Protocol leervoorsprong & hoogbegaafdheid

Transcriptie

1 Protocol leervoorsprong & hoogbegaafdheid Sint Jozefbasisschool Wateringen Februari

2 Inhoudsopgave Inleiding blz. 3 hoofdstuk 1: Hoogbegaafd of leervoorsprong? blz. 4 hoofdstuk 2: Signalering van hoogbegaafdheid/leervoorsprong blz. 5 hoofdstuk 3: Het stellen van een diagnose blz. 7 hoofdstuk 4: Handelingsmogelijkheden blz. 10 hoofdstuk 5: Verrijkingsmaterialen blz. 14 Bijlage 1: Normaalcurve blz. 17 Bijlage 2: Prestatiespiraal en leeromgeving blz. 18 Bijlage 3: Bottum up/ top- down leren blz. 19 Bijlage 4: Vriendschapsdimensies blz. 20 Bijlage 5: Verrijken blz. 21 Bijlage 6: Versnellen blz. 24 Bijlage 7: Model van talentontwikkeling blz. 25 Bijlage 8: Uitleg stappenplan Sidi-R blz. 26 Bijlage 9: Schema leerkrachten blz. 28 Bijlage 10: Verklarende woordenlijst blz. 30 Bijlage 11: Literatuur blz. 31 2

3 Inleiding Uit onderzoek is gebleken dat er in Nederland gemiddeld 2,5% van de leerlingen, binnen het primair onderwijs, hoogbegaafd is. Daarnaast heeft echter 13,5% van de leerlingen heeft een leervoorsprong. In bijlage 1 kunt u de bijpassende curve bekijken. Op de Sint Jozefbasisschool kijken we naast kinderen met leerproblemen ook graag naar kinderen die een leervoorsprong hebben opgebouwd. We proberen deze leerlingen extra aandacht te bieden door middel van ons actieplan. Hoogbegaafdheid wordt in de huidige samenleving een steeds meer besproken onderwerp. Dit protocol geeft aan op welke manier wij een leervoorsprong opsporen, kenmerken van hoogbegaafdheid signaleren, problemen diagnosticeren en leerlingbegeleiding aanbieden. 3

4 Hoofdstuk 1 Hoogbegaafd of een leervoorsprong Wat is hoogbegaafdheid? Hoogbegaafdheid is een ruim begrip. Er is sprake zijn van een hoge mate van intelligentie. Deze kan gemeten worden d.m.v. een intelligentietest en wordt uitgedrukt in een IQ-score. Hoewel de grens niet exact is vastgesteld, wordt er van hoogbegaafdheid gesproken als een kind een IQ-score van 130 en hoger heeft. De leerling heeft een didactische voorsprong van minimaal een jaar. Naast de intellectuele capaciteit is er sprake van een hoge mate van creativiteit die een kind kan aantonen. Hierbij wordt gedacht aan originele gedachtes die een kind heeft en de capaciteit om buiten het gegeven kader te denken. Het kind kan vragen stellen die anderen niet bedenken of weet antwoorden op ingewikkelde vraagstukken. Het kind gebruikt creatieve oplossingsmethoden. Tot slot wordt er gekeken naar de motivatie. Hoogbegaafden zijn vaak in grote mate gedreven en vastberaden om een taak te volbrengen. Ze hebben een brede interesse. Hoogbegaafde kinderen kunnen beneden hun niveau gaan presteren. Hiervoor zijn verschillende redenen: - geen uitzondering willen zijn - te weinig cognitieve uitdaging Wat is een leervoorsprong? Als er sprake is van een leervoorsprong komen er kenmerken van hoogbegaafdheid naar voren. Het grootste verschil zit in de cognitieve voorsprong. Op de Sint Jozefbasisschool gaan we werken met het actieplan hoogbegaafdheid als een leerling van groep 3 t/m 8 een minimale voorsprong van een jaar heeft op de Cito toetsen van rekenen en begrijpend lezen en bij de kinderen uit groep 1/2 bij taal en rekenen. Het kind dient bij deze toetsen een niveauwaarde van minimaal 4,3 te behalen en/of duidelijke kenmerken te vertonen op sociaal-emotioneel vlak. Het kan zijn dat het kind onderpresteert door demotivatie en deze waarden niet behaalt. Het aantal overige kenmerken is dan dusdanig aanwezig dat er voldoende aanleiding is om het kind nader te bespreken met de intern begeleider en/of door te testen. Voor het gemak spreken we vanaf nu over een leervoorsprong, het traject is immers hetzelfde als bij hoogbegaafdheid. De kenmerken behorend bij een leervoorsprong worden beïnvloed door het sociaal milieu waarin een kind zich bevindt (Linssen e.a. 2001). Het sociaal milieu bestaat uit: de school, ouders, vrienden en andere begeleiders. Dit sociale milieu kan invloed hebben in zowel positieve als negatieve zin op de ontwikkeling van het kind. Als het kind groot wordt gebracht in een sterke en rijke (leer)omgeving zal de hoogbegaafdheid sterker ontwikkeld worden. Bij de diagnostiek van hoogbegaafdheid is het daarom van belang rekening te houden met de sociale omgeving van het kind. Een kind dat in zijn vrije tijd op een teamsport zit heeft mogelijk meer ervaring met samen werken/spelen. Andersom heeft een kind dat op muziekles zit waarschijnlijk meer ervaring met het zelfstandig leren en produceren van werk. 4

