nhoud Deel Theorie lz nleiding 1 Drieklanken, -stemmig 2 De drie verindings-categorieën 3 Sequensen 5 Omkeringen Neventrappen 8 Septiem-akkoorden 11 Omkeringen van septiem-akkoorden 1 None-akkoorden 18 tre-decime (13) 19 Tussendominanten 20 Alteraties 22 X Modulaties 25 X ersieringstonen 33 X Melodie 3 Melodie/cadens 37 Melodie/veel voorkomende schema s 38 Melode/ruikare trappen-cominaties in Maeur 39 Melodie/ruikare trappen-cominaties in mineur 0 Melodie/vooreeld 1 Deel Opgaven 1e en 2e categorie gemengd () 2 1e, 2e en 3e categorie gemengd () Sequensen () - en /-akkoorden () 7 Neventrappen () 8 Het dominant 7-akkoord () 50 Diverse 7- + 9-akkoorden () 52 Tussendominanten () 53 Gealtereerde akkoorden () 55 Modulaties (X) 5 erminderd 7-akkoord ( + X) 58 Eenvoudige melodieën 59 Niet-modulerende melodieën 0 Modulerende melodieën 3 Oplossingen nr 8 + 10
Deel Taellen en overzichten ntervallen 7 3-klanken, omkeringen, structuur 8 septiem-akkoorden, omkeringen, structuur 9 3-klank lokaties 70 septiem-akkoorden lokaties 71 3-klanken en 7-akkoorden innen Maeur 72 7-akkoorden Maeur, grondligging + omkeringen 73 3-klanken in mineur 7 7-akkoorden in mineur 7 Kintencirkel Maeur 78 Kintencirkel mineur 79 De meest geruikte gealtereerde akkoorden 80 Mineur-ladders 81 De ehandeling van de zeven trappen 82 Tussendominanten 83 Hogere stapelingen 8 Zetting van de 3-klank 85 Deel extra opgaven / akkoorden 8 Neventrappen 87 7-akkoorden 88 Tussendominanten 89 Alteraties 90 Deel Overzicht van aanizigingen 91
Deel theorie nleiding Wat per traditie en gemakshalve 'harmonieleer' genoemd ordt is in feite een distillaat uit de functioneel-harmonische schrifize die men aantreft in de periode van Renaissance tot en met Romantiek. Deze periode is dermate uitgereid dat de paraplu te is om deze stortui te eren. 'Harmonieleer' is daarom een vlag die allerminst de lading dekt en is veeleer een onderisaar pakket van regels, of liever aanizingen, dat leidt tot de elementaire vaardigheden aarmee men vervolgens zou kunnen overgaan tot verdieping in de verschillende stilen die men kan aantreffen in ovengenoemde periode. Deze periodisering etreft dan de kunstmuziek ant in de 20e eeu (dus na de Romantiek) ordt elisaar nog steeds volop geruik gemaakt van deze technieken (een van de goede redenen om dit vak te eoefenen), echter met accentverschuivingen naar.v. kerk- volks- en andere geruiks-muziek. Het ehoeft dus geen etoog dat de perioden vóór de Renaissance en ná de Romantiek ook ondererp van harmonieleer-studie kunnen zin. Ook dit oek gaat echter over de meer geruikelike periode met de volgende overegingen: - men eoefent de pure, vocale -stemmigheid (SATB), 2 alken, ovenste alk S/A, onderste alk T/B, S + T notenstok omhoog, A + B notenstok omlaag. Geen camouflage door verduelingen en instrumentaal geeld. De eis de -stemmigheid te handhaven is een didactisch gegeven. n een gevorderd stadium kunnen artistieke overegingen incidenteel leiden tot minder stemmen (imitatieve inzetten e.d.). Ook minder of meer dan -stemmig ehoort tot de mogelikheden. - de stemvoering is uiteraard vocaal gedacht aari gestreefd moet orden naar een synthese van 'zingaar' en 'fraaie linen'. Octaaf- en kintparallellen moeten vermeden orden. Octaafparallellen edreigen de eerder genoemde -stemmigheid (2 stemmen gaan elkaar verduelen), kintparallellen zin niet stileigen. - De functioneel-harmonische schrifize onderscheidt zich ondermeer door het geruik van harmonische patronen, modules aaruit de schema s zin opgeoud. Het estuderen en toepassen van deze patronen is dus een vooraarde. - Dissonanten orden op de klassieke ize opgelost, zi het dat de stigende oplossing ook tot de mogelikheden ehoort. n tegenstelling tot het Renaissance-contrapunt kan een dissonant vri intreden hetgeen een verorvenheid is van latere perioden. - Uitgangspunt zin de 3-klanken op de zeven toontrappen van Maeur en mineur. Deze 3-klanken orden in een later stadium uitgereid tot 7- ev. 9-akkoorden. oor een overzicht van 3- en 7-klanken op de zeven trappen van maeur en mineur + varianten zie deel van dit oek. 1
Omvang Bas Tenor 3-klanken, -stemmig erplichte -stemmigheid en 3-klanken zin met elkaar in tegenspraak. Dit ordt opgelost door een van de tonen te verduelen zodat -stemmigheid ontstaat. De meest geruikte toon hiervoor is de grondtoon. erder moet geleerd orden om de -stemmig gemaakte 3-klank te verspreiden over het geied van SATB met inachtneming van grondligging en omkeringen. oorlopig ordt alleen de grondligging geruikt. Alt Sopraan Diverse zettingen van een D- en een c-drieklank. De as krigt alleen de grondtoon, de andere stemmen krigen zoel de grondtoonverdueling als de terst en de kint. De tonen uitelen over elkaar heen, de as zorgt er voor dat de grondligging gehandhaafd lift. erder spreekt men van "naue" en "ide" ligging aarmee uiteraard gedoeld ordt op de ruimte tussen de stemmen. Het kriterium is de vraag of er nog ruimte is voor akkoord-tonen tussen tee aaneengrenzende stemmen. NB de onderlinge afstand tussen tee aaneengrenzende stemmen mag niet meer dan een octaaf edragen. Alleen de afstand T - B is vri, kan dus het octaaf overschriden. 3-klank grondtoon terts (3) kint (5) Kik goed naar zo'n drie- (3-) klank, in vooreelden meestal gepresenteerd in de meest naue vorm, estaande uit grondtoon, terts (3) en kint (5). Het is zaak hiermee te leren spelen, te leren de tonen steeds eer anders te ordenen met de overeging dat de funktie van de drie tonen niet verandert. 2
3 3 Categorie! De drie verindings-categorieën Akkoorden dienen "veronden" te orden hetgeen etekent dat gemeenschappelike tonen verankerd orden teril de andere stemmen de meest direkte eg naar de nieue akkoordtoon zoeken. Het vermiden van kint- en octaafparallellen is hieri epalend. Kintparallellen heen een specifieke kleur die in deze stil ongeenst is, octaafparallellen leiden tot stemverdueling die de -stemmigheid reduceert tot 3-stemmigheid. Terts- en sextparallellen daarentegen zin zeer ruikaar, zelfs geenst, ook kartparallellen ehoren tot de mogelikheden. Secunde en septiem zin dissonanten die om een onmiddellike oplossing vragen en daarom niet in aanmerking komen voor parallel-voering. Akkoord-opeenvolgingen zin"serie-geschakeld" hetgeen etekent dat men akkoord 1 verindt met akkoord 2 aarna akkoord 1 "vergeten" ordt en tussen -2 en -3 dezelfde procedure plaats vindt, enz. enz. Uitgaande van het egrip "verinding" zin er drie situaties, vanaf nu de drie verindingscategorieën genoemd. Categorie : akkoorden op terts-afstand, de as maakt voornamelik 3-schreden, stigend, dalend, zich hiermee van grondtoon naar grondtoon eegend. n het kader van "zingaar" gaat de voorkeur uit naar de terts oven het complementaire interval, de sext. Er zin tee gemeenschappelike tonen, de as as al epaald, de andere stem zoekt dus de kortste eg naar de nieue "standplaats". Geen opindende muziek, einig melodische kaliteit, euvels die voorlopig onvermidelik zin. Categorie : akkoorden op kint- of kart-afstand, de as maakt voornamelik 5- of - schreden, stigend, dalend, zich hiermee van grondtoon naar grondtoon eegend. Qua zingaarheid zin kint en kart elkaars gelike. Er is één gemeenschappelike toon, nu zin er tee stemmen zoekende. Tot deze categorie ehoort ook -. De terts van is de leidtoon van de ladder, deze moet in principe stigen naar de tonica. n Maeur is dat een gegeven, in mineur moet die terts nog verhoogd orden. Als vanzelf doet categorie ook mee, een principe dat overigens als een rode draad door het oek loopt, in die zin dat nieue stof onmiddellik geïntegreerd ordt. 3..!.
