Verkort financieel verslag 2008 Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland
Vertrouwen in de toekomst De coöperatie maakt het verschil. 2008 gaat de geschiedenis in als het jaar van de kredietcrisis. Interbancair vertrouwen was niet meer vanzelfsprekend, spaarders en leners werden erg voorzichtig, het consumentenvertrouwen nam af en een recessie was geboren. Desondanks hebben wij onze reputatie in 2008 niet alleen behouden, maar ook versterkt. Tijd gunstig voor coöperatie De kredietcrisis, die in Amerika begon als hypotheekcrisis, sleepte in korte tijd de rest van de wereld met zich mee, omdat banken en beleggers overal zaken met elkaar doen. Snelle reddingsacties van overheden en centrale banken konden niet voorkomen dat de crisis oversloeg op de reële economie. Ook de Rabobank heeft last gehad van de crisis, echter veel minder dan de beursgenoteerde banken. Dat heeft alles te maken met de coöperatieve structuur van onze organisatie. Voordeel van en voor leden Het lidmaatschap van de Rabobank geeft de klantrelatie een extra dimensie. Leden kunnen meepraten over belangrijke onderwerpen én invloed uitoefenen. Voor hen organiseerden we in november onze jaarlijkse afdelingsvergaderingen met als hoofdthema Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Ondernemers uit de regio deelden hun MVO-activiteiten met onze leden. Maar ook de bank presenteerde haar activiteiten op duurzaam gebied. Daarnaast bieden wij onze leden o.a. de voordelen van de ledencertificaten, een hogere rente op de levensloopspaarrekening en natuurlijk ons ledenblad: Dichterbij. Een blad vol met regionale (financiële) artikelen en aantrekkelijke aanbiedingen. Actieve ledenraad De ledenraad is actief voor het tweede achtereenvolgende jaar. In 2008 hebben we onze pijlen met name gericht op het coöperatieve bankieren. Met de ledenraad hebben we daarom een brainstormsessie Rabobank hoofdsponsor van de hockeyclubs in Harlingen en Leeuwarden georganiseerd over hoe we de coöperatie dichtbij o.a. jongeren en ondernemers kunnen brengen. Maar ook stelde de ledenraad de jaarrekening vast en benoemde zij onze nieuwe commissaris Ger Jaarsma in verband met het statutaire aftreden van Paulus Groenendijk. De contacten met onze ledenraad zijn waardevol gebleken voor de verbetering van onze dienstverlening. Coöperatiefonds en sponsoring Een belangrijk deel van onze winst vloeit terug naar de regio. Hiermee tonen we onze maatschappelijke betrokkenheid. Zo werden we in 2008 hoofdsponsor van de hockeyclubs in Harlingen en Leeuwarden. Maar ook waren we als partner betrokken bij de Friese Havendagen (Harlingen) en de Marathon van Leeuwarden. Met de gezamenlijke Friese Rabobanken gingen we bovendien een sponsorrelatie aan met het SKS-Skûtsjesilen en de Frisian Solar Challenge (Elfstedentocht met zonneboten). Naast sponsoring kent Rabobank Leeuwarden- Noordwest Friesland het Coöperatiefonds. Een fonds waarmee we onze lokale verwevenheid versterken. In 2008 ontvingen 16 projecten geld uit het fonds zoals de St. Martenastate voor het realiseren van de Túnmanswente in Cornjum en St. Vrienden van Doniastate (kinderboerderij) in Stiens. Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland Verkort jaarverslag 2008 2
Gezonde groei voor zakelijke dienstverlening Klanten kiezen voor zekerheid en vertrouwen. In 2008 hebben we in de zakelijke kredietverlening een gezonde groei kunnen noteren, ondanks verslechterde marktomstandigheden in de laatste maanden. Voor goede ondernemingsplannen zijn er bovendien altijd financieringsmogelijkheden. Onze klanten hebben vertrouwen in ons. En dat vertrouwen is wederzijds. samen. Het gaat erom ondernemers te stimuleren innovatieve producten en/of diensten te ontwikkelen en daar de markt mee op te gaan. De zogenaamde Bisonfinanciering kan deze ambitieuze ondernemers een steun in de rug bieden. Agrarisch