Ontwikkelingen in de technische installatiebranche

Transcriptie

1 Ontwikkelingen in de technische installatiebranche drs. W. van Ooij drs. W. van Putte ing. A. Zwinkels Woerden maart 2006

2

3 Ontwikkelingen in de technische installatiebranche

4 MarktMonitor MarktMonitor onderzoekt trends en ontwikkelingen op het gebied van arbeidsmarkt, technologie en scholing. De activiteiten van MarktMonitor richten zich op het inventariseren van (technologische) branchegegevens en op de arbeidsmarkt van (technische) branches, alsmede het vertalen van deze gegevens naar beleidsuitgangspunten voor verdere (kennisoverdracht)activiteiten, en het (doen) ontwikkelen en uitbreiden van kennis in branches. Daarbij wordt gestreefd naar actieve samenwerking met partners in de kennisinfrastructuur. In haar onderzoek maakt MarktMonitor gebruik van diverse bronnen, waaronder een netwerk van deskundigen, technologie- en arbeidsmarktonderzoek onder bedrijven, registratiebestanden van fondsen, en onderzoek onder werknemers. Bij MarktMonitor werken onderzoekers, maar ook mensen met een technische achtergrond, zodat technologische ontwikkelingen en onderzoeksresultaten met elkaar in verband kunnen worden gebracht. Projectnummer Publicatienummer 74 Copyright 2006, MarktMonitor Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

5 Inhoudsopgave 1 Inleiding Samenvatting en conclusies Technologie en ontwikkelingen Toekomstige trends en ontwikkelingen Welke nieuwe ontwikkelingen zijn in beeld gebracht Welke bedrijven krijgen met innovatieve ontwikkelingen te maken Waar kunnen bedrijven rekening mee houden Welke werknemers krijgen met innovatieve ontwikkelingen te maken Welke drempels zijn er bij toepassing van innovatieve ontwikkelingen Huidige toepassing nieuwe technologieën Welke ontwikkelingen zijn voor de periode in beeld gebracht Belangrijkste trends en ontwikkelingen in de Elektrotechniek volgens deskundigen Belangrijkste trends en ontwikkelingen Installatietechniek volgens deskundigen Welke bedrijven hebben met welke technologische ontwikkelingen te maken Vakgebied Elektrotechniek Vakgebied Installatietechniek Wat zijn de gevolgen van de huidige ontwikkelingen voor de bedrijven in de branche Elektrotechniek Installatietechniek Welke werknemers in de branche hebben met de huidige ontwikkelingen te maken? Elektrotechniek Installatietechniek Ontwikkelingen en onderwijs Bij-, her- en omscholingsbehoefte voor werkenden Behoefte aan bij-, her- en omscholing bij bedrijven Aansluiting van het huidig opleidingsaanbod aan de behoefte Gebruik van bij-, her- en omscholing Aansluiting van het beroepsonderwijs op de innovatieve ontwikkelingen Innovatie, beroepsonderwijs en bijscholing Behoefte aan nieuwe vaardigheden Aansluiting van het huidig beroepsonderwijs op de behoefte van bedrijven Databronnen Bijlage 1. Netwerkleden Technische InstallatieBranche Bijlage 2. Gesignaleerde ontwikkelingen en aansluiting op innovatiegebied Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 5

6

7 1 Inleiding In opdracht van OTIB heeft MarktMonitor onderzoek gedaan naar de ontwikkelingen in de Technische installatie branche. Het onderzoek was er op gericht om zicht te krijgen op de trends en ontwikkelingen in de branche, waaronder nieuwe technologieën en innovaties. Aan deze rapportage zijn een tweetal tussenrapporten voorafgegaan. In de tussenrapportage Innovatiekaarten is verslag gedaan van het onderzoeksdeel waarbij met name is gekeken naar nieuwe technologieën en innovaties in de technische installatiebranche. Met de tussenrapportage toepassing technologische ontwikkelingen wordt verslag gedaan van het onderzoeksdeel waarbij is gekeken naar de toepassing van huidige technologische ontwikkelingen door bedrijven in de technische installatiebranche. Tevens is hierbij gekeken naar de visie van bedrijven op de aansluiting van het onderwijs op technologische ontwikkelingen en de beroepspraktijk in het algemeen. De tussenrapportages zijn separaat verschenen en zijn daarom niet in dit eindrapport opgenomen. In dit eindrapport wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste ontwikkelingen zoals die in de tussenrapportages uitvoerig naar voren komen. Daarbij wordt gekeken naar de mogelijke gevolgen die deze ontwikkelingen met zich meebrengen voor bedrijven en hun werknemers. Aansluitend wordt nader ingegaan wat een en ander betekent in relatie tot de scholingsbehoeften en hoe het scholenveld hierbij een rol kan spelen. MarktMonitor maart 2006 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 7

8

9 2 Samenvatting en conclusies Energiezuinige gebouwen, Integraal Bouwen, Comfortabel Wonen en Werken en Decentrale Energievoorziening belangrijke thema s voor de toekomst Door de experts worden vier belangrijke innovatiethema s aangeduid, het Energiezuinige Gebouw, Integraal Bouwen, Comfortabel Wonen en Werken en Decentrale Energievoorziening. Deze thema s zullen de komende jaren de ontwikkelingen in de technische installatiebranche gaan beheersen. Binnen deze 4 thema s zijn 16 innovatiegebieden onderscheiden, waaronder de afzonderlijke ontwikkelingen op installatietechnisch gebied zijn ondergebracht. In samenwerking met TNO is in 2005 gekozen voor een andere onderzoeksmethodiek. De resultaten van dit jaar maken duidelijk dat de belangrijkste thema s in de branche niet gewijzigd zijn. De in eerder onderzoek gesignaleerde belangrijkste thema s binnen de Elektrotechniek en Installatietechniek blijven in 2005 actueel. Uit de trends en ontwikkelingen komt duidelijk naar voren dat de rol en daarmee positie van de installatietechniek binnen de gebouwde omgeving duidelijk aan het veranderen is. De komende vijf tot 10 jaar zal deze verandering zich steeds duidelijker gaan manifesteren. Een van de factoren daarbij is de behoefte om energiestromen beter beheersbaar te maken waardoor in een steeds vroeger stadium van het het bouwproces over de technische mogelijkheden en oplossingen moet worden nagedacht. Ook zal de besluitvorming over de technische installaties steeds nadrukkelijker in het voortraject plaatsvinden. De vraag hierbij is wel: Pakt de installatiebranche de kans om zich hiermee beter binnen de bouwkolom te positioneren of zijn er andere kapers op de kust? Grote bedrijven krijgen het eerst en het meest met innovaties te maken De meeste nieuwe ontwikkelingen die plaatsvinden zullen in eerste instantie worden geadopteerd door de grote bedrijven. Reden hiervoor is dat de meeste nieuwe ontwikkelingen vroegtijdig in het bouwproces tijdens de plan- of ontwerpfase ingrijpen bij integratie van technieken uit de verschillende bouwkolommen. Na een zekere gewenningsperiode door de bouwpartijen zullen in tweede instantie mogelijkheden ontstaan voor volledige integratie op een termijn van 10 tot 15 jaar. Door de herschikking in de bouwkolom en de noodzakelijke afstemming van technieken zullen meer multidisciplinaire bedrijven ontstaan. Bij de toepassing van actuele technologische ontwikkelingen is duidelijk te zien dat de bedrijfsgrootte van invloed is op de adoptie van de ontwikkelingen in de bedrijfsvoering. Voor veel ontwikkelingen geldt dat grote bedrijven voorop lopen bij de toepassing. Dit betekent niet automatisch dat kleine bedrijven achter lopen bij de ontwikkelingen waarmee de branche wordt geconfronteerd. Door het bedienen van andere markten en niches binnen de markt zullen zij met andere ontwikkelingen geconfronteerd worden die meer raakvlakken hebben met het hun huidige producten en diensten. Zo geven de in omvang kleinere werktuigkundige installatiebedrijven aan dat de ontwikkelingen uit de thema s bouwproces en integraal ontwerpen relatief weinig op hun bedrijfsvoering van toepassing is. De grotere technische installatiebedrijven gaan,in vooral nieuwbouwprojecten, een prominentere rol vervullen als het gaat om meedenken in de ontwerpfase van de gebouwschil en de integratie van klimaatinstallaties. In kleinere renovatieprojecten kunnen de middelgrote bedrijven deze rol gaan vervullen. In alle gevallen zijn de verantwoordelijkheden voor de bedrijven groter en kan bijvoorbeeld de situatie ontstaan dat de rol van het installatiebedrijf verandert van onderaannemer naar hoofdaannemer. Op basis van de huidige ontwikkelingen met een verregaande integratie van alle disciplines zullen de kleine en de middelgrote bedrijven op termijn voor de keus komen te staan om zich te gaan specialiseren of te verbreden. Diegenen die zich verbreden gaan in een coördinerende rol met gespecialiseerde bedrijven aan het werk, en omgekeerd. Grote bedrijven gaan een soortgelijk proces doormaken, maar zullen dit reali- Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 9

10 seren door het herinrichten van hun organisatie. Voor kleinere bedrijven die zich willen gaan specialiseren liggen kansen op het gebied van bijvoorbeeld veiligheid, gezondheid, of decentrale energieopwekking. Naast de keuze om te verbreden of te verdiepen zijn er ontwikkelingen in de branche waarmee alle bedrijven van klein tot groot te maken krijgen. Ongeacht de bedrijfsgrootte geven alle werktuigkundige installatiebedrijven aan dat de ontwikkeling van de toepassing van warmtepompen een belangrijke ontwikkeling is. Elektrotechnische installatiebedrijven noemen de toenemende vraag naar flexibele oplossingen als de ontwikkeling die het meest op hun werkzaamheden van toepassing is. Nieuwe ontwikkelingen leiden tot nieuwe beroepen Bedrijven dienen ervoor te zorgen dat de kwaliteiten in huis zijn om binnen deze veranderende wereld een rol te kunnen spelen. Naast inhoudelijke kennis en kunde zal ook de kwaliteit van het adviseren steeds belangrijker worden. Het personeel zal vaker over een brede kennis of specialistische competenties moeten beschikken om in de nieuwe structuur van de bouwkolom te kunnen participeren. Niet alleen specifieke technische kennis en begrip van aanpalende disciplines, maar ook competenties als procesmanagement, communicatie en commerciële vaardigheden zijn noodzakelijk. Hiervoor moeten nieuwe functies worden ontwikkeld. Verbreding van de kennis kan zeker motiveren maar kan ook leiden tot verschraling omdat specialisaties hierdoor dreigen te verdwijnen. Naast een verbreding van taken zullen er ook specifieke functies gaan ontstaan zoals de veiligheidsmanager die alle beveiligingsaspecten binnen een project coördineert. Dit zal echter veelal beperkt blijven tot functies binnen de grotere bedrijven dan wel de specialistische bedrijven die op dit niveau actief willen zijn. Er zullen generalistische functies zoals procesmanager of systeemintegrator moeten worden gecreëerd om de specialisten te kunnen aansturen. Meer kennis en begrip voor andere disciplines en bouwpartners is noodzakelijk voor een succesvolle ontwerp-, uitvoerings- en beheerfase. Om alle nieuw ontstane energiestromen in goede banen te leiden is een Energiemanager nodig. Dit wordt gezien als een multidisciplinaire functie op HBO of WO niveau, waarbij kennis is vereist van opslag en distributie van elektriciteit en de opslag en distributie van warmte en koude in bronnen en ijsbuffers en dergelijke. Voor de operationele integratie gaat het vooral om uitbreiding of samenvoeging van bestaande opleidingen. Bestaande beroepen gaan veranderen Naast het ontstaan van nieuwe beroepen en functies zullen verschillende functies die er nu al zijn, blijven bestaan. Inhoudelijk zullen deze functies echter niet hetzelfde blijven. Vooral de beroepen op niveau drie en vier zullen in hoge mate te maken krijgen met nieuwe ontwikkelingen. Er kunnen drie trends worden onderscheiden in de ontwikkeling van bestaande beroepen: duurzame energie, de installateur als adviseur en integratie van kennis. 1) Duurzame energie en energiebesparing zal zo n gemeengoed worden dat deze technieken niet meer voorbehouden kunnen zijn aan enkele specialisten of specialistische bedrijven, maar tot de bagage van iedere installateur moeten gaan behoren. 2) Door de aandacht voor de energieprestaties van een gebouw, wordt er al in een vroeg stadium nagedacht over het beheersbaar maken van energiestromen en de technische oplossingen hiervoor. Hierdoor zullen ook beslissingen over de technische installaties steeds vroeger in het bouwproces worden genomen. Wil de installatiebranche zich hierin positioneren dan zal de installateur ook de rol van adviseur in dit proces moeten aannemen. 3) De veranderende rol van de installateur heeft ook gevolgen voor de specifieke kennis van het vakgebied. De toenemende integratie in de ontwerp- en beheerfase maakt dat de grenzen tussen de vakgebieden zullen vervagen. De installateur zal in toenemende mate zowel kennis van elektrotechniek, regeltechniek, werktuigbouw als ICT moeten hebben. 10 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

11 Op een aantal gebieden is nu al bijscholing noodzakelijk Er zijn 11 innovatiegebieden die gevolgen hebben voor het bijscholingsonderwijs, of die zo actueel zijn dat er bijscholing op dit gebied nodig is. Gelet op de termijn waarbinnen innovaties spelen, en het directe belang voor het technisch installatiebedrijf, zijn het in het bijzonder de ontwikkelingen op het gebied van Energiezuinige Afgifte, ICT Infrastructuur en Energieopslag die om een snelle aanpassing binnen het bij-, her en omscholingsonderwijs vragen. De ontwikkelingen op deze gebieden zijn al zo ver doorgevoerd dat de leemtes in de kennis bij huidige werknemers snel zal moeten worden ingevuld. Daarnaast hangt het van ontwikkelingen in de energieprijzen af hoe snel ontwikkelingen op het gebied van Energiezuinige Opwekking zullen worden doorgevoerd. Gezien de recente ontwikkelingen in de energieprijzen lijkt het er op dat een versnelde invoering van ontwikkelingen op dit gebied zullen gaan plaatsvinden. Bedrijven lijken zich hiervan bewust echter... Bedrijven onderschrijven het belang van bijscholing voor het goed kunnen toepassen van technologische ontwikkelingen in het huidige producten- en dienstenpakket. Ter illustratie negen op de tien elektrotechnische bedrijven en 80% van de werktuigkundige installatiebedrijven is het oneens met de stelling dat het personeel geen bijscholing nodig heeft voor het toepassen van technologische ontwikkelingen. Daarbij geven bedrijven bij veel ontwikkelingen aan dat de ontwikkeling leidt tot een extra behoefte aan scholing bij het huidige personeel. Toch toont de praktijk een andere beeld. Het lijkt erop dat bedrijven meer prioriteit geven aan de niet-technische cursussen. Of dit een onbewuste keuze is of een noodzakelijke prioritering dient onderzocht te worden. Op technisch gebied wordt echter weinig bijgeschoold: van de gesubsidieerde cursussen zien we dat de VCA-cursussen en Bedrijfshulpverlening zowel bij de installatie- als de elektrotechnische bedrijven bij de 10 meest gesubsidieerde cursussen voorkomen. Waarschijnlijk zijn de fabrikantenen leverancierscursussen meer technisch van aard. Deze zijn echter zo specifiek en merkafhankelijk dat het de vraag is of deze cursussen en workshops aan de noodzaak voor technische bijscholing voldoen. Het blijft de uitdaging voor het fonds om de belangrijke technologische ontwikkelingen en de mogelijke gevolgen voor de branche te vertalen naar een additionele vraag om bijscholing. De inspanningen die hiervoor de afgelopen jaren zijn verricht hebben de consumptie van de bijscholing niet structureel verhoogd. In 2005 zijn daarom door het fonds nieuwe instrumenten ontwikkeld en ingezet bijvoorbeeld de inzet van regioadviseurs, ESF slimmer scholen en de nieuwe OSR regeling. De resultaten van deze nieuwe inspanningen op de consumptie van bijscholing in de branche zullen pas op een langere termijn zichtbaar worden. Het is daarom van belang dat OTIB deze nieuwe instrumenten goed monitort, zodat het duidelijk wordt welke individuele bijdragen deze instrumenten teweegbrengen. Leg als fonds de prioriteit bij de meest actuele knelpunten Bedrijven lijken het belang van bijscholing voor het goed toepassen van technologische ontwikkelingen door de huidige werknemers te onderschrijven. Toch worden niet-technische gesubsidieerde cursussen in de branche het meest gevolgd. Of dit een bewuste keuze is? of dat mogelijk een goed afgestemd aanbod van technische cursussen ontbreekt?, dient onderzocht te worden. OTIB heeft als missie het aantrekkelijk maken en houden van de installatiebranche met voldoende en goed gekwalificeerde mensen. Het voorbereiden van huidig en toekomstig personeel in de branche op de meest actuele ontwikkelingen is hiervoor belangrijk. Een goed kwantitatief en kwalitatief aanbod voor bijscholing is hiervoor noodzakelijk. Onderzoek als fonds of voor de meest actuele onderwerpen er een voldoende en goed aanbod aan scholingsmogelijkheden is. Begin met de ontwikkelingen die nu in de branche verschuiven van de early-adopters fase naar de early majority fase en waar op dit moment een onvoldoende aanbod aan bijscholing voor bestaat. Het technologieonderzoek leert dat voornamelijk werknemers in de functies op niveau drie en vier het meest te maken krijgen met huidige ontwikkelingen. Bij de Installatietechniek heeft de ontwikkeling de verdergaande toepassingsmogelijkheden van warmtepompen de meeste gevolgen voorde bedrijfsvoering van de bedrijven in de branche. Maar liefst de helft van de bedrijven is van mening dat de ontwikkeling leidt tot een scholingsbehoefte bij het huidige personeel. Bedrijven in de Elektrotechniek geven aan dat ongeveer de helft van het personeel gebaat is bij additionele scholing voor het toepassen van Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 11