5 Hoofdstuk 2 Signalering van leervoorsprong In eerste instantie zijn er kenmerken die er wellicht op wijzen dat er sprake is van een leervoorsprong. De leerkracht gaat in gesprek met de intern begeleider als er een vermoeden is van een leervoorsprong. Dit zou kunnen omdat er meerdere kenmerken naar voren komen gedurende het schooljaar. Als ouders twijfels hebben over het lesaanbod is het verstandig een gesprek aan te vragen met de leerkracht om dit te bespreken. Kenmerkend voor peuters en kleuters: Cognitief: -sterk geheugen -taalgebruik boven leeftijdsniveau -hoge score op Cito toetsen taal en rekenen voor kleuters -bedenkt creatieve oplossingen voor bepaalde problemen -ziet verbanden, grotere patronen -leert zichzelf lezen/rekenen Werkhouding: -een specifieke, gedurende lange tijd, interesse op bepaald terrein -nieuwsgierig -betrokken, neemt initiatieven -onderzoekend en experimenterend -sterke concentratie Sociaal-emotioneel: -humor -onafhankelijk, kan alleen spelen en werken -gevoelig en zorgzaam -rijke fantasie -geen aansluiting bij leeftijdsgenoten Kenmerkend voor kinderen vanaf groep 3: Cognitief: -een hoge score in het leerlingvolgsysteem op alle gebieden, m.n. rekenen en begrijpend lezen -taalgebruik boven leeftijdsniveau -een sterk geheugen -goede verwerking en toepassing van informatie -in grote stappen kunnen denken -bestudeert de leerstof top down in plaats van bottom up (voor uitleg zie bijlage 3) -snel problemen kunnen oplossen, hoofd- en bijzaken kunnen scheiden -bedenkt creatieve oplossingen voor bepaalde problemen -eventueel onderpresteren op schoolse zaken, om niet op te willen vallen Werkhouding: -een specifieke, gedurende lange tijd, interesse op een bepaald terrein -verveling, zoekt uitdaging -in staat tot zelfreflectie 5

6 -goede motivatie en taakgerichtheid Sociaal-emotioneel: -opvallend gedrag (volgt eigen weg, wil graag alles ter discussie stellen, het laatste woord hebben of maakt zich onzichtbaar) -voelt zich een eenling -gericht op oudere kinderen en/of volwassenen (zie bijlage 4) Volgens Alja de Bruin e.a. (2005) blijkt dat een intelligentiemeting pas een voorspellende waarde heeft vanaf 8 jaar. Intelligentietests worden ook wel vanaf 6 jaar uitgevoerd maar de voorspellende waarde neemt af naarmate het kind jonger is. Dit komt omdat bij jonge kinderen hun motoriek nog niet zo fijn ontwikkeld is. Dit kan testen beïnvloeden. Daarnaast kan de voorspellende waarde afnemen, omdat het milieu waarin het kind opgroeit het kind sterk verbaal beïnvloedt op jonge leeftijd. Naarmate het kind ouder wordt, moet het zelfstandig kennis tot zich nemen en onderhouden door zich actief op te stellen. Na het gesprek met de intern begeleider wordt bekeken of het starten van een onderzoek gepast is. In veel gevallen is dit niet noodzakelijk en kunnen we op basis van observaties van de leerkracht en toetsgegevens een passend aanbod qua leerstof samenstellen. Mocht er wel reden tot twijfel zijn dan wordt er gestart volgens het protocol hoogbegaafdheid met het werken volgens SiDi-R van Alja de Bruin-de Boer en Jan Kuipers (2005). Dit signalerings-/diagnose-instrument helpt de leerkracht om tot een gedegen conclusie te komen. Deze conclusie is erop gericht de leerkracht, leerling en ouder te helpen om de leertijd zo effectief mogelijk te gebruiken en het onderwijs zoveel mogelijk aan te laten sluiten op de leerbehoeften van het kind. In principe zou externe diagnostiek niet nodig moeten zijn. In het protocol staat het handelen met SiDi-R zwart op wit vastgesteld. Dit is de grens die de school aangeeft. Een ouder die, van zijn kind graag een vaststelling wil ontvangen t.a.v. hoogbegaafdheid kan zich wenden tot een daarvoor deskundig en bevoegd instituut. Een intelligentietest kan alleen uitgevoerd worden door een GZ-psycholoog of orthopedagoog met testbevoegdheid. Enkele verzekeraars hebben een intelligentieonderzoek uitgevoerd door een orthopedagoog of GZ Psycholoog in de basis- zorgverzekering opgenomen. De school bekostigt een dergelijk onderzoek niet. 6