Van oudsher heeft de Rabobank een hechte band met haar agrarische relaties. Het agrarisch adviesteam bezoekt haar relaties doorgaans thuis. In maart 2008 draaiden we de rollen om en nodigden we al onze agrarische klanten uit op ons advieskantoor in Franeker. Een netwerkbijeenkomst pur sang die door onze agrarische ondernemers bijzonder is gewaardeerd. Dat wij proactief zijn in de zakelijke markt is terug te zien in de groei van onze marktaandelen. Het marktaandeel in de sector handel, industrie en dienstverlening steeg naar 28%. In de agrarische sector bleven we onveranderd dé bank. Ons marktaandeel steeg naar maar liefst 53%. Maar ook in de startersmarkt bereikte ons marktaandeel een recordhoogte (25%). Agro Alliantie Een interessante activiteit van de bank in de agrarische markt is onze betrokkenheid bij de oprichting van de Friese Agro Alliantie. Een platform van waaruit agrarische projecten worden geïnitieerd en gestimuleerd en praktische ondersteuning wordt geboden. De Agro Alliantie is een initiatief van een aantal lokale marktpartijen in samenwerking met de Rabobank en de Kamer van Koophandel. Kennisoverdracht Uiteraard brengen we onze kennis graag over op onze relaties als het gaat om onze eigen producten. We organiseerden in 2008 diverse bijeenkomsten en seminars, zoals een workshop Goede Zaken voor onze verenigingen, stichting en kerken. De centrale vraag tijdens deze bijeenkomst was hoe organisaties optimaal kunnen profiteren van de samenwerking met bedrijven. Maar ook informeerden we onze zakelijke relaties over efficiënt betalingsverkeer en internetbankieren. Gezien de opkomst voor deze bijeenkomsten bleek hieraan duidelijk behoefte. (Startende) ondernemers Ook ondersteunde de Rabobank in 2008 het Jong Bedrijven Netwerk Fryslân (JBN). Een dynamisch, hecht netwerk van beginnende ondernemers die elkaar vooruit helpen. Ondernemers kennen en daar waar nodig te begeleiden, is voor ons reden bij dit netwerk betrokken te zijn. Voor de startende ondernemers organiseerden wij in oktober een succesvol startersevent in Franeker. Alle zaken rondom het starten van een onderneming werden hier belicht. Maar ook was er in 2008 ruime belangstelling voor het MiniMastersprogramma dat de bank in samenwerking met Businesschool Nederland voor haar zakelijke relaties organiseerde. Van en mét elkaar leren was hiervan het doel. Bisonfinanciering Naast beginnende ondernemers wil de Rabobank er ook zijn voor ondernemers die een noviteit op de markt willen brengen. Hiervoor is in 2008 de Stichting Bison in het leven geroepen. In deze stichting werken de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, Van Hall Larenstein, Wetsus, de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij, het instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf Noord en de Rabobank Netwerken tijdens het MiniMastersprogramma Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland Verkort jaarverslag 2008 3
Particulieren kiezen voor zekerheid en vertrouwen Consumenten kiezen in moeilijke tijden voor zekerheid en vertrouwen, zo bleek in 2008. Bestaande klanten brachten meer bankzaken en verzekeringen bij de Rabobank onder. Ook mochten we veel nieuwe klanten verwelkomen. Het in ons gestelde vertrouwen betalen wij uiteraard graag terug. Op de Rabobankmanier: dichtbij, betrokken en toonaangevend. Positieve resultaten Doordat veel klanten in 2008 voor de Rabobank kozen, stegen onze resultaten op veel fronten. Zo kunnen we ons met recht de grootste spaarbank noemen en het marktaandeel in de hypotheekmarkt nam toe tot ruim 20% eind 2008. Digitaal populair Het aantal klanten dat via internet bankiert, laat nog steeds een stijgende lijn zien. Onze klanten kiezen daarmee voor gemak en snelheid. En dat op een site die al sinds jaar en dag stabiel is en waarover gebruikers dik tevreden zijn. Ook bankieren steeds meer klanten