12 personeel gebaat is bij additionele scholing voor het toepassen van domotica applicaties. Regulier beroepsonderwijs moet nu al klaar zijn voor de toekomst Wil het regulier beroepsonderwijs bijblijven bij de ontwikkelingen die op de branche afkomen, dan speelt niet alleen de actualiteitsvraag (actuele ontwikkelingen moeten zeker in het regulier onderwijs worden opgenomen), maar het regulier onderwijs moet ook verder vooruit kijken en inspelen op ontwikkelingen die op langere termijn actueel worden. In het beroepsonderwijs worden immers de vakmensen van morgen opgeleid en deze moeten nu al worden uitgerust met de voor morgen noodzakelijke kennis. Dat betekent dat het beroepsonderwijs nog meer gespitst moet zijn op nieuwe ontwikkelingen en daarin verder vooruit moet denken dan het bijscholingsonderwijs. Dat betekent dat het beroepsonderwijs al trajecten moet gaan inrichten voor de nieuwe functionarissen die door de innovaties zullen gaan ontstaan: procesmanager, systemintegrator en energiemanager. Maar ook op de verandering die in de huidige beroepen zal ontstaan moet door het regulier beroepsonderwijs worden ingespeeld. Het gaat dan om aandacht voor duurzame energie, de rol van de installateur als adviseur en integratie van kennis. Er moet evenwel voor worden gewaakt dat de noodzakelijke verbreding van kennis niet leidt tot een verschraling en een toenemende oppervlakkigheid. Algemene functies, zoals hierboven genoemd, zullen ook leiden tot een vraag van zeer ver gespecialiseerde functionarissen, personen die op een beperkt gebied een diepgaande kennis bezitten. Vooral in de grote bedrijven zullen dergelijke specialisten nodig zijn. Ook voor deze functies zal het reguliere beroepsonderwijs op korte termijn leerplannen moeten gaan inrichten. De constatering dat het regulier onderwijs nieuwe ontwikkelingen in de branche sneller moet opnemen is geen nieuwe constatering niet nieuw. In de afgelopen jaren heeft OTIB hier al verschillende inspanningen voor gedaan, echter deze inspanningen vertalen zich niet naar concrete resultaten 1. OTIB moet zich afvragen of de middelen die in de afgelopen jaren zijn ingezet hiervoor de juiste middelen zijn. OTIB kan mogelijk de huidige inzet van de middelen fors intensiveren (verhogen subsidies) of nieuwe instrumenten inzetten (bv. een nieuw paritair toezichthoudend orgaan waarin OTIB blijvend het belang kan benadrukken). OTIB kan met subsidiëring vakinhoudelijke bijscholing stimuleren De door OTIB gesubsidieerde bijscholing wordt voornamelijk besteed aan algemene, niet-vaktechnische cursussen. Dit terwijl de behoefte aan vaktechnische kennis toeneemt, zowel door de behoefte aan verbreding van kennis door de behoefte aan verdieping en specialisatie. Door meer gericht op vaktechnische cursussen te gaan subsidiëren zou OTIB bedrijven kunnen stimuleren het personeel meer op vaktechnisch gebied bij te scholen. Dit kan enerzijds door ontmoedigingsmaatregelen voor algemene cursussen, anderzijds door stimuleringsmaatregelen voor het volgen van technische opleidingen en cursussen. Zaak is hierbij er ook voor te zorgen dat het cursusaanbod aansluit op de toekomstige ontwikkelingen. Er zullen dus cursussen moeten worden ontwikkeld die aansluiten op de in dit onderzoek onderscheiden innovatiegebieden en innovatiethema s. Daarnaast zouden cursussen als Elektrotechniek voor werktuigkundige installateurs en werktuigkundige installaties voor elektrotechnici in kunnen spelen op de behoefte naar verbreding van kennis. Help als ontwikkelingsfonds de branche klaar te stomen voor de toekomst De installatiebranche zal door de hier geïnventariseerde ontwikkelingen veranderen. De installateur van morgen is anders dan de installateur van gisteren of vandaag. OTIB kan als ontwikkelingsfonds helpen de branche deze veranderingen aan te kunnen en hier vroegtijdig op in te spelen, bijvoorbeeld door het helpen ontwikkelen van functie-eisen en functie-inhoud van nieuwe functies als systemintegrator, energiemanager of procesmanager. 1 zie hiervoor ook: Monitor regulier onderwijs, MarktMonitor Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

13 Deze inventarisatie van innovatiethema s en innovatiegebieden is een eerste stap. De volgende stap is het voorbereiden van de branche op de ontwikkelingen die deze op zich af ziet komen. OTIB moet als ontwikkelings- en opleidingsfonds een taak voor zichzelf zien om de branche op deze veranderingen voor te bereiden. Het beschikbaar maken van kennis, het stimuleren van vakinhoudelijke scholing en het helpen ontwikkelen van beroepen die implementatie van innovaties vergemakkelijken kan voor de branche de randvoorwaarden scheppen om de koers naar de toekomst te zetten. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 13

14

15 3 Technologie en ontwikkelingen Marktmonitor heeft de nieuwste ontwikkelingen binnen de technische installatiebranche in kaart gebracht. De resultaten van dit onderzoek zijn samengebracht in het rapport Ontwikkelingen in de Technische InstallatieBranche 2005, tussenrapportage project a, Innovatiekaarten. In dit hoofdstuk zijn de hoofdzaken uit de tussenrapportage opgenomen. Ook wordt de gehanteerde onderzoeksmethodiek hieronder verder toegelicht. De rapportage is tot stand gekomen in samenwerking met TNO-stb. TNO-stb heeft de door haar ontwikkelde en deels voor de installatiebranche ingerichte database omgeving Dynamo ingezet. In Dynamo worden op nationaal en internationaal niveau technologische innovaties in beeld gebracht. De door MarktMonitor verzamelde signalen zijn hierop aangevuld. Op basis van de Dynamo data zijn de actuele Innovatiethema s voor de technische installatiebranche vastgesteld. het innovatietraject Radar van Uneto-VNI participeert ook in Dynamo-omgeving waarmee aansluiting is gevonden met het onderzoekstraject van Uneto-VNI. Tijdens twee door Marktmonitor georganiseerde expertbijeenkomsten zijn de Innovatiethema s verder uitgediept en gespiegeld aan de onderwerpen: associatie, belang van de ontwikkeling voor bedrijf/markt en medewerkers, knelpunten bij invoeren van de ontwikkeling en de kennispositie voor de ontwikkeling. De namen van de netwerkleden en de deelnemers aan de expertbijeenkomsten zijn opgenomen in Bijlage Toekomstige trends en ontwikkelingen Visie, strategie en tactiek In een gestructureerd innovatieproces worden keuzes gemaakt op drie niveaus. Het hoogste niveau is visie, gevolgd door strategie en tactiek, zie onderstaande figuur. Op visionair niveau wordt de toekomstige positie van de organisatie in haar omgeving bepaald. Op strategisch niveau wordt een plan gemaakt hoe de organisatie op deze positie denkt te komen. Op tactisch niveau wordt dit plan verder uitgewerkt om de strategie te operationaliseren. Context analyseren Plannen ontwikkelen Toekennen van middelen Visie Strategie Taktiek figuur 3.1 Innovatieproces en beslissingsniveaus Om een visie te kunnen ontwikkelen is relevante informatie rond innovatieve ontwikkelingen noodzakelijk. De beschikbare technologische en maatschappelijke ontwikkelingen zijn van een fundamenteel ander abstractieniveau en voor het ontwikkelen van een visie niet direct bruikbaar. Daarom zijn de ontwikkelingen door TNO-stb binnen de Dynamo-omgeving opgeschaald naar innovatiethema s. hieronder wordt toegelicht wat hiervan het doel is. Micro-, meso- en macroniveau Een organisatie is op micro-, meso-, macroniveau in de economie actief. Het MKB opereert bijvoorbeeld op het microniveau, een branchevereniging op mesoniveau en een nationaal ministerie op macroniveau. Organisaties op micro-, meso- en macroniveau relateren met elkaar. Het strategisch niveau van een nationale overheid komt Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 15

16 overeen met het omgevingsniveau van de installatiebranche (mesoniveau) waar zij haar visie ontwikkeld. Het strategisch niveau van een branchevereniging komt op zijn beurt overeen met het omgevingsniveau (visie) van het MKB (microniveau). Het MKB kent op zijn beurt een strategisch en tactisch niveau. Hierdoor ontstaan uiteindelijk 5 niveaus waarop de organisaties zich met innovaties bezig houden, zie onderstaande figuur. Micro Meso Macro Visie 1 Innovatietrends Visie Strategie Visie Strategie Tactiek Strategie Tactiek Abstractie Innovatiethema s Innovatiegebieden Innovaties Tactiek 5 Componenten figuur 3.2 Innovatieniveaus Kijkend vanuit de installatiebranche, ofwel meso-niveau van de economie, ligt de focus op innovatiethema s (visie), innovatiegebied (strategie) en innovaties (tactiek). Op visionair niveau moeten innovatiethema s in kaart worden gebracht. Voor de installatiebranche zijn dit bijvoorbeeld Het energiezuinige gebouw en integraal bouwen, zie onderstaande matrix. Binnen deze rapportage wordt ingegaan op de niveau s 2, 3 en 4. De niveaus 1 en 5 zijn minder relevant omdat zij te globaal dan wel specialistisch zijn. 16 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

17 tabel 3.1 Overzicht innovatiethema s en innovatiegebieden Innovatiethema Innovatiegebied Ontwikkeling / specificatie Bedrijf type Klein Middel Groot I II III IV Het energiezuinige gebouw Integraal Bouwen Comfortabel wonen & werken Decentrale Energie voorziening 1.1 Energiezuinige gebouwschil 1.2 Energiezuinige afgiftesystemen 1.3 Energiezuinige opwekking Nieuwbouw Klimaatgevel Bestaande bouw renovatie Lage Temperatuur Verwarming Hoge Temperatuur Koeling Nieuwbouw x x Bestaande bouw 1.4 Systeemintegratie / Kleine en middelgrote bedrijven x x x Energiemanagement volgen later 2.1 Integraal ontwerpen Adviesbureaus, grote installatiebedrijven x volgen later 2.2 Operationele Integrativen Kleine en middelgrote bedrij- x x volgen later 2.3 Integraal (modern) bouwproces Vereist hoge investeringen x x 2.4 Integrale gebouwen & producten Plug&play producten x x 3.1 Veilig gebouw Woningbouw x x Utiliteit x x 3.2 Gezond binnenklimaat Ontwerp-, initiatieffase x Onderhoud-, beheerfase x x 3.3 Leefbaar gebouw Hoger basiscomfort x x x 3.4 ICT infrastructuur Kleine en middelgrote bedrijven x volgen later 4.1 Energie-opslag Thermisch bodem x Elektrisch, Thermisch gebouwde omgeving x x 4.2 Decentrale energiebronnen Biomassa x PV zonnecollectoren x x 4.3 Decentrale energieopwekking Specialistische bedrijven hebben de grootste potentie x x x 4.4 Decentraal Energiemanagement Vereist brede expertise x x x x x x Innovatiethema s Van elk innovatiethema wordt afgewogen of de houding (pro-)actief of reactief moet zijn. Wanneer besloten wordt dat pro-actief op het innovatiethema moet worden gereageerd, dan zal het thema op strategisch niveau moeten worden geanalyseerd; het innovatiegebied. Basis van deze paragraaf zijn een viertal innovatiethema s van niveau 2 zoals in bovenstaande tabel opgenomen, te weten: Innovatiethema I: Het energiezuinige gebouw Innovatiethema II: Integraal Bouwen Innovatiethema III: Comfortabel wonen & werken Innovatiethema IV: Decentrale Energievoorziening De innovatiethema s, innovatiegebieden en zijn uitgebreid beschreven in de hoofdstukken 3 t/m 6 van rapport a dat een onderdeel vormt van dit rapport. Per innovatiethema zijn vier innovatiegebieden te benoemen die allen hun eigen innovaties kennen. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 17

18 Innovatiegebieden Per innovatiethema zijn een viertal innovatiegebieden benoemd. Dit levert in totaal een zestiental innovatiegebieden op. Elk innovatiegebied is apart behandeld op de expertbijeenkomsten. De uitgebreide resultaten hiervan zijn inclusief een toelichting opgenomen in de hoofdstukken 7 t/m 10 van rapport a. De relatie tussen de innovatiethema s en -gebieden wordt gegeven in bovenstaande tabel met een verwijzing naar de juiste paragraaf. Tevens is in deze tabel aangegeven welke bedrijfstypen met de verschillende innovatiegebieden te maken krijgen Welke nieuwe ontwikkelingen zijn in beeld gebracht Tijdens de netwerkbijeenkomst zijn door de netwerkleden ontwikkelingen genoemd. Deze zijn in het navolgende per Innovatiethema gespecificeerd naar de Innovatiegebied opgenomen Innovatiethema I: Het energiezuinige gebouw Energiezuinige gebouwschil Een energiezuinige gebouwschil geeft behalve energetische voordelen ook een hoger comfort. Innovaties die hiermee te maken hebben zijn intelligente klimaatgevels, vacuüm-geïsoleerde daken, dubbele huidgevels, hybrideventilatie, warmteregulerend glas, en energiedaken. Energiezuinige afgiftesystemen Toepassing van energiezuinige technieken biedt een gelijkwaardig comfort bij een lager energiegebruik. Hierbij gaat het niet alleen om warmteafgifte maar ook om bijvoorbeeld verlichting, ventilatie en warmwatercomfort. Interessante technieken zijn lagetemperatuurverwarming (LTV), hoge temperatuurkoeling (HTK), glasverwarming, 12-volts netwerken, betonkernactivering, LED verlichting en daglichtregelingen. Energiezuinige opwekking Bij energieopwekking moet eerst worden gekeken naar duurzame energieopwekkers zoals biomassa en zon- en windenergie. In tweede instantie kan worden gezocht naar een zo efficiënt mogelijke fossiele aanvulling zoals gasgestookte of elektrische warmtepompen, micro-warmtekracht (micro-wk), all-electric systemen en energieopslag. De ontwikkelingen op dit terrein gaan zo snel dat de technische installatiebranche het moeilijk kan bijhouden. Met name omdat hierbij kennis van het specifieke product belangrijk is. Omdat er meerdere systemen op de markt zijn, is niet duidelijk welk systeem de voorkeur gaat krijgen. Op grotere schaal bekeken gaat de woning zelf als energiecentrale functioneren, het nulenergiegebouw (een gebouw dat net zoveel energie opwekt als het gebruikt) is nu al realiteit. Systeemintegratie / Energiemanagement Reductie van het energiegebruik wordt alleen gerealiseerd als er sprake is van multidisciplinaire integratie. Hierbij worden het gebouw, de installaties en de gebruiker betrokken. Bijbehorende ontwikkelingen zijn systeemintegratie (installatie), energiemanagement, waterketen / afvalwater en de nulenergiewoning. Voor het bereiken van het optimale comfort moet worden gekeken naar een minimaal energiegebruik en zo ecologisch mogelijk materiaalgebruik. De De C-Box is een model voor een geïntegreerde binnenklimaat comfortregeling voor woningen waarbij niet alleen de luchttemperatuur maar ook het dynamisch gedrag van de woning, de stralingstemperatuur, luchtvochtigheid en tocht worden meegenomen. De E-Box is bedoeld om als intelligent deel van een stroom- en/of gasmeter met apparaten in de woning en met de buitenwereld te communiceren Innovatiethema II: Integraal Bouwen Integraal ontwerpen Integraal Bouwen vraagt om een vroegtijdige afstemming van de verschillende bouwdisciplines. In een vroeg stadium moeten alle partijen zonder uitdetaillering een beoordeling kunnen geven op mogelijke installatieconcepten. Simulatiesoftware kan hierbij helpen. 18 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