Categorie : Akkoorden op secunde-afstand. De as maakt voornamelik secunde-schreden, stigend, dalend, zich hiermee van grondtoon naar grondtoon eegend. n het kader van "zingaarheid" gaat de voorkeur uit naar de secunde oven het complementaire interval, de septime. Er zin geen gemeenschappelike tonen meer zodat eigenlik het volgende dreigt: 5- + 8-parallel! Logisch, de ene kint gaat naar de andere, octaaf idem. De enige oplossing is: tegeneeging. De as stigt, de andere stemmen dalen of andersom (* categorie ) * * * * Proeer ondertussen ook onderstaande vorm. Boven een langzame as eegen zich de stemmen in snellere notenaarden. Dit zin in feite partïele akkoord-rekingen, eter dan alleen maar steile akkoorden. Omdat het akkoord niet verandert zin grotere sprongen van akkoord-noot naar akkoord-noot geen ezaar. Het moment van akkoordisseling, hier van de e naar de 1e tel is dan eer onderhevig aan de verindingsvooraarden. Behalve de toegevoegde aarde is het ook vaak een manier om uit een enarde situatie te geraken. NB dit stuke staat in d-, een mooi moment om nadrukkelik te izen op het geruik van de leidtoon die in mineur niet standaard meegeleverd ordt. Dit geldt voor -, - en -,uitgedrukt in de z.g. mineur-harmonische toonladder. n een later stadium zal liken dat leidtoon en naturel door elkaar geruikt orden. * * *
Sequensen Er kan nu naar elieven gespeeld orden met 3-klanken op de zeven trappen van maeur en mineur. Hoe men het ook endt of keert, elke akkoordcominatie is een van de drie verindings-categorieën. Dit is een goed moment om het geruik van sequensen te introduceren (sequens: meestal meervoudige herhaling van een patroon op andere toonhoogte, stigend of dalend. De herhaling of verplaatsing ordt meestal gestuurd door de toonsoort (er estaan echter ook reële sequensen). verreding De z.g. cadenserende opeenvolging (cadenserend van "cadens" = "val", sluiting, duidend op de dalende kint of stigende kart in de as als afsluiting van compositie of frase). Het patroon of "sequens-model" is de 1e maat hetgeen vervolgens driemaal herhaald ordt, zi het in dit geval met verreding aan het slot. NB de verindingsregels gelden alleen innen het model en de verplaatsingen. Tussen de maten in dit geval prevaleert de sequens, in die zin dat handhaving van de model - situatie elangriker is dan een z.g. correcte verinding. n deze sequens ordt voornamelik categorie geruikt. Let ook op geruik van andere notenaarden. De gemeenschappelike toon (in de T) kan herhaald orden of, in dit geval, samensmelten. Een andere sequens. Aan het slot een koerscorrectie om adequaat af te sluiten. Nog een! Een e verplaatsing zet niet door, sluit vervolgens af. 5
3 De volgende gevallen zin een typische uitzonderingen op de verduelings-regel: A B G Akkoorden-schema's in dit idioom estaan uit een afisseling van grondliggingen en omkeringen. Begin- en slotakkoord zin meestal een grondligging van trap, de omkeringen zin minder staiel en zin typische passanten. 3 akkoord, afgekort tot -akkoord akkoord, enaming voluit Om allerlei praktische overegingen ordt de stof nu eperkt tot de drie z.g. hoofdtrappen:, en. Het -akkoord: men dient zich te realiseren dat de grondtoon zich niet meer in de as evindt maar rondzerft door de drie ovenstemmen. De as heeft nu altid de 3 van het akkoord. Bi grondliggingen vallen as en grondtoon altid samen hetgeen de stailiteit verklaart. - aanizing: de verdueling is niet meer a priori de grondtoon, men verduelt zoveel mogelik de sopraan-toon (veelal de melodietoon). Later likt dit niet altid te kunnen aarna de alt-toon voor verdueling in aanmerking komt. n ieder geval moet de 3 nooit verdueld orden. Deze toon is te dominant (in en zin het zelfs leidtonen), de klank zou te vet orden. Dit etekent dat de as altid alleen staat of anders gezegd, grondtoon of 5 orden verdueld. * verdueling alt-toon kint-parallel Omkeringen octaaf-parallel ter vermiding van parallellen * verdueling alt-toon A: Tee opeenvolgende -akkoorden. Het proleem is dat de kint en het octaaf in het 1e akkoord parallellen dreigen te veroorzaken. B: een z.g. halfslot (stilstand op ) aari de fraaie stemvoering prevaleert. Typisch een stilfiguur.
Het /-akkoord is een geval apart. Speel het volgende maar eens door: a c / a. klinkt uiteraard goed. ook, maar dynamisch, dit kan niet een afrondende sluiting zin c. kan niet op zichzelf staan Het /-akkoord is een onzelfstandig akkoord en ontleent zin estaan aan zin omgevig, m.a..: het /-akkoord is altid ingeed. Dit leidt tot de volgende vier estaansvormen: a Het doorgangs /-akkoord * * Het issel /-akkoord * * C / / / / c Het omkerings /-akkoord * * in een snel tempo d Het vertragings /-akkoord * / / / Schinaar genuanceerd maar er zin gemeenschappelike factoren: - de 5 ordt altid verdueld - a.,. en c. komen altid op zakke maatdelen - d. is een uiteneente ant komt voornamelik voor op een sterk of relatief sterk maatdeel ( 1 en 3 in een /-maat, in een 3/ soms op 2). d. ordt ook dominants /-akkoord genoemd omdat dit akkoord steevast vooraf gaat aan. n dit idioom orden voornamelik de drie hoofdtrappen geruikt als /-akkoord. Wat etreft de overige trappen heeft men voornamelik te maken met grondligging en -akkoord. 7
De neventrappen anaf nu orden de andere trappen eer ingeschakeld hetgeen een goed moment is om eens te kiken at de zeven trappen met elkaar heen. sudominant tonica dominant De functionele harmonie ordt geregeerd door een planeet ( tonica) en tee satellieten ( dominant en sudominant). De dominant neigt naar de tonica, de sudominant neemt meer afstand. Dit spel van aantrekken en afstoten is altid aanezig in de schema's van dit idioom. Aan het overzicht kan men zien dat geheel in de an is van de sudominant teril dat heeft t.a.v. de dominant. en zin amivalent, eiden uigen naar links en naar rechts, al naar gelang de context. Al snel zal duidelik orden dat vaak de vervangt en de. kan zoel als vervangen, zoel als. heeft dus een uitgesproken sudominants-funktie, een dominants-. komt vaak in de plaats van de als onderdeel van een cadens, de z.g. edriegelike sluiting of "Trugschluß" maar - - ( in plaats van de ) komt ook voor. is at minder actief, ev. i.p.v.. de 3-klank op, in maeur, in mineur verminderd, kan in grondligging geruikt orden maar is vooral populair als -akkoord. Let op!, de voorkeur gaat dan uit naar verdueling van de terts, dus niet sopraantoon e.d., nú de terts. Dit heeft te maken met ovenstaand verhaal, de i.p.v. de, door de 3-verdueling likt vooral veel op de. Dit zin de favoriete liggingen, de duele terts in de uitenstemmen of de tee onderstemmen. Meestal maakt deel uit van een cadens zodat het volgende akkoord een of /- is. - ordt dus vaak vervangen door -, een 3e categorie-verinding ordt 2e. Toch kan deze verinding het est ehandeld orden als een 3e, in die zin dat de as stigt en de rest daalt. 8
n hetzelfde verand kan ook in grondligging geruikt orden of als -akkoord zonder duele 3 als dat zo uit komt. Samenvattend: diverse mogelikheden met een voorkeur voor -ligging met duele 3. Een aantal vooreelden. a n c / d1 / d2 a. en zin regulier, c een geone grondligging, d1 een -akkoord met een verdueling van de grondtoon. nteressant is de 5-parallel in S + A, tel 2 en 3. Deze kan omdat de 2e kint verminderd is. d2 iedt een z.g. alternatieve oplossing. Melodisch is d.1 niet interessant, een afuiging naar de a zal in de praktik meer voor de hand liggen. Dit zou dan etekenen dat de C gemist moet orden. Een afspringen van de leidtoon iedt uitkomst. a a. als vervanger van, op die plaats zou 7 ook mogelik zin geeest.. met duele 3 als dominant, zi het in de schadu van. 9
n maeur, in mineur, geone 3-klanken, te ehandelen als hoofdtrappen met verduelde grondtoon. Bizonder is de cominatie met aari optreedt als vervanger van. / / De and met ordt uitgedrukt door een duele 3 die echter ook ongeenste parallellen voorkomt. NB deze tertsverdueling is dus alleen noodzakelik in cominatie met de. Bovendien komt dit alleen voor in grondligging, zoel i als. a ẇ c is in maeur en mineur een verminderde 3-klank, een akkoord dat men het liefst hoorde als -akkoord. n sequensen kan de grondligging meedraaien in de stroom van het geheel, als zelfstandig akkoord (met dominant-functie) is de -ligging te prefereren. De voorkeur gaat uit naar 3-verdueling (a. +.). 5-verdueling (c.) ehoort ook tot de mogelikheden. Het is vooral een mooi akkoord om naar te kiken, gestroomlinde stemvoering met mooie tegeneeging. 10
Septiem - akkoorden n het Renaissance-contrapunt is de septiem een dissonant die een epaalde procedure vereist: 2 1 2 1 voorereiding (8) oplossing () voorereiding (8) oplossing () W W dissonant (septime) dissonant (septime) De septiem ontstaat niet zomaar maar is eerst een consonant die door stemvoering veranderd in een dissonante septiem. n later perioden gaat men at minder omzichtig om met dissonanten hetgeen leidt tot de volgende procedure: septiem oplossing septiem oplossing De septiem treedt onvoorereid in, lost vervolgens dalend/secundegeis op, teril de as de oplossing niet afacht maar een nieue positie inneemt. De asis-modellen hiervoor zin 7 - en 7 -. 1 De sopraan heeft de septiem die secundegeis dalend oplost De tenor heeft de leidtoon en volgt diens drang naar omhoogf. 7 De alt kan uiteindelik alleen naar de C *. 11 De as gaat van grondtoon naar grondtoon. * Het resultaat is een onvolledige trap. De 'schuldige' is de alt die eigenlik naar de ontrekende G zou moeten gaan maar dan een kint-parallel veroorzaakt. Gelukkig klinkt een 3-klank zonder kint acceptael zodat dit een correcte erkize kan zin.
2 De sopraan heeft de septime die secundegeis dalend oplost De tenor "springt af"! * 7 De alt kan uiteindelik alleen naar de C. De as gaat van grondtoon naar grondtoon. * De tenor geeft nu niet toe aan de drang omhoog van de leidtoon maar springt een terts omlaag aardoor toch een volledige trap ontstaat. n de tussenstemmen alt en tenor (dus niet in soprtaan en as!), is dit allerminst storend en ordt dit arm aanevolen naast vooreeld 1. 3 De sopraan heeft de leidtoon en laat zich dus omhoog voeren. De tenor kan liven liggen. 7 De alt heeft de septime en lost dus dalend op. De as gaat van grondtoon naar grondtoon. Dit is het roerte van vooreeld 1 in die zin dat nu het eerste akkoord de onvolledigheid voor zin rekening neemt aardoor het geheel uitmondt in een volledige trap. ooreeld 1 t/m 3 zin varianten van 7 -, de zg kint-relatie (de astonen liggen een kint dalend of een kart stigend van elkaar veriderd). De sopraan heeft de septime en lost dus dalend op. De tenor volgt de leidtoon. 7 De alt gaat eer naar de C. 12 De as gaat van grondtoon naar grondtoon. ooreeld is de uiterking van -, de zg secunde-relatie (de astonen liggen naast elkaar) ook el genoemd "edriegelike sluiting" of "Trugschluß". Dit is ook mogelik met - maar 7 - erkt eter.