via RaboMobiel. Onze medewerkers weten hun enthousiasme over dit product op de klant over te brengen. Dat resulteerde in een prijs voor één van de best verkopende 'RaboMobielbanken' in Nederland. Ondanks de stijging van het internetgebruik zien we dat het telefonisch advies favoriet is bij onze klanten. We introduceerden in 2008 een nieuw telefoonnummer en ons Klantenadviescentrum onderging een upgrading. De adviseurs van dit centrum adviseren en ondersteunen onze klanten op alle terreinen. Alleen voor complexe zaken wordt een specialist ingeschakeld. Efficiënt voor zowel de klant als de bank. Minder kantorenbezoek Het toenemende gebruik van de digitale toepassingen heeft geleid tot een daling in het kantorenbezoek. Reden om in 2008 het kantorennetwerk van de bank onder de loep te nemen. De lage bezoekersfrequentie van ons kantoor in Minnertsga en de beperkte afstand tot onze kantoren in Franeker en St. Annaparochie waren voor de bank aanleiding dit kantoor te sluiten. Om dezelfde reden sloten we ook ons servicepunt in Hallum. In beide dorpen blijft een geldautomaat achter. Woonwinkel Zuiderburen Ons kantoor in Zuiderburen (Leeuwarden) transformeerden we naar een eigentijdse woonwinkel. Samen met Makelaardij Hoekstra bieden wij daar alles wat van belang is op het gebied van wonen. Van een degelijk hypotheekadvies tot woontips over bijvoorbeeld de aankoop van een huis. De samenwerking met Makelaardij Hoekstra betekent gemak voor onze klanten, samen realiseren we alle woonwensen. Hypotheken De huizenmarkt lijdt onder de kredietcrisis: de verkoop stokt, nieuwbouw wordt uitgesteld en de woningprijzen staan onder druk. Met onze innovatieve producten zorgen onze adviseurs voor betrouwbaar advies waardoor we nummer 1 op de hypotheekmarkt zijn. In 2008 introduceerden we de Rabo OpbouwHypotheek. Door de lage kosten, fiscale voordelen en een duidelijk inzicht in het opgebouwde vermogen is de Rabo OpbouwHypotheek populair onder klanten. Tijdens het Woonfestival (Leeuwarden) in september werd de belangstelling voor deze nieuwe hypotheekvorm bevestigd. RaboMobiel: bankzaken worden in toenemende mate ditigaal gedaan Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland Verkort jaarverslag 2008 4
Jeugd en jongeren Ook op de jeugd- en jongerenmarkt beweegt de Rabobank zich actief. Zo introduceerden wij in 2008 voor de leerlingen van de basisscholen (groep 7 en 8) het project Djungo. Een innovatief project om het ondernemerschap op jonge leeftijd te stimuleren. Voor onze studenten organiseerden we in april samen met de Stichting Leeuwarden Studiestad een beleggersavond Beleggen doe je zo. We maken onze toekomstige beleggers graag wegwijs in het beursklimaat en de psychologie van het beleggen. Private Banking 'Bestendiger dan Rabobank Private Banking kan een bank niet presteren. 'Voor het vierde jaar op rij zet Rabobank Private Banking een superprestatie neer. Citaten uit het jaarlijkse onderzoek van het blad Incompany naar private banken in Nederland. Rabobank Private Banking werd tweede in 2008. We doen zaken met beide benen op de grond. We zijn altijd dichtbij en bieden persoonlijke oplossingen met innovatieve producten en diensten. Onze klanten waarderen dat. En door de onzekere tijden kiezen steeds meer vermogende particulieren en ondernemers voor Rabobank Private Banking. Ook hedendaagse ontwikkelingen en noviteiten delen wij graag met onze klanten. Zo organiseerden wij in november een workshop voor DGA-relaties over pensioenen, salaris en WIA in de pensioenwet. En tijdens een seminar in september vertelden we onze relaties meer over beleggen in obligaties. 