Handreiking Bijenweides

Handreiking Bijenweides

Bloeiende bloemen, zoemende bijen, fladderende vlinders en fluitende vogels, wie wordt daar niet blij van? Iedereen is enthousiast over een kleurrijke omgeving met een uitbundig planten- en dierenleven. Het is mooi om te zien, aantrekkelijk om in te wandelen én nuttig bovendien, want bijen en insecten zijn onmisbare schakels in de voedselketen. De Friese Milieu Federatie en de Nederlandse Bijenvereniging willen samen met gemeentes, lokale organisaties en bewoners een provincie breed netwerk van bloeiende bijen- en vlinderweides tot stand brengen. Onbenutte gronden zoals braakliggende bedrijventerreinen en woningbouwlocaties zijn bijzonder geschikt om, in ieder geval tijdelijk, omgetoverd te worden tot bloemrijke weides. Zo helpen we de bijen en vlinders een handje en brengen we de natuur dichter bij de mensen. Biodiversiteit onder druk Het aantal soorten planten en dieren gaat de laatste jaren steeds verder achteruit, dit geldt vooral voor de bij en in het bijzonder de honingbij. Niet alleen in Friesland, maar wereldwijd gaat het steeds slechter met de honingbij. Van oorsprong stierf elke winter ongeveer 10% van de bijen in Nederland. De laatste jaren is de bijensterfte zelfs opgelopen naar 30%. Te weinig voedsel en ook het ontbreken van geschikte nest- en overwinteringsplekken, spelen een belangrijke rol bij de achteruitgang van veel soorten. Bloemrijke weides en graslanden zijn essentieel voor bijen, vlinders en andere insecten. Door aanleg van bijenweides en omvormen van graslanden kunnen we de soortenrijkdom weer de goede kant op helpen. Dat is prima voor de natuur en noodzakelijk voor onze voedselketen: Diverse soorten bijen en hommels zijn onmisbare schakels in de voedselketen, zij nemen maar liefst driekwart van de bestuiving in de land- en tuinbouw voor hun rekening. Een plus voor andere diersoorten Naast insecten als vlinders, bijen, hommels etc. trekken bloemrijke graslanden ook andere diersoorten aan. Verschillende vogelsoorten benutten het als foerageergebied en broedgelegenheid. Daarnaast zijn bloem- en kruidenrijke graslanden en bermen belangrijke biotopen voor amfibieën en diverse zoogdieren zoals muizen, konijnen, hazen, egels en vleermuizen.

Meer doen met ongebruikte gronden Overal om ons heen zien we braakliggende terreinen en onbenutte bouwlocaties. Deze terreinen zijn bijzonder geschikt om omgetoverd te worden tot bloemrijke weides. De Friese Milieu Federatie en de Nederlandse Bijenvereniging afdeling Leeuwarden willen biodiversiteit een impuls geven door tijdelijk gebruik van deze onbenutte gronden te stimuleren. In het project Fryslân Zoemt! werken we samen met bewoners en gemeenten aan de aanleg van een netwerk van bijen en vlinderweides. Door de samenwerking met scholen, lokale organisaties en omwonenden willen we de natuur dichterbij de mensen brengen. Beheer bloemrijk grasland Een bloemrijk grasland wordt 1 of 2 keer per jaar gemaaid. Maaien vindt plaats nadat de planten zaden hebben ontwikkeld. Belangrijk hierbij is dat het maaisel even blijft liggen om de zaden de gelegenheid te geven om in de bodem terecht te komen. Voor een blijvend mooie bloemenzee is het van belang om het maaisel daarna af te voeren. Verder is het van belang voor overleving van insecten, vlinders en muizen altijd minimaal 10% blijft staan. Kosten in beeld Vaak wordt gedacht dat het realiseren van biodiversiteitsmaatregelen zoals een bijenweide vele malen duurder is dan de aanleg en onderhoud van regulier groen. Ondanks dat het soms om een hogere begin investering gaat, is deze investering al binnen enkele jaren terugverdiend omdat een bijenweide op termijn minder onderhoud vergt. Kostenverhogende factoren van bloemrijke graslanden kunnen zijn: het plaggen en afvoeren van grond, verschralen van de grond (door maaisel af te voeren), handmatig wiersen en aanharken en gefaseerd maaien. Daarentegen kan er weer terugverdiend worden doordat er minder frequent wordt gemaaid, minder frequent handmatig rond bomen/hagen wordt gemaaid en er geen onkruidbestrijding nodig is. Ook zijn de aanlegkosten van een bloemrijk grasland/bloemrijke ruigte verder te verlagen door niet een heel perceel hiermee in te zaaien maar enkele delen/stroken.

