Asfaltontwikkelingen

Programma Asfaltontwikkelingen 15 januari 2009 Hein Boomars VBW-Asfalt Asfaltontwikkelingen 1

Programma voor de pauze 14.00 uur Opening Hein Boomars - VBW-Asfalt 14.15 uur CE markeringen en Europese Asfaltnormen Wim Rollfs of Roelofs - Materiaaldienst (DIVV) gemeente Amsterdam 14.45 uur Beoordeling Asfaltontwerpen Bert Thewessen - Grontmij 15.15 uur Pauze Asfaltontwikkelingen 2

Programma na de pauze 16.00 uur Risico's in ontwerp en uitvoering, aannemerservaringen Robbert Naus - Dura Vermeer 16.30 uur Beoordeling door gemeenten van productaanbiedingen o.b.v. ervaring André Houtepen - Gemeente Rotterdam 17.00 uur Discussie en vragen 17.15 uur Afsluiting Asfaltontwikkelingen 3

Asfaltontwikkelingen, Infratech - markering asfalt en Europese asfaltnormen Wim Rollfs of Roelofs, Wegbouwkundig adviseur, Materiaaldienst (DIVV), gemeente Amsterdam

-markering asfalt en Europese asfaltnormen Contractuele consequenties CE-markering van asfalt Amsterdamse ervaringen Kwaliteitsborging Asfaltconstructies voor en na nieuwe normen

Contractuele consequenties Standaard RAW Bepalingen 2005: - Asfaltmengsels op basis van gewenste samenstelling (empirische benadering) - Asfaltmengsels marshalleigenschappen - Indeling in verkeersklassen (2 t/m 5)

Contractuele consequenties Standaard RAW Bepalingen wijziging mei 2008: - Introductie van CE markering asfalt - Asfaltmengsels op basis van functionele eigenschappen - Overgangsregeling van empirisch functioneel - RAW bestekken wijz. mei 2008 vanaf 1 nov. 2008 van kracht (RAW art. 01.01.01lid 03)

CE-markering asfalt Vanaf 1 maart 2008 alleen nog gemarkeerd asfalt Asfaltonderzoeken volgens de NEN-EN 12697-1 t/m 43 Asfaltproduct normen NEN-EN13108: - 13108 1 Asfaltbeton (continu gegradeerd) - 13108 5 Steenmastiekasfalt - 13108 6 Gietasfalt - 13108 7 Zeer open asfaltbeton

CE-markering asfalt Overig productnormen uit NEN-EN 13108 voor NL niet van toepassing NEN-EN 13108-20 Typetesting NEN-EN 13108-21 Factory Production Control

Niet gemarkeerd asfalt Alle mengsels buiten de NEN-EN 13108 serie Rood asfalt (met kleurloos bindmiddel) Asfalt met gemodificeerd bindmiddel - bindmiddel niet in NEN-EN 12591 (spec. penetratiebitumen) NEN-EN 13924 (spec. harde penetratie bitumen) NEN-EN 14023 (spec. polymeer gemod. bitumen)

Wat is - markering asfalt = producent eigen verklaring = géén kwaliteitscertificaat, maar wettelijk voorgeschreven EU-handelsmerk Eigenschappen weg kunnen anders zijn dan Eisen voor het aangebrachte asfalt is nationaal geregeld (NL = RAW wijz. mei 2008)

Voorbeeld CE-markering asfaltbeton

Voorbeeld CE-markering SMA

Wat te doen met CE-markering? Controle vaststellen dat EU-regelgeving wordt gevolgd Controle vaststellen of gewenste product geleverd wordt (eigenschappen op CE-markering versus bestek) Controle mogelijkheid bij levering Mogelijkheid steekproefsgewijze controle op project Afwijkingen melden bij VROM-inspectie (mogelijk juridische stappen)

Ervaringen Amsterdam Opstart wat moeizaam Niet iedereen voldoende inhoudelijk op de hoogte Na driekwart jaar de zaken nagenoeg naar wens

