HET EG-CONSUMENTENACQUIS: NU EN STRAKS

Transcriptie

1 HET EG-CONSUMENTENACQUIS: NU EN STRAKS

2 Reeds verschenen in de reeks Studies Europees Recht Universiteit Antwerpen: 1. Johan Meeusen en Gert Straetmans (eds.), De Europese Grondwet: troeven en tekorten, Johan Meeusen en Gert Straetmans (eds.), Bedreigt de Europese interne markt de sociale welvaartsstaat?, Johan Meeusen en Gert Straetmans (eds.), Politiële en justitiële strafrechtelijke samenwerking in de Europese Unie. Welk evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid?, Johan Meeusen, Gert Straetmans en Anne-Marie Van den Bossche (eds.), Het Verdrag van Lissabon: de Europese impasse doorbroken (?), 2008.

3 HET EG-CONSUMENTENACQUIS: NU EN STRAKS Editors: Johan Meeusen Gert Straetmans Anne-Marie Van den Bossche Antwerpen Oxford

4 Het EG-consumentenacquis: nu en straks Editors: Johan Meeusen, Gert Straetmans en Anne-Marie Van den Bossche 2009 Antwerpen Oxford Omslagillustratie Danny Juchtmans ISBN D/2009/7849/100 NUR 828 Alle rechten voorbehouden. Behoudens uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van de uitgever.

5 VOORWOORD Op of rond 9 mei, Dag van Europa, organiseren de Europeanen van de Faculteit Rechten van de Universiteit Antwerpen een studiemiddag gewijd aan het recht van de Europese Unie. Dit boek bundelt de uitgeschreven referaten van de vier sprekers tijdens de vijfde editie van 8 mei 2009 met als thema: Het EG consumentenacquis: nu en straks. Net als voorgaande jaren was de organisatie ervan mede mogelijk door de gewaardeerde steun van de Faculteit en het Infopunt Europa/Europa Direct van de Provincie Antwerpen. Deze erkentelijkheid strekt zich uit tot en de heer Kris Moeremans, dankzij wie de reeks Europese Studies ononderbroken kan verschijnen. Een bijzonder woord van dank gaat naar mevrouw Lieve Hoornaert, assistent Europees recht aan onze faculteit. Haar rol bij de organisatie van de dag zelf, het drukklaar maken van de verschillende bijdragen en contacten met de uitgever mag zich dan wel voornamelijk achter en tussen de schermen hebben afgespeeld, zonder haar was er studiedag noch boek. Allen hulde en dank. De toekomst van het Europees consumentenbeleid doet zich uit het verleden kennen. Europese wetgeving en rechtspraak fungeerden meermaals als katalysator voor de ontwikkeling van Europees consumentenbeleid. Ook vóór de introductie van het consumentenhoofdstuk in het Verdrag van Maastricht werden Europese regels uitgevaardigd ter bescherming van de consument. Naast de groei van Europese regels ter bescherming van de consument is er in stijgende mate sprake van een daadwerkelijk betekenisvolle doorwerking van deze regels in de rechtsorde van de Lid-Staten. De analyse van oorsprong en ontwikkeling laat ook zien dat de door de Europese instellingen gekozen strategie voor de uitbouw ervan niet steeds dezelfde bleef. Van het initiële geloof en vertrouwen in minimale harmonisatie, waarbij Lid-Staten bevoegd blijven strengere voorschriften te hanteren, blijft niet erg veel meer over. Het meer recente uitgangspunt van totale harmonisatie is, met name omwille van de daaruit voortvloeiende inkrimping van de nationale beleidsruimte, omstreden. Het 2008-voorstel van richtlijn inzake consumentenrechten in B2C-relaties leidt in nogal wat Lid-Staten tot een niveau van consumentenbescherming, dat niet steeds als hoger wordt ingeschat. Het vooruitzicht van totale harmonisatie van de v

