Daltonidentiteitt Leren is werken, zelfstandig en samen Inleiding daltononderwijs in Nederland kent 6 kernwaarden. Vanuit deze waarden geven daltonscho olen vorm en inhoud aan het onderwijs. De kernwaarden geven richting aan het professioneel handelen van docenten en de ontwikkeling van docententeams. De waarden vormen voor scholen bouwstenen voor een eigen visie op goed onderwijs en een efficiënte en effectieve daltonpraktijk. In de afgelopen decennia zijn we in het Nederlandse daltononde erwijs vertrouwd geraakt met het hanteren van drie kernwaarden: Vrijheid in gebondenheid/verantwoordelijkheid en vertrouwen (1), Samenwerkenn (2) en Zelfstandigheid (3). Deze waarden zijn en blijven van belang en worden aangevuld met drie kernwaarden: Effectiviteit/doelmatigheid (4), Reflectie (5) en Borging (6). Leeswijzer Deze notitie start met een beschrijving van de kernwaarden van het daltononderwijs. Deze kernwaarden vormen de opbrengst van een uitgebreide herbezinning binnen de vereniging. De komende jaren zal het daltononderwijs in Nederland zich op basis van deze kernwaarden verde ontwikkelen. Daarom is er voor gekozen om deze waarden eerst te beschrijven en in deze notitie als het ware op zichzelf te laten staan. Hierna volgen een zevental bijlagen. In de bijlagen 1 en 2 wordt ingegaan op de aanleiding van de herbezinning en de werkwijze die het bestuur heeft gevolgd. In de bijlagen 3 en 4 wordt ingegaan op Helen Parkhurst als inspiratiebron en de oorspronkelijke uitgangspunten. In bijlage 5 worden missie, visie en doelstelling verwoord. Deze zijn afgeleid van de kernwaarden. In bijlage 6 wordt een eerste aanzet gegeven voor een vertaling van de kernwaarden in indicatoren op leerling-, leerkracht- en schoolniveau. Ten slotte komen in bijlage 7 de geraadpleegde bronnenn aan de orde. Pagina 1
Kernwaarden van het daltononderwijs: Vrijheid in gebondenheid. Zelfstandigheid. Samenwerken. Effectiviteit en doelmatigheid. Reflectie. Borging. Vrijheid in gebondenheid / Verantwoordelijkheid en vertrouwen Freedom and responsibility together perform the miracle Vrijheid is noodzakelijk om eigen keuzes te kunnen maken en eigen wegen te vinden. Vrijheid in het daltononderwijs is de gelegenheid krijgen om het taakwerk zelf te organiseren. De opgegeven leerstof en de eisen die daaraan worden gesteld, de tijdslimiet, de werkafspraken en de schoolregels vormen de grenzen waarbinnen de leerlingen hun vrijheid leren gebruiken. Een leerling leert verantwoordelijkheid voor zichzelf en zijn omgevingg te dragen, als zijn omgeving hem daarvoor de ruimte en mogelijkheden biedt. Door leerlingen meer vrijheid te bieden kunnen zij eigen keuzes maken en een actieve leerhouding ontwikkelen. Maar vrijheid betekent niet dat alles zomaar kan en mag. is een taak van de leerkracht om iedere leerling een structuur te bieden om vrijheid binnen grenzen te leren hanteren. Leerlingen krijgen de ruimte om te ontdekken en te experimenteren, maar worden tegelijk ook geconfronteerd met de relatie tussen wat ze doen en wat dat oplevert. Dat is voor leerlingen een geleidelijk leerproces, waarin zelfkennis en zelfinschatting een grote rol spelen. Zelfstandigheid Experience is the best and indeed the only real teacher Zelfstandig leren en werken op een daltonschool is actief leren en werken. Een leerling wil doelgericht een klus klaren en is in staat om tijdens dit leerproces hulp te zoeken indien noodzakelijk. Deze manier van werken stimuleert het probleemoplossend denken van een leerlingen. Om later als volwassene goed te kunnen functionerenn moet een leerling leren beoordelen welke beslissingen hij/ /zij moet nemen en wat de gevolgen daarvan zijn. De keuzevrijheid dwingt een leerlingen tot het nemen van zelfstandige beslissingen die voor hem effectief en verantwoord zijn. Pagina 2