7 Hoofdstuk 3 Het stellen van een diagnose Zoals eerder aangegeven willen we een zo optimaal mogelijke leeromgeving ontwikkelen voor ieder kind. De diagnose geeft uitsluitsel of er sprake is van hoogbegaafdheid, deze geeft aan of een andere aanpak gewenst is en hoe deze gerealiseerd kan worden. Voordat er een conclusie getrokken wordt vinden de volgende stappen plaats: 1.De leerkracht signaleert kenmerken behorend bij een leervoorsprong 2.De leerkracht gaat in overleg met de intern begeleider. 3.De leerkracht informeert de ouder(s) en licht daarin de mogelijkheden om de lesstof te compacten en te verrijken toe. 4. Als ouders en/of school twijfels hebben dan gaat het vaststellen via Sidi-R van start, zowel buiten als binnen de groep volgens het hieronder staande schema. Verschillende fases worden doorlopen: 1) de signaleringsfase 2) de diagnosefase 3) de uitvoeringsfase 5. Aan het einde van het doorlopen stappenplan vindt er een evaluatie plaats met de betrokkenen. 7

8 De groepen 1 & 2 volgen een ander schema dan de groepen 3t/m 8. Voor nadere uitleg van de te volgen stappen zie bijlage 8. Schema groep 1-2 (uit Sidi-R) Signaleringsfase Stap 1 verkennend nominatie gesprek groepssignalering door ouders Diagnosefase Stap 2 het oudergesprek Stap 3 de observatie Stap 4 Uitvoeringsfase Stap 5 leerlingvolgsysteem eventueel toetsgegevens menstekening sociaal- emotionele extern deskundige ontwikkeling inschakelen plan van aanpak Aan het begin van iedere stap moet worden aangegeven door wie actie wordt ondernomen. Het verloop van dit gehele traject kan grotendeels worden uitgevoerd door de groepsleerkracht. Elke stap zal in overleg met de IB er en de ouders/verzorgers worden genomen. 8

9 Schema groep 3t/m8 uit Sidi-R) Signaleringsfase Stap 1 verkennend nominatie nominatie gesprek groepssignalering door ouders door medeleerlingen Diagnosefase Stap 2 het oudergesprek Stap 3 de observatie Stap 4 Uitvoeringsfase Stap 5 leerlingvolgsysteem eventueel toetsgegevens leerlingvragenlijst sociaal- emotionele extern deskundige ontwikkeling inschakelen plan van aanpak Net als bij het schema voor groep 1-2 zal aan het begin van iedere stap moet worden aangegeven door wie actie wordt ondernomen. Het verloop van dit gehele traject kan grotendeels worden uitgevoerd door de groepsleerkracht. Elke stap zal in overleg met de intern begeleider en de ouders/verzorgers worden genomen. 9

10 Hoofdstuk 4 Handelingsmogelijkheden De behandeling van kinderen waarbij een leervoorsprong is vastgesteld, is gericht op: Plezier krijgen en/ of behouden in het leren op school. Overtuigd zijn van eigen kunnen. Zelfstandig leren werken. Leren samenwerken. Leren omgaan met hiaten. Het ontwikkelen van leerstrategieën. Zelfvertrouwen behouden en/ of vergroten. Leren omgaan met feedback in positieve zin. Leren leren en vastbijten in de opdrachten/lesstof. Sociaal emotionele ontwikkeling Vaak voelen kinderen met een leervoorsprong zich anders dan klasgenootjes van die leeftijd. Hun belevingswereld sluit geregeld niet goed aan bij klasgenootjes waardoor dit type kinderen zich geïsoleerd kunnen voelen. Ze voelen zich vaak niet begrepen. Dit kan gevolgen hebben voor hun sociaal- emotionele gesteldheid. Kinderen kunnen zich gaan vervelen, uiten mogelijk negatief gedrag en/of overgaan op onderprestatie om niet op te vallen. Het is essentieel dat deze kinderen succeservaringen opdoen gewaardeerd worden. Complimenten krijgen blijft zeker ook voor deze kinderen belangrijk. Het gericht werken aan de sociaal-emotionele ontwikkeling is van groot belang. Het heeft de voorkeur om kinderen met een leervoorsprong in een groepje met gelijken begeleiding aan te bieden. We besteden binnen deze groep ook aandacht aan het samenwerkingsproces. Zo zal, met name bij Pittige Plus Torens, een groot aantal projecten hiervoor zeer geschikt zijn. Ook bij Talentenlijn en Plustaken valt samenwerking eenvoudig te realiseren. Door middel van gesprekjes en observaties van het kind wordt er gecoacht door de leerkracht. Zo heeft het ene kind baadt bij veel positieve feedback omdat het nieuwe opdrachten spannend vindt terwijl een ander kind presenteren voor een groep als zeer spannend kan ervaren. Dit blijft maatwerk, ieder kind is anders. We werken vanuit het basismodel voor talent ontwikkeling waar alle kanten samen komen om goed te (leren) presteren. Zie bijlage 7 voor meer informatie. Leren leren Een kind met een leervoorsprong pakt veel kennis op in zijn of haar naaste omgeving en doet over het algemeen weinig moeite om nieuwe kennis eigen te maken. De uitdaging voor deze kinderen is daarom extra belangrijk. Het blijkt dat kinderen met een leervoorsprong later geregeld moeite hebben met studeren. De stof die hen aangeboden wordt is vaak nieuw en om die stof eigen te maken moet er gebruik worden gemaakt van leerstrategieën. 10

