Leergang Nederlandse Geschiedenis, deel 3 De Republiek (1477-1795) 1 titeldia s overzicht Staatsinrichting van de Republiek De coup van Willem II Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk en Johan de Witt Het Rampjaar Willem III Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 3 stamboom stadhouders Holland Friesland Willem van Oranje 1533-1584 Willem de Rijke 1487-1559 Juliana van Stolberg 1506-1580 Jan VI van Nassau - Dillenburg 1535-1606 Het huis Oranje-Nassau Philips Willem 1554-1618 Maurits 1567-1625 Frederik Hendrik 1584-1647 Hollandse stadhouders t/m Willem III Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg 1560-1620 Jan VII van Nassau-Siegen 1561-1623 Johan Maurits v. Nassau-Siegen 1604-1679 Ernst Casimir van Nassau-Dietz 1573-1632 Friese stadhouders en met Willem IV in hele Republiek 5
stadhouders in de republiek na Willem van Oranje Stadhouders in de Republiek (na Willem I) Holland, Zeeland, Utrecht, Gelre (grotendeels ook Drenthe) Maurits van Nassau (1585-1625) Frederik Hendrik van Oranje (1625-1647) Willem II van Oranje-Nassau (1647-1650) Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672) Willem III van Oranje-Nassau (1672-1702) Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747) Friesland (deels ook Overijssel, Groningen) Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg (1584-1620) Ernst Casimir van Nassau-Dietz (1620-1632) Hendrik Casimir I van Nassau-Dietz (1632-1640) Willem Frederik van Nassau-Dietz (1640-1664) Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz (1664-1696) Johan Willem Friso van Nassau-Dietz (1696-1711) Alle gewesten Willem IV van Oranje-Nassau (1711 / 1747-1751), Willem V van Oranje-Nassau (1751-1795) 6 ridderzaal met vaandels De Ridderzaal tijdens de Grote Vergadering van 1651, Bartholomeus van Bassen, Anthonie Palamedesz., ca. 1651. Rijksmuseum, Amsterdam. (Vaandels o.a. van de Slag bij Turnhout, 1597.) 7 staten generaal 1464 Staten-Generaal (Brugge, 1464): Besluiten bij unanimiteit (lukt zelden) Last en ruggespraak bij gewesten Vrijwel permanente zitting Bepaling waarde, gewicht en inhoud 7 provinciale muntsoorten 8
financiering Generaliteit Financiering Generaliteit in 1658 (zonder Generaliteitslanden) 3% 1% 6% 6% 11% 9% 6% 58% Holland Zeeland Friesland Utrecht Groningen Gelderland Overijssel Drenthe Bron: J. Israel, De Republiek, p. 315 10 staten van Holland samenstelling Staten per provincie Holland Stadsbesturen Ridderschap (1 stem) Gecommiteerde Raden ( dagelijks bestuur ) Landsadvocaat (na 1650: raadspensionaris) Financiering: gemene middelen 11 staten Zeeland Friesland Utrecht Gelderland Staten per provincie Zeeland: abt van Middelburg (tot 1572), edelen en steden Friesland: Oostergo, Westergo, Zevenwolde (elk 2 zetels) + 30 grietmannen (2 zetels) Utrecht: 5 kapittels van 3 hoofdkerken, ridderschap, steden Gelderland: Landdag = kwartieren van Zutphen, Arnhem en Nijmegen 13
Generaliteitslanden Generaliteitslanden Staats-Brabant Staats-Vlaanderen Staats-Opper-Gelre (Venlo) Staats-Overmaas (Maastricht) Westerwolde, Wedde (v/h onder bisdom Münster en Osnabrück) tot 1619 14 raad van state Raad van State (Conseil d État) Habsburgse tijd (na 1531) Samenstelling: Benoeming: Taak: edelen door landvoogd advies Vanaf 1651: Advies en beheer van o.a.: Leger Vestingsteden Generaliteitslanden Leden benoemd door SG op voordracht van de gewesten 15 titeldia coupe Willem II Staatsinrichting van de Republiek De coup van Willem II Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk en Johan de Witt Het Rampjaar Willem III Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 16
