenten. 8 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Ambitie energieverbruik TU/e Een ambitie zonder handelen is dromen! Handelen zonder ambitie is tijdverdrijf! Dus handel met een ambitie Naast de doelstelling van de MJA-3, heeft de TU/e een duurzaamheidsambitie geformuleerd. E.e.a. is uitgewerkt in de roadmap Naar de City of Tomorrow (zie EEP 2013-2016). De TU/e heeft ervoor gekozen om scenario 2 als de ambitie te nemen. Om deze ambitie te kunnen monitoren zijn 4 KPI s (Kritieke Prestatie Indicatoren) ontwikkeld. Grafische weergave scenario 2 Bovenstaand de drie scenario s die uitgewerkt zijn in de roadmap Naar de City of Tomorrow. De grafiek op de volgende pagina laat het verloop van de MJA doelstelling zien (Campus2020 lijn) en de ambitie volgens scenario 2 (Urgenda lijn). De groene lijn 9 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Energie verbruik in GJ Technische Universiteit Eindhoven University of Technology geeft het werkelijk verbruik aan. Te zien is dat de Campus2020 lijn redelijk gevolgd wordt. Voor het volgen van de Urgenda lijn dient nog e.e.a. ingezet te worden. Een project dat hierin gaat helpen is het optimaliseren van de luchthuishouding in Helix (zie EEP 2013-2016). Dit project is ingezet in de vorm van een Energie Prestatie Contract. De verwacht jaarlijkse besparing is 25.000 GJ. Energieverbruik 2011-2020 600.000 500.000 400.000 300.000 200.000 100.000 0 Campus2020 Urgenda Werkelijk Monitoring ambitie m.b.v. KPI s KPI: Kritieke Prestatie Indicator: KPI's, zijn variabelen om prestaties van ondernemingen te analyseren. Om de ambitie duurzaamheid uit de roadmap Naar de City of Tomorrow te kunnen monitoren zijn 4 KPI s ontwikkeld en wordt in dit schrijven een voorstel gedaan een vijfde toe te voegen. De KPI s zijn: KPI-1: Score SustainaBul KPI-2: BREAAM-NL In-use KPI-3: Aantal living labs KPI-4: Aandeel eigen duurzame opwekking KPI-5: TU/e klimaatneutraal KPI-1: Score SustainaBul: De SustainaBul is dé ranglijst van de Nederlandse universiteiten en hogescholen op het gebied van duurzaamheid en transparantie. De SustainaBul is een initiatief (sinds 2012) van Studenten voor Morgen, het landelijk studentennetwerk voor een duurzame toekomst. De TU/e wist in 2012 en in 2013 een derde plaats te behalen onder de universiteiten. Onderstaand het scoringspercentage op de bevraagde onderdelen in 2013 en de te halen ambitie. 10 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Onderdeel Score Ambitie Management & Beleid 83% 93% Onderwijs 75% 100% CO2 uitstoot & Energie 64% 95% Waterverbruik 71% 71% Afvalverwerking 56% 81% Inkoop beleid 71% 100% Duurzaam voedsel 73% 73% Nieuwbouw & Renovatie 100% 100% Betrokkenheid Staf & Studenten 100% 100% De doelstelling voor deze KPI is het bereiken van de eerste plaats in 2016 en te behouden van de top drie notering voor de periode 2013-2015. Voor 2014 is een aangepaste vragenlijst ontvangen, die 15 mei 2014 ingeleverd moet zijn! KPI-2: BREAAM-NL In-use: BREEAM-NL In-Use is een monitoringsinstrument waarmee de duurzaamheidprestaties van bestaande bouwwerken kan monitoren. Het instrument beoordeelt de gebouweigenschappen én het beheer en gebruik ervan. Met de scores kunnen partijen de operationele kosten van een gebouw terugbrengen en de duurzaamheidprestaties verbeteren. Vanwege de integraliteit op het gebied van duurzaamheid is voor dit instrument gekozen. Definitie Als totaalscore