Flashover en backdraft signaleren Oefenkaart 101C Gevaar van flashover en backdraft signaleren Lesstof Leerboek Manschap A, Brandbestrijding Deel A-3 Flashover en backdraft Deel C-2 Straalpijpvoering Overige bronnen Lesboek en DVD bij bijscholing Veilig repressief optreden bevelvoerders Publicatie Brandverloop, uitgave NIFV 2007 Een nieuwe kijk op straalpijpvoering, uitgave NIFV najaar 2008 Inleiding Bij een binnenaanval is het risico op een flashover of backdraft regelmatig aanwezig. Beide fenomenen kunnen brandweerlieden verassen en in groot gevaar brengen. In deze achtergrondinformatie wordt kort toegelicht wat een flashover en backdraft zijn, hoe ze zijn te herkennen en welke maatregelen genomen moeten worden om ze te voorkomen of indien mogelijk te bestrijden. 1. Flashover Flashover is het verschijnsel dat een ruimte plotseling geheel in brand staat door ontbranding van gassen en dampen. Een flashover ontstaat als gevolg van een klein brandje dat steeds groter en warmer wordt. De temperatuur blijft stijgen. De voorwerpen of materialen in de omgeving beginnen uit te gassen (pyrolyse) waardoor de ruimte gevuld wordt met brandbare gassen. Op den duur wordt de temperatuur zo hoog, dat de gassen en de voorwerpen in de ruimte spontaan ontbranden. Op dat moment is sprake van een flashover. Een flashover kan ook in een aangrenzende ruimte plaatsvinden als de gassen daar naar toe zijn gestroomd of kan ontstaan onder verlaagde plafonds of in ruimtes die niet zichtbaar zijn. Er is sprake van een rollover als alleen de gassen onder het (verlaagde) plafond ontbranden, maar de rest van de voorwerpen in de ruimte niet. Signalen Materialen die niet bij de brand betrokken zijn, beginnen uit te gassen door de hitte. Er wordt snel veel rook opgebouwd in de bovenste helft van de ruimte. Er ontstaat een gaswolk boven in de ruimte en de temperatuur stijgt zeer snel (u kunt niet blijven staan). Let op! het is mogelijk dat deze gaswolk zich boven een verlaagd plafond bevindt en u deze dus niet kunt waarnemen. Het kan ook dat de gaswolk zich hoog in de ruimte bevindt en daardoor niet waarneembaar is. De deurkruk van een toegangsdeur tot een ruimte is heet. Tussen het kozijn en de deur wordt rook uitgeperst en lucht aangezogen. Er zijn vlammentongen te zien in de rooklaag. Maatregelen Wees uitermate alert op signalen zoals hierboven genoemd. Blijf zo veel mogelijk buiten. Draag goede beschermende kleding. Koel de gassen in de aangrenzende ruimte (zie ook Leerboek Manschap A, Brandbestrijding, deel C-2 Controleer de deuren op (signalen van) hitte. Blijf bij het openen van de deur laag en naast de deur of gebruik de deur als schild. (zie ook deel C-2 Blijf altijd laag bij het binnentreden en bescherm uzelf met een pulserende straal (zie ook deel C-2 Waarborg een veilige terugtocht. Koel de brandgassen (zie ook deel C-2 Ventileer de ruimte (op aangeven van de bevelvoerder). NVBR/NIFV Oefenbank Brandweer -... 1
2. Backdraft Een flashover ontstaat door de hoge temperatuur. Een backdraft is een snelle explosieve verbranding van brandbare gassen door het plotseling toetreden van zuurstof in de ruimte. Een backdraft ontstaat meestal na langere tijd. Vaak heeft eerst een flashover plaatsgevonden in de ruimte. Hierdoor is de brand heel snel uitgebreid, maar is tegelijkertijd de zuurstof opgeraakt. De temperatuur in de ruimte is hoog, er is brandbare stof aanwezig, dus als er zuurstof bijkomt (bijvoorbeeld door het openen van een deur) kan de brand weer explosief oplaaien. Verschillende vormen van backdraft Er zijn verschillende vormen van backdraft: hete backdraft (hierboven beschreven) backdraft in andere ruimte (gassen hopen zich op in een andere ruimte. Denk hier bij aan tussenruimtes en verlaagde plafonds. vertraagde backdraft (smeulbrand in een