Onderstaand tabel geeft een vergelijking van de aanleg- en onderhoudskosten tussen een meerjarig bloemrijk grasveld, bloemrijke ruigte en een traditionele grasveld/gazon. NB! Meegenomen zijn arbeidskosten en onderhoud/afschrijving van machines en materiaal maar exclusief stortkosten maaisel (deze kosten vervallen wanneer een agrariër dit maaisel afneemt). Aanlegkosten per are skosten per are Totale kosten 1 per are Eenmalig 1 jaar 5 jaar 1 jaar 5 jaar Grasveld/ gazon 4,50-5,50 80-400 - 190 2 950 85-196 405-956 Bloemrijk grasland Bloemrijke ruigte 65-110 3 22-40 4 110-200 87-150 67-110 3 4-12 5 20-60 71-122 175-310 87-170 Geraadpleegde bronnen: Beheerplan Park Eikendal 2012-2015 ; BWZ ingenieurs, Culemborg (via BiodiverCity), 2014; Landschapsbeheer Friesland, 2014. Ecologische bermen Littenseradiel; Provincie Noord-Brabant, Handleiding biodiversiteit Maatregelen ter ondersteuning van bestemmingsplannen, 2011; Verhoeve Groen, Jirnsum 1 ) Gemiddelde kosten van aanleg en onderhoud 2 ) 24 keer per jaar maaien 3 ) Kosten afhankelijk van wel of niet plaggen en afvoeren van grond. De kosten van plaggen en afvoeren kan oplopen tot 80 euro per are afhankelijk van de dikte van de af te plaggen laag en stort locatie van deze grond. 4 ) Tweemaal per jaar maaien. Inclusief wiersen en rapen met een raapwagen/rolpers. Voor sommige mengsel is eenmaal per jaar maaien beter. De onderhoudskosten worden dan navenant lager. 5 ) Eenmaal per drie jaar maaien. Inclusief wiersen en rapen met een raapwagen/ rolpers.

Kosten aanleg en onderhoud één en tweejarige mengsels. 1) Eenmaal maaien en afvoeren maaisel Aanleg bijenweides. Bijenweides kunnen op meerdere wijzen aangelegd worden. Dit heeft te maken met de periode dat de grond beschikbaar is. Ook de aanleg- en de onderhoudskosten kunnen een rol spelen. Terreinen die voor langere tijd beschikbaar zijn (4 jaar of langer) en waarop nu al intensief gemaaid wordt, komen eerder in aanmerking voor aanleg van een bijenweide. Zaaimengsel Aanlegkosten per are Deze bijenweides geven tot in lengte van jaren een fraaie bloemenzee te zien. Voor deze terrein wordt doorgaans een bloemenmengsel van meerjarige soorten gekozen. Dit type mengsel is duurder dan een 1 of 2-jarig mengsel. Hierdoor zijn de aanlegkosten hoger. Voor het beheer is een of twee keer maaien per jaar en afvoeren van het maaisel voldoende. De hogere aanleg kosten worden doorgaans terugverdiend door de lagere onderhoudskosten in de volgende jaren (zie tabel aanleg en onderhoudskosten). skosten per are per jaar 1 Totale kosten per are 1 jaar 5 jaar Totale kosten per are Grasveld/gazon 4,50-5,50 80-190 85-196 405-956 Bloemenweide Tubinger mengsel 1 jarige planten Bloemenweide N2 mengsel 1 en 2 jarige planten 7,60 6 13,60 68 27 6 33 165