11 Een leerling komt bijvoorbeeld op het vervolgonderwijs in een gymnasiumklas terecht en krijgt daar het vak Spaans. Deze leerling is echter niet bekend met de taal en zal een manier moeten vinden om die Spaanse woorden eigen te maken. Op dit punt kunnen kinderen met een leervoorsprong uitvallen en dat is zonde. Vandaar de keuze om kinderen te leren leren. De kinderen moeten ervaren op welke manieren dat mogelijk is door bijvoorbeeld woordjes over te schrijven, te overhoren etc. Structuur bieden vormt hierbij een belangrijk onderdeel. Daarnaast is het van groot belang om te werken aan het doorzettingsvermogen. Wij bieden de volgende handelingsmogelijkheden binnen het traject voor kinderen met een leervoorsprong aan: Verrijking binnen de groep (bijlage 5) Verrijking buiten de groep Versnellen (voor- en nadelen zie bijlage 6) Bovenstaande mogelijkheden worden in dit hoofdstuk toegelicht. Mocht een kind aangemerkt worden als een kind dat gebaat is bij ons actieplan dan zal er altijd eerst gekeken worden naar de mogelijkheid een aangepast programma in de eigen groep aan te bieden. Dit wordt door de leerkracht in een handelingsplan vastgesteld in overleg met de Intern begeleider. In dit handelingsplan staan leermiddelen en een werkwijze beschreven waarmee het kind verder geholpen en uitgedaagd kan worden. We kijken welke mogelijkheden passen binnen de schoolorganisatie zodat alle doelen ook uitvoerbaar zijn voor zowel de leerling als leerkracht. In het handelingsplan worden data vastgesteld waarop geëvalueerd wordt. Tijdens zo n evaluatie wordt gekeken of het handelingsplan met een periode wordt verlengd, wordt aangepast of wordt stopgezet. Hierover worden de ouders vervolgens geïnformeerd door de leerkracht. Veelal zal er een serie handelingsplannen volgen die vervolgens aan het einde van het schooljaar overgedragen worden aan de nieuwe leerkracht zodat het handelingsplan direct kan worden voortgezet in het nieuwe schooljaar. Verrijken Mocht het kind niet voldoende geholpen worden met het groepsplan binnen de groep dan kan er gekeken worden naar verrijking van de leerstof. De leerkracht schat in welk niveau het kind op dit moment beheerst. Dit kan worden vastgesteld door middel van doortoetsen, toetsanalyses en observaties. Een kind uit groep 1/ 2 kan de ruimte krijgen om zelfstandig te leren lezen als het daar behoefte aan heeft. Een leerling uit groep 1 kan aansluiten bij kringactiviteiten en werklessen van groep 2. Een leerling uit groep 2 kan worden uitgedaagd door gebruik te maken van de methode Talentenlijn. Deze is speciaal gericht op kinderen met een leervoorsprong met werkjes van zowel rekenen als taal. Tevens kan uit groep 3 de leesmethode Veilig in Stapjes worden gebruikt. Voor groep 3 hebben we de vervolgkast van Talentenlijn box 2 vol met uitdagende reken- en taal activiteiten. In groep 3 en 4 ligt de nadruk op het begrijpend en vlot technisch lezen bijv. Humpie dumpie, Varia en Pico Piccolo maar ook Plustaak Taal. Daarnaast kunnen ze oefenstof tijdens de rekenles compacten (lesstof terugbrengen tot de kern met weinig herhaling) waardoor er tijd 11