afgesloten ruimte). Deze vindt alleen plaats als er voldoende zuurstof bij de smeulende brandhaard komt. koude backdraft (smeulen van bepaalde isolatiematerialen/matrassen met lage ontbrandingstemperatuur). Hierbij komen niet direct hete rookgassen vrij, maar wel veel koudenevel (brandbare gassen). Dit lijkt op rook maar heeft een veel lagere ontbrandingstemperatuur. De overeenkomst tussen de verschillende vormen van backdraft is, dat er in alle gevallen brandbare gassen aanwezig zijn. Signalen van een backdraft Bij brand kan een backdraft ontstaan: in een kleine en/of afgesloten ruimte, zoals een ruimte boven een verlaagd plafond of kelder. De kans op een backdraft is hierbij groot. in een grote ruimte waar gedurende een langere tijd een brand heeft gewoed. in een situatie met minimale ventilatie. Er ontstaat zuurstoftekort. Bij plotselinge zuurstof toevoeging kan dit een backdraft tot gevolg hebben. Overigens kan ook ventilatie een backdraft tot gevolg hebben. door het ontstaan van overdruk in een ruimte door de brandontwikkeling. De signalen die duiden op een beginnende backdraft zijn : 1. Rookvorming: zeer sterke rookvorming de rook gaat kolken blauwe vlammen in de rooklaag bruinzwarte aanslag op de ramen die soms naar beneden druipt. 2. Stroming van rook en lucht: pulserende of golvende rookstroming in en uit het vertrek. De brand lijkt als het ware te 'ademen' uit gaten en kieren wordt rook er uit geperst en lucht er in gezogen (push en suck) fluitende geluiden iemand zonder bluspak zou tocht ervaren langs zich heen naar de brandhaard toe ramen en deuren rinkelen en schudden. 3. Ontstaan van hitte: snelle temperatuurstijging extreem veel hitte de brandhaard is nauwelijks benaderbaar, de rook schermt de hitte af. de deurkruk van een toegangsdeur tot een ruimte is heet. ramen zijn heet en door de hitte verkleurd. 4. Vlammen: zijn klein zijn blauw. 2
5. Geluid: het is stil om u heen (geluidsvacuüm). Probleem is dat dit lastig waarneembaar is vanwege adembescherming en helm u hoort u pak en helm kraken! 6. Gedrag van de brand: de verbrandingsgassen lijken stil te staan. Daarna verschijnen er vlammen; eerst in de vorm van een roodgouden, gewatteerde deken en dan als een vaag rode schemering, die gevolgd wordt door een snelle ontbranding of explosie (van rookgassen). 3. Maatregelen om backdraft te voorkomen Er zijn een aantal maatregelen te treffen om backdraft te voorkomen. Algemene maatregelen Draag goede beschermende kleding. Waarborg een veilige terugtocht. Blijf zo veel mogelijk buiten. Blijf altijd laag bij het binnentreden en bescherm uzelf met een pulserende straal ((zie ook deel C-2 Veilig werken bij het binnen treden Beste maatregel: ventileer vóór u naar binnen gaat. Controleer de deuren op signalen van hitte en rook die naar binnen wordt gezogen of naar buiten geperst. Let op de beweging van de rook als u de deur opent (rook die snel naar binnen wordt gezogen kan wijzen op het ontstaan van een backdraft. Wees uitermate alert op signalen zoals hierboven genoemd. Ventileren Pas indien mogelijk en effectief repressieve ventilatie toe. Hierbij moet een opening boven de brandhaard worden gemaakt en op natuurlijke wijze worden geventileerd (zonder overdrukventilator). Hierdoor wordt voorkomen dat de rookgassen zich met de zuurstof vermengen. Koelen Koel de brandgassen. Koel de gassen in de aangrenzende ruimte (zie ook leerboek manschap A. deel C-2 4. Straalpijpvoering (binnenaanval) Bij het beschrijven van de flashover en backdraft is meerdere malen gesproken over het koelen van de brandgassen. Het koelen van de brandgassen is een relatief nieuwe manier van brandbestrijding en de belangrijkste punten worden hieronder besproken. Brandgaskoeling Brandgaskoeling is het met 'pulserende' stoten aanbrengen van een