19 Ontwerpen dienen te worden beoordeeld op hun meerwaarde voor de gebruiker en het doel en functionaliteit van het ontwerp. De betrokken ontwerpers moeten in staat zijn op basis van concepten beslissingen te nemen. De vraag is nog wel wie van de betrokken partijen het voortouw zal nemen om Integraal Ontwerpen tot een standaard te maken, hier liggen kansen voor de installatiebranche. Operationele Integratie Gestuurd door marktontwikkelingen wordt een sterke integratie van disciplines in de bouwkolom verwacht. Installatietechniek en elektrotechniek groeien steeds meer naar elkaar toe. De monteur en de servicemonteur moeten naast kennis van elektrotechniek, gas, water ook kennis hebben van telecommunicatie. Ook de ontwerper zal in de dagelijkse praktijk vanuit het begrip Integraal Bouwen steeds meer rekening moeten houden met andere disciplines. De uitbreiding gebeurt ook in de richting van zorg- en beveiliging. Integraal (modern) bouwproces Het huidige bouwproces staat moet steeds sneller, met een hogere kwaliteit, voor een gunstiger prijs etcetera. Een verlaging van de faalkosten is noodzakelijk en te bereiken door een betere informatievoorziening en onderlinge afstemming. De huidige ICT technologie biedt hiervoor voldoende mogelijkheden. Binnen het moderne bouwproces zijn zaken als prefabricage, informatie en logistiek succesfactoren. Een geheel nieuwe ontwikkeling is het virtueel laten samenstellen van het gebouw zodat de opdrachtgever hiervan in een vroegtijdig stadium een goed beeld heeft. Integrale gebouwen & producten De focus bij integraal bouwen moet liggen op de gewenste functionaliteit van de gebruiker. Hierbij moet rekening worden gehouden met toekomstige indelingswijzigingen (IFD: Industrieel-Flexibel-Demontabel). In het moderne bouwproces worden producten steeds integraler uitgevoerd wat heeft geresulteerd in plug&play installaties, prefabricage, flexibele elektrische installaties en één datanetwerk voor alle systemen in een gebouw Innovatiethema III: Comfortabel wonen & werken Veilig gebouw De aandacht voor veiligheid is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Op tal van fronten zijn er directe raakvlakken tussen veiligheid en de installatietechniek. Veiligheid biedt mogelijkheden om specifieke ontwikkelingen voor de branche tot een succes te maken. Veiligheid manifesteert zich binnen de technische installatiebranche op het gebied van Arbo-eisen. Een andere invalshoek zijn veiligheidsaspecten om te voorkomen dat installaties onveilig worden (legionellaproblematiek). Systemen voor inbraaken brandbeveiliging worden steeds vaker toegepast in de utiliteit en de woningbouw. Hierbij is de tendens naar een hogere kwaliteit van de systemen en de toegepaste sensoren: beweging, infrarood, rookdetectie, CO 2. Gezond binnenklimaat Milieu invloeden hebben invloed op de kwaliteit van het binnenmilieu van de woon- en werkomgeving. Gezondheid en het voorkómen van een slecht binnenmilieu hebben volop de aandacht. Voor de installatietechniek betekent dit dat ontwikkelingen op het gebied van luchtkwaliteit, luchtfiltering (fijnstof), verlichting en vraaggestuurde ventilatie aan belang zal gaan toenemen. Technieken voor controle, aanwezigheid/calamiteiten en diagnostiek van ziekten maken langer zelfstandig wonen mogelijk. Leefbaar gebouw De verdere individualisering van de maatschappij, de aandacht voor ons eigen welbevinden en daarmee de kwaliteit van onze directe woon- en werkomgeving krijgt steeds meer aandacht. Klimaatsystemen met intelligente regelingen houden optimaal rekening met de individuele voorkeuren, weersvoorspellingen en energie-inkoop. Zij zorgen voor een optimaal ruimteklimaat bij een minimaal energiegebruik. Maar ook ontwikkelingen als sfeerverlichting, welness (warmtapwatercomfort) en intelligente regelsystemen zijn voor de gebruiker steeds meer factoren die bepalend zijn voor de kwaliteit van de leefomgeving. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 19

20 ICT infrastructuur ICT gerelateerde ontwikkelingen krijgen een steeds belangrijkere plek in binnen ons maatschappelijk handelen en daarmee ook binnen de installatietechniek. Techniek als RFID, breedband en convergerende technieken zijn in opmars. Deze technieken zijn op korte termijn als domotica toepassingen op commerciële basis beschikbaar. In kantoren vindt een versmelting plaats van de aanwezige netwerken en wordt steeds vaker de hardware voor de klimaatinstallatie onderdeel van de kantoorautomatisering Innovatiethema IV: Decentrale Energievoorziening Energie-opslag Decentrale energieopwekking en energiebehoefte dienen op elkaar te worden afgestemd. De tijdelijke opslag van warmte en elektriciteit is hierbij een voorwaarde. Ontwikkelingen op het gebied van energieopslag zijn Phase Change Materials (PCM), warmte- en koude opslag in de bodem, ijsbuffers en kwalitatief hoogwaardige huisaccu s. Er worden diverse micro-wk units ontwikkeld om op kleine schaal warmte en elektriciteit op te wekken in woningen en woningblokken. Marktintroductie volgt op korte termijn. Door opslagmogelijkheden kan levering van warmte worden ontkoppeld van elektriciteit waarmee de techniek bruikbaar wordt. Om decentraal opgewekte elektrische energiestromen te coördineren realiseert ECN een zogenaamde virtual powerplant. Decentrale energiebronnen -opwekking De inzet van duurzame bronnen zoals zon, wind, waterstof en biobrandstof gaat verder toenemen. Lokale opwekking van elektriciteit zal leiden tot een toename van de toepassing van all electric systemen. Kernenergie is een politiek en maatschappelijk beladen energiebron die steeds meer als duurzame energiebron wordt heroverwogen. De inzet van niet fossiele brandstoffen is onvermijdelijk. Collectieven moeten ook alternatieve duurzame energiebronnen, zoals offshore windenergie, overwegen. Door de willekeur waarmee duurzame energiebronnnen energie opwekken is matching van aanbod en vraag belangrijk en zijn energie opslagsystemen noodzakelijk. Bij een goede inzet van duurzame bronnen is opslag van elektriciteit, warmte en koude noodzakelijk. Decentraal Energiemanagement Onder druk van de toenemende energiekosten zijn nieuwe energieopwekkers als micro-wk, brandstofcel cv-ketel maar ook de inzet van kleine windturbines en thuisvuilverbranding sterk in ontwikkeling. De inzet van deze apparatuur en die van de warmtepomp en PVTh-cellen (zonnepanelen voor zowel elektricteits- als warmteopwekking) zal de komende jaren worden opgeschaald. De gebouwde omgeving wordt elektroproducent en moet hierop worden aangepast. Implementatie maakt fundamenteel herontwerp van installatieconcepten noodzakelijk. Het inzetten van Lagetemperatuurssystemen (LT) is hierbij een voorwaarde Welke bedrijven krijgen met innovatieve ontwikkelingen te maken De meeste nieuwe ontwikkelingen die plaatsvinden zullen in eerste instantie worden geadopteerd door de grote bedrijven. Reden hiervoor is dat de meeste nieuwe ontwikkelingen vroegtijdig in het bouwproces tijdens de plan- of ontwerpfase ingrijpen bij integratie van technieken uit de verschillende bouwkolommen. Na een zekere gewenningsperiode door de bouwpartijen zullen in tweede instantie mogelijkheden ontstaan voor volledige integratie op een termijn van 10 tot 15 jaar. Door de herschikking in de bouwkolom en de noodzakelijke afstemming van technieken zullen meer multidisciplinaire bedrijven ontstaan. Hieronder is aangegeven met welke ontwikkelingen de verschillende bedrijven te maken krijgen, afhankelijk van de bedrijfsgrootte Grote bedrijven De nieuwbouw en de grootschalige renovatie wekt op korte termijn haar eigen energie op. De trias energetica is daarbij leidend, 1 beperken van de vraag, 2 invulling vraag 20 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

21 met duurzame energie en 3 de resterende vraag zo efficiënt mogelijk met fossiele brandstof invullen. In het algemeen zullen de grote bedrijven als eerste te maken krijgen met decentrale energieopwekking van warmte en elektriciteit, omdat het keuzen op conceptueel niveau betreft of toepassingen die op grote schaal pas rendabel zijn. Het gaat hierbij om projecten met veel woningen of warmte/kracht op wijkniveau. De rol van grote technische installatiebedrijven in het bouwproces wordt steeds prominenter, omdat zij eerder moeten gaan optreden. De noodzaak tot inbreng in het voortraject ontstaat omdat de gebouwschil meer en meer zal worden gebruikt om installatietechniek te integreren. Voor een goed comfort is de mate van isolatie van de schil belangrijk. Voor deze totale integratie van bouw, installatie en elektro is een herschikking van de bouwkolom nodig op een termijn van 5 tot 10 jaar. Integraal Bouwen biedt mogelijkheden om het ontwerp- en bouwproces op een andere manier in te vullen met als doel een efficiënter bouwproces en tegemoet komen aan de strengere prestatie- en tijdeisen van de opdrachtgever. Integraal ontwerpen wordt door grotere bedrijven al incidenteel uitgevoerd in de technische installatiebranche. Binnen vijf jaar zal dit een vaste plek binnen de bouwkolom hebben gekregen. Dit betekent dat de technische installatiebranche zeggenschap krijgt over systeemkeuzes in een vroeg stadium van het proces. Bedrijven moeten hun organisatie hier op inrichten en leren omgaan met conflicterende belangen en de verantwoordelijkheid die dit met zich meebrengt. Bedrijven zullen met meerdere taken in de uitvoering te maken krijgen. Grotere bedrijven kunnen hiervoor specialisten aannemen, bij kleinere bedrijven zullen individuele personen meer taken krijgen. Bedrijven moeten investeren in meer ICT toepassingen om innovatiever in het bouwproces te participeren. Informatie-uitwisseling met bouwpartners is van essentieel belang. In eerste instantie zal dit voor de grotere projecten en bedrijven gelden Middelgrote bedrijven De grotere technische installatiebedrijven gaan in vooral nieuwbouwprojecten een prominentere rol vervullen als het gaat om meedenken in de ontwerpfase van de gebouwschil en de integratie van klimaatinstallaties. In kleinere renovatieprojecten kunnen de middelgrote bedrijven deze rol gaan vervullen. In alle gevallen zijn de verantwoordelijkheden voor de bedrijven groter en kan bijvoorbeeld de situatie ontstaan dat de rol van het installatiebedrijf verandert van onderaannemer naar hoofdaannemer. Ontwikkelingen op het gebied van ICT en infrastructuur zijn voor alle bedrijven belangrijk. Dit geldt zeker voor de middelgrote bedrijven. Bij integrale oplossingen binnen de bouwkolom is de inbreng van de installateur in een adviserende rol noodzakelijk in de ontwikkel- en ontwerpfase om implementatie mogelijk te maken. Samenwerkingsverbanden met gespecialiseerde bedrijven zijn noodzakelijk omdat de klimaatinstallatie steeds meer raakvlakken krijgt met kantoorautomatisering. Grotere bedrijven gaan steeds meer diensten binnen de eigen bedrijfsvoering integreren Kleine bedrijven Binnen de elektrotechniek is het gebruik van energiezuinige apparaten al gangbaar. Op een termijn van 5 tot 10 jaar volgen ook ontwikkelingen als 12 Volts netwerken. Voor alle bedrijven geldt dat er een groot potentieel is binnen de bestaande bouw. Nieuwe opwekkingsmethoden worden in eerste instantie opgepakt door grotere bedrijven en kleinere gespecialiseerde bedrijven en vindt vooral in de nieuwbouw plaats. Hierbij is participatie in het voortraject van groot belang. Ontwikkelingen op het gebied van veiligheid zijn niet afhankelijk van de bedrijfsgrootte. De kleinere bedrijven zullen zich hierbij veelal richten op veiligheidsaspecten binnen de woningbouw, de grotere bedrijven op de utiliteit. Daarnaast zijn er de gespecialiseerde, vaak kleinere, bedrijven die bouwbreed actief zijn. Veiligheid heeft invloed op het gehele bouwproces en moet vroeg in het proces bij de opdrachtgever worden ingebracht. Ontwikkelingen in het kader van veiligheid worden gezien voor de meer gespecialiseerde elektrotechnische beveiligingsbedrijven. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 21

22 Er wordt een toenemende aandacht geconstateerd voor ontwikkelingen op het gebied van gezondheid. Aanknopingspunten voor marktverbreding liggen er voor de grotere bedrijven in de initiatief/ontwerpfase, maar ook voor kleinere gespecialiseerde bedrijven in onderhoud en beheer. Bedrijven zullen in de toekomst ook meer aangesproken gaan worden op de geleverde prestatie, zoals een gezond binnenklimaat, en minder op de uitgevoerde werkzaamheden. De bedrijfstak moet zich hierbij duidelijk richting markt en opdrachtgever profileren waarbij certificatie op bedrijfsniveau belangrijk is. Implementatie van ontwikkelingen op het gebied van het leefklimaat zorgt er voor dat de marktbenadering meer vanuit de mens plaatsvindt dan vanuit de techniek. Zowel de grote als kleine gespecialiseerde bedrijven krijgen hiermee te maken. Het is echter een ontwikkeling die is gericht op comfort en minder een noodzaak. Ook economische en maatschappelijke factoren spelen daarbij een belangrijke rol. Decentrale energieopwekkingstechnieken die op kleine schaal kunnen worden ingezet en bruikbaar zijn bij renovaties kunnen door kleine bedrijven worden geadopteerd. Voorbeelden zijn nieuwe typen warmteopwekkers en gecombineerde zonnepanelen waarin PV en thermische zonnepanelen zijn geïntegreerd. De ontwikkelingen moeten veelal in een vroegtijdig stadium zoals in de initiatie- of ontwerpfase van het bouwproces worden ingezet. De installateur krijgt hierbij een adviserende rol. De ontwikkelingen betreffen integratie van installatie-, elektrotechniek en ICT zoals bij micro-wk. Bedrijven dienen zich naar de onontgonnen gebieden te verbreden in de adviserende rol en zich te verdiepen op uitvoeringsniveau Waar kunnen bedrijven rekening mee houden Op korte termijn krijgen met name de grote bedrijven te maken met nieuwe technieken en ontwikkelingen, kleinere bedrijven zullen spoedig volgen. Een termijn van vijf jaar lijkt ver weg, maar is snel verstreken. Bedrijven die de nieuwe ontwikkelingen snel oppakken hebben het voordeel dat de early adapters uiteindelijk een groter marktaandeel zullen verwerven. Bedrijven moeten vooraf wel een goede afweging maken welke technieken kansrijk zijn. Om in de toekomst niet achter het net te vissen dienen bedrijven nu al te investeren in noodzakelijke kennis omtrent de nieuwe ontwikkelingen en er -waar mogelijk- al ervaring mee opdoen. Het beste is te leren van de ervaringen van anderen door goed te communiceren en kennis te nemen van de vakliteratuur. Zelf initiatieven ontplooien komt de levensvatbaarheid van bedrijven alleen maar ten goede. Wanneer de Technische Installatiebranche de ontwikkelingen niet oppakt bestaat de mogelijkheid dat de andere partijen in de bouwkolom dit doen en de Installatiebranche een volgende rol krijgt toebedeeld. Integraal ontwerpen Een van de belangrijkste actuele ontwikkelingen is Integraal Ontwerpen. Deze vormt de basis voor de toepassing van vele nieuwe technieken. Pas wanneer een gebouw wordt geoptimaliseerd naar zijn functie en op conceptueel niveau wordt gekeken naar mogelijke integrale bouwkundige en installatie- en elektrotechnische oplossingen zal een optimum kunnen worden bereikt. Minimaal is kennis van de beschikbare technieken vereist om de juiste afweging en keuze te kunnen maken. Het is belangrijk in een zeer vroeg stadium de energetische en financiële consequenties van de diverse concepten te kunnen doorrekenen. Het creëren van deze keuzemogelijkheden zal het bewustwordingsproces bij een opdrachtgever op gang brengen ten aanzien van de voordelen van innovatieve technieken en de integratie ervan. Hiermee kan bovendien worden aangetoond dat optimalisaties ten gevolge van Integraal Ontwerpen kostenbesparend werken en daarmee in het voordeel zijn van de opdrachtgever. Zeker wanneer in een vroeg stadium een uitspraak kan worden gedaan over de kosten van exploitatie en onderhoud. Hiermee kunnen drempels die ontstaan door de hogere initiële installatiekosten worden geslecht. De bewustwording van de opdrachtgever is noodzakelijk omdat hiermee de mogelijkheden tot vergaande integratie van de verschillende disciplines pas echt mogelijk wordt. 22 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