kan een gebouw 1 tot 5 sterren behalen op de onderdelen gebouw, beheer en gebruik. Dit wordt behaald door het uitvoeren van maatregelen op de volgende thema s: 11 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Ambitie De doelstellingen voor KPI 2 zijn als volgt gedefinieerd. In 2014 wordt een zelfassessment afgenomen voor vier gebouwen als basis voor een (mogelijk) formeel certificeringstraject voor de vastgoedportefeuille. Dit is inmiddels gedaan. Hierbij dient de score van de panden verbeterd te worden volgens de volgende scores. gebouw: minimaal label good; beheer: label very good; gebruik: label good. Scores zelf-assessment: Conclusie: de onderzochte gebouwen voldoen aan de ambitie. Omdat de gebouwen voldoen aan de ambitie is gekeken naar de potentieel haalbare scoren. Naast de potentieel haalbare score loopt er een studie (afstudeerder Avanz Hogeschool) om te kijken hoe de scores zich verhouden met de exploitatiekosten. Is een score excellent haalbaar? KPI-3: Aantal living labs Deze KPI is voor de management review niet van toepassing. Het gaat hier om het verwezenlijken van twee living labs per jaar. KPI-4: Aandeel eigen duurzame opwekking Aandeel duurzame energie (GJ) = Opgewekte energie (GJ) Gebouwgebonden energie (GJ) + gebruikersgebonden energie (GJ) Onder duurzame energie valt de eigen opwekking van elektriciteit en warmte uit zonlicht, wind, aardwarmte en biomassa. 12 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

KPI-4 2015 2020 2025 2030 Percentage 10% 25% 37,5% 50% Onderstaand is deze KPI schematisch weergegeven: KPI 4 aandeel eigen opwekking duurzame energie Dienst Huisvesting A Gebouwgebonden energiegebruik (GJ per jaar) Dienst Huisvesting B Gebruikersgebonden energiegebruik (GJ per jaar) Faculteiten C Duurzame energie (GJ per jaar) Dienst Huisvesting Energiegebruik Gebouw x (GJ per jaar) Gebouw x Energiegebruik procesmiddelen faculteit y (GJ per jaar) Faculteit y Zonne-energie (GJ-per jaar) Dienst Huisvesting (of ESCO) Biomassa (GJ-per jaar) Dienst Huisvesting (of ESCO) Gebouwgebonden energiegebruik Het EPA_U instrument wordt hier gehanteerd om energiebesparingen in beeld te brengen. Bij de uitvoering van de besparingen wordt rekening gehouden met natuurlijke vervanging. Uitgangspunt conditiemeting systematiek NEN 2767. Uit eerste onderzoek met het EPA_U instrument is gebleken dat we met de bestaande gebouwen maximaal 12% aan energie kunnen besparen wanneer we de standaard energie besparende maatregelen uitvoeren (EPA_U maatregelen). Een andere conclusie is dat we met CAMPUS2020 (nieuwbouw en renovatie projecten) een besparing kunnen realiseren van 20%. Om te voldoen aan de ambitie Scenario 2 komen we uit de eerste berekeningen 18% te kort. Oplossingen (mogelijke) voor deze 18%: Nieuwbouw ambitie op een hoger plan zetten (Voor P2 en P3 volgen we nu scenario 3, EPC 52% lager dan geldende norm.) Meer vierkante meters afstoten, nu is er rekening gehouden met 60.000 m 2BVO Slimmer en intelligenter omgaan met de gebouwgebonden installaties (BaOpt toepassen). Bewustwording verder promoten (bijvoorbeeld: tijdens de zomervakantie met het nieuwe werken, gebouwen efficiënter inzetten en sommige sluiten) Ontwikkeling blijven volgen en nieuwe technologieën toepassen Energie efficiency op proces installaties verbeteren (Voor het gebouw Helix is hiermee een start gemaakt in de vorm van een Energie Prestatie Contract) Projecten