6 Voorwoord binnen het toepassingsgebied van het Voorstel geregelde materies in plaats van de nu geldende minimumvoorschriften inzake (aspecten van) oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten, verkoop en garantie van consumptiegoederen, verkoop op afstand en buiten de verkoopruimte gesloten overeenkomsten in de aan elk hiervan gewijde richtlijnen, is daaraan geenszins vreemd. Sinds 2006 plaatst de Europese Commissie het consumentenbeleid voluit in de Agenda van de burger. Binnen die Agenda geldt consumentenbescherming expliciet als één van de instrumenten waarlangs de Europese instellingen de voordelen van de Unie zichtbaar kunnen maken aan hun burgers en op grond waarvan het contact met de (verontruste) burgers kan worden hersteld. Wij, de consumenten van Europa, vormen mee de interne markt. Als wegbereider c.q. spilfiguur van de Europese economie verwachten wij daartoe van overheidswege vertrouwenwekkende maatregelen. In hun bijdragen bieden Gert Straetmans, Amaryllis Verhoeven, Henri Swennen en Ewoud Hondius de lezer de kans en mogelijkheid met (grotere) kennis van zaken in te schatten of deze verwachting naar huidig en komend Europees (consumenten)recht wordt ingelost. Knelpunten worden niet verdoezeld, een open vooruit- en toekomstblik geboden. Net als het Europees recht zelf, is ook de Faculteit voortdurend en volop in ontwikkeling. Waar het initiatief tot de Dag van Europa-bijeenkomst in 2004 en 2005 uitging van de docenten Europees recht, gebeurde dit vanaf 2006, en nu voor het laatst, in het kader van de onderzoeksgroep Recht van de Europese Unie. In het voortdurend wijzigende universitaire landschap wordt het facultaire onderzoek intussen ondergebracht in grotere onderzoekseenheden. Het Europees recht heeft een dermate transversaal karakter, dat het onderzoek ervan zowel aan bod zal komen in de onderzoeksgroep Onderneming & Recht als in de onderzoeksgroep Overheid & Recht. Volgende edities zullen dus, afhankelijk van het gekozen thema, uitgaan van één van deze nieuwe onderzoeksgroepen afzonderlijk, of het resultaat zijn van onderlinge, nauwe samenwerking. In concrete toepassing van de EU-eenheid in verscheidenheid blijft elk van ons drieën hoe dan ook in het volgende lustrum met overtuiging ten volle betrokken bij de voortzetting van de Antwerpse Dag(en) van Europa. Johan Meeusen Gert Straetmans Anne-Marie Van den Bossche vi

7 INHOUD VOORWOORD v HET EUROPESE CONSUMENTENACQUIS: GENESE EN TOEKOMSTBLIK Gert Straetmans Inleiding Hoofdstuk 1. Genese van Europees consumentenbeleid A. Consument als passieve beneficiaris B. De nieuwe aanpak C. Van passieve beneficiaris tot actieve marktdeelnemer D. Consument als actieve marktdeelnemer: een nieuwe aanpak dringt zich op Hoofdstuk 2. Consumentenbeleid op een keerpunt Hoofdstuk 3. Knelpunten en vooruitblik A. Begrip consument A.1. Consument is natuurlijke persoon A.2. Gemiddelde consument is redelijk geïnformeerd B. Wetgevingsstrategie C. Vooruitblik CONSUMENT EN INTERNE MARKT BESCHOUWINGEN BIJ HET VOORSTEL VAN RICHTLIJN BETREFFENDE CONSUMENTEN- RECHTEN Amaryllis Verhoeven Inleiding Hoofdstuk 1. Een interne markt voor iedereen naar een nieuwe verhouding tussen interne markt en consument vii