waternevel in de laag met brandgassen. Dit heeft de volgende belangrijkste voordelen: snelle temperatuurverlaging. voorkomen van onnodige stoomvorming. verdunnen van gevaarlijke concentraties brandbare gassen. beperking van de bluswaterschade. Met een nevelstraal kan de brandgaskoeling worden uitgevoerd. Hierbij zijn de volgende aspecten van belang: De nevelkegel (hoe breed je straal is) heeft een kegelhoek van tussen de 30 en 60. Met een spuithoek (de hoek die de straalpijp maakt en opzichte van de grond) van 45 is de hoeveelheid water die het plafond en de muren raakt zo klein mogelijk en de koelende werking maximaal. Dit wordt bereikt als de straalpijpvoerder vanaf de deuropening, waar hij laag bij de grond zit, het middelpunt van de nevelstraal op de verste hoek van de kamer richt (waar de muren het plafond raken). 3
Een blusstoot duurt ongeveer een halve seconde (pulseren). Als het sissen stopt en de nevel dunner wordt is het water verdampt en is het tijd voor een nieuwe aan- en uitbeweging (blussstoot). Bovenstaande beschrijving richt zich op offensieve brandgaskoeling (waarbij vlammen zichtbaar zijn en het doel is de brandende gassen te blussen). Bij defensieve brandgaskoeling worden gassen uit voorzorg gekoeld. Dan wordt vaak meer naar boven gericht (spuithoek tussen de 45 en 90 ). NB: Het is van belang de straalpijp goed te kennen, zodat ook in het donker de juiste instellingen voor de nevelkegel en het debiet (hoeveelheid water per minuut) gevonden kunnen worden. Voor een goede straalpijpvoering moet vooral veel geoefend worden om inzicht te krijgen in de effecten van de verschillende manieren van blussen! Tekenen en schilderen Twee andere vormen van straalpijpvoering zijn het zogeheten tekenen en schilderen. Tekenen wordt toegepast nadat de gassen voldoende gekoeld zijn en er tot afblussen wordt overgegaan. Er wordt gewerkt met een smalle nevelkegel (kleiner dan 30 ) en de straal wordt met een vegende beweging over het brandbare materiaal gehaald. Bij schilderen wordt een dun laagje water op brandbare materialen aangebracht om uitgassing te voorkomen. Dit gebeurt met een gebonden straal. Stappenplan Onderstaand stappenplan geeft een algemene beschrijving van de stappen bij een veilige binnenaanval. 4
5. Nieuwe ontwikkelingen Op het gebied van brandbestrijding zijn de nodige nieuwe ontwikkelingen gaande. Nieuwe deurprocedure Er is een 'nieuwe' deurprocedure. Daarbij wordt voor de dichte deur eerst twee maal boven de deur (1 keer links en 1 keer rechts) gespoten om te zien hoe warm het daar is en om de gassen te koelen. Daarna wordt de deur een stukje geopend en wordt 1 keer een nevelstoot naar binnen gespoten met een kegelhoek van 30 en een spuithoek van 45. De straalpijpvoerder kijkt wat er gebeurt met het water, de deur wordt daarna direct gesloten. De bevelvoerder bepaalt op basis van de bevindingen of de ruimte betreden mag worden. Zo niet, dan wordt bovenstaande herhaald totdat de ruimte veilig genoeg is. Bij binnenkomst in de ruimte wordt de temperatuurcheck gedaan. Dit houdt in dat men één keer kort pulseert om te kijken of het water direct verdampt (hoge temperatuur) of dat de druppels naar beneden vallen (lage temperatuur). 6. Aandachtspunten voor het oefenen Oefen specifiek op straalpijpvoering. Enkele voorbeelden van elementaire oefeningen: in het donker de straalpijp hanteren met diverse soorten straalpijpen werken tekenen en schilderen met de straalpijp deurprocedure oefenen. 7. Korpsspecifieke informatie Relevante informatie, die u kunt verzamelen over dit thema t.b.v. het oefenen: Casussen van incidenten met flashover/backdrafts in de eigen regio/verzorgingsgebied Lijst van panden in het verzorgingsgebied, waarbij door de bouwwijze bij brand risico's van flashover/backdraft zouden kunnen ontstaan. 5