in voorbereiding: Ombouwen koelmachine Spectrum naar warmtepompen: Dit project is aangedragen als compensatieproject voor de nieuwbouw Flux. Gebouw Flux gebruikt meer koude 13 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Kosten Technische Universiteit Eindhoven University of Technology dan warmte uit de WKO. Omdat het gebouw voor het totale WKO systeem in balans moet zijn werd voorgesteld om dry-coolers te gaan gebruiken. Omdat het inzetten van dry-coolers niet efficient is, is gezocht naar een compensatie project in de bestaande gebouwen van de TU/e. Dit project is gevonden in het gebouw Spectrum. (zie EEP 2013-2016). Led verlichting Sportvelden: Voor dit project is een netto contante waarde berekening gemaakt, die aangeeft dat de terugverdientijd plusminus 9 jaar is (zie EEP 2013-2016). Vergelijk standaard verlichting / Led verlichting 200000 150000 100000 50000 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Standaard LED Led pilot projecten: Eind 2013 is een Led pilot uitgevoerd in gebouw Helix. ¼ deel van vloer 2 is uitgevoerd met Led verlichting met aanwezigheidsdetectie en daglichtregeling. De berekende besparing is 65% t.o.v. standaard TLD verlichting. Metingen moeten uitwijzen of de besparing daadwerkelijk behaald wordt. Momenteel in uitvoering collegezaal 7 voorzien van Ledverlichting. TLD verlichting en Parspots worden vervangen door Ledbuizen. De verwachte besparing is 55%. Metingen moeten uitwijzen of de besparing daadwerkelijk behaald wordt. Gebruikersgebonden energiegebruik Leidraad is energiezorg, medewerkers bewustmaken van energieverbruiken in het proces en de keten. Momenteel wordt gebouw Helix geoptimaliseerd in de luchthuishouding door middel van een energieprestatiecontract (EPC). Het ombouwen van de zuurkasten heeft in dit project een enorme omvang waarin medewerkers betrokken worden. Energiezorg is het op structurele en economisch verantwoorde wijze uitvoeren van organisatorische, technische en gedragsmaatregelen om het gebruik van energie te minimaliseren Duurzame energie 10% eigen opwekking op eigen terrein is opgenomen in het EEP 2013-2016 (conform scenario 2 ). Voor 10% eigen opwekking met PV beschikt de TU/e niet over voldoende dakoppervlak. Om deze 10% te realiseren is contact gezocht met de Provincie en de Gemeente Eindhoven. Diverse scenario s zijn bekeken, maar concreet is nog geen oplossing gevonden. Onderstaand worden de bekeken scenario s gevisualiseerd en toegelicht. 14 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Scenario 1: Inzet Bio WKK (met vergister) De TU/e heeft deelgenomen in het project Benutting energie(rest)stromen Eindhoven. Het mestoverschot van ruwweg 2 mio ton in Brabant bevind zich in hoofdzaak in het hoefijzer rondom Eindhoven. De PLMV heeft zich ten doel gesteld dit mestoverschot op een verantwoorde wijze af te bouwen en heeft hiervoor de technische kennis en techniek in huis. Het uitgangspunt was, hoe kunnen we dit mestoverschot duurzaam verwerken. Deelnemers in dit project waren: PLMV, De Mispelaar, Waterschap de Dommel, Essent, Gemeente Eindhoven, Provincie Noord-Brabant en TU/e. Het probleem in beide gevallen is, waar plaats ik de Vergister en hoe krijg ik het groene gas bij de BIO WKK. Na diverse gesprekken heeft dit niet geleid tot een oplossing! Scenario 2: Inzet Bio WKK en verkoop duurzame warmte WKO TU/e TU/e neemt de elektriciteit af van de nieuw te