Samenwerken The school functions as a social community Een daltonschool is een leefgemeenschap waar leerlingen, leerkrachten, ouders, schoolleiding en bestuur op een natuurlijke en gestructureerde wijze samen leven en werken. Een daltonschool is ook een leeromgeving waar leerlingen en leerkrachten iets van en met elkaar leren. Doordat leerlingen samen met leerkrachten en medeleerlingen aan hun leertaken werken, leren zij met elkaar om te gaan en leren zij dat zij elkaar kunnen helpen. verwerven van kennis en vaardigheden in samenwerking met anderenn kan het leren vergemakkelijken. Leerlingen leren dat er verschillen bestaan tussen mensen. Ze leren naar elkaar te luisteren en respect te hebben voor elkaar. Als leerlingenn met elkaar samenwerken, ontwikkelen ze sociale vaardigheden en leren ze reflecteren op de manier waarop ze leren, zoals het beoordelen van een eigen inbreng en die van een medeleerlingen, het aangaan van de dialoog, het leren omgaan met teleurstellingen en het ervaren van een meeropbrengst uit de samenwerking. uiteindelijke doel is democratisch burgerschap. Een daltonschool is een oefenplek voor democratisering en socialisering. Effectiviteit/ doelmatigheid Efficiency measure a simple and economic reorganization of the school daltononderwijs is gericht op een effectieve inzet van tijd, menskracht en middelen. Een taak als drager van de te leren vaardigheden en kennis biedt optimaal gelegenheid om tot een doelmatige inrichting te komen. Een taak op maat houdt een leerling doelmatig en functioneel bezig. Reflectie I would be the first to hear welcome criticism kritisch benaderen van onderwijskundige ontwikkelingen en inzichten is op een daltonscho ol vanzelfsprekend. Iederee docent werkend op een daltonschool reflecteert op zijn/haar onderwijspraktijk en professioneel handelen. Ook op schoolnivea au vindt reflectie over het onderwijs voortdurend plaats. Reflectie en evaluatie dragen in hoge mate bij tot een verkenning van de leerweg om het beoogde doel te bereiken. Borging Door verschillen te delen, vermenigvuldigt de kwaliteit Daltonscholenn in Nederland werken samen aan kwalitatief goed daltononderwijs door allemaal deel te nemenn aan planmatige zelfevaluatie en visitatie. Een daltonschool is een lerende organisatie, die haar leerkrachten ondersteunt bij het zich permanent scholen en bij het experimenteren in en reflecteren op hun praktijk. Teamleren heeft op een daltonschool hoge prioriteit. Verantwoordelijkheden voor dalton liggen in het team van Pagina 3
docenten. daltononderwijs zet ook sterk in op het maatjesler ren van scholen binnen en buiten een regio. Daltonscholenn borgen hun kernwaarden door middel van een planmatige zelfevaluatie en visitatie. De Nederlandse Dalton Vereniging geeft licenties en certificaten af aan instituten, scholen en personen als zij er blijk van geven de kernwaarden op goede wijze in de praktijk vorm en inhoud te hebben gegeven. Pagina 4