Wat doet Amsterdam hieraan? Begin 2008 organiseert Materiaaldienst (DIVV) binnen gemeentelijk minisymposium Inhoudelijke bijdrage tijdens de uitvoering van projecten Volgen van kwaliteitsborging opdrachtnemer op projecten Expertisegroep Wegen Vraagbaak van diensten en stadsdelen, gemeente Amsterdam

Contractuele informatieoverdacht Kwaliteitsplan (RAW art. 31.24.04 lid 01) Eindrapportage kwaliteit (RAW art. 31.24.03 lid 07) Leveren kopie CE markering asfalt (RAW art.01.14.03 lid 01) Aanvullende gegevens asfalt (RAW art. 31.23.02) - Referentiesamenstelling t.b.v. beoordeling in de weg - Streefdichtheid t.b.v. bepalen verdichtingsgraad - Verklaring grof toeslagmat. aan eisen korrelvorm en PSV - Gegevens m.b.t. toegepast asfaltgranulaat

Contractueel informatieoverdacht Verkort verslag van Typeonderzoek (RAW proef 250) t.b.v. afnemer en directie: - Soort en type asfalt - Referentiesamenstelling t.b.v. kwaliteitscontrole - Verwijzing naar - markering - Streefdichtheid - Resultaten frequency-sweep (uitgevoerd bij onderzoek naar de stijfheid) Bewijs CROW aangeleverde gegevens database (RAW art. 31.26.02 lid 07)

Van empirisch functioneel Uitgangspunten bij wijziging mei 2008 - Vanaf 1 maart 2008 asfalt is verplicht - Asfaltbranche heeft meer tijd nodig voor omschakeling Overgangsregeling - Tot 01-09-2008 asfaltleverantie op empirische basis - Van 01-09-2008 tot 1-03-2009 ook functionele eigenschappen - Gegevens beschikbaar stellen aan CROW database Mengselindeling met functionele eigenschappen op basis van gezond verstand Evaluatie gegevens database tot definitieve functionele eisen vanaf maart 2009

Stand van zaken RAW 2009 Database CROW komt moeizaam op gang Asfaltproducenten leveren gegevens niet zonder meer aan Opdrachtgevers stimuleren input database niet Gegevens beschikbaar regelgeving aanpassen (eisen functionele eigenschappen) Verdere ontwikkelingen voor functionele benadering

Functionele eisen en ontwerp Nu nog ontwerp op basis van oude ontwerpmethoden Functionele benadering opent mogelijkheid tot andere ontwerpmethodieken Na evaluatie van de database gegevens kan werkgroep OIA van start OIA (Ontwerp Instrumentarium Asfalt)

Wat nu te doen Producenten leveren gegevens voor database CROW aan Opdrachtgevers zien er op toe dat opdrachtnemers/producenten gegevens aanleveren Handhaven bij afwijkingen Nieuw ontwerpinstrumentarium

Het begin is er. Nu het vervolg.

Beoordeling Asfaltontwerpen Bert Thewessen Grontmij Asfaltontwikkelingen 24

Asfaltontwerp Voldoen aan functionele eisen - Veiligheid (stroefheid) - Milieu (geluid) - Randvoorwaarden - Hoogteligging - Voorkomen van voortijdige schade i.c. onderhoud gedurende de beoogde ontwerpperiode Asfaltontwikkelingen 25

Schade Textuur - Rafeling Vlakheid - Dwars(on)vlakheid (spoorvorming) - Langs(on)vlakheid - Oneffenheden Samenhang - Langsscheuren - Dwarsscheuren Kantstrook - Randschade Asfaltontwikkelingen 26

Langsscheuren Scheurvorming alleen in deklaag Verbredingen Langsnaden in diepere asfaltlagen In sporen: structurele (draagkracht) oorzaak Asfaltontwikkelingen 27

Structurele scheurvorming (vracht)verkeer Asfalt Fundering Ondergrond H asf, E asf H fun, E fun E ond (door)buiging asfalt (rek) Afhankelijk van: zwaarte (vracht)verkeer dikte en stijfheid asfalt dikte en stijfheid fundering ondergrond (gegeven) Asfaltontwikkelingen 28