Willem II achtergronden Willem II (1626-1650) 1647 Stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijsel en Groningen Plannen: Calvinisme doorvoeren in generaliteitslanden Uitbreiding leger Weerstand m.n. Amsterdam, Dordrecht, Delft en Haarlem Juli 1650 November 1650 Poging wet te verzetten Opsluiting 6 regenten (Loevestein) Tocht door Holland en Utrecht Overleden (pokken) Willem II en Maria Henriëtte Stuart Antoon van Dijck, 1641 17 Amalia van Solms 1602-1675 1625 Huwelijk met Frederik Hendrik 1626 Geboorte Willem II 1626 Geboorte Louise Henriëtte van Nassau (overl. 1667), trouwt met met keurvorst Frederik Willem I van Brandenburg (1620-1688) Bouw slot Oranienburg in Berlijn. 1647 Overlijden Frederik Hendrik 1650 Overlijden Willem II, voogdij Willem III (geb. 1950) Amalia van Solms 1602-1675 Gerard van Honthorst, ca. 1630 18 titeldia eerste stadhouderloze tijdperk Staatsinrichting van de Republiek De coup van Willem II Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk en Johan de Witt Het Rampjaar Willem III Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 19
eerste Engels-Nederlandse oorlog Eerste Stadhouderloze Tijdperk 1650-1672 1651 Akte van Navigatie 1652 Eerste Engels-Nederlandse Oorlog 1654 Vrede van Westminster 21 gebroeders de Witt Johan de Witt 1653 Raadspensionaris 1654 Vrede van Westminster Akte van Seclusie (Holland) Deductie Johan de Witt (1625-1672, L) Cornelis de Witt (1623-1672, R) 22 Aitzema titel 23
Aitzema citaat Akte van Seclusie Dat de Staten-Generaal van de Republiek, of één van de afzonderlijk provincies, Willem, prins van Oranje, kleinzoon van de laatste koning van Engeland (Karel I), of iemand van diens nageslacht, niet zullen mogen benoemen tot kapitein-generaal, stadhouder, bevelhebber van de landlegers, regeerder van steden, burchten of forten, of admiraal of bevelhebber van de vloot. Saken van staet en oorlogh: deel. 1645-1657, Lieuwe van Aitzema 24 Johan de Witt deductie De Deductie van Johan de Witt namens de Staten van Holland en West-Friesland (1654) Deductie: afleiding van het bijzondere uit het algemene (om een bepaald standpunt kracht bij te zetten) I: Het was wettelijk geoorloofd om de Akte van Seclusie aan te nemen. II Het was niet laf of ondankbaar jegens de Oranjes om de Akte van Seclusie aan te nemen. Zie o.m. www.vriendenvandewitt.nl 25 tweede Engels-Nederlandse Oorlog 1660 Willem Kind van Staat (Na herstel Engelse monarchie) 1664 Engelsen veroveren Nieuw Nederland 1665 2 e Engels-Nederlandse Oorlog 1667 Republiek verovert Brits Guyana Vrede van Breda Johan de Witt (1625-1672, L) Cornelis de Witt (1623-1672, R) 28
1667 Eeuwig Edict Devolutieoorlog mei 1667 mei 1668 Frankrijk probeert Spaanse Nederlanden te bezetten Republiek weigert zuiden met Frankrijk te delen ( Vriend, geen buur ) Eeuwig Edict, augustus 1667 Staten van Holland: Overige staten: Betekenis: Stadhouderschap voor altijd afgeschaft Stadhouderschap is onverenigbaar met functie kapitein-generaal Scheiding van burgerlijke en militaire ambities van Willem. Hij kan nog altijd militair leider worden 29 titeldia rampjaar Staatsinrichting van de Republiek De coup van Willem II Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk en Johan de Witt Willem III Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 30 rampjaar data 1668 Triple Alliantie Republiek, Engeland en Zweden 1670 Geheim verbond Frankrijk en Engeland 1672 Maart Mei juni Louis XIV 1638-1715 Engeland valt handelskonvooi aan Frankrijk valt Spaanse Nederlanden binnen Frans leger wint veldslag bij IJssel Val van Naarden, front bij Gorkum Münster en Keulen vallen binnen Charles II (1630-1685 31
Karel II brief aan Willem Karel II van Engeland houdt Willem III te vriend: 22 April 1672 I could not omitt writing one word to you... since I feare our correspondence must sease for some time, upon this misunderstanding betweene the States and me... Karel II (1630-1685)... though I assure you, my kindnesse shall never change to you in the least, and though our interests seeme to be a little differing at this present,... you may be assured I will slip no oportunity to lett you see how truly kinde I am to you. 32 rampjaar juni juli Juni Juli 130 staatsgezinde regenten afgezet Zeeland erkent als eerste Willem III als stadhouder Willem III (1650-1702) 33 Willem III verzoek stadhouderschap 2 Paulus Andreas van der Meulen (Provinciale Staten van Zeeland) verzoekt Willem III weer stadhouder te worden (3 Juli 1672)... het stuer van de regering wederom te brengen op den ouden voet ende vervolgens Uwe Hoogh, aen te nemen tot stadthouder, capiteyn- ende admirael-generael, ende dat met sodaenigen authoritijt ende gesag als waermede Uwe HooghVs doorluchtiege voorouders sijn bekleedt geweest. We zullen ook Holland overhalen : Dat oock de provintie van Hollandt sal werden besonden, ten eynde alles met een gewenste harmonie mochte werden ingeschickt ende de gedaene eeden, mitsgaeders het Euwig Edict, in euwigheyt geannulleert ende vernietigt. 35