23 ICT Voor een goede uitvoering van Integraal Ontwerpen is een snelle communicatie noodzakelijk. Deze vindt plaats op twee vlakken. Enerzijds zullen veel wederzijdse afspraken moeten worden gemaakt bij het voorbereiden en de uitwerking van de verschillende concepten die als keuzemogelijkheid worden overwogen. Anderzijds zullen veel digitale gegevens snel moeten worden uitgewisseld. Hiervoor is een goede ICT infrastructuur en bijbehorende hardware noodzakelijk. Marktkansen Een aantal ontwikkelingen biedt kansen voor bedrijven die zich richten op de woningbouw. Voorbeelden hiervan zijn domotica, veiligheid, gezondheid, prestatiecontracten en comfort. Deze thema s en technieken spelen in op maatschappelijke ontwikkelingen en gevoelens die leven in de markt. Zij bieden met name ook de kleine en middelgrote bedrijven marktkansen die dienen te worden benut. Specialisatie of verbreden Op basis van de huidige ontwikkelingen met een verregaande integratie van alle disciplines zullen de kleine en de middelgrote bedrijven op termijn voor de keus komen te staan om zich te gaan specialiseren of te verbreden. Diegenen die zich verbreden gaan in een coördinerende rol met gespecialiseerde bedrijven aan het werk, en omgekeerd. Grote bedrijven gaan een soortgelijk proces doormaken, maar zullen dit realiseren door het herinrichten van hun organisatie Welke werknemers krijgen met innovatieve ontwikkelingen te maken Binnen de gebouwde omgeving is de energiebesparingspotentie door hoge energieprijzen en wettelijke regelingen groot. Wil de technische installatiebranche hierop in kunnen spelen is de hiervoor benodigde kennis noodzakelijk. Het personeel zal vaker over een brede kennis of specialistische competenties moeten beschikken om in de nieuwe structuur van de bouwkolom te kunnen participeren. Niet alleen specifieke technische kennis en begrip van aanpalende disciplines, maar ook competenties als procesmanagement, communicatie en commerciële vaardigheden zijn noodzakelijk. Hiervoor moeten nieuwe functies worden ontwikkeld. Verbreding van de kennis kan zeker motiveren maar kan ook leiden tot verschraling omdat specialisaties hierdoor dreigen te verdwijnen. Integraal ontwerpen Voor de realisatie van een energiezuinig gebouw is een conceptuele denkwijze nodig. Dit zal vooral zijn invloed hebben in de voorbereidings- en ontwerpfase waarbij de ontwerper met geavanceerde (software)-tools te maken krijgt. Er zullen generalistische functies zoals procesmanager of systeemintegrator moeten worden gecreëerd om de specialisten te kunnen aansturen. Meer kennis en begrip voor andere disciplines en bouwpartners is noodzakelijk voor een succesvolle ontwerp-, uitvoerings- en beheerfase. Om alle nieuw ontstane energiestromen in goede banen te leiden is een Energiemanager nodig. Dit wordt gezien als een multidisciplinaire functie op HBO of WO niveau, waarbij kennis is vereist van opslag en distributie van elektriciteit en de opslag en distributie van warmte en koude in bronnen en ijsbuffers en dergelijke. Voor de operationele integratie gaat het vooral om uitbreiding of samenvoeging van bestaande opleidingen. Werknemers krijgen meer adviserende taken die disciplineoverstijgend zijn. Het advies moet worden gebaseerd op gewenste functionaliteit van de installatie waarbij verder wordt gekeken dan alleen naar conventionele oplossingen. Voor uitvoerende functies zal een verschuiving dan wel verbreding in taken gaan ontstaan waarvoor aanvullende scholing van belang is. In de vakgebieden installatie en elektro zullen de functies door verregaande technologische integratie naar elkaar toe evolueren om multidisciplinaire werknemers te vormen. De benodigde kennis is beschikbaar, alleen het samenbrengen van de verschillende kenniselementen en het omzetten naar bruikbare kennismodulen vereist de nodige aandacht. Wil men met de gesignaleerde ontwikkelingen aan de slag, dan is op korte termijn adequate gerichte kennisoverdracht van de nieuwe technieken van belang. Dit moet voor de huidige werknemers worden gedaan via bijscholingstrajecten. Het beroepsonderwijs moet de nieuwe technieken in het onderwijsprogramma integreren en daarmee nieuwe lichtingen werknemers breder opleiden. De snelheid waarmee nieuwe Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 23

24 technologieën in het beroepsonderwijs worden opgenomen bepalen uiteindelijk de mate waarin werknemers moeten worden bijgeschoold. Deze integratie moet worden geinitieerd door de branchepartijen. Plug&play Installatietechnische kennis verschuift naar de fabrikanten die plug&play apparatuur leveren. Deze apparatuur kan met weinig inhoudelijke kennis door monteurs worden geïnstalleerd. Het wegvloeien van de kennis mag niet leiden tot een verschraling van het kennisniveau in de branche. Kennis nodig voor het selecteren van de apparatuur en de noodzakelijke onderlinge afstemming tussen de verschillende componenten zullen altijd in de technische installatiebranche aanwezig moeten zijn, om de wensen van de opdrachtgevers te kunnen vertalen. Werknemers moeten meer kennis hebben van ICT integratie door het toenemend gebruik van plug&play apparaten en hun onderlinge koppelingen. Objectbewaking Naast een verbreding van taken zullen er ook specifieke functies gaan ontstaan zoals veiligheidsmanager die alle beveiligingsaspecten binnen een project coördineert. Dit zal echter veelal beperkt blijven tot functies binnen de grotere bedrijven dan wel de specialistische bedrijven die op dit niveau actief willen zijn Welke drempels zijn er bij toepassing van innovatieve ontwikkelingen Integraal ontwerpen Om tot goede installatie te komen moet meer op conceptueel niveau worden gekeken naar de gewenste functionaliteit van de installatie. Opdrachtgevers moeten inzicht krijgen in de mogelijke alternatieven om op basis hiervan een goede keuze te maken. Hiervoor is een nauwere samenwerking tussen alle bouwpartijen noodzakelijk. De huidige strak gescheiden bouwkolom is een duidelijk knelpunt voor de realisatie van optimale energiezuinige gebouwen. Op kleine schaal zijn de lijnen kort en wordt vaak al in een vroeg stadium samengewerkt. Bij grotere projecten vindt er op conceptueel niveau in de planfase nog te weinig afstemming plaats. De hokjesgeest binnen de conservatieve bouwkolom moet daarvoor worden geslecht. Het zou de wens/eis van de opdrachtgever moeten zijn dat het bouwproces anders wordt ingericht. Aangezien dit niet van opdrachtgevers kan/mag worden verwacht, is het de taak van de bouwpartijen hierin een leidende rol te nemen. De huidige tunnelvisie van de verschillende disciplines moet worden geslecht. De verschillende bouwpartijen moeten gaan samenwerken waarbij communicatie, informatiedeling en afstemming optimaal is. De optimalisaties in het bouwproces kunnen leiden tot een functioneler ontwerp, tegen lagere kosten, met minder faalkosten, een hoger comfort en een geringer energiegebruik. Communicatie Opdrachtgevers zijn zich er vaak niet van bewust dat de keuze voor andere installatieconcepten mogelijk een hogere initiële investering vereist, maar dat de terugverdientijd kort zijn. Wanneer alle bouwpartijen goed samenwerken om een geoptimaliseerd gebouw te ontwerpen kunnen de initiële kosten bovendien worden gereduceerd. Om bewustzijn bij de opdrachtgevers te kweken en verdieping en verbreding van de disciplines te realiseren is meer publicatienoodzakelijk, bijvoorbeeld door artikelen waarin de win-win situatie duidelijk wordt gemaakt aan alle partijen. Een duidelijke informatievoorziening over successen, mislukkingen, risico s en (praktische) do s en don t s en specifieke zaken zoals de technische en financiële risico s kunnen helpen het bewustzijn bij alle partijen te vergroten. Deze informatievoorziening moet er op gericht zijn om alle partijen gezamenlijk aan tafel te krijgen. Daarnaast moet er aandacht zijn voor de randvoorwaarden van innovatieve technieken. De technieken zijn beschikbaar maar door hogere initiële installatiekosten, ontbrekende kennis van en ervaring met de techniek en door de grotere risico s worden ze nog te weinig toegepast. Ook dient er aandacht te zijn voor de interactie van bouwkundige en installatietechnische kosten. Bijvoorbeeld bij integratie van installatietechniek in de gebouwschil of betonkernactivering kan een verlaagd plafond komen te vervallen. Hiermee wordt 24 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

25 een reductie van de bouwkundige kosten gerealiseerd. Vanuit de branche zal veel werk en durf nodig zijn om de nieuwe rol van kartrekker op te pakken. Overheid Andere drempels zijn de sterke wet- en regelgeving die individuele oplossingsgerichtheid stimuleren. De opdrachtgever moet een actievere rol spelen om dit proces te doorbreken. De opdrachtgever en de overheid zullen net als de bouwkolom overtuigd moeten worden van de win-win situatie. Bedrijfszekerheid Mensen willen de bedrijfszekerheid van conventionele installaties niet verliezen. Nieuwe technieken moeten bij de marktintroductie voldoende zijn uitontwikkeld en vrij zijn van kinderziektes. In plug&play apparaten is dit tot op een hoog niveau uitgewerkt. Bovendien zijn de verantwoordelijkheden bij dergelijke apparaten goed vastgelegd. Gewaakt moet worden voor het wegvloeien van kennis uit de technische installatiebranche door verschuiving van kennis naar de fabrikanten met de verdere opmars van plug&play apparatuur. Energieprijzen Bij de huidige energieprijzen zijn veel duurzame technieken vooralsnog niet haalbaar door te hoge terugverdientijden. Duurzame technieken moeten worden beoordeeld op al hun kostenaspecten zoals installatie, energie en rendementen, waarbij een objectieve vergelijking en keuze mogelijk wordt. Er moet in zijn algemeenheid voldoende bewustzijn worden gecreëerd ten aanzien van de eindigheid van fossiele brandstoffen om toepassing van energiezuinige technieken te stimuleren. Energiebedrijven De liberalisering heeft kostenbesparing en minder service geïnitieerd bij energiebedrijven, wat leidt tot grotere kans op storingen. Retourlevering van elektriciteit aan het energiebedrijf moet aantrekkelijker worden gemaakt voor eigenaars van decentraal opgestelde elektriciteitsopwekkers. Voor het breed uitrollen van micro-wk en andere decentraal opgestelde elektriciteitsopwekkers ontwikkeld ECN momenteel een systeem om stabiliteit van het elektriciteitsnet te waarborgen, de Virtual Powerplant. Dergelijke systemen moeten operationeel zijn voordat op grote schaal decentrale opwekkers kunnen worden geïntroduceerd. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 25

26

27 4 Huidige toepassing nieuwe technologieën In 2005 heeft MarktMonitor in samenwerking met TNO wederom de belangrijkste ontwikkelingen voor de technische installatiebranche verzameld. Dit heeft geresulteerd in een rapport met een viertal innovatiekaarten waarin op basis van een thematische indeling, de actuele innovatiegebieden met bijbehorende ontwikkelingen zijn aangegeven. De uitwerking hiervan is terug te vinden in tabel 3.1 en de daarbij gehanteerde niveau indeling is in figuur 3.2 nader in beeld gebracht. Ook in het afgelopen jaar zijn de belangrijkste technologische ontwikkelingen voor bedrijven in de branche bepaald. In dit onderzoekstraject is door deskundigen uit de branche vastgesteld met welke technologische ontwikkelingen bedrijven in de Installatietechniek in de periode te maken krijgen. Deze actuele ontwikkelingen zijn in 2005 teruggelegd bij bedrijven uit de branche. Op basis van de hieruit verkregen resultaten kan worden vastgesteld in welke mate bedrijven geconfronteerd worden met de door deskundigen uit de branche gesignaleerde ontwikkelingen. Om aansluiting te bewerkstelligen tussen de innovatiekaarten uit het 2005 onderzoek en de resultaten uit het technologieonderzoek van afgelopen jaar, is in bijlage 2 de overeenkomst tussen de verschillende ontwikkelingen en innovatiethema s aangegeven. Hierbij wordt duidelijk dat, ondanks de veranderde onderzoeksopzet in 2005 de gesignaleerde ontwikkelingen uit het technologieonderzoek goed aansluiten bij de trends en thema s zoals bij het 2005 onderzoek in beeld zijn gekomen. Het bevestigt de actualiteit van de gesignaleerde technologische ontwikkelingen voor de periode Hiermee kennen de resultaten uit het onderzoek bij de bedrijven dan ook een directe samenhang met de thema s en innovatiegebieden zoals in de tussenrapportage innovatiekaarten in beeld is gebracht. In dit hoofdstuk worden nader ingaan op de toepassing van technologische ontwikkelingen door de bedrijven in de technische installatiebranche. Hierbij zijn apart voor het vakgebied Elektrotechniek en het vakgebied Installatie-/koudetechniek bedrijven benaderd met een schriftelijke vragenlijst. 4.1 Welke ontwikkelingen zijn voor de periode in beeld gebracht Het technologieonderzoek van vorig jaar heeft geresulteerd in een rapport met een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen voor de periode die van invloed zijn op de technische installatiebranche. De belangrijkste technologische ontwikkelingen die gevolgen hebben voor werkgevers en werknemers in de Elektrotechniek en de Installatietechniek zijn door de deskundigen in kaart gebracht. Daarnaast zijn ontwikkelingen die zich voortdoen op de arbeidsmarkt en de belangrijkste ontwikkelingen die zich afspelen op branche en maatschappelijk niveau gerapporteerd, omdat deze ontwikkelingen van invloed zijn op de context waarin bedrijven in de branche zich bewegen. In het vervolg van deze paragraaf worden de belangrijkste ontwikkelingen toegelicht. Hierbij zijn de ontwikkelingen uitgesplitst naar de vakgebieden Elektrotechniek en Installatietechniek. Het complete overzicht van de door deskundigen uit de branche gesignaleerde technologische ontwikkelingen voor het vakgebied Elektrotechniek en het vakgebied Installatietechniek is in bijlage 2 weergegeven. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 27

28 4.1.1 Belangrijkste trends en ontwikkelingen in de Elektrotechniek volgens deskundigen In het vervolg van de paragraaf zijn de drie belangrijkste ontwikkelingen relevant voor het vakgebied Elektrotechniek weergegeven. Deze ontwikkelingen (top 3 van de toekomstwijzer) zijn door de experts verder uitgediept ten aanzien van het belang voor bedrijven actief in de Elektrotechniek. Installaties en toepassingen worden steeds meer plug&play gebouwd. [4.6] Er moet nog het een en ander gebeuren op het gebied van gebruikersvriendelijkheid van installaties, zowel voor de eindgebruiker als voor de installateur. Een veelgehoorde klacht over de ingewikkeldere systemen op de markt is dat de gebruikersvriendelijkheid veel te wensen over laat en dat gebruikers en installateurs over het algemeen slecht op de hoogte zijn van de mogelijkheden van het systeem. Verder zal er nog veel moeten worden doorontwikkeld op het gebied van interactiviteit om het voor de installateur makkelijker te maken de installatie te integreren in het gebouwbeheerssysteem en andere installaties. IP is het protocol van de toekomst [1.6] en Glasvezel wordt het medium van de toekomst [5.6] Zowel IP als glasvezel is niet nieuw. Voor de branche W, en in mindere mate voor de E branche, zijn deze technologieën echter wel redelijk nieuw en onbekend. Met relatief weinig inspanning zal de branche echter in staat moeten zijn zich deze technologieën eigen te maken, de meest logische weg hiertoe ligt in betere samenwerking en kennisdeling met de ICT branche. Wat betreft interconnectiviteit van installaties is er op technologisch gebied nog genoeg te innoveren. Uit de sessie bleek dat er vooral behoefte is aan communicatie protocollen die op een lager OSI niveau inzetbaar zijn dan de TCP/IP suite is in te zetten. Zulk soort protocollen zouden het mogelijk maken om installaties op een efficiëntere manier met elkaar te laten communiceren en het zou de functionaliteit en precisie kunnen vergroten. Tot slot valt er een hoop te innoveren op het gebied van gebruikersvriendelijkheid voor zowel de eindgebruiker als de installateur. Biomassa verbrandingsmethoden worden ingevoerd [3.4] en Waterstof is de energiedrager van de toekomst [3.6] Biomassaverbranding is een methodiek die nog in ontwikkeling is. Hoewel de eerste praktische toepassingen nu worden geïmplementeerd is de technologie nog geen gemeengoed. Op termijn verwacht men echter dat dit de belangrijkste bron wordt van duurzame energie en materialen (bron: Momenteel wordt er wereldwijd nog onderzoek gedaan (in Nederland vooral door ECN en TNO) naar rendementsverbetering van bestaande methodieken en naar nieuwe methoden en/of materialen voor biomassa verbranding. De technologieën die hiermee te maken hebben zijn nog lang niet uitgeïnnoveerd. Waterstof op zich is niet nieuw, de wetenschap heeft ervaring met dit element. Waar met name nog in wordt ontwikkeld zijn opslagmethodieken en distributiemethodieken voor waterstof, waarbij de nadruk ligt op veiligheid. Daarnaast wordt er nog veel ontwikkeld op het gebied van brandstofceltechnologie, een technologie die in combinatie met waterstof grote resultaten kan opleveren. Voorbeelden van deze ontwikkelingen zijn een nieuwe methodiek om waterstof op te slaan in gashydraten op lagere druk en hogere temperatuur dan voorheen, uitgevonden door medewerkers aan de TU Delft en een methodiek uitgevonden door ECN in Petten om hoge temperatuur brandstofcellen goedkoper te produceren met een mechanisch sterker eindresultaat. Op dit moment worden er wereldwijd proefprojecten opgestart, bijvoorbeeld op IJsland, Texel en Utsira (eilandje Rogaland, Noorwegen), waar waterstof als energiedrager een grote rol speelt. De verwachting is dat er de komende jaren nog veel innovaties op dit gebied komen, onder andere door de resultaten uit de proefprojecten. Technisch gezien is een waterstofgasmaatschappij nu al realiseerbaar, er is echter nog niet genoeg economisch en maatschappelijk draagvlak voor de stap nu al te maken Belangrijkste trends en ontwikkelingen Installatietechniek volgens deskundigen De volgens de experts in branche belangrijkste drie ontwikkelingen in het vakgebied Installatietechniek staan hieronder weergegeven. Toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe [1.1] Binnen de duurzame technologieën gelden met name warmtepompen als een belangrijke ontwikkeling waar de komende jaren goede kansen liggen voor de bedrijfstak. Voor een juiste ontwikkeling en toepassing van deze techniek dienen gelijktijdig ook andere ontwikkelingen de nodige aandacht te krijgen omdat deze daar direct dan wel indirect mee te maken hebben. Zaken als ontwikkelingen rond de EPC, systeemontwerp, energie(bodem)opslag, integraal bouwen en plug & play hebben hiermee te maken. 28 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