Om vergrassing van de bijenweide te voorkomen, is het van belang om de bloemen een voorsprong te geven. Dat kan door van te voren de grasonkruiden te verwijderen en door een bloemenmengsel te kiezen zonder graszaden. Bij voedselrijkegronden is de voorbereiding i.v.m. vergrassing van het terrein extra belangrijk. Door van te voren onkruiden te verwijderen (zie stappenplan) en in het 1e jaar extra te maaien (3-5x) levert ook voor kleigronden goede resultaten op. Is het terrein minder lang beschikbaar en/of het beschikbaar budget gering dan valt te overwegen om te kiezen voor één en tweejarige bloemenmengsel. De aanlegkosten zijn lager, maar de kans bestaat dat na drie of vier jaar opnieuw moet worden ingezaaid. Houd bij de keuze van het mengsel ook rekening dat er gedurende het groeiseizoen altijd iets bloeit. Dat is fraai om te zien en zorgt voor een gedekte tafel voor de bijen gedurende het bijenseizoen. Pilot Fryslân Zoemt Inzaaien bijenweide In het voorjaar van 2014 is een pilot uitgevoerd in Berltsum (Menameradiel). De bedoeling is dat deze pilot meer inzicht geeft over de organisatie van een project met de omgeving; de kosten en de uiteindelijke resultaten voor biodiversiteit en landschap. Stichting Berlikumer Belangen en Stichting Hemmemapark hebben de contacten met de gemeente onderhouden en hebben de grondbewerking en het maaien verzorgd. Leerlingen van het basisonderwijs hebben geholpen om circa 50 are bijenweide met de hand in te zaaien. De bestaande situatie was een tijdelijk weiland op kleigrond met bestemming huizenbouw Voorlopig zullen hier geen huizen komen.

Bij deze pilots is een mengsel van twee zaadmengsels gebruikt. Eén goedkoper mengsel met één en twee jarige bloeiers voor snel resultaat (gelijk hetzelfde jaar mooie bloemen), en een mengsel met twee- en meerjarige bloeiers om de onderhoudskosten op langere termijn laag te houden Deze mengsels waren N2 van Cruydt Hoeck ( 22,50 per are/voor alle bijensoorten) en Tubinger ( 3,16 per are/voor honingbijen). De kosten voor het bewerken van de grond en het inzaaien zijn erg laag gebleven ( 4,45 per are) door de inzet van scholieren, boeren en vrijwilligers. Voorafgaand aan de pilot hebben leerlingen in de klas al instructies gehad over bijen en het doel van het project. Tijdens de feestelijke inzaai dag werden de kinderen beloond met sfeervolle muziek van de bijenband en kregen een bijenhotel mee naar huis om thuis ook goed voor de bijen te zorgen. De totale kosten van grondbewerking, inzaaien en maaien en afvoeren van het maaisel was voor bijna een 0,5 ha 630 inclusief BTW ( 1300 per ha). Het resultaat heeft het eerste jaar aan de verwachtingen voldaan. Het Tubinger mengsel heeft volop gebloeid van half juni tot half oktober. Het N2 mengsel had zoals verwacht een late start en bloeide pas in augustus. Dit mengsel heeft haar hoogtepunt in het volgende en daarop volgende jaren. Voor- en nadelen van een bloemrijk grasland of berm ten opzichte van een traditioneel grasveld. Lagere onderhouds en materiaalkosten door minder maaien etc. Bevordering biodiversiteit Hogere aanleg kosten Eerste jaar niet altijd mooi (goede communicatie richting inwoners essentieel) Goed voor bijen Recreatief (bloemen plukken) Profilering groene gemeente Aanleg en onderhoud lenen zich uitstekend om de omgeving bij deze natuur te betrekken (dorpsbelang, scholen, verenigingen) Gaat ten kosten van speelgazon (dus niet op alle plaatsen geschikt) Minder geschikt voor hondenuitlaatplek Mensen zijn traditionele gemaaide velden en bermen gewend (goede voorlichting is essentieel) Verhogen van de gebruikswaarde Minder klachten dan bij regulier extensief beheer