12 overblijft voor verrijking in de vorm van bijv. Kien, Varia, Pico Piccolo, Rekentijgers, Rekenpanda en Somplex. Dit wil zeggen, naast de basisstof worden naastliggende onderwerpen aangeboden waardoor het kind zichzelf kan verrijken met extra leerstof. Een voorbeeld hiervan is een groepje leerlingen die de rekenstof goed beheerst en daarnaast de kans krijgt om in Kien te werken. Dit is een methode gericht op goede rekenaars die zelfstandig hiermee aan het werk kunnen, alleen of in groepsverband. Als de voorsprong dusdanig groot is kan er in overleg voor worden gekozen om te rekenen in een hoger leerjaar. Kinderen met een leervoorsprong vinden het fijn om een overzicht van de gehele leerstof te krijgen. Ze weten wat er van hen verwacht wordt en waar ze naartoe werken. In de groepen 3 t/m 8 krijgen leerlingen een apart weekrooster waarop alle lessen staan vermeld met tijden en aangegeven welk extra werk wanneer gemaakt kan worden. Daarnaast is het belangrijk de doelen voor de vakken vooraf kenbaar te maken. Het kind krijgt hierdoor inzicht in het overzicht van desbetreffend ontwikkelingsgebied en wordt uitgedaagd de leerdoelen te begrijpen. De leerkracht stelt bijvoorbeeld een weekplan op waarin de lesstof wordt beperkt tot het basisaanbod. Daarnaast wordt er op dit plan verrijkingsstof opgegeven. Werken op deze wijze kan als het kind een niveauwaarde 4,3 scoort op Cito. Op het rapport wordt, naast het methodegebonden cijfer, aangegeven hoe het werken met deze verrijkingsstof is gegaan door middel van een woordwaardering. Versnellen In enkele gevallen heeft het kind een dermate hoge voorsprong dat verrijken alleen niet voldoende is. Er kan dan worden overgegaan met het volgen van een bepaald vak in een hogere groep. Mocht het kind een didactische voorsprong hebben van minimaal 12 maanden en voldoen aan onderstaande voorwaarden, dan is er de mogelijkheid tot het overslaan van een groep. Uit literatuur blijkt echter wel dan versnellers geregeld vast dreigen te lopen in de tweede helft van de middelbare school. Dit kan veroorzaakt worden door hun jonge leeftijd. Hun lichamelijke en mentale rijping loopt achter ter vergelijking met hun klasgenoten. Versnellen is daarom niet altijd de beste oplossing. Het kind moet zich bovenal gelukkig voelen in de klas! Samen met ouders (en kind) zullen de voor- en nadelen goed besproken moeten worden. De volgende punten worden in acht genomen bij een beslissing om over te gaan tot versnellen: Het kind moet over meer dan gemiddelde mogelijkheden beschikken Het kind heeft een grote didactische voorsprong (ruim 12 maanden of meer)en dus een aansluiting met de volgende groep Het kind beschikt over een grote spanningsboog Het kind beschikt over een werkhouding die geen belemmering vormt voor het meedoen in een hogere groep Het kind is voldoende zelfstandig om zich in de hogere groep te kunnen handhavende met betrekking tot de sociaal-emotionele ontwikkeling; een kind moet aansluiting vinden bij kinderen die gemiddeld een jaar ouder zijn Voor kinderen uit groep 1/2 met een ontwikkelingsvoorsprong bestaat de mogelijkheid groep 1 en 2 versneld te doen. Na uitgebreide observatie volgt er bij twijfel een diagnostische fase (SiDi-R) met een oudervragenlijst, observatielijsten en toetsanalyse n.a.v. het doortoetsen met de 12

13 reguliere Cito toetsen voor groep 2. Kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong van 12 maanden of meer kunnen eventueel doorstromen naar groep 3. De leerkrachten werken via het stappenplan zodat bij iedere leerling dezelfde stappen worden doorlopen. Zie bijlage 9. 13

14 Hoofdstuk 5 Verrijkingsmiddelen Per vakgebied zijn er verschillende verrijkingsmiddelen beschikbaar die ingezet kunnen worden bij kinderen met een leervoorsprong. De dikgedrukte materialen zijn speciaal gericht op kinderen met een leervoorspong. Deze zullen in de meeste gevallen worden ingezet. Vakgebied Materialen Gr.1 /2 Gr. 3 Gr. 4 Gr. 5 Gr. 6 Gr. 7 Gr. 8 Taal Talentenlijn taal Plustaak taal/lezen Plustaak Taal Pittige Plus Torens Pico Piccolo Paletti Engels Studerend lezen Informatieverwerking: documentatieboekjes Rekenen Talentenlijn rekenen Pittige Plus Torens Pico piccolo Kien Somplex Rekentijgers Rekenpanda's Tridio Wiskunde Paletti Sociaal-emotionele ontwikkeling/gezelschapss pelen Filosofie Pittige Plus Torens Harlemagne Harry Potter Jakkiebak Kippenkak Kabouterstad Kakkerlakkensalade Kinderkwaliteitenspel Kwink Max de vrachtpiloot Pim pam pet picto Triolet 14

15 Engels Digitale leerschool Wereldoriëntatie Biologie en techniek Plustaak Wereldoriëntatie Pittige Plus Torens (Mini) informatie en informatie plus Pico piccolo verkeer groep 1 t/m 4) Digitale leerschool Sience (in het Engels) Pittige Plus Torens Techniekkasteel Aardrijkskunde Diverse atlassen Geschiedenis Logisch redeneren Pittige Plus Torens Denkwerk Websites Via onderstaande links vind je opdrachten (voor thuis en op school) voor kinderen met een leervoorsprong. (online tool waarmee je teksten en woorden mooi kunt visualiseren. Voor kinderen een leuke site om zelf een kinderboek te schrijven. Op gedichtenmaker kun je vande losse woorden van twee gegeven gedichten een nieuw dichtwerk maken. Online gereedschap waarmee plattegronden kunnen worden gemaakt. EasyLOGO is een programmeerontwikkelomgeving voor beginners. Het dient een educatief doel en is niet gericht op snelheid of compleetheid. Het programma is geschikt voor kinderen vanaf een jaar of 8. 15

16 website die het mogelijk maakt om interactieve posters te maken. Hiermee kun je zelf snel en makkelijk een game ontwerpen en bouwen. In het onderwijs wordt gamemaker gebruikt als opstapje naar het programmeren en ontwerpen van software. Op deze website kun je zelf muziek maken. Dit is een site waarmee leerlingen danspassen kunnen leren. Dit is een sote waarmee je foto's kunt bewerken. Dit is een programmeertaal waarmee je een voudig een eigen interactief verhaal, spel, musiekstuk kunt maken. Dit is een gereedschap waarmee gebouwen en andere constructies worden gemaakt. 3 D weergave is mogelijk. Hiermee kun je je eigen digitale mini tijdschrift maken. Hiermee is het mogelijk voorleerlingen om samen te werken aan een opdracht. Hiermee kunnen leerlingen samen een verhaal maken, met afbeeldingen. 16