Het plezierige is dat at geldt voor 7 ook geldt voor de overige trappen in die zin dat de verhouding tot het doel-akkoord altid dezelfde lift. Deze verhouding is teeërlei: een kint (kart)-relatie en een secunde-relatie. Hieri een overzicht in B maeur: of: 7 7 7 7 7 7 7 of: 7 7 7 7 7 7 13
7 7 7 7 7 7 of: 7 7 7 Tot nu toe lostte de septime min of meer nadrukkelik dalend op. Een uitzondering op deze regel is de mogelikheid van de as om de oplossing a.h.. over te nemen van een andere stem, in het volgende vooreeld de alt. n plaats van te dalen stigt de septime dan een secunde. 7 1
Trap in mineur ehoeft izondere aandacht. Er zin tee varianten: 1. aeolisch, dus geen leidtoon aardoor een dominant 7-akkoord ontstaat dat voornamelik 5-geis oplost naar 2. verhoogd aardoor een verminderd 7-akkoord ontstaat dat voornamelik naar oplost. a 1 of: 2 7 7 7 Het verminderd 7-akkoord evat tee verminderde kinten en/of overmatige karten die resp. krimpen en spreiden. Dit speelt i de oplossing zeker een rol hoeel 2 laat zien en horen dat een parallelle karten-eeging ook goed klinkt. ooraarde is él een secundegeize eeging. Het gegeven dat parallelle karten geen ezaar zin maken 2 overigens mogelik. Op zich een punt van ezinning: géén octaaf-parallellen en ook géén prime-parallellen (alleei even "1-stemmig"). Kinten en karten vormen een ander verhaal. Parallelle karten klinken nu eenmaal anders en genoten zelfs een voorkeur gezien de z.g. Faux-Bourdon. Faux-Bourdon Dufay, Hymnus - n adventu Domini 3 3. J.. 15
Omkeringen van 7 (septiem)-akkoorden Ook 7-akkoorden heen hun, zeer ruikare, omkeringen aarvan het geruik het volgende impliceert: - de cominatie volledig - onvolledig of andersom is niet meer noodzakelik - omkeringen + de doelakkoorden zin voornamelik 5-verant, alleen verhoogd mineur (het verminderd 7-akkoord) lift naar gaan, is dus 2-verant. NB ook hier evindt de grondtoon zich elders, 5- of 2-verant ordt dus niet uitgedrukt door de as maar duidt dus op de verhouding tussen de grondtonen, aar ze zich ook evinden. 3 5 3 2 /5/3-akkoord korteg /5-akkoord //3-akkoord korteg /3-akkoord //2-akkoord korteg 2-akkoord Hieri een e zerftocht door de toonsoorten: a c d G//3 e e/2 f D//3 g //5 h A/2 i fis//5 F//3 k d/2 l n B//3 g//3 E/2 c//3 1
Met d. en. is iets izonders aan de hand. n eide gevallen vormen A + T een 5-parallel. Deze is echter toegestaan als de as de terts evat die innen deze kinten past. De klank is dan zodanig dat de kinten niet meer opvallen. d /5 g/3 Bi i. is dit ook het geval gecomineerd met het overnemen door de as van de septime-oplossing. ooraar, een sutiel spel maar typisch uitzonderingen die de regel evestigen. i B/3 Ook heel aantrekkelik is het aan elkaar rigen van 7-akkoorden. De 7 van 7 lost keurig op, ondertussen ordt de 3 van 7 de 7 van /3. Deze lost ook eer op, ondertussen ordt de 3 van /3 de 7 van enz., enz. ẇ 7 ẇ /3 ẇ 7 ẇ /3 ẇ 7 dem, maar dan een typische sequens aari de verplaatsing prevaleert oven de verinding. De as neemt de oplossing over van de 7 van /3, enz. Aan het eind lost /3 regulier op naar. ẇ /3 7 ẇ 7 /3 7 /3 7 /3 7 /3 17
None-akkoorden Als 7-akkoorden geen proleem zin is de stap naar none-akkoorden een e. Een 9-akkoord is een 5-klank die dus niet overeenkomt met onze, hogelik geprezen, -stemmigheid. Aleer is het de kint die e kunnen missen: 9-akkoorden erken het este in grondligging, ev. is de 1e omkering ook ruikaar. De oplossing is hetzelfde als de septiem, in feite loopt de 9 met de 7 mee. De overige stemmen volgen de geruikelike procedure. De noodzaak onvolledige doel-akkoorden te geruiken vervalt ook hier. C9 B9 G9 F7//5 Het meest geruikte 9-akkoord is het dominant 9-akkoord, thuisasis: maeur, zie oven. Op mineur komt het dominant 9-akkoord voor, een fraai, schrinend akkoord, zie onder. n c9 n es9 g9 n f7//5 n principe kan op elke trap een 9-akkoord geoud orden, uiteraard isselend van samenstelling. Een uitgereide ehandeling hiervan gaat nu te ver maar 9 mag el even genoemd en aanevolen orden. Meer dan -stemmig! G9 F9 9 18
tre-decime Een 9-akkoord is in feite een 7-akkoord met extra verdieping hetgeen ook van 7-akkoorden t.a.v. 3-klanken gezegd kan orden. Deze expansie-drift kan voortgezet orden tot de grondtoon zich ovenin herhaalt. * herhaling 5 7 9 Dit akkoord vond men in vroeger tiden te heftig, later erd het populair. n de Romantiek as er el een voorkeur voor een uitgedunde versie, het z.g. tre-decime-akkoord. 11 13 13/7 75% is Dominant 7-akkoord, alleen de kint is vervangen door de sext die rechtstreeks naar de Tonica springt. aak as dit een versieringstoon, een z.g. vrie isseltoon of afspringende neventoon, als volgt toegepast:. n * n 7 13/7 19
2 2 r Tussendominanten Tussendominanten orden geruikt voor alle grote en e 3-klanken in maeur en mineur ehalve trap. De neiging van naar, dominant naar tonica, is een sterke en er zin momenten dat die spanning ook geenst is richting een andere trap dan de 1e. Beethoven, opus 1.2.. /3 n /3 (/3). J... r /3. /3 = G /5 /5* /. 7 = C /3 (2) (/3) (/3) () Œ Œ (7) /3 2.... (/5) / 7 7 (7) (7) /3 /3 / 7 * /5, de B is m.i. een A omdat het akkoord zich gedraagt als een 7 (zie de 1 oplossingen van het verminderd 7-akkoord). Dit is een fraai staalte van het ondererp 'in het veld'. De grotendeelse -stemmigheid sluit aardig aan i de momenteel relevante schrifize. erderop is te zien hoe -stemmig 'veelstemmig' (8-stemmig) ordt hetgeen ereikt ordt door eust toegepaste 8-parallellen. Toch lift de essentïele stemvoering onveranderd. 20
Tussendominanten zin dus afkomstig uit andere toonsoorten dan aar e in zitten. Dit is logisch omdat het doelakkoord tidelik opgeaardeerd ordt tot trap dus Tonica. Dit heeft geen modulatie tot gevolg, de heersende toonsoort lift aan de macht, epaalde akkoorden orden alleen maar in het zonnete gezet door trap te lenen van de toonsoort die het doelakkoord zou vertegenoordigen, are het trap. Tussendominanten kunnen alle akkoorden zin die men kan aantreffen op en (!), te eten: grote 3-klank, Dominant 7-akkoord, Groot en Dominant 9-akkoord, verminderde 3-klank, verminderd 7-akkoord, 1/2 verminderd 7-akkoord. n ieder geval treedt er altid een alteratie op, aardoor de spanning stigt en de neiging naar het doelakkoord toeneemt. Hieri een overzicht van at er allemaal mogelik is in G maeur. n () (7) (9) ()(7) () (7) (9) ()(7) n n n n n n n (7) (9) ()(7) () (7) (9) () (7) () (7) (9) () (7) G is een verminderde 3-klank en zou dus nooit kunnen fungeren als tonica, krigt derhalve ook geen tussendominant. Uiteraard geldt dit voor alle toonsoorten, inclusief mineur met verhoogd. Als er tussendominanten zin, zin er ook tussen-sudominanten. n feite gelden dezelfde overegingen als oven met dien verstande dat tussen-sudominanten minder vaak geruikt orden. n n n C () 7 21 D ( 7) MD*
Maeur Alteraties Een schinare reprise van het vorige hoofdstuk, tussendominanten impliceren immers ook alteraties, maar tussendominanten zin in feite geleende akkoorden uit andere toonsoorten. De hier ehandelde alteraties zin toonsoorteigen, versterken alleen de altid al aanezige erking. Alteraties heen dus geen gevolgen voor de plaats in het geheel en de stemvoering-procedures. De meest voorkomende alteraties zin terug te voeren op kunstmatige leidtonen voor de tonen van het Tonica-akkoord. mineur Hieri in de volgorde van hieroven een overzicht van at dit zoal oplevert: n * erlaagde trap in mineur, i voorkeur geruikt als -akkoord, het z.g. Napels -akkoord. Ook ruikaar in maeur. c N / 7 n Gealtereerde 7, i.p.v. een Dom.7- ontstaat een hard-verminderd 7-akkoord. * n Ook ruikaar in maeur * J J /5 * * J J J J erhoogde 2e en e toon in Maeur, één van de toepassingen van het verminderd 7-accoord. Alleen ruikaar in maeur. C/5 / /5 / /5 / 22
* Gealtereerde 7, i.p.v. een Dom.7- ontstaat een overmatig Dominant 7-accoord. De d moet naar een e dus duele terts. Alleen ruikaar in maeur. C 7 * n erhoogd in mineur, i.p.v. een 7-akkoord ontstaat een duelverminderd 7-akkoord, i voorkeur geruikt in een /5-ligging, het z.g. overmatig /5 akkoord gevolgd door / - -. Ook ruikaar in maeur. c O/5 / 7 * n mineur met verhoogde 3, i.p.v. een half-verminderd 7-akkoord ontstaat een hard-verminderd 7-akkoord, i voorkeur geruikt in een /3-ligging, het z.g. overmatig /3 akkoord gevolgd door of / - -. Ook ruikaar in maeur. * O/3 7 Moll-Dur. uit mineur, geïmporteerd in de geliknamige maeur-toonsoort, meestal voorkomendals -akkoord en als zodanig te ehandelen. C MD 7 23
* Moll-Dur. uit mineur, geïmporteerd in de geliknamigemaeur-toonsoort. C MD * n n Moll-Dur. uit mineur, geïmporteerd in de geliknamige Maeur-toonsoort. MD * 7 Moll-Dur. 7 uit mineur, geïmporteerd in de geliknamige maeurtoonsoort. 7 n principe kunnen alle mineur-effecten ook in Maeur geruikt orden aardoor duele alteraties kunnen ontstaan (uiteraard valt trap als specifiek kenmerk van maeur en mineur hieruiten). n het algemeen krigt de stemvoering iets dingends omdat de leidtonen de kant op moeten die zi illen. an afspringende leidtonen of stemmen die de oplossing overnemen e.d. is nu geen sprake. Dur-Moll. uit maeur, geïmporteerd in de geliknamige mineur-toonsoort, in feite een harmonische toepassing van mineur melodisch stigend. adm 2 2