29 LTV warmteafgifte wordt ontwerpuitgangspunt voor nieuwbouw en bestaande bouw [2.3] Technologisch kent LTV een breed scala van aandachtpunten. Naast de ontwikkelingen rond warmteopwekkers, zoals de warmtepomp, wordt teven het hydraulisch systeem en de afgifte kant belangrijker. Kortom een breed scala van technologische aandachtspunten zullen hierbij aan de orde komen en het vak inhoudelijk breder en interessanter maken voor de technische medewerkers in de branche. Hoge snelheid bouwproces maakt verdergaande prefabricage noodzakelijk [5.1] Technisch inhoudelijk heeft de ontwikkeling rond prefabricage niet erg veel te bieden. Een deel van de handelingen gebeurd op een ander moment en wellicht door andere mensen en is daarmee meer een ontwikkeling in het kader van de bedrijfsvoering. Voorafgaande ontwikkelingen zijn aangemerkt door de deskundigen uit de branche als zijnde de belangrijkste ontwikkelingen voor de technische installatiebranche. In het onderzoek onder bedrijven in 2005 is gemeten met welke ontwikkelingen bedrijven in de Elektrotechniek en Installatietechniek te maken krijgen in hun vakgebied. 4.2 Welke bedrijven hebben met welke technologische ontwikkelingen te maken In welke mate zijn de ontwikkelingen gesignaleerd door deskundigen uit de branche werkelijk van toepassing op de bedrijven in de branche? Bedrijven hebben voor de ontwikkelingen vallende onder de verschillende innovatiethema s aangegeven in welke mate het bedrijf met de ontwikkeling te maken heeft of denkt te krijgen. Op basis van deze beoordeling is, zowel voor het vakgebied Elektrotechniek als het vakgebied Installatietechniek, een top vijf van technologische ontwikkelingen naar toepassingsgraad samengesteld Vakgebied Elektrotechniek De elektrotechnische installatiebedrijven hebben dertig ontwikkelingen in het technologieonderzoek 2005 beoordeeld. De 92 bedrijven hebben bij deze beoordeling aangegeven met welke ontwikkelingen zij te maken hebben of denken te krijgen. Uit deze beoordeling volgt een top vijf van ontwikkelingen die van toepassing is op de elektrotechnische installatiebedrijven uit het onderzoek. Deze rangorde van ontwikkelingen is in tabel 4.1 weergegeven. tabel 4.1 top 5 De top vijf ontwikkelingen waarvan is aangegeven dat de ontwikkeling van toepassing is op het bedrijf Ontwikkelingen in het vakgebied Elektrotechniek naar mate van toepassing 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist Ontwikkelingen 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 1.1 De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer 4.6 Installaties en toepassingen worden steeds meer plug en play gebouwd In figuur 4.1 is deze top vijf van ontwikkelingen grafisch weergegeven met daarbij het percentage bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling van toepassing is op het bedrijf. De resultaten zijn daarbij tevens uitgesplitst naar de mate waarin kleine, middelgrote en grote elektrotechnische installatiebedrijven met de ontwikkeling te maken hebben. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 29

30 percentage bedrijven nummer ontwikkeling Totaal 0-15 wn wn > 50 wn figuur 4.1 Top vijf ontwikkelingen naar mate van toepassing, uitgesplitst naar bedrijfsgrootte Zes op de tien elektrotechnische installatiebedrijven geven aan te maken te krijgen met ontwikkeling 4.5 en 2.1. Ongeveer de helft van de bedrijven uit het onderzoek geeft aan dat de ontwikkelingen 2.2, 1.1 en 4.6 op het bedrijf van toepassing is. De verschillen tussen kleine, middelgrote en grote bedrijven zijn minimaal voor ontwikkeling 2.1. Voor de overige ontwikkelingen geldt dat de percentages voor de bedrijven met meer dan vijftig werknemers aanzienlijk hoger zijn Vakgebied Installatietechniek De werktuigkundige installatiebedrijven hebben zesentwintig ontwikkelingen in het technologieonderzoek 2005 beoordeeld. De 88 bedrijven hebben bij deze beoordeling aangegeven met welke ontwikkelingen zij te maken hebben of denken te krijgen. Uit deze beoordeling volgt een top vijf van ontwikkelingen die het meest van toepassing zijn op de werktuigkundige installatiebedrijven. Deze rangorde is in tabel 4.2 weergegeven. 30 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

31 tabel 4.2 top 5 De top vijf ontwikkelingen waarvan is aangegeven dat de ontwikkeling van toepassing is op het bedrijf Ontwikkelingen in het vakgebied Installatietechniek naar mate van toepassing 2.5 woon/werkcomfort vraagt om regeling per vertrek Ontwikkelingen 2.1 koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe 3.5 servicetechnici krijgen steeds meer te maken meer geavanceerde regelingen 2.4 waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie In figuur 4.2 is deze top vijf van ontwikkelingen grafisch weergegeven met daarbij het percentage bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling van toepassing is op het bedrijf. De resultaten zijn daarbij tevens uitgesplitst naar de mate waarin kleine, middelgrote en grote werktuigkundige installatiebedrijven met de ontwikkeling te maken hebben. percentage bedrijven nummer ontwikkeling Totaal 0-15 wn wn > 50 wn figuur 4.2 Top vijf ontwikkelingen naar mate van toepassing, uitgesplitst naar bedrijfsgrootte Van de werktuigkundige installatiebedrijven uit het onderzoek geeft ongeveer 60% aan dat het bedrijf te maken krijgt met de ontwikkelingen 2.5, 2.1 en 1.1. Deze drie door de deskundigen genoemde ontwikkelingen worden in 2005 het meest herkend door de bedrijven actief in het vakgebied Installatietechniek. In rangorde worden de drie ontwikkelingen gevolgd door ontwikkeling 3.5 en ontwikkeling 2.4. Ongeveer de helft van de bedrijven uit het onderzoek geeft aan dat deze ontwikkelingen van toepassing zijn op het bedrijf. Uitgezonderd voor ontwikkeling 2.5 geven middelgrote en grote bedrijven relatief meer aan dat zij met deze ontwikkelingen te maken hebben in vergelijking met de groep kleine bedrijven. Zijn er verschillen tussen kleine, middelgrote en grote bedrijven waar te nemen? Bedrijven actief in het vakgebied Elektrotechniek In welke mate zijn er verschillen waar te nemen tussen de kleine, middelgrote en grote elektrotechnische installatiebedrijven? In tabel 4.3, tabel 4.4 en tabel 4.5 worden de top vijf ontwikkelingen getoond voor respectievelijk de groep kleine, middelgrote en grote elektrotechnische installatiebedrijven uit het onderzoek. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 31

32 tabel 4.3 top vijf ontwikkelingen van toepassing op kleine bedrijven top 5 Ontwikkelingen meest relevant voor de groep kleine bedrijven % 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 60% Ontwikkelingen 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist 56% 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 47% 4.6 Installaties en toepassingen worden steeds meer plug en play gebouwd 47% 2.3 Digitale TV wordt ingevoerd 44% tabel 4.4 top vijf ontwikkelingen van toepassing op middelgrote bedrijven top 5 Ontwikkelingen meest relevant voor de groep middelgrote bedrijven % 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist 65% Ontwikkelingen 1.1 De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer 57% 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 57% 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 57% 4.1 Integratie van producten neemt toe 56% tabel 4.5 top vijf ontwikkelingen van toepassing op grote bedrijven top 5 Ontwikkelingen meest relevant voor de groep grote bedrijven % 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist 100% Ontwikkelingen 1.1 De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer 88% 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 88% 1.2 Interconnectiviteit van producten neemt toe 75% 4.2 Elektromagnetische compatibiliteit wordt steeds belangrijker 75% Voor ontwikkeling 4.5 zijn er weinig verschillen in de mate van toepassing tussen de groep kleine, middelgrote en grote bedrijven. Ontwikkeling 1.1 scoort hoog bij zowel de middelgrote als de grote bedrijven, echter de ontwikkeling komt niet voor in de top vijf ontwikkelingen van de kleine bedrijven. De top twee ontwikkelingen bij middelgrote en grote bedrijven is identiek. Zij geven aan vooral te maken te krijgen met een toenemende eis voor flexibele systemen en een vervagende grens tussen hard- en software. Ook kleine bedrijven geven aan dat zij te maken hebben of krijgen met een toenemende eis voor flexibele oplossingen, maar de invoering van draadloze toepassingen wordt door deze groep bedrijven het vaakst genoemd. Voor veel ontwikkelingen valt er een positieve samenhang te zien tussen bedrijfsgrootte en de mate waarin bedrijven aangeven met de ontwikkeling te maken hebben of te maken krijgen. Grote bedrijven geven vaker aan met ontwikkelingen te maken te krijgen dan kleine bedrijven. 32 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

33 Bedrijven actief in de Installatietechniek In welke mate zijn er verschillen waar te nemen tussen de groep kleine, middelgrote en de groep grote werktuigkundige installatiebedrijven. In tabel 4.6, tabel 4.7 en tabel 4.8 worden de top vijf ontwikkelingen getoond voor respectievelijk de kleine, middelgrote en grote bedrijven uit het onderzoek. tabel 4.6 top vijf ontwikkelingen van toepassing op kleine bedrijven top 5 Ontwikkelingen meest relevant voor de groep kleine bedrijven % 2.5 woon/werkcomfort vraagt om regeling per vertrek 63% Ontwikkelingen 2.1 koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) 56% 3.5 servicetechnici krijgen steeds meer te maken meer geavanceerde regelingen 56% 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe 53% 2.4 waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie 44% tabel 4.7 top vijf ontwikkelingen van toepassing op middelgrote bedrijven top 5 Ontwikkelingen meest relevant voor de groep middelgrote bedrijven % 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe 79% Ontwikkelingen 2.1 koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) 79% 2.5 woon/werkcomfort vraagt om regeling per vertrek 74% bij klimaatregeling wordt meer gebruik gemaakt van draadloze technieken servicetechnici krijgen steeds meer te maken meer geavanceerde regelingen 68% 68% tabel 4.8 top vijf ontwikkelingen van toepassing op de groep grote bedrijven top 5 Ontwikkelingen meest relevant voor de groep grote bedrijven % 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe 75% Ontwikkelingen waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie de hoge snelheid van het bouwproces maakt verdergaande prefabricage noodzakelijk groeiende kennisbehoefte door toename van de complexiteit van de techniek 75% 75% 75% * Er zijn vier ontwikkelingen die voor deze positie in aanmerking komen 63% Voor ontwikkelingen in het onderzoek is er een positieve samenhang te zien tussen de bedrijfsgrootte en de mate waarin bedrijven aangeven met de ontwikkeling te maken krijgen. Met andere woorden hoe groter het bedrijf, hoe groter de kans dat een bedrijf met de gesignaleerde ontwikkeling te maken krijgt. Voor met name de ontwikkelingen van het innovatiethema 4 Integraal ontwerpen en het innovatiethema 5 bouwproces geldt dat de toepassingsgraad bij de bedrijven met meer dan 50 werknemers aanzienlijk hoger is. De toepassing van warmtepompen scoort bij de middelgrote en Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 33

34 grote bedrijven het hoogst, kleine bedrijven geven aan dat zij het meest te maken krijgen met ontwikkeling 2.5, klimaatregeling per vertrek. Bij de groep grote bedrijven komen als enige ontwikkelingen uit het thema bouwproces in de top vijf ontwikkelingen voor. De bevindingen van paragraaf rondom de betekenis van innovtiethema s voor bedrijven worden bij het onderzoek onder bedrijven bevestigd. 4.3 Wat zijn de gevolgen van de huidige ontwikkelingen voor de bedrijven in de branche De bedrijven in het onderzoek zijn gevraagd aan te geven in welke mate de technologische ontwikkelingen gevolgen hebben voor de bedrijfsvoering. Bedrijven konden hierbij aangeven in welke mate zij van mening zijn dat de technologische ontwikkelingen mogelijk leiden tot: 1) een verandering van het huidige producten- en dienstenpakket 2) een extra scholingsbehoefte bij het huidige personeel 3) een uitbreiding van het huidige personeelsbestand De gevolgen van de ontwikkelingen voor de bedrijfsvoering van bedrijven in de technische installatiebranche worden achtereenvolgens voor de bedrijven in de Elektrotechniek en Installatietechniek behandeld Elektrotechniek Welke ontwikkelingen leiden mogelijk tot een verandering van het producten- en dienstenpakket? In tabel 4.9 en in figuur 4.3 is weergegeven welke ontwikkelingen volgens de elektrotechnische bedrijven in het onderzoek leiden tot een mogelijke verandering van het producten- en dienstenpakket. tabel 4.9 top 5 Top 5 ontwikkelingen en gevolgen voor producten- en dienstenpakket Ontwikkelingen en gevolgen voor producten- en dienstenpakket 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd Ontwikkelingen 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist door de klant 1.1 De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer 4.6 Installaties en toepassingen worden steeds meer plug & play gebouwd 34 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

35 % verandering producten en diensten nummer ontwikkeling percentage bedrijven figuur 4.3 % bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling mogelijk leidt tot een verandering van het producten- en dienstenpakket Bijna de helft van de elektrotechnische installatiebedrijven is van mening dat ontwikkeling 2.1 leidt tot een verandering van het producten- en dienstenpakket. Ook een toenemend gebruik van domotica toepassingen heeft veel gevolgen voor de huidige producten en diensten. Welke ontwikkelingen hebben gevolgen voor de (bij) scholing van de huidige werknemers? In tabel 4.10 en figuur 4.4 zijn de ontwikkelingen weergegeven die volgens de bedrijven uit het onderzoek het meeste gevolgen hebben voor de scholing van de huidige werknemers. tabel 4.10 top 5 Top 5 ontwikkelingen en gevolgen voor scholing van de huidige werknemers Ontwikkelingen en gevolgen voor scholing huidig personeel 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist door de klant 1.1 De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer 4.6 Installaties en toepassingen worden steeds meer plug & play gebouwd % extra scholingsbehoefte huidig personeel nummer ontwikkeling percentage bedrijven figuur 4.4 % bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling mogelijk leidt tot een extra scholingsbehoefte bij het huidige personeel Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 35

36 Bijna de helft van de elektrotechnische installatiebedrijven denkt dat ontwikkeling 2.2 leidt tot en extra scholingsbehoefte bij het personeel in de branche. Ook de stijging van het gebruik van domoticatoepassingen wordt vaak genoemd. Evenals bij de consequenties voor het producten- en dienstenpakket, verwachten de respondenten ook dat de ontwikkeling leidt tot een additionele scholingsbehoefte bij de huidige werknemers. Welke ontwikkelingen leiden mogelijk tot een uitbreiding van het personeelbestand? In tabel 4.11 en in figuur 4.5 is weergegeven welke ontwikkelingen volgens de elektrotechnische installatiebedrijven uit het onderzoek leiden tot een mogelijke uitbreiding van het personeelbestand. tabel 4.11 top 6 Top 6 ontwikkelingen en gevolgen voor uitbreidingsvraag personeel Ontwikkelingen en mogelijke uitbreiding personeelbestand 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 4.5 Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist door de klant Ontwikkelingen 1.4 VoIP (Voice over Internet Protocol) wordt steeds meer gebruikt 5.6 Glasvezel wordt het netwerkmedium voor de toekomst 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 2.5 Blue Ray DVD is de toekomstige opslagmethode % mogelijke uitbreidingsvraag personeel nummer ontwikkeling percentage bedrijven figuur 4.5 % bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling mogelijk leidt tot een uitbreiding van het personeelsbestand Ontwikkeling 2.2 leidt volgens 1 op de 5 werkgevers mogelijk tot een uitbreiding van het huidige personeelbestand. Opmerkelijk is dat ontwikkeling 2.1 het meer en meer gebruik van draadloze toepassingen niet in de top 2 ontwikkelingen staat die gevolgen hebben voor de uitbreidingsvraag van het aantal werknemers. 36 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