Bijlagen 1. Aanleiding en doelstelling 2. Werkwijze 3. Helen Parkhurst als inspiratiebron 4. Oorspronkelijkee uitgangspunten 5. Missie, visie en doel 6. Kernwaarden en indicatoren op leerling-, leerkracht- en schoolniveau 7. Geraadpleegde bronnen 1. Aanleiding en doelstelling daltononderwijs heeft de afgelopen decennia een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Vele professionals hebben een bijdrage geleverd aan een verbetering en verfijning van het aanbod van ons daltononderwijs. Vanuit wetenschappelijke benadering, door brononderzoek van het gedachtegoedd van Helen Parkhurst, zijn nieuwe impulsen voortgekomen. scholingsaanbod is zeer breed en belicht vele nieuwe ideeën met betrekking tot inhoud en organisatie van het daltononderwijs. Op ruim 400 scholen in het PO en VO wordt het daltononderwijs vorm gegeven naar de vele inzichten die nu gangbaar zijn. De verantwoording heeft steeds duidelijker vorm gekregen in een zelfevaluatie, visitatie en daltonontwikkelingsplannen. We mogen trots zijn op zoveel dynamiek en beleving. algemeen bestuur heeft gemeend het initiatief te moeten nemen om te reflecteren op de wijze waarop wij ons daltononderwijs heden ten dage vormgeven. Een moment van bezinning, beraad en opnieuw formuleren van een daltonidentiteit met het doel om te komen tot een nieuw en helder visitatiekader voor de komende jaren waarin we de kwaliteit van ons daltononderwijs kunnen verantwoorden en onderscheidendd laten zijn. 2. Werkwijze algemeen bestuur van de NDV heeft er voor gekozen om te komen tott een discussiestuk dat op de Algemene Leden Vergadering van 30 maart 2010 als concept daltonidentiteit door de leden is aanvaard. Gedurende een jaar hebben alle leden de gelegenheid gekregen om persoonlijk of via hun regio een bijdrage te leveren aan de totstandkoming van het definitieve beleidsstuk. Tijdens een miniconferentie op 2 november 2011 hebben vertegenwoordigers van de regio s de gelegenheid gekregen om te reageren op een tweedee versie van een beschrijving van de identiteit. algemeen bestuur zal in het voorjaar van 2012 een eind versie aanbieden. Op de van 2 zal het bestuur de leden om bekrachtigin ng vragen. 3. Helen Parkhurst als inspiratiebron Daltononderwijs is begin vorige eeuw ontwikkeld door de Amerikaanse Helen Parkhurst en kenmerkt zich door een kritische houding naar onderwijs waar het gaat om de doelmatigheid en de effectiviteit. Een eigen inbreng van leerlingen is daarbij een belangrijk gegeven. Een leerling Pagina 5
moet op school de mogelijkheid krijgen om zichzelf te ontwikkelen en te vormen als in het maatschappelijk leven. Parkhurst was bijzonder pragmatisch en gaf haar daltononderwijs vorm als lerares voor de klas. De theorie volgde de praktijk. Onderwijs moest volgens Parkhurst nuttig zijn en kennis, vaardigheden, deugden en gewoonten aanleren die bruikbaar zijn in het maatschappelijke leven. hoogste doel is de fearless human being. Volgens Parkhurst zijn dat ondernemende mensen. Zij zijn handig, vaardig, wereldwijs en vooruitdenkend. De historische praktijk en de publicaties van de grondlegster van het daltononderwijs, Helen Parkhurst, vormen een blijvende inspiratiebron voor de Nederlandse Dalton Vereniging in haar streven het daltononderwijs te promoten en te verbeteren. 4. Oorspronkelijke uitgangspunten Van oorsprong kent het daltononderwijs twee belangrijke theoretische uitgangspunten: Freedom (liberation of the pupil) Leerlingen moeten de gelegenheid krijgen om het schoolwerk zelf te doen, om het zelf te organiseren (hoe, waar en wanneer) en om het op eigen tempo te doen, vooral ook om het ongestoord te doen, toegewijd en geconcentreerd. Interaction of grouplife (socialization of the school) leven op school is als het gewonee gemeenschapsleven: het is sociaal en het biedt ruimte aan de wederzijdse afhankelijkheid en verantwoordelijkheid van leerlingen en leerkrachten. Deze theoretische uitgangspuntenn komen in de Nederlandse daltononderwijspraktijk