bouwen Biomassa centrale van de Gemeente Eindhoven op Strijp S/T. Wanneer de TU/e mede eigenaar wordt mag deze afname gezien worden als energieneutraal, in het geval van geen eigenaar, klimaat neutraal. Mede eigenaar worden kan door een opslag op de kwh prijs die aan de gemeente betaald wordt. Maximale afname 10.000 MWh. Dit is een CO 2 reductie van ongeveer 5kton CO 2. Met deze maatregel wordt voldaan aan de ambitie om in 2015 10% eigen opwekking te hebben. Verkoop duurzame warmte: Om voldoende koude te kunnen laden heeft de TU/e voor het WKO systeem koeltorens nodig. Momenteel wordt in de gebouwen meer koude afgenomen dan warmte. Het laden van koude-, start door het onttrekken van warmte uit de warme bronnen en deze via de koeltorens af te koelen. Deze warmte wordt uitgewisseld met de omgeving. Dit proces is nodig om de WKO in balans te houden (evenveel warmte als koude onttrekking). 15 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

In 2011 is plusminus 18.000 GJ aan warmte uitgewisseld met de omgeving. De gemeente Eindhoven heeft aangegeven twee gegadigden te hebben die deze warmte willen afnemen. Dit zijn het Maxima Medisch Centrum (MMC) en woongroep Vitalis Peppelrode. Door deze warmte duurzaam in te zetten kan de TU/e jaarlijks ca. 150.000 genereren die ingezet kan worden voor het verduurzamen van de Campus. Een uitgewerkte business case moet aangeven wat de opbrengst exact is. Gemeente Eindhoven heeft aangegeven deze business case samen met de TU/e te willen uitwerken. Wanneer bovenstaande uitgevoerd wordt, is het idee van de Gemeente, dat het ontstane warmtenet vanuit de TU/e uiteindelijk gekoppeld kan worden aan het nieuwe warmtenet van de Gemeente Eindhoven. Het nieuwe warmtenet van de gemeente wordt gerealiseerd met de biomassa centrale van Strijp S/T. Het voordeel van het koppelen van de warmte netten is, dat flexibiliteit wordt gecreëerd in de levering. Heeft de TU/e in de toekomst minder warmte overschot, wordt het tekort geleverd door de gemeente en visa versa. In de voor-studie van de business case, heeft het MMC aangegeven niet aangesloten te willen worden op de WKO van de TU/e. Men wil geen langdurige contracten aangaan. Hiermee vervalt dit scenario. Wat blijft er over! De stationspassage die onder het centraal station van Eindhoven doorloopt, wordt vanaf 2013 vervangen. Deze verbouwing wordt gerealiseerd omdat de huidige stationspassage het groeiend aantal reizigers niet meer aankan. Foto-impressie Stationspassage. 16 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

In de huidige planvorming is een WKO-installatie opgenomen om de passage en aanwezige winkels te kunnen voorzien van warmte. Gesprekken met de betrokken personen van ProRail en NS Energy heeft uitgewezen dat er interesse is voor de aansluiting van de stationspassage op de WKO van de TU/e. Het resultaat moet volgens ProRail en NS Energy uiteindelijk zijn dat het bodem energie opslag systeem (bronnensysteem) voor het station komt te vervallen en het systeem van de TU/e deze functie overneemt. De WKO installatie moet warmte en koude leveren met een maximaal debiet van 60m3/h aan grondwater. Voor de koeling is een debiet van 60 m3/h van 9 C bronwater het uitgangspunt met een jaarlijks energie verbruik van 950 MWh (ca. 3.400 GJ). Voor de verwarming is een debiet van 60m3/h van 15 C bronwater het uitgangspunt met een jaarlijks energie verbruik van 1400 MWh (ca. 5.050 GJ). De afstand tussen de circulatieleiding van de WKO van de TU/e en de stationspassage is ongeveer 400 meter. Lichthoven Direct naast het station van Eindhoven worden in de komende jaren nieuwe gebouwen ontwikkeld. Hierin worden woningen, kantoren en een studentenhotel gevestigd. Ook voor deze gebouwen staat een WKO-installatie op de planning voor de warmte- en koudevoorziening. Het studentenhotel wordt ontwikkeld door AM. Vanuit de haalbaarheidsstudie, die eind vorig jaar is uitgevoerd, is door Arcadis de volgende informatie aangedragen. Het studentenhotel heeft een oppervlak van 15.000 m2 bvo en een verwacht verbruik voor verwarming van 760 MWh (ca. 2.750 GJ) en 1.700 vollasturen en voor koeling 180 MWh (ca. 650 GJ) en 600 vollasturen. De gehele ontwikkeling van Lichthoven op lange termijn voorziet in een veelvoud van het vloeroppervlak en energieverbruik. De haalbaarheid van de verdere ontwikkeling van Lichthoven is echter niet duidelijk. Bovenstaand nieuw initiatief wordt momenteel onderzocht. Het achterliggend idee is, om met deze opbrengsten een investering te doen in eigen opwekking van duurzame energie. Eigen opwekking kan zijn, elektra afnemen van de te bouwen Biomassa centrale op Strijp S/T of investeren in PV panelen. PV op de daken van de TU/e Diverse daken op de TU/e zijn bekeken op geschiktheid voor PV panelen. Het dak van Vertigo laagbouw en van het Sportcentrum zijn het meest geschikt. Omdat het dak van de laagbouw van Vertigo vergeven is voor onderzoek aan PV panelen valt dit dak af. Voor het dak van het Sportcentrum is een business case opgesteld, die momenteel wordt behandeld. Opbrengsten: 345 MWh oost-west oriëntatie 128,5 MWh zuid oriëntatie Foto impressie PV op Sportcentrum 17 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

KPI-5: TU/e klimaatneutraal KPI-5 is geen officiële KPI. Deze KPI laat zien de mate van klimaatneutraliteit van de TU/e. In scenario 2 is de ambitie om in 2015 volledig klimaatneutraal te zijn. Inhoudelijk wil dit zeggen dat het elektraverbruik gecompenseerd wordt met Garantie van Oorsprong en dat het aardgasverbruik gecompenseerd wordt met CO 2 credits. Momenteel (2014) is het elektraverbruik gecompenseerd met GvO s Biomassa nederland en het aardgasverbruik voor 25% gecompenseerd door bosaanplant. Voor 2015 dienen naar voor 75% van het gasverbruik CO 2 credits aangeschaft te worden om te voldoen aan de ambitie. (De emissie van aardgas bedraagt 1,767 ton CO2 per 1000Nm³ aardgas) Samenvatting MJA-benchmark opgesteld door AgentschapNL MJA deelnemers vullen jaarlijks (voor 1 april) het E-mjv in. In het E-mjv (elektronischmilieujaarverslag) wordt jaarlijks de voortgang MJA gemonitord. Per brancheorganisatie wordt een benchmark rapport opgesteld. In onderstaande grafieken is de benchmark 2012 te zien van het energieverbruik GJ/m² en energieverbruik GJ/student. In wezen vergelijk je peren met appels. Het enige wat interessant is, is de TU/e te vergelijken met TU Delft en Universiteit van Twente (aangeduid als Enschede). Dit zijn alle drie technische universiteiten. Conclusie bovenstaande en onderstaande grafieken: Interessant is een vergelijk te maken over het aantal studenten per m². Uit de Benchmark Universiteiten 2012 opgesteld door AOS studley is onderstaande tabel gemaakt. UT heeft haar Masterplannen gereed, te zien is dat de UT het dichtstbevolkt is per m². Dit verklaart het (geringe) meer-verbruik GJ/m² t.o.v. TU/e en TUD. Minder m² met meer studenten geeft een geringer verbruik per student. In onderstaande tabel zijn twee berekeningen gemaakt, waarmee de universiteiten met elkaar worden vergeleken, indien uitgegaan wordt van de referentie van de UT en de referentie TUD. Conclusie uit beide berekeningen is dat de TU/e in vergelijking tot de andere op grote voet leeft. Het reduceren van m², waarmee de TU/e in het Campus2020 plan is begonnen is een must. 18 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

m² VVO Studenten Stud/m² Ref UT Ref TUD TU Delft 444.697 17.909 0,040 325.895 444.697 UT Enschede 169.471 9.313 0,055 169.471 231.250 TU Eindhoven 271.026 7.762 0,029 141.247 192.738 Onderstaand het cumulatief effect van de ingezette Proces Efficiency (PE) maatregelen vanaf 2009. De TU/e zit hier onder het gemiddelde (donkergroenebalk), dit is exclusief de Campus2020 projecten. MetaForum is vanaf 2013 meegenomen. Overige universiteiten zijn anoniem weergegeven. Aandeel Duurzame Energie (DE) maatregelen. Hierin is duidelijk te zien welke universiteiten het energieverbruik CO 2 gecompenseerd hebben. De TU/e heeft het elektra verbruik voor 100% gecompenseerd met Garanties van Oorsprong, aardgas voor 25% gecompenseerd met bos aanplant. Donkergroene balk is de TU/e, overige universiteiten zijn anoniem weergegeven. 19 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Energiemetingen MetaForum Het meest interessant is te kijken of nieuwbouw MetaForum voldoet aan het ambitie verbruik (0,84 GJ/m²) opgegeven in het EEP 2013-2016. In onderstaande tabel zijn de verbruiken van de 4 trafo s weergegeven. Maand HK1 HK2 HK3 HL Totaal GJ m²bvo GJ/m² /maand GJ/m² /jaar GJ/m² /jaar GJ/m² /jaar gem maand kwh kwh kwh kwh temperatuur Aug 2012 19.560 16.830 128.520 133.210 298.120 2.683 28.434 0,094 19,0 C Sep 2012 19.760 18.970 63.840 66.920 169.490 1.525 28.434 0,054 jaar periode 1 14,0 C Oct 2012 29.080 33.980 70.670 76.590 210.320 1.893 28.434 0,067 10,5 C Nov 2012 27.610 74.900 100.530 77.810 280.850 2.528 28.434 0,089 6,9 C Dec 2012 53.380 35.630 131.200 58.020 278.230 2.504 28.434 0,088 4,9 C Jan 2013 82.240 74.990 109.230 80.480 346.940 3.122 28.434 0,110 jaar periode 2 2,0 C Feb 2013 65.130 48.600 113.010 71.890 298.630 2.688 28.434 0,095 1,7 C Mar 2013 61.260 65.450 118.210 76.740 321.660 2.895 28.434 0,102 0,935 2,5 C Apr 2013 38.180 38.100 72.220 75.750 224.250 2.018 28.434 0,071 jaar periode 3 8,1 C May 2013 23.020 34.660 73.820 77.860 209.360 1.884 28.434 0,066 11,5 C Jun 2013 22.970 27.840 79.390 75.950 206.150 1.855 28.434 0,065 0,958 15,3 C Jul 2013 18.354 25.130 88.990 72.282 204.756 1.843 28.434 0,065 kwh 19,2 C Aug 2013 18.656 28.030 86.120 71.078 203.884 1.835 28.434 0,065 2.954.520 18,1 C Sep 2013 26.160 32.420 94.880 75.360 228.820 2.059 28.434 0,072 0,895 14,4 C Oct 2013 44.890 41.380 102.870 82.410 271.550 2.444 28.434 0,086 12,2 C Nov 2013 53.700 37.470 95.270 78.800 265.240 2.387 28.434 0,084 kwh 6,7 C Dec 2013 54.450 33.530 91.320 65.070 244.370 2.199 28.434 0,077 3.025.610 5,9 C Jan 2014 49.020 47.840 97.530 83.440 277.830 2.500 28.434 0,088 5,7 C Feb 2014 46.440 47.430 83.530 75.860 253.260 2.279 28.434 0,080 kwh 6,5 C Mar 2014 35.640 40.430 84.210 78.220 238.500 2.147 28.434 0,075 2.827.970 8,4 C Totaal 789.500 803.610 1.885.360 1.553.740 Rechts in de tabel zijn drie jaarperioden te zien. Van elke jaarperiode is het energieverbruik in GJ/m² weergegeven. Gemiddeld genomen is dit 0,929 GJ/m². Met dit gegeven wordt niet voldaan aan het ambitie verbruik. Zoemen we verder in op trafo niveau, ontstaan onderstaande grafieken. Gezien de problemen die dit gebouw in het beginstadium heeft gehad met de comfort installatie wordt met name gelet op de verbruiken van de warmte pompen (volgen deze de temperatuur). Allereerst is de lichttrafo te zien. Op deze trafo zitten hoofdzakelijk lichtgroepen. 