17 Bijlage 1 Normaalcurve 17

18 Bijlage 2 Prestatiespiraal 18

19 Bijlage 3 Bottom-up Top-down leren is het tegenovergestelde van bottom-up leren. Bij bottom-up leren wordt de lesstof stap voor stap aangeboden in hapklare brokken. Steeds weer wordt er een klein aspect behandeld en eigen gemaakt en gaat de klas weer door met het volgende onderdeel. Omdat alles zo gestructureerd is, komen langzamere leerlingen in de problemen als ze niet snel genoeg de stof stappen, de klas moet immers door. Om dat op te lossen hebben ze een deel van de herhaling geschrapt (compacten, verdikken) waardoor er meer tijd over blijft voor de basislesstof. De trage leerlingen waarvoor dat ook nog te veel is krijgen daarnaast ook extra begeleiding in de vorm van remediale ondersteuning of zelfs eigen leerlijnen. Ook bij vlugge leerlingen verloopt dit in een soortgelijk patroon, de leerstof wordt verdikt en eventueel wordt er verdieping aan toegevoegd. Top-down Bij het top-down leren zijn al die begrippen als compacten, verrijken, verdiepen en doortoetsen niet meer van belang. Bij top-down wordt er niet langzaam opgewerkt tot de laatst haalbare toets, nee, het begin ligt bij de absolute eindtoets. Het voordeel van top-down werken voor hoogbegaafden is dat het synchroon loopt met hun manier van denken en van leren, ze leren vanuit het geheel. Een top-down denker wil graag de onderliggende onderwerpen aanvullen met kennis als het nodig is om 'de top' beter te begrijpen, als dat niet het geval is vinden ze het ook niet nodig. Arie van Kessel Topdownlezers beginnen achter in een boek bij de conclusies. Als ze het niet eens zijn met de conclusies, stoppen ze. Als ze het eens zijn met de conclusies, stoppen ze. Als ze de conclusies niet begrijpen, dan gaan ze bladeren. 19

20 Bijlage 4 Vriendschapsdimensies 20

21 Bijlage 5 Verrijken Verrijken in de groepen 1t/m4 Werkboekje Themaboekje Kring Lezen/Taal Rekenen Aandachtspunt Groep 1 in overleg met IB'er Mag werkjes op groep 2 niveau maken. Mag meewerken met groep 2 werkbladenboekje met taal en of rekenbladen. Mag aanschuiven bij groep 2. Kan het kind naast het cognitieve deel ook sociaal- Groep 2 in overleg met IB'er Werkt met een andere takenkaart (van Talentenlijn) naast het werkboekje. Groep 3 in overleg met IB'er N.v.t Maakt dit zelfstandig. N.v.t. N.v.t. Groepje clusteren (kleine kring) waarbij uitdagende opdrachten/vraagstu kken worden aangeboden. Leesboekjes uit groep 3 Taal en/ of leeswerkjes uit Talentenlijn box 3 Veilig in stapjes Rekenwerkjes uit talentenlijn box 2. Kan het kind naast het cognitieve deel ook sociaal- N.v.t. Na basis lesstof Plustaak lezen (taal en lezen wordt gecombineerd, schrijven is van ondergeschikt belang). Talentenlijn box 3 werkjes taal/lezen. Versnellen in overleg met IB'er en ouders > rekenen in groep 4. Evt. talentenlijn box 3 rekenwerkjes. Kan het kind naast het cognitieve deel Groep 4 In overleg met IB er N.v.t. N.v.t. Na basis lesstof Plustaak lezen (taal en lezen wordt gecombineerd, schrijven is van ondergeschikt belang). Talentenlijn box 4 werkjes taal/lezen. Versnellen in overleg met IB'er en ouders > rekenen in groep 5. Talentenlijn box 4 rekenwerkjes. Kan het kind naast het cognitieve deel 21

22 emotioneel deze stap aan? emotioneel deze stap aan? ook sociaalemotioneel deze stap aan? ook sociaalemotioneel deze stap aan? Lesprogram ma Takenkaart Gemiddelde leerling Volgt het normale lesprogram ma Maakt de takenkaart Verrijken in de groepen 5 t/m 8 Begrijpend lezen en Rekenen Cito 4,0 niveauwaarde Lesprogramma wordt compact of overgeslagen in overleg met IB'er en ouders. Leerling krijgt een weekrooster waarop de lessen en tijden staan aangegeven. Deze wordt aangepast. Er zal voornamelijk met Plustaak Wereldoriëntatie gewerkt worden naast de opdrachten waarin het sociale element naar voren komt. Geen herhalingsbladen. Taaltalent Rekentalent Overig talent zoals bij zaakvakken Compacten van de lesstof bij minimaal een 9 op de methodeto etsen. Maakt in overleg met IB'er de boeklessen van taal (dag 1 en 3) + toets en geen kopieerblad en. Overige dagen Plustaak Taal. Taalbladen uit de takenkaart. Eventueel taalbladen uit Plustaak Taal. Kan in geval van uitzonderlijk talent in overleg met IB'er versnellen. Overige kids werken uit Kien, Rekentijger of Rekenpanda bij minimaal een 9 op de methodetoetse n. Rekenbladen uit de takenkaart. Eventueel rekenbladen uit Kien, Rekentijger of Rekenpanda. Zaakvakken Doet met Maakt de lessen Doet met Doet met de Doet Compact de lestijd van zaakvakken maar maakt wel alle leerstof in overleg met IB'er. Minimaal een 9 op de methodeto etsen. Maakt de takenkaart en werkt daarna verder met Plustaak wereldoriën tatie. 22