tot uitdrukking in de kernwaarden: Vrijheid (in gebondenheid)/verantwoordelijkheid en vertrouwen en Samenwerken. Daarnaast kent dalton van oorsprong nog de volgende theoretische uitgangspunten: Efficiency. Dalton wil een efficiency measure zijn. gebruikelijkee schoolse leren wil dalton doelmatiger maken. Bestaandee leerplannen en leerstof zijn voor dalton geen probleem. Leren leven, werken en samenleven. Dalton wil leerlingen cultureel en moreel vormen, zodat ze zelfredzaam en sociaal verantwoordelijk worden: Fearless human beings. Leren door ervaren. Leerlingen leren het meest van ervaring. In het onderwijs moeten leerlingen ondervinden, bewegen, beleven en doen. Kennis en vaardigheden krijgen betekenis door de ervaring, door het toepassen daarvan en door er mee te experimenteren Pagina 6
5. Missie, visie en doel Missie Daltononderwijs is iedere leerling gegund Daltononderwijs staat voor een brede vorming (zowel cognitief, cultureel, sportief en sociaal- aan te gaan om zich verder te ontwikkelen. kritisch onderzoekend benaderen van moderne ontwikkelingen en inzichten is op een emotioneel) die bijdraagt aan een sterke persoonsontwikkeling. Onderwijs dat leerlingenn past en uitnodigt om op basiss van (zelf)vertrouwen uitdagingen daltonschool vanzelfsprekend. Daarmee gaat het daltononderwijs voortdurend met zijn tijd mee, zonder de doelmatigheid van onderwijs en de inbreng van een ondernemende leerling uit het oog te verliezen. Visie De opbrengst, dat ben ik daltononderwijs geeft inhoud aan een brede vorming waarbij intellectuele- en creatieve groei in evenwicht zijn met sociale en persoonlijkee groei, waarbij een leerling wordt uitgedaagd het beste uit zichzelf te halen. daltononderwijs biedt daartoe een leef- en leeromgeving waar leerlingen worden uitgedaagd zich te ontwikkelen tot mensen zonder vrees met een kritische en democratische grondhouding. daltononderwijs wil een wezenlijke bijdrage leveren aan haar leerlingenn om hen in staat te stellen te kunnen functioneren in een complexe samenleving door ondernemend en zelfverantwoordelijk te zijn in het leven, in het werken en in het samenleven. Doel The fearless human being daltononderwijs stelt zich ten doel om het onderwijs efficiënter in te richten door de kerndoelen met betrekking tot de leerinhoudenn van het onderwijs af te stemmen op de behoeften, interesses en competenties van leerlingen. Een daltonleerkracht leidt dit proces waar het nodig is en begeleidt het waar dat kan. Hij of zij stelt zich ten doel om het zelf werken en met elkaar werken van leerlingen in een veilig pedagogisch klimaat te bevorderen door hen daartoe de ruimte te geven. Een daltonleerling stelt zich ten doel om op een ondernemende en onbevreesde wijze zich kennis en vaardigheden eigen te maken. Pagina 7
6. Kernwaarden en indicatoren op leerling-, leerkracht- en schoolniveau De onderstaande concept-indicatoren worden komend jaar verder uitgewerkt. Vrijheid (in gebondenheid) / Verantwoordelijkheid en vertrouwen Indicatoren op leerkracht-niveau: De leerkracht kan omgaan met zijn vrijheden en verantwoordelijkheden. De leerkracht maakt een taak op maat waarin een hoeveelheid ( deels door de leerling zelf gekozen) onderwijsactiviteiten over een bepaalde tijdsperiode staan gepland. De leerkracht benadert de leerling als een persoon in ontwikkeling die het schoolwer k als taak aanneemt en zich eigen maakt. De leerkracht begeleidt op passende wijze zijn leerlingen en geeft waar nodig sturing om zich nieuwe vaardigheden eigen te maken om zijn leerdoel te behalen en zijn taak