Verkort Jaarverslag TenneT 2012

Transcriptie

1 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

2 2 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

3 Inhoudsopgave 01 Profiel Netkaart Geconsolideerde kerncijfers Verslag van de voorzitter Missie, visie en strategie Verslag van de Raad van Bestuur 20 Belangrijkste gebeurtenissen in Financiële gang van zaken 24 Personeel en organisatie 32 Veiligheid 34 Beveiliging en crisisbeheersing 35 Innovatie Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 38 MVO-strategie 39 Maatschappij en markten 41 Milieu Corporate Governance Bericht van de Raad van Commissarissen Verkorte jaarrekening Afkortingen, definities en ratio s 67 Het Verkort Jaarverslag 2012 is een verkorte Nederlandstalige versie van het Engelstalige Integrated Annual Report 2012 van TenneT Holding B.V. Het Integrated Annual Report 2012 is het officiële verslagleggingsdocument voor Nederlandse statutaire doeleinden. Bij (interpretatie)verschillen en/of tegenstrijdigheden dient het Integrated Annual Report 2012 te worden aangehouden. Voor meer informatie wordt verwezen naar het Integrated Annual Report 2012, digitaal beschikbaar op U kunt een papieren exemplaar van ons Engelstalige Integrated Annual Report 2012 en van ons Verkort Jaarverslag 2012 bestellen via TenneT Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt zonder uitdrukkelijke toestemming van TenneT. Aan de inhoud van dit document kunnen geen rechten worden ontleend. maart 2013 Verkort Jaarverslag TenneT

4 01 Profiel TenneT Holding B.V. (TenneT) is een toonaangevende netbeheerder in Nederland, via haar dochteronderneming TenneT TSO B.V., en in een groot deel van Duitsland, via haar dochteronderneming TenneT TSO GmbH. Met kilometer aan hoogspanningsverbindingen en 36 miljoen eindgebruikers behoren we tot de vijf grootste elektriciteitstransporteurs van Europa. 4 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

5 Taken Als beheerder van het elektriciteitsnet (Transmission System Operator, TSO) bestaan de belangrijkste taken van TenneT uit (1) het verzorgen van transportdiensten door het aanleggen en onderhouden van een robuust hoogspanningsnet; (2) het verzorgen van systeemdiensten door het evenwicht tussen vraag naar en aanbod van elektriciteit 24 uur per dag en 7 dagen per week te handhaven; en (3) het faciliteren van de markt teneinde een liquide en stabiele markt te creëren met tarieven die aansluiten bij de omringende landen. De kaders waarbinnen wij deze activiteiten uitvoeren, zijn vastgelegd in de toepasselijke Nederlandse en Duitse wet- en regelgeving. Externe instanties houden toezicht op de naleving van deze wet- en regelgeving door TenneT. In Nederland worden de gereguleerde taken uitgevoerd door TenneT TSO B.V. en haar dochterondernemingen. In Duitsland worden deze taken uitgevoerd door TenneT TSO GmbH, TenneT Offshore GmbH en hun dochterondernemingen. Naast de gereguleerde taken voert TenneT de veiling van grensoverschrijdende transportcapaciteit uit. TenneT bouwt en beheert tevens elektriciteitsverbindingen met andere landen (interconnectoren). Daarnaast zijn wij aandeelhouder in een aantal Noordwest- Europese energiebeurzen. Deze nietgereguleerde taken vallen onder de rechtstreekse verantwoordelijkheid van TenneT Holding B.V. en worden uitgevoerd om de markt te stimuleren en goed te laten functioneren. TenneT beheert tevens een deel van de infrastructuur voor het uitzenden en ontvangen van omroep- en telecommunicatiesignalen. Verkort Jaarverslag TenneT