X Modulaties Een elangrik aspect van dit idioom zin de procedures om vanuit een gekozen toonsoort uitstapes te maken naar andere toonsoorten. Het is ovendien een vormepalend element georden hetgeen.v. likt uit sonatevorm, rondo etc. Dit veranderen van omgeving heet moduleren en uit analyse kan liken dat componisten daar zo hun trucs voor hadden. Allereerst het volgende: n C 7 /3 7 De toonsoort verandert maar er is geen activiteit in die richting, de toonsoorten orden door stemvoering naast elkaar geplaatst. errassend en ook veel geruikt. Nu het volgende: J J C 7 / 7 = G Haydn, strikkartet in C. Op.7 De componist zoekt een akkoord dat past in de uitgangs-toonsoort maar ook deel uitmaakt van de doeltoonsoort, de modulatie met spilakkoord, in dit geval naar de dominant. Nog een: d J J.. = F n () Brahms, 1e Symfonie 25
Een modulatie van d naar de parallel F. En het volgende: Mozart, Sonate K.279 Ó Ó g = d 2 Ó Ó = C 2 Tee modulaties met spilakkoord, aaneengeschakeld. Nu eens niet steile akkoorden maar geroken, pianistische formaties die eigenlik op dezelfde manier veronden orden. Een andere procedure is de chromatische modulatie. Het volgende is een soort asismodel, egrip e dit dan egrip e ze allemaal: *!!. *!! *!!. C G2 /5 Een modulatie van C naar G, verder van huis kan niet! C heeft niets met G maar door pure stemvoering ontstaat G2 aarna de procedure afgeikkeld ordt. Let op de "legale" 5-parallel in m.2 (A - T). Ook sluipt er een versieringstoon innen (volgende hoofdstuk), m.3: de G (S) moest eigenlik een F zin, /5 kietelt nog even, een geenste intimiteit! 2
Een ander vooreeld. ** * n. n. n *** ( 7) ẇ * n C2 / 7 *) Door chromatiek ontstaat een akkoord dat past in de doeltoonsoort. Dit had ook een tussendominant kunnen zin maar de muziek ontsnapt aan F maeur. **) Had ook een modulatie kunnen zin maar zet niet door dus is dit een tussendominant, aanvankelik een (), later komt de 7 eri. ***) Ziet er uit als een 2 maar zou dan moeten oplossen naar. De e is daarom een doorgangsnoot. Uit *) en **) valt het volgende af te leiden: anneer een e 3-klank door alteratie "" gemaakt ordt krigt het nieue akkoord dominant-functie, **) als tussendominant, *) als dominant van de nieue toonsoort. Het omgekeerde is ook van toepassing: grote 3-klank ordt door alteratie "" en krigt daardoor sudominant-functie. G a / 3 *!! Schuert, alse sentimentale, op.50 3 A C 7 *!! n 7 A(7) 27
Enharmonische modulatie: het akkoord lift oneegelik maar de tonen orden anders geduid aarna er een opening is naar een andere toonsoort. Een geschikt akkoord daarvoor is het verminderd 7-akkoord. Door zin symmetrie, verdeling van het octaaf in vier gelike stukken (e tertsen) kunnen de vier tonen naar elieven geënharmoniseerd orden zonder dat het ezen van het akkoord een verandering ondergaat. Wèl ordt het akkoord a.h.. naar een andere omgeving getransporteerd.het is net een spoor-emplacement, e kunt alle kanten op......... C /5 / 7 es2 / Een andere favoriet is het dominant 7-akkoord dat net zo klinkt als overmatig /5 in mineur: n c / 7 n n n O/5 / 28
Als sequens: n c / 7 n n n n / 7 n n n n O/5 / eso/5 / n / n n n n n nn n ao/5 / 29
Terug naar het verminderd 7-akkoord, een vooreeld uit de literatuur: 7 n. = fis/5 n n n. (/3) J n 7 Schuert, grote sonate in B, Op.posthuum J Hieroven al een spoor-emplacement genoemd. Laten e dat eens nader ekiken: c mineur n * n n n n n n n C maeur * f mineur * nn n n * A maeur nn Uitgangspunt is het akkoord uit het Schuert-citaat. Dit akkoord vinden e feitelik op vier plaatsen: 1. c 7 ("harmonisch", "melodisch", "zigeuner" en "aeolisch" orden gemengd eergegeven hetgeen een eter eeld geeft van mineur) 2. C 7 Moll-Dur 3. f 7. A 7 30
Bedacht of niet edacht, inspiratie of schriftafelmuziek, uit de literatuur likt dat dit akkoord op die vier plaatsen geruikt ordt. ervolgens kiken e naar de transpositie-mogelikheden: a c d n n n n n n n n a n geënharmoniseerd n n n n n n De toepassingen. NB soms komt een omkering of een volledige enharmonisatie eter uit. c 7 n n n 7 n n f 7 n / 7 ẇ A /5 / 7 es 7 E 7 gis 7 / 7 B /5 / 7 31
c n fis 7 F 7 n n d n n 7 / 7 D /5 n / 7 a 7 A 7 n n d 7 / 7 F /5 / 7 De 1 mogelikheden geplaatst in een ruikare context. Het aardige is dat dit akkoord zoel dominant () als sudominant ( en ) kan zin. 32
X ersieringstonen ersieringstonen ehoren niet tot het etreffende akkoord en orden daarom ook el "akkoord-vreemde tonen" genoemd. Een uiste ehandeling maakt versieringstonen tot geenste gasten, daarom hieri omschriving en geruiksaanizing. Een veel voorkomende versieringstoon is de vertraging die op de volgende manieren kan optreden: De voorereide vertraging, de overinding is niet noodzakelik. Dit is ellicht de meest geruikte, ook el -3 vertraging genoemd. * 3 De vri-intredende vertraging. Het oord zegt het al: geen voorereiding maar interventie. * dem, maar dan secunde-geis. * Een oude ekende, / is in feite een duele vertraging voor. * / Een elangrik kenmerk van de vertraging is de plaatsing op een sterk of relatief sterk maatdeel. Doorgangstoon: Een secunde-geize voortschriding in één richting, stigend of dalend, aardoor de gaten tussen de akkoordtonen gevuld orden. Plaatsing: in principe op een zak maatdeel. Geplaatst op een sterk maatdeel is de doorgangstoon eigenlik een vertraging (zie oven). 33
Wisseltonen: secundegeis pendelend, stigend of dalend, plaatsing: zak maatdeel. Duele vertraging! / Anticipatie: vooruitneming van een akkoordtoon in aantocht: 7 "Seufzer": n feite een snelle vertraging, vaak innen de teleenheid aari "op de tel" gezien moet orden als een sterk moment. Typisch een stilfiguur Zeer geschikt in cominatie met een "Faux Bourdon" (parallelle -akkoorden), moeilik te geruiken in pure -stemmigheid. 3
Een teetal vooreelden uit de literatuur. D Bach, Uns ist ein Kindlein georn n D n =D =A. D D D D W. D ertr. D J.... 2 3 Händel, Saraande 2 3 W D D W W D D d.. W D D W D D 35
X Melodieën Al het voorgaande staat in dienst van dit hoofdstuk, het opsporen en uiterken van het harmonische schema dat latent in elke melodie aanezig is, mits deze melodie aansluit i het hier ehandelde idioom (normaal gesproken evindt deze melodie zich in de sopraan). Didactisch is dit een gevoelig moment. eel van de stof is naukeurig te omschriven, de grens tussen correct en incorrect is duidelik aan te geven. Echter melodieën zonder informatie geven hun geheimen niet gemakkelik pris, het lift vaak gissen. Niettemin hieri toch een poging om een paar handvatten te creëren: - Begin en slot zin meestal trap, het slot in ieder geval grondligging. - Zoek naar rustpunten in de melodie, meestal zin die trap of. - aak " verraadt" de melodie het akkoord omdat er dan puur akkoord-tonen geruikt orden. Uiteraard staan daar momenten tegenover dat melodie-tonen versierings-tonen kunnen zin. Denk dan aan: doorgangstoon, isseltoon - zak maatdeel, vertragingstoon - sterk maatdeel, anticipaties zin duidelik genoeg (zak maatdeel). NB Elke melodie-toon kan, naast versieringstoon, grondtoon - terts - kint - septime of none van een akkoord zin. Dit is enerzids een proleem, anderzids een selectie-mogelikheid. Een septime lost immers secundegeis op, meestal dalend. Zou een melodietoon, leidtoon liken te zin dan moet die zich dienovereenkomstig gedragen (secundegeize voortzetting, stigend en dalend). - Streef naar een goed lopende as, dit kan de akkoord-keuze eïnvloeden. n feite vormen melodie en as een soort contrapunt. - erder doen ervaring en analyse onderen, tid dus voor een vooreeld: Clarke, Marche. J Een typische voor- en nazin-structuur. aak eindigt de voorzin op en dat is hier niet anders. De D in maat is dus de kint van, niet de grondtoon van of de terts van. - - is een dankaar schema (fraaie tegeneeging in de as), iets om te onthouden. Let echter el op de dreigende 5-parallel tussen en. 3
De functionele harmonie is in feite een uitou van de asiscadens, - (authentieke cadens). - is hiervan een zakkere afspiegeling, terecht plagale (onechte) cadens genoemd. Deze onaardige oorden nemen niet eg dat een onmisare partner is, immers de volledige cadens, dus met de drie hoofdfuncties, evat de volledige ladder en verankert dus de toonsoort. Hieronder een schema, uitgaande van - -, zich uitreidend naar onderen. n het kort komt het hier op neer: zoek naar mogelikheden om deze schema's geheel of gedeeltelik toe te passen, het resultaat zal op zin minst evredigend zin. onvolledig authentiek onvolledig plagaal volledig authentiek volledig plagaal, niet stileigen uitgereide, authentieke cadens uitgereide, authentieke cadens 37 / / 7
Nog een aantal zeer ruikare schema's. Er zit altid el iets tussen at op een gegeven moment toegepast kan orden. Uiteindelik gaat het hier om een overgeleverde, historische schriftechniek. Al deze salonen zin terug te vinden in het repertoire van de etreffende periode en heen daar hun aarde eezen. Nu liggen ze eer klaar voor hergeruik, het is aan de geruiker om het uiste moment te kiezen. G G. e D (/5) F (7) 7 d (/5) (/5) n n (/5) N (2) 9 38
7 39 Hieri een overzicht van at na een epaalde trap zoal kan volgen. Na de oligate 1e trap zin er dus vier mogelikheden die elk op hun eurt eer drie of vier kanten op kunnen. Dat riekt naar illekeur hetgeen het allerminst is. De uiteindelike keuzes orden namelik epaald door de te harmoniseren melodie. Dit is het are "spoorzoeken"aaraan dit oeke dan ook zin titel ontleent. Men dient zich el te realiseren dat deze harmonische traecten stil-geonden zin, thuis horen in het idioom aar het hier om gaat.