Vermoeiing Toelaatbaar aantal (door)buigingen Optredend aantal (door)buigingen Mate van (door)buiging (rek) Asfaltontwikkelingen 29

Dimensionering Hoeveelheid optredend (vracht)verkeer Asfalt Fundering H asf, E(S) asf rek H fun, E fun Ondergrond, E ond rek Asfaltontwikkelingen 30

Eigenschappen asfalt vroeger Materiaaleigenschappen asfalt eisen RWS 1978 vast: Vermoeiing: F78 Stijfheid: S78 Incidentele afwijkingen (EME) Eisen GAB 0/32, 0/16 en STAB 0/22, 0/16: Samenstelling omschreven in RAW Marshall eigenschappen (verkeersklasse) Geen relatie eisen en materiaaleigenschappen in ontwerp Asfaltontwikkelingen 31

Alternatieven vroeger Hoeveelheid optredend (vracht)verkeer F78 Asfalt H asf, S78 rek Fundering H fun, E fun Ondergrond, E ond rek Asfaltontwikkelingen 32

Eigenschappen asfalt nu CE-gemarkeerd asfalt met functionele specificaties: Minimale stijfheid (S min ); Weerstand tegen vermoeiing (rek, ε 6 ); 10 6 ε 6 ε 6 Asfaltontwikkelingen 33

Alternatieven nu Hoeveelheid optredend (vracht)verkeer Asfalt Fundering H asf, S asf H fun, E fun rek Ondergrond, E ond rek Asfaltontwikkelingen 34

Combinatie van eigenschappen Vermoeiing (ε 6 )?? O-1B (S min7.000, ε 6-100 )? O-2 (S min5.500, ε 6-80 )? O-3 (S min4.500, ε 6-60 )?? Stijfheid Asfaltontwikkelingen 35

Voorbeeld benodigde asfaltdikten 100 145 145 O-1B 140 80 200 Ontwerp/ Bestek O-2 195 190 60 O-3 275 270 255 ε 6 S 4.500 5.500 7.000 Asfaltontwikkelingen 36

Werkgroep OIA Geen indeling eigenschappen in klassen: Vermoeiing (ε 6 ) O-3 O-2 O-1B Stijfheid Asfaltontwikkelingen 37

Schade Textuur - Rafeling keuze deklaag (ervaring) Vlakheid - Dwarsvlakheid asfalt: stabiele mengsels (CE) fundering ondergrond - Langsvlakheid geotechniek - Oneffenheden (verschil)zettingen, boomwortels Samenhang - Langsscheuren dimensionering - Dwarsscheuren gebonden fundering, doorscheuren Kantstrook - Randschade geometrie, dimensionering Asfaltontwikkelingen 38

Ontwerpprogramma s Schade Ascon/CARE OIA Rafeling Keuze gebruiker Keuze gebruiker Dwarsvlakheid asfalt Keuze gebruiker Keuze gebruiker fundering - ondergrond (CARE) Langsvlakheid - - Oneffenheden - - Langsscheuren Dwarsscheuren - Randschade ( ) Asfaltontwikkelingen 39

Keuze Vrachtauto intensiteit (VA) D T Ttd O 1-A 1-B 2 3 4 5 1-A 1-B 2 A B 1-A 1-B 2 3 > 2500/ ri/ dag X X X X 1000 < VA 2500 X X X X 250 < VA 1000 X X X X 50 < VA 250 X X X X 5 < VA 50 X X X X X X 5 X X X Asfaltontwikkelingen 40

Eisen Onderlaag mengsels O1-A O-2 O-3 HR min % 2,0 2,0 2,0 HR max % 7 7 7 Watergevoeligheid ITSR 70 70 70 S min MPa 7.000 5.500 4.500 S max MPa 17.000 17.000 14.000 Vervorming fc 1,0 1,0 1,4 Vermoeiing ε 6 100 80 60 Asfaltontwikkelingen 41