23 de lessen mee zelfstandig of met een maatje. Extra - Pittige Plus Torens Digitale leerschool Filosofie Aandachtsp unt Kloppen de leerprestati es met het verwachting spatroon? Heeft het kind een voldoende werkhouding om zelfstandig met Pittige Torens te werken? Krijgt het kind het basiswerk tijdig en goed af? de lessen mee. Plustaak Taal Groeit het kind naar verwachting ivm het compacten en verrijken? Krijgt het kind het basiswerk tijdig en goed af? lessen mee. binnen 1 lestijd 1,5-2 lessen zelfstandig of met een maatje die hetzelfde traject volgt. Kien Rekenpanda Rekentijger Wiskunde (gr. 8) Groeit het kind naar verwachting ivm het compacten en verrijken? Krijgt het kind het basiswerk tijdig en goed af? Plustaak wereldoriën tatie Digitale leerschool Filosofie Groeit het kind naar verwachting ivm het compacten en verrijken? Krijgt het kind het basiswerk tijdig en goed af? 23

24 Bijlage 6 Versnellen Voordelen: - Het kind gaat met meer interesse en enthousiasme naar school. - Versnellen kan verveling en onderpresteren voorkomen. - Het omgaan met wat oudere kinderen is voor sommige hoogbegaafde kinderen een pluspunt. - Op lange termijn kan versnellen uitval als gevolg van onderpresteren voorkomen. Mogelijke nadelen: - Het kind heeft soms extra zorg nodig op sociaal-emotioneel gebied. - Het kind komt in een nieuwe groep waardoor er nieuwe relaties zullen moeten worden gelegd, dit proces heeft tijd nodig. - Verrijking en verdieping moeten scherp in de gaten worden gehouden anders ligt verveling op de loer. - Het kind kan het mogelijk sociaal-emotioneel nog niet aan. - Het kind blinkt uit op 1 terrein waardoor verbreding een betere keuze was geweest. - Op lange termijn bestaat de kans dat het kind lichamelijk verschilt van klasgenootjes. Bijvoorbeeld wanneer een 10- of 11- jarige tussen puberende klasgenootjes zit in de brugklas. 24

25 Bijlage 7 25

26 Bijlage 8 Uitleg stappenplan Sidi R Verkennend gesprek Samen met ouders zal er een gesprek plaatsvinden waarin onderwerpen aan bod komen zoals: - Globale indruk - Welbevinden - Bezigheden die het kind onderneemt - Ontwikkeling - Betrokkenheid - Verloop peuterspeelzaal of kinderdagverblijf - Omgang, werkhouding en beeld van zichzelf Groepssingnalering Singnaleringslijst die wordt ingevuld door de leerkracht voor alle leerlingen uit de groep. Nominatie door ouders Samen met ouders wordt besproken hoe de vaardigheden: taal, rekenen, tekenen, taakgerichtheid, motoriek, sociaal-emotioneel en overige intellectuele vaardigheden zijn. Ouders hebben hierin het woord. Alle gegevens worden vastgelegd en er wordt een vermoedelijke conclusie (leervoorspong ja/nee) aan verbonden. Nominatie door medeleerlingen De leerlingen vullen een open vragenlijst in na een korte instructie van de leerkracht. Er staan o.a. vragen in als: Je krijgt een moeilijke taalopdracht, die meetelt voor je rapport. Je mag samenwerken met een klasgenoot. Wie kies je uit? Waarom? Vanuit deze resultaten vormt de leerkracht een conclusie welke kinderen in aanmerking komen voor het actieplan. Oudergesprek De gegevens die inmiddels verzameld zijn worden met ouders besproken. Vanuit dit punt wordt besloten of verdere stappen nodig zijn. Observatie Observatielijst die gebruikt wordt bij het observeren en ingevuld kan worden door de leekracht of IB er. Toetsgegevens Cito gegevens worden uit Parnassys gehaald. Bij kleuters wordt daarnaast een scorelijst t.a.v. de funtctieontwikkeling ingevuld door de leerkracht. 26

27 Menstekening Volgt alleen bij kleuters. Leerkracht of IB er neemt de menstekening na instructie. A.d.h.v. het aantal kenmerken wordt daar een score aan verbonden incl. didactische leeftijd. Leerlingvragenlijst Volgt alleen bij de groepen 3 t/m 8. Leerling vult een vragenlijst in waarin met name naar het plezier in het leren en naar school gaan wordt gevraagd. Leerlingvolgsysteem sociaal-emotionele ontwikkeling Notities die in het verleden gemaakt zijn worden bekeken. Als er vermoedens van onderpresteren zijn wordt de signaleringslijst onderpresteren ingevuld. D.m.v. observatie kunnen deze vermoedens aanleiding geven tot het inschakelen van een extern deskundige (door ouders). 27