dem in mineur aari een genuanceerder eeld ontstaat door het geruik van mineur-harmonisch en mineur melodisch. n n n n n n n n 2 n n n! n n! 7 0
Een vooreeld uit eigen huis ter leeringh ende vermaeck. Een melodie uit Freylinghhausen s Geistreiches Gesang-Buch 171, in 173 eerkt door Bach. Hieri de versie van de auteur uit Laudate Dominum, deel (Haske Pulications). De melodie staat op een aparte alk (op zich een interessante opgave) daaronder de uiterking. 1 3 3 n n 3 n n 8....... 1... n. n. 23. J.... n.. 1
Deel opgaven 1e en 2e categorie gemengd NB denk aan de leidtoon in mineur (verhoogde 7e trap), echter alleen in de cominatie -. n een andere context kan de aeolische geruikt orden. 1 3.... 2 3 8 J J J. J. J J... 5 3...... 2
7 8. 9 3.. 10 3
1e, 2e en 3e categorie gemengd 1 3... 2 3... 3... 5 n 3... 7 8 3
.. 9 10 Piccardisch 5
Sequensen Lokaliseer het sequens-model en laat dit verder leidraad zin. Let op izigingen aan het slot. 1 2 3 3. 5 3. 7 3.
1 2 3 3. - en /-akkoorden NB! anaf dit punt zin de assen niet altid volledig eciferd. De edoeling is dat hieri gezocht ordt naar patronen zoals die hiervoor ehandeld zin. Doe dus niet 'zomaar at'... 5 3.!! / 7 8 / / / / / / 9 8 10 / J J /.. /. /. J / J /. / / / / / 7
Neventrappen 1 / / / 2 3 / / / /. 3 / 8........... 5 / / / 3. / / 8
7 / 8 / 5/3 /.. / 9 3. / / / / / / 5/3. /. 10 / / / / / 9
1 Het Dominant 7-akkoord 2 /5 3 2 2 /3 / 7. 3 2 7 / /5 7 / / / 7 2 7 3 5/3 / 5/3 /5 2 /3 7 /3 7 5 /3 / 7. / 7 /3 /5 7 2 /3 7 7 2 /3 7 /5 /3 2 7 50 7
7 3.. 7 /5 /3 7 2 / /. / 7. 2 /3 /5. 7 8 8 * 9 /3 /3 / / 7 Hier dreigt een terts-verdueling omdat de as naar de oplossings-toon van de septiem gaat. Om dit te vermiden stigt de septiem secundegeis. Dit is dus een uitzondering. / 7. J. / 2. * J 7 / 2 /3 /5. 7. /5. 7 / 2 / ** = doorgangsnoot 10 /5 ** *** = isselnoot. 7 7 /5 *** 2 / / 7 7 51
1 Diverse 7- + none-akkoorden 2 3 8 3 /5 2 /5 /5 7 /5 J /5 2 2 /5 2 / 7. / 7 J. /5 2. J /5 /5 /5 /5 2 /5. J /5 2... /5 /5 /5 7 / 7 J 2. 7 5. /3 /3 /5 7 / 9 n 2 2 9 13/7 /3 /. /5 /. 9MD 2. / /5 7 / 7 /3. 7 * * 9. 2 /5 2 * (* = vertraging) 9 / 7 9 52
Kees Schooneneek 'Sporen' Tussendominanten 1 3. (7) () /5 2 /5.. () n (/5). / 7. Een -akkoord ordt op de 2e tel /5! / () / /5 3 /5 8 n /5 (2) /5 (2) n J /5 (/5) n (/3). / 2 J 2 /5 / 7 (7) /3 (2). (). /5 7 /5 ( /5) (2) / /5 ( /5) /5 / / /3 /5 / /5 (/5) (/5) / / 53
Kees Schooneneek 'Sporen' 5 3 aeolisch /5 / 7 / /5 /. (7) 7 (7) / 7 8 J 5/3/3 5/3 J 5/3 /3 (5/3 = grondligging) (/ ) J 2 J J J (/ ) 2 J J / /3 n J /3 (/5) J J 7 n (7) 2 / 7 7 3 * = zelf te erekenen tussendominant n. * * * * / 8 * * * * 7 5
1 3 n 2 (2) Gealtereerde akkoorden / MD MD.. 3 N.. (2) n n O/5 / 5 MD n (2) DM MD / O/3 7 N / N 13/7 8 (/5) O/5 / 13/7 n 9 3 MD N / 7 MD. 10 N O/3 n N / 9 MD MD MD 55
1 2 3 5 7 3-ligging /5 / 7 Es (/5) n () 2 n N =e (/5) Modulaties c / =G / =N / v / 7 / 7 n Des N =a =dn =E / 7 / 7 7 B * = versieringstoon /5 * =esn G-B-E = A-C-F / 7 5
8 f min. g min. * n N / 7 9 * n * 7 =F / f n =E / 10 =dn / g/5 7 n n Bes d n n () g ( n ) 7 57
Exercities met het verminderd 7-akkoord (moeilik!!!, dus voor de liefheer) 1 3 n. /3 = a7 /3 = g2 / 7... f2 e2 7 2 n n 7 /5 7 e/ 3 n n * (vertraging) /5 7 D/5 / /3 2 fis es aeo. _ fis /3 _ /5 5 3 n. n e /3 g/3 /3 Bes. 7 / 7 = a O /5 /5 e /5 / 9 58
Kees Schooneneek 'Sporen' 1 Melodieën zonder aanizing. Raadpleeg lz 39 en 0. 2 * 3 * * * * 3.... * is vertraging 5 * * * * * * 7 8 d 3 n. () () () () () (TD) n n.. 9 () () () 10 n 11 59
1 8... 7 Kees Schooneneek 'Sporen' Melodieën zonder modulatie (incidenteel eciferd) n.... 2 "Komt vrienden..." melodie zelfstandig laten, erk een piano-egeleiding uit (dus op 3 alken). J. J..... J. 3 "Morning has roken" melodie zelfstandig laten, erk een piano-egeleiding uit (dus op 3 alken). 8 9.. ().............. "Aide ith me..." n () 5 Schuert, "Aufenthalt" 2. (). J. /3 7.. J / 0
Kees Schooneneek 'Sporen' Händel, "Larghetto" 3 ( ) n ( ) 7 Duits volkslied 2.. /5 J /.. n. 8 Duits volkslied. 9 Duits volkslied. 2. 7.. 10 Duits volkslied... 11 J. Ludig Bach, Cantate 15. J. J. J. J 1
Kees Schooneneek 'Sporen' 12 Schumann, "Freue dich, o meine Seele 2 (/5) () ( ) 13 Schuert, "Liehaer in allen Gestalten" 2 Œ J J Œ 1 J. Brahms, "Sandmännchen". Œ. J. Œ. J. Œ 15 "Die inter is verganghen".... 2
1 "All things right and eautiful".. = G. / Fine U. = G. /... J.. (2) 2 J. Haydn, "Liees Mädchen, hör mir zu" Melodieën met modulatie 7 2 3 taliaans volkslied () 8 J J Œ J J. Œ D A2 J J. Œ J J J Œ J J J Œ J. J J Œ. J Œ J. Haydn, "Der Gleichsinn" 2 D. J Œ () 3
5 G.Ph.Telemann, "Das Glück" 8.. A...! J Schuert, " Heiden-Röslein" Œ.. A... 2 2. * * 2 E/3.... Œ J......... Œ * * De versieringstonen orden met een '*' aangegeven. /5. * D 2 * * * * * f * = A * / 7 "Home made" n n n
8 Händel, Menuet 3 Melodie zelfstandig laten, erk een piano-egeleiding uit (dus op 3 alken). De 'oplossing' staat op lz... Œ.... 9 "Home made" melodie zelfstandig laten, erk een piano-egeleiding uit (dus op 3 alken). J n n n n 10 J.S. Bach, "ergiss mein nicht" De 'oplossing' staat op lz 3.. J. J.. J *.... 5
Uiterking opgave 7 3.. Menuet. Händel 7 3 Œ.. 7 13 / = D.. A... 19 /5 e /5. /5 7. 2 D 2 De moet eigenlik aansluiten op /. Händel ikt daarvan af. / /5! 7. Uiterking opgave 10 8 1 a.. = a = C. = G. "ergiss mein nicht" J.. J. a7 /3 J. = e * / d 2 JS Bach.