Inzaaien van een bijenweide - stappenplan Stap 1: Zoek een geschikte locatie Zoek samen met bijenvereniging, bewoners, dorpsbelangen etc. een locatie. Bij voorkeur een locatie welke; zichtbaar is; minimaal een aantal jaren braak ligt/niet benut wordt; vrij zijn van hardnekkige onkruiden (bijvoorbeeld kweek, zevenblad, zuring); Bereikbaar is voor machinerie. Communiceer over het initiatief richting omwonenden door bericht in de lokale krant, sociale media en website van de gemeente. Stap 2: Bepaal het type zaaimengsel Er zijn vele typen zaadmengsels voor verschillende doeleinden en typen grond verkrijgbaar. Zaken waar rekening mee gehouden moet worden zijn: Gebruik een 100% bloemenmengsel zonder graszaden. Grondsoort (klei, zand etc.) Waterhuishouding en vochtigheid van in te zaaien grond Is de bodem voedselrijk of schraal Zure, kalkrijke of neutrale bodem Plantensoorten die van nature in de omgeving voorkomen Stap 3: Maak de grond geschikt Maak de bodem geschikt (verwijderen onkruiden of graszoden). Laat bij voorkeur de onkruidzaden ontkiemen en verwijder de onkruiden voordat er ingezaaid wordt. Dit kan door een vals zaaibed te maken en na 3-6 weken de opgekomen onkruiden te verwijderen. Herhaal dit - bij voorkeur - 3 maal voor een optimaal resultaat.

In het geval er een voedselrijke grasmat ligt, is het van belang om deze te plaggen en de grond af te voeren. Deze handeling brengt echter wel hogere kosten met zich mee. Goedkoper is het om de grasmat diep onder te ploegen. Frees de bodem niet i.v.m. verspreiding van onkruiden als kweek. Stap 4: Zaai in In principe kan het hele jaar rond worden ingezaaid. Het meest natuurlijke moment is in de nazomer. Maak de bodem iets los. Zorg na het inzaaien dat de zaden licht aangeharkt worden. Met het inzaaien van een bijenweide kunnen veel leuke activiteiten gekoppeld worden waardoor inwoners nog meer betrokken worden. Een aantal voorbeelden zijn: Workshop bijenhotels bouwen Bijen cadeaus uitdelen (zaden, bijenhotel) Fotowedstrijd Koppelen aan zaadbeurs, boomfeestdag Cursus of kennismaking met imkeren Stap 5: Nazorg Naderhand: Verwijder aan het begin handmatig de opkomende onkruiden bij eenjarige mengsels. Bij meerjarige mengsel is het beter om te maaien. Communiceer over het resultaat richting omwonenden, door berichtje in de lokale krant, sociale media en website van de gemeente, plaats bordjes bij het ingezaaide stuk grond. Na één jaar maak foto s van het resultaat Een tot tweemaal per jaar maaien (afhankelijk van het gebruikte mengsel), wiersen en afvoeren van het maaisel (niet klepelen!).

Inheemse bloemenmengsels van de Cruydt-Hoeck Bijenmengsel met vaste soorten Bijzonder aantrekkelijk voor wilde- en honing bijen Niet geschikt voor tuinen, parken en binnen de bebouwde kom zwaardere kleigronden Kosten/are (100 m 2 ) 72,- - Bijenmengsel een- en tweejarige soorten Bijzonder aantrekkelijk voor wilde- en honing bijen tuinen, parken en binnen de bebouwde kom Kosten/are (100 m 2 ) 46,- Jaarlijks maaien in okt-feb en de grond licht verstoren. Geen grassen meezaaien.