28 Bijlage 9 Stappenplan leervoorsprong STAP Stap 1: Stap 2: Stap 3: Stap 4: Stap 5a: Stap 5b: Stap 6: Stap 7: Stap 8: Uitleg Observeer als leerkracht en check of er een groot aantal kenmerken overeenkomen zie protocol blz. 5 en 6. Scoort de leerling op Cito begrijpend lezen en rekenen een niveauwaarde van 4,3 of bij taal, rekenen of zaakvakken als rapportcijfer een 8,5-10 ga dan in overleg met de IB er. Ook kan een vermoeden van onderpresteren een reden zijn om dit proces te starten. Bij kleuters ga je met name uit van je eigen observaties naast de Cito gegevens. In het gesprek met de IB er wordt nogmaals gecheckt of de leerling aan de eisen voldoet om te verrijken en/ of versnellen. Vervolgens wordt er gezocht naar een passend lesaanbod via het schema in bijlage 5 uit protocol hoogbegaafheid/ leervoorsprong oktober Er wordt een afspraak met ouders ingepland waarbij besproken wordt dat er kenmerken zijn van een leervoorsprong. Geef tijdens het gesprek je eigen observaties uit de klas over desbetreffende leerling aan, de Cito-scores en het gesprek met de IB er. Er wordt in dit gesprek een voorstel voor verrijking/verdieping/compacten gedaan. Een verslag van dit gesprek wordt in Parnassys geplaatst. Ouders gaan akkoord, er wordt een weekrooster samengesteld. Deze wordt g d naar de coördinator hoogbegaafdheid en naar de IB er. Het kind krijgt ook 1 exemplaar. Dit rooster wordt met het kind doorgenomen zodat de leerling zelfstandig kan werken. Ouders gaan niet akkoord omdat zij met school van mening verschillen. Er kan gekozen worden voor een signalering via SiDi-R zie protocol blz. 7,8,9 Zorg dat het materiaal tijdig aanwezig is zodat de leerling een goede start kan maken. Bespreek het doel van de opdracht met de leerling. De leerling gaat met het werk aan de slag. Als leerkracht ben jij vanaf nu de coach! Geef altijd positieve feedback op werkhouding, inzet en strategie. Probeer zinnen te vermijden waarin je zegt dat een kind slim is. Dit is een gegeven en zegt niets over het gemaakte werk. Als een leerling ongemotiveerd is bied dan niet in 1 keer iets heel moeilijks aan maar in kleine stapjes. Hierdoor maak je de kans op succes groter. Het uiteindelijke doel is om de leerling zelfstandig te laten werken en leren. Soms geven deze leerlingen aan dat ze iets saai vinden. Vraag dan wat de leerling hiermee bedoelt. Vaak vinden ze het dan toch moeilijk of is het een onderwerp dat hen minder boeit. Juist vanaf hier leren doorzetten, is een grote stap, die ze kunnen en moeten leren maken! Tussentijds (minimaal 1x per week) wordt regelmatig naar het werk van de leerling gevraagd en bekeken door de leerkracht. Plan voor jezelf als leerkracht een vast tijdstip daarvoor in, bijvoorbeeld tijdens de takenkaart. 28

29 Stap 9: Stap 10: Tijdens je IB gesprekken bespreek je om de 4 weken hoe het met de leerling en de verrijking/versnelling/compacten gaat. Bij bijzonderheden noteer je een kort verslag in Parnassys. Gaan we door, prima. Werkt het toch niet, bespreek dit ook met de ouders en het kind zodat er een goede afronding plaats vindt. Twee keer per jaar vindt er een gesprek plaats met de ouders (en leerling) waarin de vorderingen of knelpunten worden besproken zodat ouders en school en leerling hier samen aan kunnen werken. 29

30 Bijlage 10 Verklarende woordenlijst -CITO: Centraal Instituut Voor Toetsontwikkeling. Cito levert objectieve toetsen waarin de algemene ontwikkeling kan worden getoetst. - GZ- psycholoog: Gezondheidszorgpsycholoog. Hij behandelt psychische klachten. - Ortho pedagoog: Een specialist op gebied van leerstoornissen. Onderzoekt op gebied van taal en rekenen en adviseert ouders. 30

31 Bijlage 11 Literatuur Bruin de Boer, A. L. de & Kuipers, J. (2005).SiDi R. Protocol voor signalering en diagnostisering van intelligente en (hoog) begaafde kinderen in het primair onderwijs. Leeuwarden: Eduforce Cedin. Drent, S. & Gerven, E. (2002). Professioneel omgaan met hoogbegaafde leerlingen in het basisonderwijs. Utrecht: Lemma. Eleonoor v. Gerven (2008) Slim beleid. Jo Nelissen, (2000) Begaafde kinderen op de basisschool. Cora de Vos (2002) Hoogbegaafd Vakliteratuur uit tijdschrift Talent (2015) 31