reine prime = R1 overmatige prime = O1 verminderde secunde = 2 e secunde = K2 grote secunde = G2 overmatige secunde = O2 verminderde terts = 3 e terts = K3 grote terts = G3 verminderde kart = reine kart = R overmatige kart = O verminderde kint = 5 reine kint = R5 overmatige kint = O5 e sext = K grote sext = G overmatige sext = O verminderde septime = 7 e septime = K7 grote septime = G7 verminderd octaaf = 8 rein octaaf = R8 taellen ntervallen (rein octaaf = R8) overmatig octaaf = O8 verminderde none = 9 e none = K9 grote none = G9 overmatige none = O9 verminderde decime = 10 e decime = K10 grote decime = G10 verminderde undecime = 11 reine undecime = R11 overmatige undecime = O11 verminderde duedecime = 12 reine duedecime = R12 overmatige duedecime = O12 e tredecime = K13 grote tredecime = G13 overmatige tredecime = O13 verminderde kartdecime = 1 e kartdecime = K1 grote kartdecime = G1 verminderde kintdecime = 15 reine kintdecime (dueloctaaf) = R15 an prime tot en met het octaaf n n n me overmatige prime R1 O1 2 K2 G2 O2 3 G3 n n n n R O 5 R5 O5 K G O 7 K7 an octaaf tot en met het dueloctaaf n n n G7 8 R8 O8 9 K9 G9 O9 10 K10 G10 n n n n 11 R11 O11 12 R12 O12 K13 G13 O13 1 K1 7
c o n s o n a n t 3-klanken, omkeringen, structuur Grote 3-klank grote 3 - reine 5 e 3 grote 3 grondligging Kleine 3-klank e 3 - reine 5 grote 3 e 3 grondligging reine e 3 -akkoord reine grote 3 -akkoord grote 3 reine -akkoord e 3 reine -akkoord d i s s o n a n t erminderde 3-klank e 3 - verminderde 5 e 3 e 3 grote 3 grote 3 grondligging grondligging verminderde 3 grote 3 grondligging overmatige e 3 Overmatige 3-klank grote 3 - overmatige 5 grondligging -akkoord verminderde grote 3 -akkoord Hardverminderde 3-klank grote 3 - verminderde 5 overmatige verminderde 3 -akkoord Duelverminderde 3-klank verminderde 3 - verminderde 5 grote 3 overmatige verminderde 3 grote 3 8 -akkoord het "overmatig -akkoord" e 3 overmatige -akkoord grote 3 verminderde -akkoord grote 3 overmatige -akkoord verminderde 3 overmatige -akkoord
-klanken, omkeringen, structuur k l e i n s e p t i e m v e r m i n d e r d s e p t i e m g r o o t s e p t i e m Dominant 7-akkoord (grote 3-klank - septiem) g3+k3+k3 5, k3+k3+g2 7-akkoord (e 3-klank - septiem) k3+g3+k3 5, g3+k3+g2 halfverminderd 7-akkoord, verminderde 3-klank, septiem k3+k3+g3 5, k3+g3+g2 hardverminderd 7-akkoord, hardverminderde 3-klank, septiem g3+verm.3+g3 5, verm.3+g3+g2 verminderd 7-akkoord, verminderde 3-klank, verminderde septiem k3+k3+k3 5, k3+k3+overm. 2 3, k3+g2+g3 2, g2+g3+k3 3, k3+g2+k3 2, g2+k3+g3 3, g3+g2+k3 2, g2+k3+k3 3, g3+g2+g3 2, g2+g3+verm.3 3, k3+overm. 2+k3 2, overm.2+k3+k3 duelverminderd 7-akkoord, duelverminderde 3-klank, verminderde septiem verm.3+g3+k3 5, g3+k3+overm. 2 Groot 7-akkoord, grote 3-klank, septiem g3+k3+g3 5, k3+g3+k2 overmatig 7-akkoord, overmatige 3-klank, septiem g3+g3+k3 5, g3+k3+k2-7-akkoord, e 3-klank, septiem k3+g3+g3 5, g3+g3+k2 9 3, k3+overm.2+verm.3 2, overm.2+k3+g3 3, g3+k2+g3 2, k2+g3+k3 3. k3+k2+g3 2, k2+g3+g3 3, g3+k2+k3 2, k2+k3+g3
Lokatie drieklanken (3-klanken) Maeur Groot C G C B verminderd C overmatig hardverminderd n E duelverminderd mineur F e a aeolisch n g melodisch F d a n a a harmonisch 70 n e a 'Zigeuner' a 'Zigeuner'
Lokatie septiem-akkoorden (-klanken) Groot Dominant 1/2 verminderd -Groot overmatig verminderd overmatigdominant hardverminderd duelverminderd Maeur C G C B C C C n E mineur e F n n n n d aeolisch a C harmonisch a a a a a n e a n e 71
C, verminderd 3-klanken 3-klanken + 7-akkoorden innen Maeur 7-akkoorden dominant, half verminderd Des 7 7 7 7 7 7 7 7 D 7 7 7 7 7 7 7 7 Es 7 7 7 7 7 7 7 7 E 7 7 7 7 7 7 7 7 F 7 7 7 7 7 7 7 7 Fis 7 7 7 7 7 7 7 7 G 7 7 7 7 7 7 7 7 As 7 7 7 7 7 7 7 7 A 7 7 7 7 7 7 7 7 Bes B 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 7 72
, dominant half verminderd C D D E E F F G A A B B 7 akkoorden maeur, grondligging + omkeringen 73
3-klanken in mineur a n verminderd hardverm. overmatig es n n verminderd verminderd n hardverm. hardverm. n overmatig overmatig c cis d n n verminderd verminderd n hardverm. hardverm. n overmatig overmatig es verminderd n hardverm. n overmatig n e n verminderd hardverm. overmatig f verminderd n hardverm. n overmatig n fis n verminderd hardverm. overmatig g verminderd n hardverm. overmatig gis n verminderd hardverm. overmatig verminderd 7 hardverm. overmatig
() n duelverm. verminderd verminderd n n n n n duelverm. verminderd verminderd n duelverm. verminderd verminderd n n n n duelverm. n verminderd verminderd duelverm. verminderd verminderd n n n duelverm. n n verminderd n verminderd n duelverm. n verminderd verminderd n duelverm. n n verminderd n verminderd n duelverm. n verminderd verminderd n duelverm. verminderd n verminderd duelverm. n verminderd verminderd duelverm. 75 verminderd verminderd
7-akkoorden in mineur a halfverm n hardverm. overmatig es c n n halfverm halfverm n n n hardverm. n hardverm. n overmatig overmatig n cis halfverm hardverm. n overmatig d halfverm n hardverm. overmatig es n halfverm n hardverm. n overmatig n e halfverm hardverm. n overmatig f n halfverm n hardverm. n overmatig n fis halfverm hardverm. n overmatig g halfverm n hardverm. overmatig gis halfverm hardverm. n overmatig halfverm 7 hardverm. overmatig
() n dominant duelverm. verminderd dominant halfverm. dominant verminderd n n n n n n n dominant duelverm. verminderd n dominant halfverm. dominant verminderd dominant n duelverm. verminderd n dominant n halfverm. n dominant verminderd n dominant duelverm. verminderd n dominant halfverm. dominant verminderd dominant n duelverm. verminderd n dominant halfverm. n dominant verminderd dominant n duelverm. verminderd n n n dominant n halfverm. n dominant verminderd n dominant duelverm. verminderd n dominant halfverm. dominant verminderd dominant n duelverm. verminderd n n n dominant n halfverm. n dominant verminderd n dominant duelverm. verminderd n dominant halfverm. dominant verminderd dominant n duelverm. verminderd n dominant halfverm. n dominant verminderd dominant duelverm. verminderd n dominant halfverm. dominant verminderd dominant duelverm. verminderd 77 dominant halfverm. dominant verminderd
F B Kintencirkel Maeur E A D G C F B E A D G 78
Kintencirkel mineur d g c f e a d g c f es es 79
Gealtereerde akkoorden (de meest geruikte) De zg Moll-Dur akkoorden. Akkoorden uit de geliknamige mineur-toonsoort kunnen ook geruikt orden innen de geliknamige maeur-toonsoort. De functie lift onveranderd, het is alleen maar een kleuring. C maeur Napels C mineur Napels "Napels" is ontstaan in de mineur-omgeving en ordt meestal geruikt als -akkoord n maeur en mineur ordt de e trap vaak verhoogd als leidtoon voor de dominant. Met name in mineur heeft dat de nodige consequenties: a a7 a a7 aduelverminderd a7 duelverminderd a hardverminderd a7 hardverminderd a het Overmatig -akkoord a/5 het Overmatig /5 akkoord a/ het Overmatig / akkoord a/3 het Overmatig /3 akkoord -stemmige uiterking -stemmige uiterking -stemmige uiterking -stemmige uiterking a a/5 / a/ a/3 De duelverminderde 3-klank komt meestal voor als -akkoord met verdueling van de kint en gaat direct naar de. Het duelverminderde 7-akkoord komt meestal voor als /5-akkoord en gaat via / (om kint-parallellen te voorkomen) naar de. De hardverminderde 3-klank komt meestal voor als /-akkoord met verdueling van de grondtoon en gaat direct naar de. De alteratie maakt van de e terts D-F de verminderde terts D-F, een dissonant die streeft naar een oplossing. De voorkeur ging hieri uit naar de omkering van de verminderde terts tot een overmatige sext, eveneens een dissonant. n deze vooreelden is dat altid F-D, tee tonen die elkaar "uit elkaar duen" zodat een octaaf volgt. Het hardverminderde 7-akkoord komt meestal voor als /3-akkoord en gaat direct naar de. 80