Stelling Het toepassen van functioneel gespecificeerd asfalt zou aanleiding moeten zijn de eisen meer functioneel op te stellen. Dus niet: Ik wil 15 cm asfalt Maar: Ik wil een verharding die in staat is het (vracht)verkeer gedurende 20 jaar te dragen. Asfaltontwikkelingen 42

Risico s D&C, aannemerservaringen Robbert Naus, Dura Vermeer

Inhoud Inleiding risicoanalyse Uniforme methodiek Ervaringen Conclusies en aanbevelingen

Inleiding Risicoanalyse Risico: - Gevaar voor schade of verlies - Product van waarschijnlijkheid van optreden van een gebeurtenis en het gevolg van deze gebeurtenis - Risico = kans gevolg - Risico is onzekerheid ten gevolge van gebrek aan kennis

Inleiding Risicoanalyse Risicoanalyse: - Systematische analyse van processen teneinde ongewenste gebeurtenissen te identificeren en hun kans van optreden en de gevolgen bij optreden te kwantificeren met als doel deze gebeurtenissen te voorkomen of de gevolgen te beperken - Hulpmiddel om goede beslissingen te kunnen nemen, maatregelen te kunnen treffen en werkwijzen goed uit te voeren

Inleiding Risicoanalyse

Inleiding Risicoanalyse In D&C-contracten speelt risicoverdeling tussen contractpartijen een belangrijke rol (UAV-GC: risicoanalyse als noodzakelijk document) Het is beter om te weten hoe groot de risico s zijn dan net te doen of ze er niet zijn Benoemen van risico s, vinger op de zere plek leggen, om maatregelen te kunnen nemen

Uniforme methodiek VBW 2002: Leidraad voor het uitwerken van prestatiebestekken voor asfaltverhardingen

Uniforme methodiek 2001 CROW softwareprogramma: SMAR 2003 CROW rapport 03-05: Gebruikershandleiding SMAR 2003 CROW publicatie 178: Risicoanalyse secundaire materialen Leidraad voor de wegenbouw 2005 CROW CD-rom: TRIWEG 2007 CROW rapport 07-07: Handreiking risicoanalyse betonverhardingen

Uniforme methodiek

Uniforme methodiek 2007 CROW publicatie 252: Nieuwe wegen, nieuwe kansen probabilistiek in de wegenbouw 2009 CROW rapport?: Risicoanalyse asfaltverhardingen - Analyse van technische risico s - Aanleg, beheer en gebruik - Praktisch toepasbaar instrument

Uniforme methodiek RAAV geeft inzicht in robuustheid in bruikbaarheid of levensduur van een wegverharding met betrekking tot: - draagkracht (vermoeiing) - scheurvorming - rafeling - spoorvorming

Uniforme methodiek Log(SAL 100 ) Log(SAL 100 )

Uniforme methodiek Log(SAL 100 )

Uniforme methodiek Lijkt praktisch acceptabele resultaten op te leveren Inzicht in spreiding, gevoeligheid en onzekerheid In goede handen kan de ontwikkelde methodiek een zinvol gereedschap zijn

Ervaringen OG: Wij weten het ook niet meer, wij kennen geen oplossing, laten we er dus maar een D&C-contract van maken ON: Wij maken geen risicoanalyse want als we de risico s kennen wordt onze prijs te hoog

Ervaringen

Ervaringen Niet of te laat aanleveren van informatie Conditie en onderhoudshistorie Ontwerpmethode Veilige inschatting materiaalparameters Geluidsreductie en stroefheid Wringingsweerstand en wateraccumulatie Innovaties beoordelen en stimuleren D&C kent beperkingen, D&C&M minder

Ervaringen Risico s leggen bij de partij die ze kan beheersen Risico s niet leggen bij de partij die ze niet kan beheersen

Ervaringen

Ervaringen A6: - Schade aan zoab door extreme omstandigheden - Op conventionele wijze zoab vervangen resulteert in te groot risico zeer korte levensduur - Met risicoanalyse gebeurtenissen in kaart brengen en beschouwen of ze acceptabel zijn of dat er maatregelen moeten worden getroffen!!