te kunnen volbrengen. De leerkacht gaat uit van de mogelijkheden van zijn leerlingen en is er op gericht om de motivatie en het zelfvertrouwen van zijn leerlingen te vergroten. De leerkracht werkt voortvarend en onbevreesd met zijn leerlingen. De leerkracht neemt zijn eigen verantwoordelijkheid en legt verantwoording af aan zijn leidinggevende. De leerkracht ziet de taak als een wederzijdse werkovereenkomst met zijn leerling. De leerkracht spreekt zijn leerlingen aan op hun eigen verantwoordelijkheidd voor hun leerproces. De leerkracht volgt systematisch de vorderingen van zijn leerlingen. De leerkracht hanteert een doelmatige instructie. Indicatoren op leerling-niveau: kan omgaan met zijn vrijheden en verantwoordelijkheden. krijgt de gelegenheid om in eigen tempo, op eigen niveau, op eigen wijze en in eigen volgorde een taak op maat te verwerken waarin een hoeveelheid (deels zelf gekozen) onderwijsactiviteiten over een bepaalde tijdsperiode kunnen worden gepland. neemt het schoolwerk als taak aan en klaart de klus op een ondernemende wijze. geeft er blijk van eigenaar te zijn van zijn eigen leerproces. neemt zelf verantwoordelijkheid en legt verantwoording af aan zijn leerkracht. is betrokken bij het beoordelen van zijn werk. mag zelf zijn werkplek kiezen. mag zelf zijn hulpmiddelen pakken. Pagina 8
Zelfstandigheid Indicatoren op leerkracht-niveau: De leerkracht creëert een veilige omgeving waarin de leerlingen de ruimte krijgen om zelfstandig te leren. De leerkracht creëert voor zijn leerlingen de ruimte om hun talenten te ontdekken en te ontwikkelen. De leerkracht daagt zijn leerlingen uit hun leertaken zelf tot een goed einde te brengen. De leerkracht stimuleert de leerlingen initiatieven te tonen en te nemen. De leerkracht kan omgaan met uitgestelde aandacht. De leerkracht biedt instrumenten aan om de zelfstandigheid te vergroten, zoals, taakbord, taakbrief, planbord,etc. De leerkracht biedt voldoende tijd om zelfstandig te kunnen werken. Indicatoren op leerling-niveau: beslist over de vormgeving van zijn leerproces, waarbij de manier van leren wordt beïnvloed door de keuze van activiteiten, taken en werkvormen. daagt zichzelf uit zijn leertaken tot een goed einde te brengen. is initiatiefrijk. kan omgaan met uitgestelde aandacht. neemt voldoende tijd om zelfstandig te kunnen werken. Samenwerken Indicatoren op leerkracht-niveau: De leerkacht is in staat om het beste uit de samenwerking met zijn collega s te halen met het doel om samen de taak vorm te geven en het onderwijsaanbod te verbeteren. De leerkracht biedt zijn leerlingen de kans zich verder te sociaal te ontwikkelen door de school/ het onderwijs zo in te richten dat dit een soort sociale oefenruimte wordt (sociaal laboratorium). De leerkacht is in staat om het beste uit de samenwerking van zijn leerlingen te halen door hen daartoe veelvuldig in de gelegenhe eid te stellen. Indicatoren op leerling-niveau: en krijgen de gelegenheid binnen de gestelde kaders op een respectvolle wijze met elkaar te werken. Dit bevordert de socialiteit en groepsinteractie. en respecteren de gangbare omgangsvo ormen binnen de school. Leerlingenn werken op een functionele wijze samen. Pagina 9