Mineur-ladders Maeur is duidelik, rechtlinig. Mineur is genuanceerder en niet te vangen in één toonladder zodat men meestal de volgende vormen onderscheidt: Aeolisch ("naturel") Mineur harmonisch, ordt geruikt in de volledige cadens. dem. met verlaagde 2e trap die het z.g. "Napelse" akkoord veroorzaakt. Mineur melodisch stigend. De verhoogde schakelt de overmatige secunde uit hetgeen in onze klassieke muziek als meer melodisch ervaren ordt. Dalend gelik aan aeolisch. Mineur "zigeuner". De tee overmatige secundes riepen in vroeger tiden ongetifeld associaties op met Balkan-achtige muziek, in de klassieke muziek erden deze intervallen meestal vermeden. Bovenstaande ladders geven een nogal verkrampt eeld en komen eigenlik niet overeen met de praktik. Bestudering van composities in mineur zal leren dat deze ladders door elkaar geruikt orden, zelden zin er gedeelten specifiek geaseerd op één van ladders hieroven. Het enige uiste eeld ontstaat door de ladders te "ritsen" zodat onderstaande formatie ontstaat, inderdaad, ina de chromatische ladder. Alleen de C ontreekt maar e heen het dan ook over mineur. Ook deze ladder, of liever modus, is meer reservoir dan vormgevend maar geeft el aan dat "mineur" veel meer gekleurd is dan maeur. n 81
De ehandeling van de verschillende trappen innen de functionele harmonieleer. Status hoofdtrap neventrap neventrap hoofdtrap hoofdtrap neventrap neventrap Functie tonica sudominant tonica/dominant sudominant dominant tonica/sudominant dominant erdueling i grondligging grondtoon grondtoon grondtoon grondtoon grondtoon grondtoon nvt * Omkeringen - / - / - / erdueling i -akkoord sopraan-toon ** terts ** sopraantoon **, als dominant terts sopraan-toon ** sopraan-toon ** sopraan-toon ** terts ** erdueling i /-akkoord kint nvt nvt kint kint nvt nvt * De grondligging van de verminderde 3-klank ordt vermeden. Uitzondering: als onderdeel van een sequens aari dan ook de grondtoon verdueld ordt.. De verminderde 3-klank ordt meestal als -akkoord geruikt aardoor de as geen onderdeel is van de qua klank prolematische verminderde kint. ** Geen "et van Meden en Perzen" maar el een ideale situatie. Enig pragmatisme is echter op zin plaats. 82
Tussendominanten "(7)" kan ook zin: (/5), (/3), (2), (9), (7), (/5), (/3) en (2). C 7 (7) (7) (7) (7) (7) d e 7 F 7 G 7 a 7 83 7
Kees Schooneneek 'Sporen' Stapelingen innen Maeur C - c Des - cis D - d Es - es E - e F - f Fis - fis G - g As - gis A - a Bes - es B - 8
Kees Schooneneek 'Sporen' De 'zetting' van de drie(3)-klank Grondligging 'nau' Grondligging 'id' -akkoord 'nau' -akkoord 'id' /-akkoord 'nau' /-akkoord 'id' 1 Kint Terts Grondtoon 2 Terts Kint Grondtoon Grondtoon Kint Terts Kint Grondtoon Terts Terts Grondtoon Kint Grondtoon Terts Kint De definitie van 'id' etekent in dit verand dat de akkoordtonen niet aaneen sluiten hetgeen overigens de definitie van 'nau' is. ergeliking van 1 en 2 laat zien dat de grondtoon en kint op hun plaats liven staan maar dat de terts het een octaaf hogerop zoekt. Er ontstaan dan gaten tussen de opeenvolgende stemmen, veridering, 'id'. De ovenkant van het akkoord verandert dus maar de onderkant lift hetzelfde aardoor 1 + 2 eiden grondliggingen zin. Dit geeft het elang van de as aan. Wat er ook geeurd in de ovenstemmen: de as lift onverstooraar de ligging epalen. Dit geldt uiteraard ook voor het -akkoord en /-akkoord. n de harmonieleer ordt uitgegaan van de -stemmige koorzetting (SATB) hetgeen etekent dat e een toon tekort komen. Dit ordt aangevuld door één van de stemmen te verduelen. n 1e instantie is dat de asis, de grondtoon. Later ordt dit genuanceerd maar de verdueling van de grondtoon lift het meeste voor komen. Hieronder zie e aartoe een en ander kan leiden. NB het zin allemaal grondliggingen! Het spel van 'nau' en 'id' iedt diverse mogelikheden en laat zien dat er met één 3-klank al melodieën kunnen ontstaan in de drie ovenstemmen. De as doet hier niet aan mee maar zorgt voornamelik voor het fundament. Een dergelik overzicht zou ook samengesteld kunnen orden met het - en /-akkoord. n dit vooreeld ordt uitgegaan van de grote 3-klank op F. Uiteraard geldt dit voor alle grote drieklanken, ongeacht de toonsoort. Maar ook alle e 3-klanken orden op dezelfde manier ehandeld. De verminderde 3-klank daaren tegen is een ander soort fenomeen en krigt een aangepaste ehandeling. Hierover later meer. 85
Extra opgaven - en /-akkoord 11 3 12 / / /. / 13 / / / 1 3 15 / / / / 5 /. / / / / / / / / / / 8 /. / /
Extra opgaven neventrappen / / / / / / / / / / n / / 87
Kees Schooneneek 'Sporen' Extra opgaven 7-akkoorden - De septiem lost in principe secundegeis dalend op - 7- zin kintverant (de grondtonen liggen op kintafstand) hetgeen ook geldt voor 7-, 7-, 7-, 7-, 7- en 7-. Wat dus geldt voor 7- geldt ook voor de andere cominaties. ooreeld: i 7- kan ter voorkoming van stemvoeringsfouten onvolledigheid optreden i één van de tee akkoorden, de kint ordt dan eggelaten. Dit geldt dus ook voor 7- etc. NB! Het gaat hieri om grondliggingen, omkeringen van 7-akkoorden veroorzaken dit soort prolemen niet, zin in feite gemakkeliker. - Naast kintverante zin er ook secundeverante cominaties. Het asismodel is 7- dus at geldt voor 7- geldt ook voor 7-, 7-, 7-, 7-, 7- en 7-. Het elangrikste kenmerk van 7- is de tertsverdueling i (ook eer i.v.m. de stemvoering), reng dit dus ook over op de andere cominaties. Naast 7- is een veel voorkomende secundeverantschap 7-. - Omkeringen: grondtoon = astoon 7, terts = astoon /5, kint = astoon /3, septiem = astoon 2. NB! een 2-akkoord lost altid op in een sextakkoord. Behalve i 7- komen omkeringen i secundeveranten naueliks voor. - 1a c 1 7 5 n 2a 2 7 7 3a 3 / 7 7 / 7 5 7 5 3 3 2 2 3 2 7 5 3 2 7 7 7 7 88 /3 /3 7 7 7 7 7 9 7 9 Als de kint gegeven is laat e de terts eg. * 9 9
1 Oefeningen voor het toepassen van tussendominanten n 2 () () () () () 3 () n () () n () n () () () () () () 5 () (/3) () (/3) (/3) () () (/5) n () / 7 7 (/3) (/3) (/3) (/5) / 7 8 (/3) (/3) (/3) (/5) / 7 9 (/3) (/3) (/3) (/5) / 7 10 (/5) (/5) n (/5) Napels / 7 11 (/5) (/5) (/5) Napels n / 7 12 (/5) (/5) (/5) n (/5) (/5) (/5) 89 Napels Napels / 7 / 7
Extra opgaven "gealtereerde akkoorden" Per ondererp opgaven. Leg het eginakkoord hiervan steeds anders zodat de uiterkingen verschillen. mineur 1 overmatig /5 akkoord 2 overmatig /3 akkoord 3 Napels -akkoord maeur /5 gealtereerd 5 MollDur /3 hardverminderd A 1 1 B 1 1 2 3 2 3 C 2 5 3 n 2 5 3 n 5 5 90
Kees Schooneneek 'Sporen' Overzicht van de aanizingen etreffende de zg functionele harmonie Parallellen inleiding Kint- en octaaf-parallellen moeten vermeden orden. De kint-parallel past qua geluid niet in deze stil, de octaaf-parallel verzakt de meestemmigheid, at aanvankelik tee-stemmig is ordt een-stemmig. oor de kint-parallel zin een aantal uitzonderings-gevallen. Een parallel ontstaat alleen anneer de tee stemmen van toonhoogte veranderen, toonsherhaling is nooit parallel. Hoofdtrappen - neventrappen Hoofdstuk De hoofdtrappen zin: tonica dominant sudominant De neventrappen zin: sudominantvervanger dominant/tonicavervanger sudominant/tonicavervanger dominantvervanger -stemmige zetting 1 Hoofdstuk Bi een -stemmige zetting van de 3-klank ordt in principe de grondtoon verdueld. Later ordt hier in een aantal gevallen van afgeeken. -stemmige zetting 2 Hoofdstuk De maximale afstand tussen sopraan - alt is een octaaf De maximale afstand tussen alt - tenor is een octaaf De maximale afstand tussen tenor en as is oneperkt 91
Kees Schooneneek 'Sporen' Hoofdstuk Samenstelling 3-klank Een drieklank estaat uit grondtoon, terts (3) en kint (5). Omkeringen e.d. veranderen hier niets aan. Akkoord-relaties Hoofdstuk Er zin drie verschillende akkoord-relaties. De terts-relatie (1e categorie), de kint/kart-relatie (2e categorie), de secunde-relatie (3e categorie). Bi een akkoordverinding zoek e allereerst de gemeenschappelike toon of tonen die dan ook liven liggen, hetzi door overinding, hetzi door toonsherhaling: - 1e categorie 2 gemeenschappelike tonen - 2e categorie 1 gemeenschappelike toon - 3e categorie géén gemeenschappelike toon De overige tonen zoeken de kortste eg naar hun nieue standplaats. Dat geldt i de 3e categorie voor alle stemmen zodat parallellen kunnen ontstaan. De oplossing is: tegeneeging tussen de as en de overige drie stemmen. NB n mineur moet i - de leidtoon ingeschakeld orden. A mineur v heeft geen vaste voortekens maar de G speelt een elangrike rol. Uiteraard geldt dat ook, elisaar getransponeerd, voor de elf andere mineurtoonsoorten. Samenvattend: in mineur ordt de leidtoon geruikt i de cominaties (7) -, (7) - en (7) -. Sequensen Hoofdstuk Bi sequensen geldt het volgende: Maak een onderscheid tussen sequens-model en de verplaatsingen hiervan (de eigenlike sequens). Het model ordt harmonisch correct uitgeerkt en vervolgens letterlik verplaatst overeenkomstig het verloop van de sequens. De sequens zit dus niet alleen in de as of sopraan maar ook in de alt en de tenor. Tussen het model en de resp. verplaatsingen ontstaan dan qua stemvoering ongeruikelike situaties. 92