37 4.3.2 Installatietechniek 1) Welke ontwikkelingen leiden mogelijk tot een verandering van het producten- en dienstenpakket? In tabel 4.12 en in figuur 4.6 is weergegeven welke ontwikkelingen volgens de werktuigkundige installatiebedrijven in het onderzoek leiden tot een mogelijke verandering van het producten- en dienstenpakket. tabel 4.12 top 5 Top 5 ontwikkelingen en gevolgen voor producten- en dienstenpakket Ontwikkelingen en gevolgen voor producten- en dienstenpakket 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe Ontwikkelingen 2.1 koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) 1.6 ontwikkelingen op zonne-energiegebied zorgen voor brede toepassing 1.2 WKK wordt belangrijker toepassing in woning en kleine utiliteit 2.5 woon/werkcomfort vraagt om regeling per vertrek % verandering producten en diensten nummer ontwikkeling percentage bedrijven figuur 4.6 % bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling mogelijk leidt tot een verandering van het producten- en dienstenpakket Bijna de helft van de werktuigkundige installatiebedrijven is van mening dat ontwikkeling 1.1 de verdere ontwikkeling van warmtepompen van invloed is op het aanbod van de producten en diensten. Ook de groeiende markt voor koeling leidt volgens de bedrijven uit het onderzoek tot een verandering van het producten- en dienstenpakket. 2) Welke ontwikkelingen hebben gevolgen voor de (bij) scholing van de huidige werknemers? In tabel 4.13 en figuur 4.7 zijn de ontwikkelingen weergegeven die volgens de bedrijven uit het onderzoek het meeste gevolgen hebben voor de scholing van de huidige werknemers. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 37

38 tabel 4.13 top 5 Top 5 ontwikkelingen en gevolgen voor scholing van de huidige werknemers Ontwikkelingen en gevolgen voor scholing huidig personeel 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe Ontwikkelingen 2.1 koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) 3.5 servicetechnici krijgen steeds meer te maken met meer geavanceerde regelingen 1.2 WKK wordt belangrijker toepassing in woning en kleine utiliteit 2.4 waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie % extra scholingsbehoefte huidig personeel nummer ontwikkeling percentage bedrijven figuur 4.7 % bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling mogelijk leidt tot een extra scholingsbehoefte bij het huidige personeel Wederom lijkt ontwikkeling 1.1, de verdere toepassingsmogelijkheden van warmtepompen, het meest gevolgen te hebben op bedrijfsniveau. Bijna de helft van de werktuigkundige bedrijven denkt dat deze ontwikkeling leidt tot extra scholing bij het huidige personeel. Ontwikkelingen 2.1 de sterke groeimarkt van koeling en 3.5 servicetechnici krijgen steeds meer te maken met geavanceerde regelingen worden door 40% van de bedrijven uit het onderzoek genoemd. 3) Welke ontwikkelingen leiden mogelijk tot een uitbreiding van het personeelbestand? In tabel 4.14 en in figuur 4.8 is weergegeven welke ontwikkelingen volgens de werktuigkundige installatiebedrijven uit het onderzoek leiden tot een mogelijke uitbreiding van het personeelbestand. 38 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

39 tabel 4.14 top 5 Top 5 ontwikkelingen en gevolgen voor uitbreidingsvraag personeel Ontwikkelingen en mogelijke uitbreiding personeelbestand 2.1 koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) Ontwikkelingen 1.1 toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe 1.2 WKK wordt belangrijker toepassing in woning en kleine utiliteit 2.4 waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie 3.5 servicetechnici krijgen steeds meer te maken meer geavanceerde regelingen % mogelijke uitbreidingsvraag personeel nummer ontwikkeling percentage bedrijven figuur 4.8 % bedrijven dat aangeeft dat de ontwikkeling mogelijk leidt tot een uitbreiding van het personeelsbestand De ontwikkeling 2.1, koeling is een sterke groei markt (zowel voor woningbouw en utiliteit), wordt het meest genoemd als een ontwikkeling die mogelijk leidt tot een uitbreidingsvraag van het personeel. Ook ontwikkeling 1.1 wordt door een kwart van de werktuigkundige installatiebedrijven genoemd. 4.4 Welke werknemers in de branche hebben met de huidige ontwikkelingen te maken? Elektrotechniek In het algemeen kan geconcludeerd worden dat met name werknemers op niveau drie en vier te maken krijgen met de gesignaleerde ontwikkelingen uit het onderzoek. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de ontwikkelingen van innovatiethema 3 Energieopwekking en distributie met name gevolgen hebben voor werknemers op functieniveau 4 en de genoemde ontwikkelingen uit het thema 4 algemene ontwikkelingen Elektrotechniek hebben vooral consequenties voor werknemers op niveau drie. In tabel 4.15 en tabel 4.16 staan de vijf ontwikkelingen die na beoordeling van de bedrijven gevolgen hebben voor respectievelijk gemiddeld de hoogste en de laagste gemiddelde functieniveaus. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 39

40 tabel 4.15 Gevolgen ontwikkeling voor werknemers naar functieniveau; hoogste gemiddelde waarden top 5 Ontwikkelingen en functieniveau werknemer vooral gevolgen voor werknemers op niveau Brandstofcel technologie wordt ingevoerd en wordt in meer toepassingen gebruikt niveau 4.2 Ontwikkelingen 1.5 De vraag naar open source software neemt toe 4,0 3.4 Biomassa verbrandingsmethoden worden ingevoerd 4,0 3.6 Waterstof is de energiedrager van de toekomst 4,0 3.2 Zonnepanelen en windturbines worden goedkoper en efficiënter 3,9 tabel 4.16 Gevolgen ontwikkeling voor werknemers naar functieniveau; laagste gemiddelde waarden top 5 Ontwikkelingen en functieniveau werknemer vooral gevolgen voor werknemers op niveau drie niveau 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 3,0 Ontwikkelingen 2.3 Digitale TV wordt ingevoerd 3,1 4.1 Integratie van producten neemt toe 3,1 4.6 Installaties en toepassingen worden steeds meer plug & play gebouwd * Er zijn meerdere ontwikkelingen met deze gemiddelde waarde 3,2 3, Installatietechniek In het algemeen kan geconcludeerd worden dat, evenals in het vakgebied Elektrotechniek, het de werknemers op niveau drie en vier zijn die binnen de Installatietechniek te maken krijgen met de gesignaleerde ontwikkelingen uit het onderzoek. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de ontwikkelingen van innovatiethema 4 Integraal ontwerpen met name gevolgen hebben voor werknemers op functieniveau 4 en dat de genoemde ontwikkelingen uit thema 2 comfort en binnenklimaat en thema 5 Bouwproces vooral consequenties hebben voor werknemers op niveau drie. In tabel 4.17 en tabel 4.18 staan de vijf ontwikkelingen die na beoordeling van de bedrijven gevolgen hebben voor respectievelijk gemiddeld de hoogste en de laagste gemiddelde functieniveaus. tabel 4.17 Gevolgen ontwikkeling voor werknemers naar functieniveau; hoogste gemiddelde waarden top 5 Ontwikkelingen en functieniveau werknemer vooral gevolgen voor werknemers op niveau 4 niveau 4.3 ontwerppraktijk kan niet zonder simulatiepakketten zoals CFD 4,0 Ontwikkelingen 4.4 er is een stijgende vraag naar IFD gebouwen 4,0 4.5 LCC wordt norm bij het ontwerp van gebouwen en installaties 4,0 1.4 tijdelijke energieopslag (korte en lange termijn) is noodzakelijk 3,9 3.1 GBS versmelt steeds meer met de werkplekautomatisering 3,9 40 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

41 tabel 4.18 top 6 Ontwikkelingen Gevolgen ontwikkeling voor werknemers naar functieniveau; laagste gemiddelde waarden Ontwikkelingen en functieniveau werknemer vooral gevolgen voor werknemers op niveau drie fabrikanten spelen in op afname vakmanschap met hoogwaardige plug & play de hoge snelheid van het bouwproces maakt verdergaande prefabricage noodzakelijk 5.4 het vakmanschap in ontwerp en uitvoering verschraald 3, waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie bedrijven moeten kiezen tussen specialiseren of verbreden/samenwerken groeiende kennisbehoefte door toename van de complexiteit van de techniek niveau 2,6 2,9 3,1 3,1 3,1 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 41

42

43 5 Ontwikkelingen en onderwijs Innovaties en ontwikkelingen hebben gevolgen voor het onderwijs, zowel voor het regulier beroepsonderwijs als de bij- her- en omscholing van medewerkers. Wil de branche aansluiten bij en inspelen op de ontwikkelingen, dan zullen die ook in het onderwijs aan bod moeten komen. Afhankelijk van de termijn waarop deze ontwikkelingen gaan spelen ligt daarbij de nadruk op het bijscholingsonderwijs of het regulier beroepsonderwijs. Ontwikkelingen die al actueel zijn of op zeer korte termijn van belang zijn, moeten zowel in het regulier beroepsonderwijs als in het bij-, her- en omscholingsonderwijs aan de orde komen. Voor ontwikkelingen die pas op langere termijn gaan spelen (langer dan 5 jaar) is het vooral voor het regulier beroepsonderwijs van belang nu al op deze ontwikkelingen onder de aandacht te brengen. Voor de innovatie gebieden die in hoofdstuk 3 zijn onderscheiden is in tabel 5.1 nagegaan of de ontwikkelingen op deze gebieden gevolgen hebben voor het beroepsonderwijs, voor de bij-, her- en omscholing of voor allebei. Hierbij moet worden opgemerkt dat ontwikkelingen die nu al spelen en dus vooral van belang zijn voor de bij-, her- en omscholing ook van belang zullen zijn voor het regulier beroepsonderwijs, omdat deze ontwikkelingen uiteindelijk hier een plaats moeten zullen krijgen. tabel 5.1 Gevolgen van ontwikkelingen op innovatiegebieden voor bijscholingsonderwijs en regulier beroepsonderwijs Innovatiethema Innovatiegebied Bijscholing Regulier onderwijs I II III IV Het energiezuinige gebouw Integraal Bouwen Comfortabel wonen & werken Decentrale Energie voorziening 1.1 Energiezuinige gebouwschil X 1.2 Energiezuinige afgiftesystemen X X 1.3 Energiezuinige opwekking X X 1.4 Systeemintegratie / Energiemanagement 2.1 Integraal ontwerpen X X 2.2 Operationele Integratie X X 2.3 Integraal (modern) bouwproces X 2.4 Integrale gebouwen & producten X 3.1 Veilig gebouw X X 3.2 Gezond binnenklimaat X X 3.3 Leefbaar gebouw X X 3.4 ICT infrastructuur X X 4.1 Energie-opslag X X 4.2 Decentrale energiebronnen X X 4.3 Decentrale energie-opwekking X X 4.4 Decentraal Energiemanagement X X In de volgende paragrafen zal nader worden ingegaan op de gevolgen die de ontwikkelingen hebben voor de verschillende onderwijsvormen. Ook wordt ingegaan op de vraag in hoeverre werkgevers zelf aangeven welke ontwikkelingen tot een opleidingsvraag in het bedrijf zullen gaan leiden of reeds leiden, en in hoeverre het huidig opleidingenaanbod aansluit bij de behoefte van bedrijven. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 43

44 5.1 Bij-, her- en omscholingsbehoefte voor werkenden In tabel 5.1 zien we dat niet alle ontwikkelingen op zo n korte termijn spelen dat deze ook in het bij-, her en omscholingsonderwijs aan de orde moeten komen. Dit is wel het geval met ontwikkelingen op het gebied van Comfortabel Wonen en Werken en in iets mindere mate op het gebied van Decentrale Energievoorziening. Op vrijwel alle gebieden in deze thema s zijn de ontwikkelingen dermate actueel dat deze in het bijscholingsonderwijs aan de orde dienen te komen. De andere innovatiethema s, het Energiezuinige Gebouw en Integraal Bouwen zijn wat minder breed actueel. Binnen elk van deze thema s zijn er twee innovatiegebieden die door de experts als dermate actueel worden bevonden dat deze ook in het bijscholingsonderwijs aandacht verdienen. Dat zijn Energiezuinige Afgiftesystemen, Energiezuinige Opwekking, Integraal Ontwerpen en Operationele Integratie. Er zijn dus opgeteld 11 innovatiegebieden die gevolgen hebben voor het bijscholingsonderwijs, of die zo actueel zijn dat er bijscholing op dit gebied nodig is. Maar niet alle 11 innovatiegebieden zijn even belangrijk voor het bijscholingsonderwijs, of zijn allemaal even actueel of belangrijk voor het installatiebedrijf. Gelet op de termijn waarbinnen innovaties spelen, en het directe belang voor het technisch installatiebedrijf, zijn het in het bijzonder de ontwikkelingen op het gebied van Energiezuinige Afgifte, ICT Infrastructuur en Energieopslag die om een snelle aanpassing binnen het bij-, her en omscholingsonderwijs vragen. De ontwikkelingen op deze gebieden zijn al zo ver doorgevoerd dat de leemtes in de kennis bij huidige werknemers snel zal moeten worden ingevuld. Daarnaast is het vooral van ontwikkelingen in de energieprijzen van belang hoe snel ontwikkelingen op het gebied van Energiezuinige Opwekking zullen worden doorgevoerd. Gezien de recente ontwikkelingen in de energieprijzen lijkt het er op dat een versnelde invoering van ontwikkelingen op dit gebied zullen gaan plaatsvinden. In het bijscholingsonderwijs zal hier aandacht voor moeten zijn Behoefte aan bij-, her- en omscholing bij bedrijven In het onderzoek onder bedrijven is aan bedrijven gevraagd welke innovaties in het bedrijf leiden tot een scholingsvraag. 2 De innovaties die het meest tot een scholingsbehoefte bij de bedrijven leiden zijn in tabel 5.1 weergegeven. In de tabel staan alle ontwikkelingen die bij 20% of meer van de bedrijven leidt tot een opleidingsvraag. 2 Zie ook paragraaf Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

45 tabel 5.2 Innovaties en scholingsbehoefte van bedrijven, bron Marktmonitor Vakgebied Ontwikkeling % scholingsbehoefte Installatie 1.1 Toepassingsmogelijkheden warmtepompen nemen verder toe 51% Elektro 2.2 Domotica toepassingen nemen toe 47% Installatie 2.1 Koeling sterke groeimarkt (zowel woningbouw als utiliteit) 40% Installatie 3.5 Servicetechnici meer te maken met geavanceerde regelingen 40% Elektro 2.1 Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd 37% Installatie 1.6 Ontwikkelingen op zonne-energiegebied brede toepassing 35% Elektro 1.1 De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer 34% Elektro 4.5 Flexibele oplossingen steeds meer geëist door klant 34% Installatie 1.2 WKK wordt belangrijke toepassing voor woning en utiliteit 31% Elektro 2.4 Tendens naar 1 netwerk voor stroom, Cai, telefoon etc. 29% Installatie 2.4 Waterzijdig inregelen standaardprotocol bij ontwerp en installatie 28% Elektro 1.6 IP is het protocol voor de toekomst voor zowel internet als ind. aut. 27% Installatie 1.3 Waterstof-/brandstofceltechnologie als nieuwe energiedrager 27% Installatie 3.4 Steeds meer apparatuur voorzien van geïntegreerde regeltechnologie 26% Elektro 1.2 Interconnectiviteit van producten neemt toe 25% Elektro 4.6 Installaties en toepassingen steeds meer plug & play gebouwd 24% Elektro 5.6 Glasvezel het netwerkmedium van de toekomst 24% Installatie 2.3 LTV warmteafgifte uitgangspunt voor bestaande en nieuwbouw 24% Installatie 3.3 Bij klimaatregeling meer gebruik van draadloze technieken 24% Elektro 1.4 VoIP(Voice over Internet Protocol) wordt steeds meer gebruikt 23% Installatie 1.4 Tijdelijke energieopslag (lange en korte termijn) noodzakelijk 23% Installatie 5.3 Groeiende kennisbehoefte door toenemende complexiteit techniek 23% Installatie 2.5 Woon-/werkcomfort vraagt om regeling per vertrek 22% Installatie 4.2 Vergaande integratie van disciplines E en W 22% Elektro 5.5 Meten wordt steeds nauwkeuriger en sneller` 20% Uit de tabel blijkt dat de toepassing van warmtepompen, domotica, koeling en de steeds meer geavanceerde regelingen de ontwikkelingen zijn die bij het meest tot een scholingsvraag bij bedrijven leiden. De ontwikkelingen die bij de bedrijven zijn gevraagd zijn evenwel de ontwikkelingen zoals deze voor de periode in het afgelopen jaar zijn geïnventariseerd. Willen we van de in hoofdstuk 3 geïnventariseerde innovatiethema s en innovatiegebieden een inschatting kunnen maken welke innovatiegebieden tot een scholingsvraag bij bedrijven zullen leiden, dan zullen we de in tabel 5.2 genoemde ontwikkelingen moeten vertalen naar de innovatiegebieden. Een projectie van de resultaten van tabel 5.2 op de innovatiegebieden geeft de gebieden die in ieder geval leiden tot een opleidingsbehoefte bij bedrijven. De resultaten staan in tabel 5.3. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 45