300 energiezuinige woningen worden gebouwd. Met de te verwachten stijging van de energieprijzen voor de komende jaren, zal de behoefte aan energiebesparende maatregelen aanzienlijk toenemen. Medewerkers trots De ontwikkeling van talenten en inzetbaarheid van medewerkers waren op personeelsgebied speerpunten in 2008. Dat blijft ook in de toekomst zo. Want efficiëntere processen en een snellere en nog betere klantbediening hebben ook consequenties voor onze medewerkers. Dit betekent niet alleen een andere houding van onze medewerkers, maar ook andere vaardigheden. In dat kader zetten we opleidingen en trainingen in om medewerkers voor te bereiden op de veranderende rol in het contact met onze klanten. Veel nieuwe klanten 2008 was een bijzonder jaar voor medewerkers. Ze moesten alle zeilen bijzetten om de toestroom van nieuwe klanten in goede banen te leiden. Dit verliep soepel want Rabobankmedewerkers zijn trots op hun bedrijf, gemotiveerd en tevreden. Dat blijkt ook uit diverse onderzoeken (Intermediair) waarin de Rabobank de aantrekkelijkste werkgever in de financiële sector wordt genoemd. Afscheid In 2008 vond een wijziging plaats in de samenstelling van het directieteam. Jeroen Dijkstra, directeur Bedrijven, nam afscheid van Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland. Toekomstvisie Het jaar 2009 wordt een moeizaam jaar voor de Nederlandse economie, waarin van groei geen sprake zal zijn. Alleen de overheidsconsumptie stijgt. De investeringen, de uitvoer en de private consumptie zullen allemaal krimpen. Maar omdat de uitgangspositie van de Nederlandse economie relatief gunstig is ten opzichte van onze belangrijkste handelspartners, valt de economische teruggang hier nog mee. Er is dus geen reden om het vertrouwen in de toekomstige economische ontwikkeling van ons land te verliezen. Het zal echter wel enige tijd duren voor de consument hiervan overtuigd is. Maatschappelijk verantwoord Het klimaatvraagstuk krijgt binnen ons productenpakket veel aandacht. Met duurzame producten als de KlimaatHypotheek, de creditcard met klimaatcompensatie en Rabo GroenSparen werken we samen met onze klanten aan een beter milieu. Vaak zoeken we hierbij de samenwerking met andere partijen die betrokken zijn bij het milieuvraagstuk. Zo is de Rabobank met de KlimaatHypotheek betrokken bij recreatieparkt It Fliet (Witmarsum), waar alle 70 woningen voldoen aan het Energie Prestatie Cerfificaat (EPC) en het Sint Bonifatiuspark (Leeuwarden), waar Rabobankmedewerkers zijn trots op hun bedrijf, gemotiveerd en tevreden Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland Verkort jaarverslag 2008 5
Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. gevestigd te Franeker in de gemeente Franekeradeel aangesloten bij de Coöperatieve Centrale Raiffeisen-Boerenleenbank B.A. Oprichtingsdatum 23 januari 1904 Adres Stationsweg 5 8911 AG LEEUWARDEN tel.: (058) 244 55 66 Overige vestigingen Franeker, Het Want 3 Franeker, Raadhuisplein 2a Harlingen, Voorstraat 25 Leeuwarden, Lieuwenburg 75 Leeuwarden, Cambuurplein 1 Menaldum, Ljochtmisdyk 2 Stiens, Wylpstrjitte 4 St. Annaparochie, Van Harenstraat 7 Terschelling Midsland, Oosterburen 70 Terschelling West, Torenstraat 56 Vlieland, Boereglop 4 Witmarsum, Van Aylvaweg 38 Woonwinkel Leeuwarden, Kruisdobbe 2 Raad van commissarissen J.S. Zeinstra, voorzitter T. Boomsma drs. ing. M. Dijkstra J. Heida P. Groenendijk (tot 16-06-2008) drs. ing. G. Jaarsma (vanaf 16-06-2008) drs. E.B. Klinkhammer T.J. Miedema Directie K.E. Engelse, directievoorzitter J.P. Dijkstra (tot 15-09-2008) drs. E. Meijer ir. E. Voorwinde Verkorte jaarrekening 2008 van Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. gevestigd te Franeker gemeente Franekeradeel Balans per 31 december 2008 (na winstbestemming) (Bedragen in duizenden euro's) 2008 2007 Activa Kasmiddelen 7.811 7.495 Groepsmaatschappijen 302.107 272.643 Vorderingen op cliënten 1.737.320 1.611.605 Deelnemingen 13.222 5.055 Onroerende zaken en bedrijfsmiddelen 8.770 9.464 Overige activa 6.740 5.699 Totaal activa 2.075.970 1.911.961 Aan de ledenraad, Bijgaand leggen wij u