6 6 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

7 Meeden 50Hertz Transmission 02 Netkaart 380 kv-verbinding / station 380 kv-verbinding / station project 380 kv interconnectoren 220 kv-verbinding / station NORD.LINK (Noorwegen) SylWin1 Kassö (Denemarken) Ensted (Denemarken) 220 kv-verbinding project 220 kv interconnectoren 150 kv-verbinding / station BorWin4 BorWin3 Flensburg 150 kv-verbinding / station project 110 kv-verbinding / station 110 kv-verbinding / station project BorWin2 NorGer (Noorwegen) Zee interconnectoren Zee interconnectoren project NorNed (Noorwegen) BorWin1 HelWin2 Baltic cable (Zweden) Offshore verbinding Offshore verbinding project Offshore windpark COBRA (Denemarken) HelWin1 Audorf Kiel West Kiel Süd TenneT Hoofdkantoor TenneT kantoor Productie eenheden Stationsnaam NorNed 2 (Noorwegen) DolWin1 alpha ventus DolWin2 Stad DolWin3 Itzehoe Itzehoe West Aan deze kaart kunnen geen rechten worden ontleend. Brunsbüttel Büttel Lübeck Siems 1 februari 2013 Nordergründe Wilster Brokdorf Hamburg Nord Herrenwyk BC Riffgat Hagermarsch Inhausen Voslapp Abbenfleth Götzdorf Stade Kummerfeld Hamburg Nord (50Hertz) 50Hertz Transmission Maade Alfstedt Hamburg Ost (50Hertz) Eemshaven Oost Eemshaven Converterstation Eemshaven Emden / Borßum Conneforde Wilhelmshaven Unterweser Dollern Hamburg Süd (50Hertz) Krümmel (50Hertz) Krümmel Bergum Robbenplaat Vierverlaten Weiwerd Meeden Emden Ost Diele Huntdorf Elsfleth Farge Sottrum Lüneburg Louwsmeer Zeyerveen Rhede Ganderkesee Blockland Niedervieland Stadorf Oudehaske Dörpen West Niederlangen Cloppenburg Ost Wechold Ens Hessenweg Niederrhein (Duitsland) Meppen (Duitsland) St. Hülfe (Duitsland) Wehrendorf (Duitsland) Landesbergen Klein Ilsede Beverwijk Lelystad Zwolle Ovenstädt Lehrte Lehrte Mehrum Wahle Hattorf Oostzaan Hannover West Algermissen Braunschweig Nord Diemen Gronau (Duitsland) Gleidingen Helmstedt Wolmirstedt (Duitsland) Hallendorf Ede Arnhem Doetinchem Eickum Godenau Wateringen Westerlee Bleiswijk Waddinxveen Dodewaard Bielefeld/Oost (Duitsland) Bechterdissen Vörden Grohnde Erzhausen PSW BritNed (Groot-Brittannië) Maasvlakte Simonshaven Krimpen aan de IJssel Dordrecht Crayestein Wesel (Duitsland) Elsen Hardegsen Würgassen Geertruidenberg Boxmeer Gütersloh (Duitsland) Nehden (Duitsland) Göttingen Eindhoven Twistetal Sandershausen Borssele Weert Waldeck Bergshausen Van Eyck (België) Maasbracht Borken Zandvliet (België) Rommerskirchen (Duitsland) Siersdorf (Duitsland) Mecklar Vieselbach (Duitsland) Dillenburg Dauersberg (Duitsland) Asslar Gießen Nord Dipperz Altenfeld (Duitsland) Remptendorf (Duitsland) 380 kv-verbinding / station 380 kv-verbinding / station project Frankfurt Nord Frankfurt Südwest Karben Dörnigheim Großkrotzenburg Schweinfurt Bergrheinfeld Eltmann Redwitz Mechlenreuth 380 kv interconnectoren 220 kv-verbinding / station Urberach (Duitsland) Aschaffenburg Trennfeld Grafenrheinfeld Oberhaid Würgau Bamberg Bayreuth 220 kv-verbinding project 220 kv interconnectoren 150 kv-verbinding / station Höpfingen (Duitsland) Kupferzell (Duitsland) Kriegenbrunn Raitersaich Ludersheim Etzenricht Schwandorf Hradec (Tsjechië) Prestice (Tsjechië) 150 kv-verbinding / station project 110 kv-verbinding / station Regensburg 110 kv-verbinding / station project Ingolstadt Sittling Zee interconnectoren Zee interconnectoren project Offshore verbinding Meitingen (Duitsland) Zolling Irsching Altheim Isar Plattling Pleinting Schärding (APG) NorNed (Noorwege Jochenstein Offshore verbinding project Oberbachern Offshore windpark Dachau Neufinsing Simbach St. Peter (APG) TenneT Hoofdkantoor TenneT kantoor Menzing (SWM) Oberbrunn Ottenhofen Föhring (SWM) Marienberg Pirach APG Austria (Oostenrijk) NorNed 2 (Noorwegen) Productie eenheden Meeden Stationsnaam Stad Krün Sellrain Silz (Oostenrijk) Aan deze kaart kunnen geen rechten worden ontleend. 31 december 2012 Verkort Jaarverslag TenneT