Effectiviteit/ doelmatigheid Reflectie Indicatoren op school-niveau: onderwijs is door een efficiënte inrichting van tijd, ruimte en middelen doelmatig en gericht op opbrengsten. onderwijs vindt plaats in een voorbereide leeromgeving. onderwijs kenmerkt zich door een doordacht klassenmanagement. onderwijs kenmerkt zich door verschillende vormen van doelgerichte instructie. onderwijs kenmerkt zich door een gevarieerd aanbod van didactische werkvormen. onderwijs kenmerkt zich door een gedifferentieerd leerstofaanbod, dat tot uiting komt in een taak op maat. onderwijs wordt gegeven in een lerende organisatie waarbij sterk ingezet wordt op het eigenaarschap van leerlingen en leraren. Indicatoren op leerling-niveau: gaat op een efficiënte wijze om met zijn tijd, ruimte en middelen. is eigenaar van zijn eigen leerproces. heeft de drang meer te willen weten en kunnen. Indicatoren op leerkracht-niveau: De leerkracht biedt ruimte voor bezinning en reflectie. De leerkracht geeft de leerling gelegenheid zich te oefenen in het plannen, organiseren, regisseren, reflecteren en initiatief nemen. De leerkracht stimuleert zijn leerlingen stil te staan bij de eigen inbreng in de leersituatie, dat ze nagaan welke gevoelens,wensen, belemmeringen en persoonlijke inzichten in het spel waren bij het leren. De leerkracht begeleidt zijn leerlingen door met hen te praten over de studieaanp pak. De leerkracht toont belangstelling voor het welbevinden van zijn leerlingen. De leerkracht geeft zijn leerlingen zinnige complimenten. De leerkracht vraagt zijn leerlingen om feedback op zijn eigen functioneren. De leerkrachten krijgen de gelegenheid elkaar te consulteren. Indicatoren op leerling-niveau: leert zich bewust te worden van het eigen kunnenn door voor, tijdens en na het volbrengen van de leertaak terug te blikken op gemaakte keuzes en hieruit de lering te trekken voor de toekomst. en reflecteert op eigen gedragg en prestatie. wordt uitgedaagd om de eigen leertaak vorm te geven en tot een goed einde te brengen. Dit proces verloopt met reflectie voor, tijdens en na. - reflectiee vooraf: Pagina 10
plannen, taak overzien,strategie bepalen, aanpakgedrag, wat,waar,wanneer,hoe, met wie. - reflectiee tijdens: monotoring en bijstelling - reflectiee achteraf: evaluatie van product en proces, leerpunten benoemen en bijstellen van de planning. Borging Indicatoren op school-niveau: De school heeft de daltonontwikkeling beschreven in het schoolplan of een ander plan, waaruit blijkt dat er structureel wordt gewerkt aan het ontwikkelen, borgen en evalueren van het beleid. De daltonidentiteit is terug te vinden in de schoolgids, op de website en via ander informatiemateriaal. In het schoolplan of een ander plan is daltonscholing opgenomen. Daltonontwikkeling wordt aangestuurd door een coördinator/leidinggevende. Registratie van daltonactiviteiten vindt voor iedereen op een herkenbare manier plaats. Er is een duidelijke doorgaande daltonlijn binnen de school. De school is betrokken bij dalton-regioactiviteiten. De school volgt systematisch de vorderingenn van haar leerlingenn door middel van een leerlingvolgsysteem. Ouders zijn betrokken bij de ontwikkeling en borging van de daltonkwaliteit. schoolbestuur ondersteunt de school in haar daltonontwikkeling. Pagina 11
7. Geraadpleegde bronnen Berends, René en Leo Polhuys (2011). Dalton Werkt! Deventer: Open Boek. Berends, René (2011). Helen Parkhurst, grondlegster van het daltononderwijs. Deventer: Saxion Dalton University Press. Ploeg, Piet van der (2010). Dalton Plan: oorsprong en theorie van het daltononderwijs. Deventer: Saxion Dalton University Press. Röhner, Roel en Hans Wenke (1999). Leve de school. Daltononderwijs in de praktijk. Nieuwegein: Arko Uitgeverij bv. Röhner, Roel en Hans Wenke (2002). Dalton-onderwijs: een blijvende inspiratie. Nieuwegein: Arko Uitgeverij bv. Röhner, Roel en Hans Wenke (2005). Hallo Dalton. Nieuwegein: Arko Uitgeverij bv. Pagina 12