voor de verkorte jaarrekening 2008, voorzien van de accountantsverklaring en het advies van de raad van commissarissen. De verkorte jaarrekening is ontleend aan de jaarrekening 2008, welke voorzien van de accountantsverklaring en het advies van de raad van commissarissen ter inzage ligt ten kantore van de bank. De directie Aan de raad van commissarissen en de directie van Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. Accountantsverklaring Opdracht Wij hebben gecontroleerd of de in dit verslag opgenomen verkorte jaarrekening van de Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. te Franeker over 2008 op de juiste wijze is ontleend aan de door ons gecontroleerde jaarrekening 2008 van Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. te Franeker. Bij die jaarrekening hebben wij op 7 april 2009 een goedkeurende accountantsverklaring verstrekt. De leiding van de coöperatie is verantwoordelijk voor het opstellen van de verkorte jaarrekening in overeenstemming met de grondslagen zoals gehanteerd in de jaarrekening 2008 van Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. Het is onze verantwoordelijkheid een accountantsverklaring inzake de verkorte jaarrekening te verstrekken. Werkzaamheden Wij hebben onze controle verricht in overeenstemming met Nederlands recht. Dienovereenkomstig dienen wij onze controle zodanig te plannen en uit te voeren dat een redelijke mate van zekerheid wordt verkregen dat de verkorte jaarrekening op de juiste wijze is ontleend aan de jaarrekening. Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel. Oordeel Naar ons oordeel is de verkorte jaarrekening in alle van materieel belang zijnde aspecten op de juiste wijze ontleend aan de jaarrekening. Toelichting Wij vestigen er de aandacht op dat voor het inzicht dat vereist is voor een verantwoorde oordeelsvorming omtrent de financiële positie en de resultaten van Coöperatieve Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland U.A. te Franeker en voor een toereikend inzicht in de reikwijdte van onze controle de verkorte jaarrekening dient te worden gelezen in samenhang met de volledige jaarrekening, waaraan deze is ontleend, alsmede met de door ons daarbij op 7 april 2009 verstrekte goedkeurende accountantsverklaring. Deze toelichting doet geen afbreuk aan ons oordeel. Utrecht, 8 mei 2009 Ernst & Young Accountants LLP w.g. drs. P.J.A.J. Nijssen RA Passiva Groepsmaatschappijen en maatschappijen waarin wordt deelgenomen 915.593 910.100 Spaargelden 668.549 581.534 Andere schulden aan cliënten 381.526 325.701 Overige passiva 31.780 27.458 Algemene reserve 78.522 67.168 Totaal passiva 2.075.970 1.911.961 Niet in de balans opgenomen verplichtingen 228.203 102.843 Winst- en verliesrekening over 2008 (Bedragen in duizenden euro's) 2008 2007 Baten Rentebaten 101.028 91.232 Rentelasten -67.080-59.145 Rente 33.948 32.087 Opbrengsten uit effecten en deelnemingen 4.372 24 Provisie 9.708 9.966 Overige baten 5 5 Totaal baten 48.033 42.082 Lasten Personeelskosten 17.670 16.583 Andere beheerskosten 11.453 11.689 Afschrijvingen 912 767 Totaal lasten -30.035-29.039 Bedrijfsresultaat vóór waardeveranderingen van vorderingen 17.998 13.043 Advies Raad van commissarissen Aan de ledenraad, Voor u ligt de verkorte jaarrekening 2008. Deze verkorte jaarrekening is ontleend aan de jaarrekening 2008, welke wij ter voldoening aan het bepaalde in de statuten hebben onderzocht. Mede op grond van de bij de jaarrekening 2008 door Ernst & Young Accountants LLP afgegeven accountantsverklaring, stellen wij u voor om de jaarrekening vast te stellen en de bestuurders te dechargeren. Waardeveranderingen van vorderingen -4.156-3.814 Bedrijfsresultaat vóór belastingen 13.842 9.229 Belastingen bedrijfsresultaat -2.387-2.297 Nettowinst 11.455 6.932 De raad van commissarissen Rabobank Leeuwarden-Noordwest Friesland Verkort jaarverslag 2008 6