8 Inhoud Hoofdstuk 2. Krachtlijnen van het Voorstel van richtlijn betreffende consumentenrechten A. Doelstelling en toepassingsgebied B. Inhoud van het Voorstel C. De grote ommekeer: van minimum- naar volledige harmonisatie C.1. Waarom volledige harmonisatie? C.2. Gevolgen van een volledige harmonisatie Slotbeschouwingen HET VOORSTEL VAN RICHTLIJN CONSUMENTENRECHTEN EN DE REGELING VAN ONEERLIJKE BEDINGEN IN OVEREENKOMSTEN Henri Swennen Hoofdstuk 1. Grondslag van de bescherming tegen oneerlijke bedingen wanneer over die bedingen niet is onderhandeld A. In het algemeen B. Europa Hoofdstuk 2. Wetgeving A. Europa B. België Hoofdstuk 3. Bespreking van de regeling van het Voorstel van richtlijn A. Toepassingsgebied A.1. Overeenkomsten a. Overeenkomst b. Verkoopovereenkomsten c. Dienstenovereenkomsten d. Bijzondere bepaling over financiële diensten e. Bijzondere regeling voor timeshare en pakketreizen f. Verkoopovereenkomst en dienstenovereenkomst : welke contracten? g. Alleen geschreven overeenkomsten? A.2. Tussen een handelaar en een consument a. Handelaar (F: professionel) b. Consument viii

9 Inhoud A.3. Bedingen die van te voren door de handelaar of een derde partij zijn opgesteld en waarmee de consument heeft ingestemd zonder invloed op de inhoud te hebben, met name wanneer dergelijke bedingen onderdeel zijn van een vooraf opgestelde standaardovereenkomst A.4. Geen beoordeling van het eigenlijke onderwerp van de overeenkomst of de redelijkheid van de aangegeven betaling A.5. Dwingende wettelijke of regelgevende bepalingen vallen niet onder de regeling B. Transparantie en interpretatie B.1. De transparantieregel B.2. De interpretatieregel C. Algemene regel over oneerlijke bedingen C.1. De algemene regel C.2. Goede trouw a. Het vereiste van goede trouw b. Functie van de goede trouw C.3. De aanzienlijke verstoring van het evenwicht ten nadele van de consument a. Algemeen b. De elementen waarmee rekening moet worden gehouden C.4. Op het moment waarop de overeenkomst is gesloten C.5. De toetsing in de praktijk D. De zwarte en de grijze lijst E. Toezicht op de naleving F. Gevolg van het oneerlijke karakter van een beding G. De richtlijn eerlijke handelspraktijken Tot slot Bijlage A. Oneerlijke bedingen Voorstel en Richtlijn: lijsten B. Nationale rechtsstelsels in de lijsten van het Voorstel van richtlijn C. Lijsten van het Voorstel van richtlijn en van de bijlage van Richtlijn 93/13 met aanduiding van de opname in een zwarte of grijze lijst onder het systeem van Richtlijn 93/ ix

10 Inhoud DE TOEKOMST VAN HET CONSUMENTENRECHT IN HET LICHT VAN HET VOORSTEL VOOR EEN RICHTLIJN CONSUMENTEN- RECHTEN EN HET ONTWERP GEMEENSCHAPPELIJK REFERENTIE- KADER Ewoud Hondius Inleiding Hoofdstuk 1. De geschiedenis van het consumentenrecht A. Inleiding B. Het consumentenrecht dertig jaar geleden C. Opkomst van het consumentenrecht D. En verval? E. Nieuwe theorieën Hoofdstuk 2. Het Voorstel voor een richtlijn consumentenrechten A. Inleiding B. De bundeling van richtlijnen in één kaderrichlijn C. Een pleidooi voor totale harmonisatie D. Niet alleen grensoverschrijdende overeen kom sten E. De informatieplicht F. Harmonisatie van de bedenktijden G. De consumentenovereenkomst H. Europeanisering van de regeling inzake oneerlijke contractsbedingen. 120 I. Terminologie J. Het wettelijk kader bij omzetting Hoofdstuk 3. Het gemeenschappelijk referentiekader A. Inleiding B. Un peu d histoire C. Inhoud van het gemeenschappelijk referentiekader D. Kritiek E. DCFR en consumentenrecht Conclusie Bibliografie x