Bloemrijk graslandmengsel voor alle (behalve zware en natte) gronden Ingetogen mengsel. Voor een duurzame natuurlijke middelhoge vegetatie ontwikkelen. Breed inzetbaar bloemenmengsel Niet geschikt voor zware en natte gronden Kosten/are (100 m 2 ) 80,- 1 à 2 keer per jaar maaien Bloemrijk graslandmengsel voor voedselrijke en kleigronden Goed mengsel voor bloembezoekende nuttige insec- voedselrijke en kleigronden Kosten/are (100 m 2 ) 56,- 1 à 2 keer per jaar maaien

Bloemen graslandmengsel voor jaarrond natte tot vochtige, min of meer Ingetogen mengsel. Voor een duurzame natuurlijke middelhoge vegetatie ontwikkelen Jaarrond natte tot vochtige percelen en oevervegetaties. Kosten/are (100 m 2 ) 76,- Geen akkerbloemen mee-zaaien. Zeer bloemrijk mengsel voor schralere, niet te natte, bij voorkeur kalkrijke grond Dit zéér bloemrijke mengsel trekt veel bijen, vlinders en andere bloembezoekende insecten schralere, niet te natte, bij voorkeur kalkrijke grond binnen de Kosten/are (100 m 2 ) 74,- 1 tot 2 keer per jaar maaien en hooien

Eenvoudig, middelhoog bloemrijk graslandmengsel voor alle gronden Eenvoudig, maar breed inzetbaar bloemenmengsel voor bloemrijk grasland en bermen voor alle gronden. Alle gronden Kosten/are (100 m 2 ) 57,- 1 à 2 keer per jaar maaien Laag, bloemrijk graslandmengsel voor schrale, droge, bij voorkeur kalkrijke grond Zéér bloemrijke mengsel kan zich door goed beheer ontwikkelen tot een duurzame natuurlijke lage vegetatie. Trekt veel bijen, vlinders en andere bloembezoekende insecten. Schralere, niet te vochtige, kalkrijke grond binnen de bebouwde Kosten/are (100 m 2 ) 60,- Jaarlijks eenmaal maaien

Bloemrijk graslandmengsel 'Nectar onder het maaimes' Dit mengsel is vooral een ondersteuning van op insecten gericht, ecologisch beheer Gazons die relatief extensief gemaaid worden Kosten/are (100 m 2 ) 77,- 1 à 2 keer per jaar maaien Bloemrijk mengsel voor ruige onderbegroeiing en boszomen op voedselrijke grond Een middelhoog bloemenmengsel voor onderbegroeiing en boszomen. Vooral op voedselrijke gronden kan dit mengsel vrij ruig zijn. Lichte verstoring in de bodem wordt redelijk goed verdragen. Schaduw- en voedselrijke tot minder voedselrijke grond Niet geschikt voor Geen akkerbloemen meezaaien Kosten/are (100 m 2 ) 60,- Jaarlijks maaien.

Mengsel éénjarige akkerbloemen Zeer kleurrijk bloemenmengsel van éénjarige akkerbloemen. Dit mengsel geeft een zeer bloemrijk resultaat Alle, niet te schrale of te natte gronden Kosten/are (100 m 2 ) 18,- nazomer of in het voorjaar tot half Jaarlijkse grondbewerking en eventueel bijzaaien Kleurrijk mengsel ruderale soorten Zéér kleurrijk en uitbundig bloemenmengsel van éénjarige, tweejarige en vaste akkerbloemen. Geeft een bloemrijk resultaat vanaf het eerste jaar Matig tot zeer voedselrijke, niet te zware gronden in het bewoon- Niet geschikt voor Geen grassen meezaaien Kosten/are (100 m 2 ) 33,- Nazomer of in het voorjaar tot Jaarlijks maaien in okt-feb en de