46 tabel 5.3 Scholingsbehoefte bedrijven naar innovatiegebied Innovatiethema Innovatiegebied Scholingsbehoefte I II III IV Het energiezuinige gebouw Integraal Bouwen Comfortabel wonen & werken Decentrale Energie voorziening 1.1 Energiezuinige gebouwschil 1.2 Energiezuinige afgiftesystemen 1.3 Energiezuinige opwekking X 1.4 Systeemintegratie / Energiemanagement 2.1 Integraal ontwerpen 2.2 Operationele Integratie 2.3 Integraal (modern) bouwproces 2.4 Integrale gebouwen & producten 3.1 Veilig gebouw 3.2 Gezond binnenklimaat X 3.3 Leefbaar gebouw 3.4 ICT infrastructuur X 4.1 Energie-opslag X 4.2 Decentrale energiebronnen 4.3 Decentrale energie-opwekking 4.4 Decentraal Energiemanagement Uit de tabel blijkt dat ontwikkelingen op gebied van Energiezuinige Opwekking, Gezond Binnenklimaat, ICT-infrastructuur en Energieopslag leiden tot een scholingsbehoefte bij bedrijven. Dit betekent niet, dat de overige innovatiegebieden niet tot een scholingsbehoefte zullen leiden. Dat komt omdat niet alle in tabel 5.3 genoemde innovatiegebieden volledig door de ontwikkelingen in tabel 5.2 worden gedekt. Er blijven nog leemtes. Bijvoorbeeld op het gebied van Integraal Bouwen zijn er in de vragenlijst van het onderzoek onder bedrijven weinig ontwikkelingen genoemd, en lijkt het dus of er op dit gebied een kleinere scholingsbehoefte bestaat, wat niet zo hoeft te zijn. Wat wel geconcludeerd kan worden is dat in ieder geval op bovengenoemde innovatiegebieden een behoefte bij bedrijven bestaat aan scholing of bijscholing Aansluiting van het huidig opleidingsaanbod aan de behoefte In het onderzoek onder bedrijven is gevraagd in hoeverre het huidige aanbod aan bijscholingscursussen de behoefte aan opleidingen dekt. In tabel 5.4 staan de resultaten weergegeven. tabel 5.4 Mening werkgevers over opleidingenaanbod, bron Marktmonitor Aantal Procent Aanbod voldoende voor opleidingsvraag ,3% Aanbod onvoldoende voor opleidingsvraag 19 12,9% Weet niet 7 4,8% Totaal % Ruim 80% van de werkgevers vindt het huidige aanbod aan opleidingen en bijscholing voldoende om aan de opleidingsvraag te voldoen. Hierin verschillen de elektrotechnische en werktuigkundige installatiebedrijven nauwelijks van elkaar. Ongeveer 13% vindt het aanbod niet voldoende. Er worden evenwel weinig concrete cursussen genoemd die men mist: domotica en kwaliteitszorg (ISO 9001) worden als enige concrete opleidingen genoemd. Verder wordt meer in het algemeen een opleiding voor personen werkzaam op een hoger functieniveau of opleiding die in de buurt wordt gegeven als een gemis aangeduid. 46 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

47 Werkgevers vinden het opleidingenaanbod dus over het algemeen voldoende. Uit voorgaande paragrafen wordt wel duidelijk dat er nogal wat ontwikkelingen aan zitten te komen die zullen leiden tot een opleidingsvraag bij bedrijven. Het is zaak tijdig op deze opleidingsbehoefte in te spelen. tabel 5.5 Aantal bedrijven met gevolgde bijscholing in 2004, bron Marktmonitor Gebruik van bij-, her- en omscholing In het onderzoek onder bedrijven is ook gevraagd of er in het bedrijf bijscholing is gevolgd en wat voor cursussen het betrof. De resultaten zijn in tabel 5.5 weergegeven. Aantal Procent Aantal Procent bedrijven bedrijven Bijscholing gevolgd ,0% Gesubsidieerd door OTIB ,9% Niet gesubsidieerd door OTIB 59 32,8% Fabrikanten ,4% /leverancierscursussen Geen bijscholing gevolgd 28 15,6% Weet niet/geen antwoord 8 4,4% Totaal ,0% Bij 4 op de 5 bedrijven heeft één of hebben meerdere werknemers in 2004 een cursus of bijscholing gevolgd. Bij 60% van de bedrijven is een door OTIB gesubsidieerde cursus gevolgd, Bij een derde is (ook) een niet door OTIB gesubsidieerde cursus gevolgd en bij tweederde van de bedrijven is een fabrikanten cursus of workshop gevolgd. Uit deze gegevens volgt dat net zoveel bedrijven een fabrikanten- en leverancierscursussen laten volgen als er een door OTIB gesubsidieerde opleiding laten doen door hun werknemers. Een groter deel van de elektrotechnische installatiebedrijven heeft in 2004 een of meer werknemers naar bijscholing gestuurd in vergelijking met de werktuigkundige installatiebedrijven, hoewel de verschillen niet groot zijn (86% van de elektrobedrijven, 74% van de installatiebedrijven). De cursussen die het meest genoemd worden (uitgezonderd de fabrikantencursussen) zijn NEN 1010, VCA, Elektrisch Schakelen, STEK en NEN Uit de subsidieadministratie van OTIB valt te achterhalen welke cursussen het meest gesubsidieerd worden. Dit geeft een beeld van de meest gevolgde cursussen, maar het beeld is niet volledig, omdat alleen de gesubsidieerde cursussen in de subsidieadministratie zijn opgenomen. Toch kunnen we hieruit een indicatie verkrijgen van veel gevolgde cursussen en opleidingen. OTIB hanteerde in 2004 twee subsidiesystemen. Het subsidiesysteem van (het voormalige) OLC is in de Osiris-subsidieadministratie verwerkt, het systeem van (voormalig) OFE in OIS-DOS. Omdat de subsidiesystematiek van beide systemen niet vergelijkbaar is, hebben we de meest gesubsidieerde cursussen afzonderlijk in tabel 5.6 opgenomen. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 47

48 tabel 5.6 Osiris Cursus Top tien meest door OTIB gesubsidieerde cursussen in 2004, bron OSIRIS en OIS- DOS OIS-DOS Cursus Dagen vergoed Dagen vergoed Basis veiligheid (VCA I) 3109,5 Basisveiligheid (VCA 1) 3506 Tekst / dataverwerking (basis) 1589,5 Subsidiecursus 1 dag 2602 Bedrijfshulpverlening (herhaling) 1069 Monteur Beveiliging (MBV) 2570 Management/Leidinggeven 1051 De technicus als verkoper 2201 Personeel 879 Installeren van brandmeldsystemen 2163 Klantgericht werken 865,5 Veiligheid voor operationeel leidinggevenden 1764 (VOL) Veiligheid voor operationeel leidinggevenden 790,5 NEN 1010; opfriscursus, 5e druk 1416 (VOL-VCA) Bedrijfshulpverlening 782,5 Subsidiecursus 2 dagen 1346 NEN ,5 Subsidiecursus 3 dagen 1245 Rijvaardigheid 692,5 Bedrijfshulpverlener RBOC 1168 In allebei de subsidiesystemen zien we de VCA-cursussen en bedrijfshulpverlening in de 10 meest gesubsidieerde cursussen voorkomen. Daarnaast zien we dat in allebei de systemen ook een marketingachtige cursus in de top tien staat. We doelen hierbij specifiek op de cursussen Klantgericht Werken en De Technicus als Verkoper. Dat deze twee cursussen in de top tien van meest gesubsidieerde cursussen voorkomen kan er op wijzen dat ook bedrijven van mening zijn dat van het personeel een uitbreiding van vaardigheden wordt verwacht en dat communicatie- en marketingvaardigheden tot het basispakket van een installateur gaan behoren. Verder zien we dat er weinig specifieke vaktechnische cursussen in de lijst van meest gesubsidieerde cursussen staan. In Osiris is geen enkele technische cursus in de top tien te vinden, in OIS-DOS de cursussen Monteur Beveiliging en Installeren van Brandmeldsystemen. Nu maakt de aard van de subsidiesystematiek ook, dat het waarschijnlijker is dat in OIS-DOS een technische cursus in de top tien terecht komt. OFE (het fonds dat OIS-DOS gebruikte)hanteerde namelijk een systeem waarbij het fonds cursussen aanbood waar bedrijven hun werknemers naar toe konden sturen. In het aanbod van het fonds zal een aanzienlijk deel vaktechnische cursussen zijn geweest. OLC daarentegen hanteerde een systeem waarbij een bedrijf een door de werknemers gevolgde cursus achteraf kan declareren bij het fonds. Hierin hebben de bedrijven dus meer vrijheid om een eigen cursus te kiezen. Een verdere analyse van de OSIRIS-subsidieadministratie leert, dat ruim 2 keer zoveel scholingsdagen aan algemene en niet-technische cursussen en opleidingen worden geconsumeerd dan aan vaktechnische opleidingen. Gezien de innovaties die op de branche afkomen is het toch belangrijk dat bedrijven ook op vaktechnisch gebied blijven scholen. De behoefte aan technische kennis wordt niet minder, er is juist behoefte aan meer technische kennis op een breder gebied. Deze kennis kan niet uit fabrikanten- en leveranciercursussen worden gehaald (dit zijn wel technische cursussen maar meestal te specifiek voor een apparaat of merk), en daarom is het voor OTIB zaak bedrijven te stimuleren meer op vaktechnisch gebied te scholen. Samenvattend kunnen we stellen dat 80% van de bedrijven een of meer werknemers in 2004 naar een cursus heeft gestuurd. Van de gesubsidieerde cursussen zien we dat de VCA-cursussen en Bedrijfshulpverlening zowel bij de installatie- als de elektrotechnische bedrijven bij de 10 meest gesubsidieerde cursussen voorkomen. Daarnaast zien we dat ook cursussen die werken aan marketing- en communicatieve vaardigheden bij de meest gesubsidieerde cursussen voorkomen. Op vaktechnisch gebied wordt veel minder bijgeschoold. 48 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

49 5.2 Aansluiting van het beroepsonderwijs op de innovatieve ontwikkelingen Innovatie, beroepsonderwijs en bijscholing In tabel 5.1 hebben we gezien dat niet alle ontwikkelingen op alle innovatiegebieden zo actueel zijn dat deze in het bijscholingsonderwijs aan de orde moeten komen. Voor het reguliere beroepsonderwijs ligt dat anders. Hier speelt niet alleen de actualiteitsvraag (actuele ontwikkelingen moeten zeker in het regulier onderwijs worden opgenomen), maar het regulier onderwijs moet ook verder vooruit kijken en inspelen op ontwikkelingen die op langere termijn actueel worden. In het beroepsonderwijs worden immers de vakmensen van morgen opgeleid en deze moeten nu al worden uitgerust met de voor morgen noodzakelijke kennis. Vandaar dat in de tabel ook is aangegeven dat alle innovatiegebieden in het reguliere beroepsonderwijs aan de orde dienen te komen. Dat betekent dat het beroepsonderwijs nog meer gespitst moet zijn op nieuwe ontwikkelingen en daarin verder vooruit moet denken dan het bijscholingsonderwijs. Niet alle ontwikkelingen vinden echter op dezelfde termijn hun toepassing en zullen dezelfde impact hebben voor de kennis die een installateur van morgen. In paragraaf 5.1 zijn de ontwikkelingen en innovatiegebieden aangegeven die zo actueel dan wel ingrijpend zijn dat er op die gebieden bijscholing voor werkenden moet worden ontwikkeld. Deze gebieden zijn ook voor het regulier beroepsonderwijs de eerste aandachtsgebieden. Het gaat hier dan om de innovatiethema s Comfortabel Wonen en Werken en Decentrale Energievoorziening. De andere thema s, Het Energiezuinige Gebouw en Integraal Bouwen zijn minder actueel, maar daarom niet minder belangrijk voor de installatiebranche. Het is zaak om ook in het regulier beroepsonderwijs ontwikkelingen op deze gebieden onder de aandacht te brengen Behoefte aan nieuwe vaardigheden Het geheel aan ontwikkelingen waar de installatiebranche mee te maken krijgt vraagt, naast de noodzakelijke kennis voor de specifieke toepassing van deze concrete ontwikkelingen om nieuwe vaardigheden van de installateur. De rol van de installateur verandert, en ook op deze veranderende rol moet het onderwijs inspelen. Dwars door de innovatiethema s en innovatiegebieden heen zijn er drie thema s te onderscheiden die de komende jaren voor het onderwijs van belang zullen zijn. Dat zijn Duurzame Energie, de Installateur als Adviseur en Integratie van Kennis. We zullen op deze drie thema s nader ingaan. Duurzame Energie Energiebesparing, duurzame energiebronnen en alternatieve energieopwekking, energieopslag: het zijn en blijven belangrijke thema s voor de installatiebranche. Ook al wordt van overheidswege duurzame energie en energiebesparing niet meer zo gestimuleerd (diverse subsidies op energiebesparing en duurzame energieopwekking zijn afgeschaft), door de steeds stijgende energieprijzen zal het belang van energiebesparing en duurzame energie alleen maar toenemen. Dat blijkt ook uit het gegeven dat twee van de 4 innovatiethema s betrekking hebben op duurzame energie en energiebesparing. Voor de installateur betekent dit dat deze steeds meer kennis zal moeten hebben van duurzame energie bronnen, energieopslag, alternatieve vormen van energieopwekking, mogelijke vormen van energiebesparende maatregelen, energieprestatie van gebouwen, enz. Duurzame energie zal zo n gemeengoed worden dat deze technieken niet meer voorbehouden kunnen zijn aan enkele specialisten of specialistische bedrijven, maar tot de bagage van iedere installateur moeten gaan behoren. De installateur als adviseur Door de aandacht voor de energieprestaties van een gebouw, wordt er al in een vroeg stadium nagedacht over het beheersbaar maken van energiestromen en de technische oplossingen hiervoor. Hierdoor zullen ook beslissingen over de technische installaties steeds vroeger in het bouwproces worden genomen. Wil de installatiebranche zich hierin positioneren dan zal de installateur ook de rol van adviseur in dit proces moeten aannemen. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 49

50 De rol van adviseur betekent ook andere vaardigheden voor de installateur. Het is niet meer voldoende om een gedegen technische kennis van elektrotechnische dan wel werktuigkundige installaties te hebben. Communicatieve vaardigheden, meedenken met klanten, marketingkennis, het zijn allemaal zaken die de installateur van de toekomst, naast zijn technisch inhoudelijke kennis, zich eigen zal moeten maken. Bovendien blijft de technische kennis niet meer beperkt tot de specifieke installatie. Zaken als investeringskosten, energiegebruik, binnenklimaat en beheer en onderhoud moeten bij een adviserende rol van de installateur aandacht krijgen, en zullen dus ook in het beroepsonderwijs aan de orde moeten komen. Integratie van kennis De veranderende rol van de installateur heeft ook gevolgen voor de specifieke kennis van het vakgebied. De toenemende integratie in de ontwerp- en beheerfase maakt dat de grenzen tussen de vakgebieden zullen vervagen. De installateur zal in toenemende mate zowel kennis van elektrotechniek, regeltechniek, werktuigbouw als ICT moeten hebben. Dat betekent dat ook in het beroepsonderwijs al deze onderwerpen aan de orde moeten komen en specifieke opleidingen zoals elektrotechnisch of werktuigkundig installateur plaats moeten gaan maken voor een installateur die kennis heeft van alle bovengenoemde aspecten Aansluiting van het huidig beroepsonderwijs op de behoefte van bedrijven In het onderzoek onder bedrijven is werkgevers gevraagd hun oordeel te geven over de aansluiting van het huidige beroepsonderwijs op de beroepspraktijk. De antwoorden op deze vraag zijn voor de bedrijven in de elektrotechniek en de bedrijven in de installatie- en koudetechniek afzonderlijk uitgewerkt. De resultaten zijn weergegeven in figuur 5.1. Hier staat per opleidingsniveau (opgedeeld in VMBO, MBO niveau 1 tot en met 4 en HBO/WO) in een horizontale balk de relatieve verdeling van de antwoordcategorieën in verschillende tinten, van licht (uitstekend) naar donker (slecht). Daarnaast is de categorie weet niet/geen mening in een afzonderlijke grijstint weergegeven. Elektrotechniek hbo/wo mbo-4 mbo-3 mbo-2 mbo-1 uitstekend goed neutraal matig onvoldoende weet niet vmbo 0% 20% 40% 60% 80% 100% 50 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