Ervaringen

Conclusies en aanbevelingen Risico s bespreekbaar en inzichtelijk maken Risicoanalyse is gereedschap voor doelgerichte verbetering van producten en processen RAAV biedt instrument om invloeden op levensduur van asfaltverharding te bepalen Eisen in prestatiebestekken moeten realistisch zijn (SMART: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realiseerbaar, Tijd haalbaar) Design & Construct kent beperkingen met betrekking tot het stimuleren en accepteren van innovaties Vernieuwingsdrang en innovatieprikkel belangrijk Betrouwbaar product en more value for money!!

Bedankt voor uw aandacht!

Beoordeling van producten door gemeente Rotterdam André Houtepen Ingenieursbureau Gemeentewerken Rotterdam Asfaltontwikkelingen 68

Opbouw van presentatie Algemene schets van organisatie Rotterdam Keuzeprocessen bij Beheer en Onderhoud van (asfalt)verhardingen Keuze processen bij Gebiedsontwikkeling Handvatten voor implementatie CE-markering en functioneel specificeren Asfaltontwikkelingen 69

Asfaltontwikkelingen 70

Mainport positie behouden en versterken. In 2030 op gebied van kennis en innovatie de belangrijkste havenstad van Europa. Blijven bouwen aan een sterke economie en aantrekkelijke woonstad. Rotterdam is leefbaar, veilig, schoon en heel. Asfaltontwikkelingen 76

Figures & facts Rotterdam 1: Centraal bestuur én 11 deelgemeenten Totaal ± 18.000 fte s Fysieke pijler: - Ontwikkelbedrijf Rotterdam - Dienst Stedebouw + Volkshuisvesting - Dienst Gemeentewerken Gemeentewerken (± 1850 fte s) - Sector Buitenruimte (± 950 fte s) (beheer &onderhoud) - Sector Ingenieursbureau ( ± 900 fte s) Asfaltontwikkelingen 80

Figures & facts Rotterdam 2: ± 25,5 miljoen m 2 verhardingen, waarvan: ± 9,6 miljoen m 2 rijweg (20 % hoofd- en verzamelwegen, 150 km 2x2 rijstroken. 80% woonstraten, 1300 km) ± 1,5 miljoen m 2 fietspad 2540 km riolering, 208 km persleidingen, 658 gemalen 5 miljoen m 2 water, 900 km watergang 135.000 bomen, 20 miljoen m 2 groen 900 bruggen en bruggetjes 38.561 verkeersboden 83.000 lichtmasten 1 vuurtoren, 1 tunnel Asfaltontwikkelingen 81

Budgetten beheer en onderhoud Woonstraten e.d: 24 miljoen Hoofd- en verzamelwegen: 6 miljoen Asfaltontwikkelingen 82

Rotterdam Climate Initiative KLIMAAT is speerpunt van beleid Lage temperatuur asfalt Fijn stof binding; Wassende Weg Olivijngesteente Uitlaatgas-afzuig-systeem Asfaltontwikkelingen 92

Hoe verder in Rotterdam? Ingenieursbureau Gemeentewerken: - nog meer adviseur voor de stad - samenwerking met de markt om de bestuurlijke ambities te kunnen realiseren (ruimte voor innovaties, nieuwe contractvormen) Asfaltontwikkelingen 93

Handvatten Zorg voor deskundige adviseurs. Schakel evt. bureau in. Óf ga op basis van vertrouwen met aannemer aan de slag. Evt. met extern bureau. Blijf uw boerenverstand gebruiken. Put uit eigen ervaringen. Het asfalt verandert niet! Vul de CROW database met functionele kenmerken en ervaringen met de nieuwe asfaltmengsels. Asfaltontwikkelingen 94

Succes! En dank u voor uw aandacht. Asfaltontwikkelingen 95