rampjaar moord 23 juli Cornelis de Witt beschuldigd van samenzwering 20 augustus Moord op gebroeders de Witt De lijken van Johan en Cornelis de Witt Jan de Baen (toegeschreven), 1672 36 rampjaar radeloos De regering is radeloos, de natie is reddeloos, Hofvijver en Gevangenpoort ca. 1680 het volk is redeloos 37 rampjaar De Ruyter 1673: Michiel de Ruyter verslaat Engels/Franse vloot Fransen overvallen door dooi Spanje valt Frankrijk aan Münster en Keulen trekken zich terug 1674 (2 e ) Vrede van Westminster 1678 Vrede van Nijmegen 1672 Franse en Duitse bezettingen 38
titeldia Willem III Staatsinrichting van de Republiek De coup van Willem II Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk en Johan de Witt Willem III Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 39 Willem III stamboom Frederik Hendrik 1584-1647 Karel I van Engeland 1600-1649 Willem II van Oranje 1626-1650 Maria Henriëtte Stuart 1631-1661 Karel II van Engeland 1630-1685 Jacobus II van Engeland 1633-1701 1677 Huwelijk Willem III van Oranje 1650-1702 Maria II van Engeland 1662-1694 40 Willem III huwelijk en 1688 1688 11 november Vertrek uit Hellevoetsluis 15 november Landing in Brixham (Torbay) 21 december Vlucht van Jacobus II 1689 13 februari Bill of Rights 11 april Double Coronation Willem III (1650-1702) 41
Willem III van vertrek Vertrek van Willem lll uit Hellevoetsluis. Jacobus Storck 42 1689 Bill of rights 1689 Bill of rights Kroon uitsluitend protestants Vrijheid van meningsuiting Parlement besluit over belastingen Geen staand leger in vredestijd Geen invloed koning op rechters Wetgeving bij parlement 43 1690 Slag aan de Boyne 12 juli 1690 Slag aan de Boyne (Ierland) Willem III verslaat Jacobus II 44
Bentinck afscheidsbrief Uit een niet verzonden afscheidsbrief aan Willem III, 19 juli 1690 Uwe majesteit neem ik als enige getuige van wat ik in mijn leven heb gedaan en als de beste rechter, wanneer hij zijn gedachten laat gaan over mijn gedrag in meer dan 26 jaar...... hoop ik dat God uwe majesteit en de koningin... na mij even trouwe en meer capabele dienaren zal schenken... Hans Willem Bentinck (1649-1709) Heer van Rhoon en Pendrecht Na 1688 graaf van Portland 45 1688 Negenjarige oorlog 1688-1697 Negenjarige oorlog Vrede van Rijswijk 8 Barrièresteden 46 1701 Spaanse successieoorlog De Spaanse successieoorlog (1701-1714) Huis Habsburg Huis Bourbon Filips IV 1605-1665 Karel II 1661-1700 Maria Theresia v. Sp. 1638-1683 Lodewijk XIV 1638-1715 Vrede van Utrecht: Filips van Anjou koning van Spanje, maar niet van Frankrijk. Oostenrijk krijgt als compensatie de zuidelijke Nederlanden en de Spaanse gebieden in Italië. Lodewijk, le Grand Dauphin 1661-1711 Filips van Anjou 1683-1746 47
titeldia tweede stadhouderloze tijdperk Staatsinrichting van de Republiek De coup van Willem II Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk en Johan de Witt Willem III Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 48 tweede stadhouderlozetijdperk data Het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747) 1702 Titel Prins van Oranje naar Johan Willem Friso Aanspraken: Frans Lodewijk van Bourbon-Conti Frederik I van Pruisen Overleg in Den Haag 1709 Huwelijk Johan Willem Friso met Maria Louise van Hessen-Kassel 1711 Verdronken bij Moerdijk Geboorte Willem IV Johan Willem Friso van Nassau-Dietz Stadhouder Friesland en Groningen 49 tweede stadhouderlozetijdperk einde Einde van het Tweede Stadhouderloze Tijdperk 1747 Nederland kiest Oostenrijkse kant in Successieoorlog Franse invasie in Zeeuws-Vlaanderen Mei Benoeming Willem IV tot capteingeneraal en stadhouder van alle gewesten Willem IV 1711-1751 November Willem IV erfstadhouder (toedoen Willem Bentinck) 51