51 Installatie-/Koudetechniek hbo/wo mbo-4 mbo-3 mbo-2 mbo-1 uitstekend goed neutraal matig onvoldoende weet niet vmbo 0% 20% 40% 60% 80% 100% figuur 5.1 Visie werkgevers op aansluiting van beroepsopleiding op beroepspraktijk, naar vakgebied en niveau opleiding (bron MarktMonitor) Uit figuur 5.1 blijkt dat werkgevers uit het vakgebied Elektrotechniek niet bijzonder positief zijn over de aansluiting tussen het beroepsonderwijs en de werkzaamheden in het bedrijf. Zowel over het VMBO als de MBO niveaus 1 tot en met 3 is het aandeel werkgevers dat de aansluiting tussen onderwijs en praktijk matig of onvoldoende beoordeelt groter dan het aandeel werkgevers dat de aansluiting uitstekend of goed vindt. Het onderwijs op MBO niveau 4 en het HBO/WO daarentegen wordt door een groter aandeel van de werkgevers het onderwijs als uitstekend of goed beoordeeld, in vergelijking met het aandeel beoordelingen als matig en onvoldoende. Ook valt op dat het aandeel werkgevers dat neutraal of weet niet heeft geantwoord op elk niveau aanzienlijk is. Aan deze antwoorden kan daarom geen oordeel worden verbonden. In de Installatie- en Koudetechniek heeft ook een groot deel van de werkgevers neutraal of weet niet geantwoord op de vraag naar de aansluiting tussen beroepsonderwijs en praktijk (zie figuur 3.2). Ook hier geldt dat de werkgevers positiever zijn over de opleidingen op de hogere niveaus dan op de lagere niveaus. Over het VMBO en de MBO-opleidingen op niveau 1 en niveau 2 zegt een groter deel van de installatietechnische werkgevers dat de aansluiting van het onderwijs matig of onvoldoende is dan dat werkgevers aangeven dat de aansluiting goed is. Voor de MBO-opleidingen op niveau 3 en niveau 4 en het HBO/WO geldt de omgekeerde situatie. Geen enkele van de werkgevers in de Koude- en Installatietechniek heeft de aansluiting tussen onderwijs en beroepspraktijk beoordeeld als uitstekend. De aspecten waarover de werkgevers het meest ontevreden zijn hebben betrekking op kennis (vooral materiaal- en gereedschapskennis, maar ook kennis van regelgeving), (een gebrek aan) praktische vaardigheden en de motivatie of werkhouding. Opmerkingen over specifieke beroepsopleidingen gingen in de helft van de gevallen over het Middelbaar Beroepsonderwijs en iets minder over het Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs. Daarnaast wordt het HBO een enkele keer genoemd, evenals stichting Elektrowerk en de opleiding Telefonie. Tweederde van de opmerkingen werden gemaakt door elektrotechnische installatiebedrijven, een derde door werktuigkundige installatiebedrijven. De meeste opmerkingen over de beroepsopleidingen hebben dezelfde strekking als hierboven beschreven: een gebrek aan specifieke kennis en in het algemeen een te laag niveau. Een paar opmerkingen gaan over de collegeachtige wijze van lesgeven, die niet geschikt genoemd wordt voor de leerlingen en het competentiegericht onderwijs. Samenvattend Een groot deel van de werkgevers beoordeelt de aansluiting van de beroepsopleidingen op de beroepspraktijk als neutraal. Voor met name leerlingen uit het HBO of WO Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 51

52 geldt dat een groot aantal respondent hier geen uitspraak over kan doen. Over de aansluiting van de beroepsopleiding op de beroepspraktijk op de lagere niveaus zijn de werkgevers uit de Koudetechniek, Installatietechniek en Elektrotechniek eerder negatief dan positief. De ontevredenheid richt zich op het gebrek aan (vak)kennis, te weinig praktijkscholing, en de motivatie of werkmentaliteit van de instromende werknemers. De resultaten zouden een aanwijzing kunnen zijn dat de aansluiting van het beroepsonderwijs op met name de lagere niveaus problematisch verloopt. Het is zorgwekkend dat een deel van de werkgevers ontevreden is over de aansluiting. De branche is gebaat bij voldoende en goed gekwalificeerd personeel. Ook indien een minderheid van de werkgevers ontevreden is over de aansluiting van bijvoorbeeld het MBO-4 onderwijs op de praktijk, blijft verkleining van de kloof tussen theorie en praktijk noodzakelijk. Echter bovenstaande resultaten dienen voorzichtig geïnterpreteerd te worden. Om hier echt een uitspraak over te doen is aanvullend onderzoek nodig naar bijvoorbeeld de verschillende werkzaamheden die deze instromers bij deze bedrijven uitvoeren. Daarnaast is niet alleen de mening van werkgevers van belang, ook de mening van docenten en de afgestudeerde leerlingen die in de branche zijn gaan werken moet hiervoor onderzocht worden. 52 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

53 6 Databronnen Bij de analyses die in dit rapport worden gepresenteerd is gebruik gemaakt van diverse databronnen. In deze paragraaf worden deze bronnen kort beschreven. I. Databron Dynamo MarktMonitor en TNO-stb hebben alle bestaande gegevens geactualiseerd. MarktMonitor door schriftelijk raadplegen van het Netwerk van Deskundigen, door TNO-stb is deskresearch uitgevoerd. De gezamenlijke resultaten zijn ingevoerd in Dynamo. Met een analyse (gatekeeping) op deze database zijn de onderliggende ontwikkelingen/innovaties samengebracht in innovatiegebieden en innovatiethema s die de belangrijkste technologische trends in de technische installatiebranche beschrijven. II. Bedrijvenbestand OTIB In dit bestand staan alle bedrijven geregistreerd die zijn aangesloten bij OTIB of SKO. In het bedrijvenbestand staan de naam- en adresgegevens van bedrijven, alsmede het aantal scholingsverlofdagen dat zij toegekend hebben gekregen. Iedere werknemer in de technische installatiebranche draagt een bepaald percentage van zijn inkomen af aan het fonds, wat hem onder meer recht geeft op één scholingsverlofdag per jaar. De scholingsverlofdagen worden per jaar aan de werkgever toegekend op basis van het aantal personen dat op 1 januari van dat jaar in dienst is. Dit bestand wordt geadministreerd door het pensioenfonds Mn Services. III. Vestigingen grote bedrijven Er is in Nederland een aantal grote bedrijven die administratief in één plaats gevestigd zijn, maar vestigingen hebben verspreid over het land. Op basis van het bedrijvenbestand is niet te achterhalen hoeveel vestigingen deze grote bedrijven hebben en waar deze gevestigd zijn. Daartoe is aanvullend onderzoek uitgevoerd onder bedrijven groter dan 150 werknemers. IV. Coördinaten- en postcodetabel In deze tabel staat voor elke postcode een x- en y-coördinaat vermeld. Alle postcodes in één plaats hebben dezelfde x- en y-coördinaat. Deze tabel wordt gebruikt om afstanden tussen twee plaatsen te berekenen (bijvoorbeeld de afstand tussen de woonplaats van een werknemer en de plaats waar het bedrijf is gevestigd). V. Onderzoek onder bedrijven Marktmonitor onderzoekt jaarlijks in opdracht van OTIB de toepassing van nieuwe technologieën bij een representatieve steekproef van bedrijven uit de technische installatiebranche. In de vragenlijst wordt ook de scholingsvraag die de toepassing van nieuwe technologieën met zich meebrengt gemeten, alsmede de werknemers die met nieuwe ontwikkelingen in aanraking komen. Zo wordt een beeld gekregen van de beroepen en functies die het meest aan verandering onderhevig zijn, en waar mogelijk een grotere behoefte aan scholing bestaat. VI. Netwerken MarktMonitor onderhoudt een netwerk van deskundigen. Middels dit netwerk worden vroegtijdig signalen verzameld op het gebied van technologie, alsmede op het gebied van maatschappij, branche, arbeidsmarkt en scholing. Signalen worden verzameld middels gesprekken, enquêtes en deskresearch. Binnen de deskresearch wordt gekeken naar onder meer beurzen, vaktijdschriften, nieuwsbrieven en websites. Hierbij wordt niet alleen naar nationale, maar ook naar internationale ontwikkelingen gekeken, onder meer via de Technische Wetenschappelijk Attachés [TWA] en het Dynamo-traject van het ministerie van Economische Zaken [EZ]. Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 53

54

55 Bijlagen

56

57 Bijlage 1. Netwerkleden Technische InstallatieBranche 2005 Alle experts uit het huidige netwerk zijn geraadpleegd via een mailing. Dit is gedaan door de door de netwerkleden een overzicht van de bekende ontwikkelingen toe te sturen en te laten scoren evenals naar aanvullende ontwikkelingen te vragen. Hieronder is een overzicht opgenomen van de netwerkleden en de bedrijven waar zij werkzaam zijn. In de derde kolom is gespecificeerd of het netwerklid bij een van de netwerkbijeenkomsten aanwezig is geweest. Organisatie Netwerkleden Deelnemer netwerk bijeenkomst ALABelektro E.J. Wagenaar H.M.A. Janssen Groesbeek W.M. Baert Arcadis Bouw en Vastgoed afdeling Binnenmilieu A.H.H. Schmitz x en energie BAM Techniek J. van Ravenswaaij x Barcol Air J. Jansen x BDA buro dakadvies B.V. Beck Loodgieters & Installatiebedrijf v/d Kroef B.V. Bronconsult Brugman Radiatoren Cauberg-Huygen Domotica Platform A.F. van den Hout Zirkzee B. Bronsema H. Velten E. Willems B.H. Uythof DWA Installatie- en energieadvies G.H. ten Bolscher x Eaton Holec H. Huisman x ECN E.J. Bakker x ECN Electro-Technisch Bureau Smit en Van der Linden B.V. J.K. Kok Van Nieuwenhuijsen el-tec Elektrotechnologie Stoppelenburg x Energie Service Noord-West Energieprojecten.com P. Bak K. de Jong Essent Netwerk B.V. F. van Loon x Famostar emergency lighting GE Security Nederland Geberit B.V. J. Nota H. Wildeman A.J.M. van der Zwan GTI Installatietechniek Brabant B.V. (Oisterwijk) H.F.J.M. Remmers GTI nv, Utilitaire Automatisering G. Rooijakkers x Gunneman B.V. HATEHA B.V. HiTECHnologies A. voor 't Hekke M. van Leer H.A. Koetsier HOMIJ Technische Installaties bv P.R. Korthof x Intertek Caleb Brett Isolectra H. Roodenburg R.H. Jongen ISSO G. van Dijk x Itho BV J. Tromp J. van Walraven Holding B.V. J. Nijssen Kenteq Kenteq J. van Os J.A. den Blanken x x x x Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 57

58 Organisatie Netwerkleden Deelnemer netwerk bijeenkomst Kenteq W. Verhoeven Ko Hartog Verkeerstechniek B.V. L.G. Slippens Kontek Engineering BV R. Steine x Mitsubishi Elevator Europe B.V. H. van de Pasch Monarch BV R. Harms Nathan Import/Export BV P.G. Centen Nedap M. Nieuwenhuis NRE NV P. Maas Otib T. van den Hout x Otib W. Ladiges x Otib J. Hendriks x Project Bureau Duurzame Energie H.C. Wouters Raadgevend Technies Buro Van Heugten bv Prof. Ir.P. Luscuere Regelpartners BV G. de Koning x Remeha B.V. A.A. Maaren x Reznor Europe N.V. T. Mulder ROI nederland H. Kaspers Saia-Burgess Benelux BV T. Poulissen SAOB W. Balk x SBR H. Vingerling x Siemens Landis Staefa Division J. Kerdel Stabiplan BV G.W. Sloof x Stichting STABU (Ede) C. Cornax x T.I.B.N. B.V W.M.F. de Vries x Technisch Bureau Merford bv P. Broosens x Technische Universiteit Eindhoven W. Zeiler. Tno C. Cox x TNO-MEP A.A.L. Traversari MBA Tour Andersson P.J. Huisman TU Delft A.H.C.van Paassen TVVL W.M.F. de vries Uneto-VNI M. van der Helm x Uneto-VNI A. van Duynen Uneto-VNI F. Vos Uneto-VNI P. Helmink Uneto-VNI T. Heemskerk Uneto-VNI W. Scheffer UNETO-VNI F. Vos Unica gebouwautomatisering J.G. Harmsen Unica Installatiegroep B.V. Westervaarder x VECAI J.P. Wehrmeijer Vegro BV J.F.G. Prang Verkaart Groep BV H. Verkaart Watts Ocean BV J.P.A. Willeumier x Woningborg B. van Buuren x WTH-Vloerverwarming R. Verbraak 58 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

59 Bijlage 2. Gesignaleerde ontwikkelingen en aansluiting op innovatiegebied 2005 tabel 6.1 Overzicht ontwikkelingen 2004 met aansluiting op innovatiegebied 2005 Elektrotechniek Ontwikkelingen Elektrotechniek ICT/Industriële automatisering Innovatiegebied De grens tussen software en hardware vervaagt steeds meer Interconnectiviteit van producten neemt toe Embedded technology wordt steeds meer toegepast VoIP (Voice over Internet Protocol) wordt steeds meer gebruikt De vraag naar open source software neemt toe Ontwikkelingen Elektrotechniek Huis, tuin en keuken 1.6 IP is het protocol voor de toekomst voor zowel de ICT als de industr. Autom. Innovatiegebied Draadloze toepassingen worden vaker ingevoerd Domotica toepassingen nemen toe Digitale TV wordt ingevoerd Er is een tendens naar 1 netwerk dat alles faciliteert (stroomtoevoer, CAI, telefoon etc.) 2.5 Blue Ray DVD is de toekomstige opslagmethode Zelfsturende systemen worden vaker ingevoerd Ontwikkelingen Elektrotechniek Energieopwekking en distributie Innovatiegebied WKK (warmte-kracht-koppeling) toepassingen nemen toe Zonnepanelen en windturbines worden goedkoper en efficiënter De kwaliteit van stroom wordt steeds belangrijker Biomassa verbrandingsmethoden worden ingevoerd Brandstofcel technologie wordt ingevoerd en wordt in meer toepassingen gebruikt 3.6 Waterstof is de energiedrager van de toekomst Ontwikkelingen Elektrotechniek Algemene ontwikkelingen elektrotechniek Innovatiegebied Integratie van producten neemt toe EMC (elektromagnetische compatibiliteit) wordt steeds belangrijker Interferentie wordt een steeds belangrijker onderwerp ESD (elektrostatische ontlading) wordt een belangrijker onderwerp Flexibele oplossingen worden steeds meer geëist door de klant Installaties en toepassingen worden steeds meer plug & play gebouwd 2.4 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 59

60 Ontwikkelingen Elektrotechniek Ontwikkelingen in diverse vakgebieden binnen de elektrotechniek Innovatiegebied RFID gaat voor een revolutie zorgen in de IA en distributie Miniaturisatie neemt toe (nanotechnologie tot op atomair niveau) Centrale aansturing neemt toe LED en OLED technologie gaat de traditionele verlichting vervangen Meten wordt nauwkeuriger en sneller Glasvezel wordt het netwerkmedium voor de toekomst 3.4 Installatietechniek Ontwikkelingen Installatietechniek Duurzame technologieën Innovatiegebied toepassingsmogelijkheden warmtepompen neemt verder toe WKK wordt belangrijker toepassing in woning en kleine utiliteit waterstof/brandstofcel technologie als nieuwe energiedrager tijdelijke energieopslag (korte en lange termijn) is noodzakelijk nul-energiewoning wordt voor nieuwbouw standaard ontwikkelingen op zonne-energiegebied zorgen voor brede toepassing 1.3 Ontwikkelingen Installatietechniek Comfort en binnenklimaat Innovatiegebied koeling is sterke groeimarkt (zowel voor woningbouw als utiliteit) natuurlijke ventilatie en vrije koeling krijgen de overhand LTV warmteafgifte wordt ontwerpuitgangspunt voor nieuwbouw en bestaande bouw waterzijdig inregelen wordt standaardprotocol bij ontwerp en installatie woon/werkcomfort vraagt om regeling per vertrek 3.3 Ontwikkelingen Installatietechniek Internettechnologie en automatisering Innovatiegebied GBS versmelt steeds meer met de werkplekautomatisering domotica wordt standaard uitrusting in nieuwbouw bij klimaatregeling wordt meer gebruik gemaakt van draadloze technieken steeds meer apparatuur wordt voorzien van geïntegreerde regeltechnologie service technici krijgen steeds meer te maken meer geavanceerde regelingen Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche

61 Ontwikkelingen installatietechniek Integraal ontwerpen Innovatiegebied er vindt verdergaande integratie plaats van technische disciplines (E+W) ontwerppraktijk kan niet zonder simulatiepakketten zoals CFD er is een stijgende vraag naar IFD gebouwen LCC wordt norm bij het ontwerp van gebouwen en installaties (E+W) Ontwikkelingen Installatietechniek Bouwproces 5.1 de hoge snelheid van het bouwproces maakt verdergaande prefabricage noodzakelijk 4.1 IO leidt tot hoge mate van integratie van bouwkunde, fysica en installatietechniek Innovatiegebied bedrijven moeten kiezen tussen specialiseren of verbreden/samenwerken groeiende kennisbehoefte door toename van de complexiteit van de techniek het vakmanschap in ontwerp en uitvoering verschraald fabrikanten spelen in op afname vakmanschap met hoogwaardige plug & play 2.4 Technologische trends en ontwikkelingen in de technische installatiebranche 61

62

63

64 MarktMonitor Johan van Oldenbarneveltlaan 11 Postbus AJ Woerden tel. (0348) fax (0348)