Kees Schooneneek 'Sporen' Hoofdstuk Omkeringen -akkoord Maak hieri een onderscheid tussen hoofdtrappen en neventrappen. Bi hoofdtrappen vermidt men terts-verdueling. Kintverdueling is nu ook mogelik omdat het uitgangspunt het volgende is: i -akkoorden van hoofdtrappen verduelt men in principe de sopraan-toon. Dit is dus de grondtoon of de kint (de terts zit immers eenmalig in de as). Dit is echter een soepele regel omdat er situaties kunnen ontstaan aarin dit niet vol te houden is (v i tee opeenvolgende -akkooren). Dat etekent dan dat de alt verdueld ordt. /-akkoord /-akkoorden komen voornamelik voor i de hoofdtrappen. Er zi vier soorten /-akkoorden of, met andere oorden, vier verschillende situaties aarin een /-akkoord kan optreden: - 1 doorgangs /-akkoord - 2 issel /-akkoord - 3 omkerings /-akkoord - vertragings-/-akkoord Bi een / akkoord verduelt men altid de kint. 1, 2 en 3 komen altid op een zak maatdeel, daarentegen altid op een sterk maatdeel (of, in een 3/ maat, op de 2e tel). Neventrappen Hoofdstuk komt voor in grondligging (duele grondtoon) of als aari tertsverdueling de voorkeur heeft*, vooral als in de plaats komt van (v - / - - ). komt voor in grondligging (duele grondtoon) of als aari tertsverdueling de voorkeur heeft*, vooral als in de plaats komt van. komt vooral veel voor in grondligging (duele grondtoon). n cominatie met ( - ) krigt een duele terts. Dit ter voorkoming van stemvoerings-prolemen én vanege het feit dat de vervangt (de terts van is de grondtoon van ). 93
Kees Schooneneek 'Sporen' komt voornamelik voor als -akkoord met duele terts omdat het een verminderde 3- klank is, die klinken het este als -akkoord (de verminderde kint of overmatige kart staat dan los van de elangrike as). Als onderdeel van een sequens kan in grondligging optreden met duele grondtoon. met duele kint is ook mogelik als de omstandigheden dit vragen. * stemvoerings-prolemen kunnen een reden zin om af te zien van tertsverdueling. Behandel dan en als hoofdtrappen. Septiemakkoorden Hoofdstuk De septiem lost in principe secundegeis dalend op. ermid daari in epaalde gevallen het oplossen van een septiem in een octaaf, dat klinkt geoon niet goed. 7- zin kintverant (de grondtonen liggen op kintafstand) hetgeen ook geldt voor: 7-7 - 7-7 - 7-7 - Wat dus geldt voor 7- geldt ook voor de andere cominaties. ooreeld: i 7- kan ter voorkoming van stemvoeringsfouten onvolledigheid optreden i één van de tee akkoorden, de kint ordt dan eggelaten. Dit geldt dus ook voor 7- etc. NB! Het gaat hieri om grondliggingen, omkeringen van 7-akkoorden veroorzaken dit soort prolemen niet, zin in feite gemakkeliker. Naast kintverante zin er ook secundeverante cominaties. Het asismodel is 7- dus at geldt voor 7- geldt ook voor: 7-7 - 7-7 - 7-7 - Het elangrikste kenmerk van 7- is de tertsverdueling i (ook eer i.v.m. de stemvoering), reng dit dus ook over op de andere cominaties. Naast 7- is een veel voorkomende secundeverantschap 7-. 9
Kees Schooneneek 'Sporen' Omkeringen: grondtoon = astoon 7 terts = astoon /5 kint = astoon /3 septiem = astoon 2 NB! een 2-akkoord lost altid op in een sextakkoord. Behalve i 7- komen omkeringen i secundeveranten naueliks voor. None-akkoord (9-akkoord) Hoofdstuk Een noneakkoord estaat uit grondtoon - terts - kint - septiem - none, is dus een 5-klank. n een strikte -stemmigheid ordt daarom de kint eggelaten. Weglating van de terts ehoort ook tot de mogelikheden (2e keus). Tredecime-akkoord (13-akkoord) Hoofdstuk Bestaande uit: grondtoon - terts - kint - septiem - none - undecime - tredecime in een strikte -stemmigheid: grondtoon - terts - septiem - tredecime De tussendominant Hoofdstuk Tussendominanten zin ingehuurde dominanten voor andere trappen dan de (de heeft zin eigen, toonsoort-eigen dominant). Tussendominanten moeten erekend orden door het doel-akkoord te zien als de tidelike van de corresponderende toonsoort. De tussendominant is dan de of de uit diezelfde toonsoort. Alle varianten van - zin van toepassing op tussendominanten, de uiterking is dan ook hetzelfde. De als tussendominant is voornamelik een 7 (7), soms een. n mindere mate kunnen tussen-sudominanten ook voor komen. Het principe lift dan gelik. 95
Kees Schooneneek 'Sporen' Hoofdstuk Alteraties zin eigenlik kunstmatige leidtonen voor de grondtoon, terts en kint. Uiteraard veranderen alteraties de akkoorden. aardoor allerlei nieue fenomenen ontstaan: - mineur verlaagd, meestal -akkoord genaamd Napels -akkoord - maeur 7 verhoogd met eveneens verhoogde terts - mineur of 7 met verhoogde terts* - maeur of 7 met verlaagde kint (men spreekt dan van of 7 Moll-Dur) - maeur met verlaagde terts (men spreekt dan van Moll-Dur) - mineur of 7 met verhoogde terts (men spreekt dan van of 7 Dur-Moll) - maeur en mineur of 7 met verlaagde kint - maeur of 7 met verhoogde kint, in het laatste geval ook el overmatig dominant genoemd. - mineur verhoogde of 7** - maeur verlaagd met eveneens verlaagde kint (men spreekt dan van Moll-Dur) - maeur 7 met verlaagde septiem (men spreekt dan van 7 Moll-Dur) * hier ontstaat een hardverminderde drieklank of hardverminderd septiem-akkoord, meestal geruikt als /- of /3-akkoord, ook el genoemd Overmatig /-akkoord of Overmatig /3-akkoord. ** hier ontstaat een duelverminderde drieklank of duelverminderd septiem-akkoord, meestal geruikt als - of /5-akkoord, ook el genoemd Overmatig -akkoord of Overmatig /5-akkoord. Modulaties Er zin drie typen modulaties: - modulatie met spilakkoord - chromatische modulatie - enharmonische modulatie Hoofdstuk X 9
Kees Schooneneek 'Sporen' Hoofdstuk X ersieringstonen ersieringstonen zin akkoord-vreemde tonen, ze kloppen dus niet met het aan de orde zinde akkoord. Dat etekent dat ze alleen onder epaalde omstandigheden kunnen voor komen. - doorgangs-noot, secunde-geis stigend of dalend. Een doorgangs-noot vult een terts. - isselnoot, secunde-geis pendelend, stigend of dalend. Een isselnoot keert dus altid terug. - vertraging, een akkoord-vreemde toon die in het vorige akkoord akkoord-eigen as. Hi houdt dus te lang aan maar lost uiteindelik secunde-geis stigend of dalend op naar een correcte noot. - anticipatie, in feite het tegenovergestelde van een vertraging. Teril het huidige akkoord nog voort duurt snuffelt een stem, meestal de ovenstem, aan de volgende akkoord-toon. 97
Kees Schooneneek 'Sporen' erduelingen Hoofdtrappen ( - - ) Géén terts-verdueling, als regel ordt de grondtoon verdueld. -akkoorden van hoofdtrappen ( - - ) Géén tertsverdueling, als regel ordt de sopraan-toon verdueld (grondtoon of kint). /-akkoorden van hoofdtrappen (/ - / - /) Als regel ordt de kint verdueld. an de neventrappen ordt het /-akkoord niet geruikt. Neventrappen ( - - - ) ordt in grondligging ehandeld als een hoofdtrap (dus grondtoon-verdueling). ordt vaak geruikt als vervanger van (voorafgaand aan of / - ) en krigt dan een duele terts. deaal is als deze duele terts in T - B of S - B ligt (de tee onderstemmen of de tee uitenstemmen). ordt in grondligging ehandeld als een hoofdtrap (dus grondtoon-verdueling). ordt soms geruikt als vervanger van in cominatie met en krigt dan een duele terts. ordt in grondligging ehandeld als een hoofdtrap (dus grondtoon-verdueling). n de cominatie - of 7 - krigt echter een duele terts. Tee redenen: 1 vervangt en krigt door de duele terts meer -karakter. 2 De verdueling voorkomt parallellen. Dus: van de neventrappen ordt i -, - en - terts-verdueling toegepast. is eigenlik de enige trap aari in grondligging terts-verdueling toegepast ordt (nogmaals: alleen in cominatie met of 7). in grondligging ordt alleen geruikt als onderdeel van een sequens. n andere omstandigheden is de klank niet acceptael (verminderde 3-klank). ordt geruikt als vervanger van en krigt dan een duele terts. Dit heeft te maken met de samenstelling van het akkoord. De grondtoon + kint zin leid-tonen, verdueling van leidtonen is in -stemmigheid te vet. 98