20 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Augustus 2012 is niet representatief (dit is een optelling vanaf het begin), met uitzondering van de december maanden (hierin valt de kerststop) is te zien dat de variatie tussen de maanden klein is. Dit geeft aan dat het gebouw nauwelijks gebruik maakt van het daglicht ritme. Kunstlicht is in dit gebouw altijd benodigd. Iets verder in zoemen naar dagwaarden laat zien dat de basislast hoog is. In de kerststop is duidelijk te zien dat dit een stuk lager kan zijn. Licht technisch vergt dit gebouw nog de nodige aandacht. Trafo 1. Op trafo 1 zit o.a. de warmtepomp 3 van de laagbouw. In relatie tot de buitentemperatuur is de conclusie dat het goed werkt. 21 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Zoemen we in op uurwaarden, is te zien dat fine-tunning moet plaatsvinden. Op 1 ste en 2 de kerstdag en op 30 december komt de warmtepomp gewoon in, wat niet de bedoeling is. Trafo 2. Op trafo 2 zit o.a. de warmtepomp 2 van de laagbouw en warmtepomp 2 van de pod. In relatie tot de buitentemperatuur is de conclusie dat tot april 2014 er aanloopproblemen waren. Daarna wordt de temperatuur gevolgd. 22 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Zoemen we in op dag verbruiken, geeft dit een grillig patroon. Weekenden zijn niet direct te herkennen. Zondag 10, maandag 11 en dinsdag 12 november geven een hogere waarden dan normaal. Het weekend van 23 en 24 november ligt een stuk hoger dan dat van normale weekenden. E.e.a. dient nader uitgezocht te worden. Trafo 3. Op trafo 3 zit o.a. de warmtepomp 1 van de laagbouw en warmtepomp 1 van de pod. In relatie tot de buitentemperatuur is de conclusie dat tot april 2014 er aanloopproblemen waren. Daarna wordt de temperatuur gevolgd. 23 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Opvallend is de hoge basislast op deze trafo. E.e.a. dient nader bekeken te worden. Draaiuren warmtepompen nader uitzoeken. Conclusie: Met de huidige gegevens en de benodigde nazorg in de bedrijfsvoering, gaat dit gebouw voldoen aan de ambitie van 0,84 GJ/m². 24 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Bijlage: Energiemetingen per gebouw Onderstaand de energiegegevens van de TU/e gebouwen. Deze gegevens zijn niet gevalideerd. Elektra Gas Gebouw 2011 2012 2013 2011 2012 2013 Paviljoen 499.513 458.355 346.330 89.163 217.310 367.181 Paviljoen NP 183.303 165.708 149.943 21.845 197.095 128.414 Sportcentrum1.161.097 1.130.011 1.140.171 133.182 150.985 170.788 Werfgebouwen254.060 264.846 25.537 28.444 19.723 253 Hoofdgebouw2.813.598 1.672.674 1.750.333 825363 906.481 542.342 Traverse 636.864 334.249 267.216 57.878 58.179 69.750 Auditorium 1.400.000 1.023.560 1.397.300 166.541 179.087 197.999 IPO 459.095 322.769 325.468 56.982 50.219 64.172 Bouwhal 1 (Aruba) 32.663 37.959 29.526 5.644 5.920 10.271 Ceres 200.000 75.000 224.262 MMP 441861 441.096 361099 138.203 90.967 62.409 Connector 90.000 172.757 165.750 32.210 34.543 41.979 Potentiaal 2.009.407 2.062.232 2.148.916 298.059 353.659 346.824 Impuls 59.210 59.782 69.983 64.229 42.698 45.472 Corona 277.460 266.232 295.783 99.353 117.886 115.608 W Hal / 44 MetaForum 513.220 1.600.000 3.175.727 116.498 Vertigo a) 2.101.926 2.085.736 2.324.997 56.215 66.532 78.315 De Hal 426.463 311.457 59.137 104.781 101.271 Matrix 1.106.213 878.759 1.041.041 160.907 168.335 180.000 Gaslab 61.020 15.950 24.150 24.510 26.635 55.456 Zwarte Doos 117.700 127.719 252.213 47.439 48.905 59.991 BBC 15.000 17.214 79.504 68.626 66.594 84.122 Helix 7.193.065 6.994.727 7.022.787 339.768 171.433 349.409 Athene 213.480 193.155 191.956 64.376 73.586 70624 Cyclotron b) 3.278.525 3.295.697 3.281.782 25.333 35.716 47580 N-laag c) 3.107.207 2.000.000 461.497 225.721 Acoustisch Lab 11.738 10.298 10.554 6.012 6.504 6.947 Cascade 936.405 1.195.098 1.746.240 80.953 89.815 99.305 Spectrum 3.406.742 3.732.891 3.658.990 257.936 246.591 274.469 Tennispaviljoen 6.595 10.654 0 Gemeni zuid d) 3.040.396 2.912.601 1.879.520 257.443 570.581 562.865 Gemeni noord1.317.998 e) 1.396.681 1.031.930 452.930 408.718 537.740 Laplace 2.000.434 2.098.764 2.699.020 84.355 106.187 122.615 Botenloods (kanaaldijk) 72.632 59.315 60.011 15.927 18.424 19.726 Studentencentrum 477.428 e3) 522.689 478.069 91.993 107.539 95.864 Kennispoort 1.157.213 1.059.946 1.000.557 75.893 92.358 82.315 25 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie

Water WKO warm WKO koud Gebouw 2011 2012 2013 2011 2012 2013 2011 2012 2013 Paviljoen 2.710 2.723 2.951 Paviljoen NP 257 217 124 Sportcentrum 12.283 12.305 13.811 215.940 152.210 184.075 Werfgebouwen 91 25 5 High Tech Centrum 534 408 453 Hoofdgebouw 2.973 10.116 3.000 Traverse 1.048 1.028 1.028 Auditorium 3.693 3.392 3.533 147.000 317.300 208.000 200.000 188.000 211.000 IPO 674 631 796 PTHN 1 en 2 1.486 1.418 1.666 Pabo 1.283 1.311 1.435 Bouwhal 1 (Aruba) 53 47 41 Bouwhal 2 (Fontys) 165 105 5 Ceres 300 1.047 800 48.250 geen waarde 28.000 MMP 695 686 651 Twinning 441 769 397 Connector 478 489 415 Potentiaal 21.042 14.898 14.874 Impuls 155 151 193 Corona Meulensteen 135 109 72 W Hal / 44 MetaForum0 10.000 5.584 760.600 378.650 113.230 320.720 Vertigo a) 2.558 2.686 3.101 461.300 550.300 588.333 529.500 364.400 349.567 De Hal 6.112 4.471 4.000 Matrix 878 850 923 263.000 229.510 436.020 831.000 781.470 675.270 Gaslab 11 12 12 Zwarte Doos 903 774 895 BBC 35 37 58 Helix 35.838 35.650 44.296 2.701.300 2.860.500 2.759.900 1.017.800 997.000 1.139.500 Athene 202 114 94 TNO 12.635 14.498 13.876 Catalyst 332 439 500.000 553.100 100.000 116.200 Cyclotron b) 1.617 1.681 1.476 1.298.110 1.563.078 1.573.780 1.431.612 1.561.925 1.546.847 N-laag c) 8.197 4.229 269 554.000 377.378 0 869.100 26.700 0 Acoustisch Lab 20 80 64 Cascade 964 494 1.223 Spectrum 25.571 25.838 31.121 31.800 55.000 66.370 2.780.000 2.618.300 2.737.200 Tennispaviljoen Gemeni zuid d) 17.468 11.169 17.597 209.000 632.000 704.000 1.144.730 1.153.300 1.167.430 Gemeni noord e) 2.206 3.081 1.590 84.106 800.300 131.000 78.650 106.585 99.500 Laplace 1.211 1.063 1.271 39 1 13 143.743 215.896 191.493 Space-cabs 8.271 9.955 8.894 Botenloods (kanaaldijk) 922 1.000 1.184 Studentencentrum 4.450 e3) 4.392 5.182 Kennispoort 1.799 1.670 1.706 397.130 457.588 254.486 WKO 7.722 8.336 8.516 26 Management review MeerJaren Afspraak Energie Efficiency TU/e / Versie