8 03 Geconsolideerde kerncijfers Underlying financiële gegevens TenneT-groep (in EUR miljoenen) Omzet 1) EBIT EBITDA Rentedragende schulden Eigen vermogen Totaal activa Prestatie-indicatoren (KPI s) voor de TenneT-groep * Rendement op geïnvesteerd vermogen (vóór belastingen) 2) 8,6% 8,8% 10,6% FFO / nettoschuld 2) 16,0% 19,4% 19,7% Toename EBIT 2) 24,3% 7,0% 446,5% Prestatie-indicatoren (KPI s) Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen NL NL D D Totaal Totaal Netverliezen (GWh) SF6-uitstoot (kg) Bijpersingen van olie (liter) n.v.t. n.v.t Bodemcalamiteiten (aantal) Vluchtige Organische Stoffen (kg) Aantal ongevallen met verzuim per miljoen gewerkte uren (Lost Time Incident Frequency, LTIF) (inclusief aannemers) 1,34 2,18 8,43 7,84 4,81 3,81 Medewerkers en klanten Aantal medewerkers (exclusief externe medewerkers) in FTE s Aantal externe medewerkers in FTE s Ziekteverzuim (%) 2,8 2,5 2,8 Medewerkerstevredenheid n.v.t. 7,7 7,8 Klanttevredenheid 7.9 n.v.t. 7,2 8 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

9 Technische gegevens NL D NL D NL D Circuitlengte (in km) 450 kv gelijkstroom 3) kv kv gelijkstroom kv kv kv kv Totale circuitlengte (in km) Stations 380 kv kv kv kv Totaal aantal stations Converterstations Import (GWh) Export (GWh) Gegevens 220/380 kv-net: - Aantal onderbrekingen 0 5) in de elektriciteitsvoorziening - Niet geleverde energie (MWh) 4) ,8 Gegevens 110/150 kv-net: - Aantal onderbrekingen in de elektriciteitsvoorziening - Niet geleverde energie (MWh) 5) ) In 2010 waren de underlying financiële gegevens voor Duitsland gebaseerd op IFRS-grondslagen. De underlying financiële gegevens zijn vanaf 2011 geharmoniseerd. Voor meer informatie wordt verwezen naar noot 3.1 en noot 5 bij de geconsolideerde jaarrekening. 2) Zie het hoofdstuk Afkortingen, definities en verhoudingsgetallen voor een definitie van dit begrip. 3) Dit betreft de 580 km lange NorNed-hoogspanningsgelijkstroomkabel en de 260 km lange BritNed-hoogspanningsgelijkstroomkabel. Statnett is eigenaar van de noordelijke helft van de NorNed-kabel en TenneT is eigenaar van de zuidelijke helft. Het Britse energiebedrijf National Grid en TenneT zijn beide eigenaar van 50% van de BritNed-kabel via hun gezamenlijke onderneming BritNed Development Limited. 4) Omvat alle energie die niet wordt geleverd als gevolg van onderbrekingen in het transport van elektriciteit naar een aansluiting, ongeacht de redundantie van de aansluiting en ongeacht of de aangesloten partij een producent (opwekking) of een afnemer (belasting) is. 5) Deze cijfers zijn gebaseerd op contractuele relaties. Op basis van technische definities is één onderbreking in de elektriciteitsvoorziening op het 110/150 kv-net (17 MWh energie niet geleverd) toegekend aan het Nederlandse 220 kv-net (NESTOR-database). Verkort Jaarverslag TenneT

10 10 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

11 04 Verslag van de voorzitter De energiesector verandert in hoog tempo, een ontwikkeling die zich ook in 2012 sterk heeft voortgezet. De Verenigde Staten richten zich steeds meer op (schalie)gas en beschikken daardoor over overschot aan steenkool. Dit heeft gevolgen voor de Europese markt: kolen zijn interessanter geworden vanuit het oogpunt van kosten. Samen met de lagere transportkosten als gevolg van de economische crisis en de lage CO 2 -prijzen heeft dit ervoor gezorgd dat energieproductie in kolencentrales steeds belangrijker wordt. De kosteneffectiviteit van vooral gascentrales is hierdoor onder druk komen te staan. Ook de interne Europese markt heeft in belangrijke mate aan deze situatie bijgedragen. De snelle ontwikkeling van gesubsidieerde duurzame energie (wind- en zonne-energie) in Duitsland heeft een aanzienlijk destabiliserend effect op de energiemarkt. Het komt regelmatig voor dat er zoveel groene energie in Duitsland wordt opgewekt, dat het aanbod groter is dan de vraag. Dit kan soms leiden tot negatieve energieprijzen, zoals vorig jaar rond Kerstmis, toen de prijzen min 200 euro per megawattuur bedroegen. Onder deze omstandigheden worden zelfs de meest moderne, schone, efficiënte en flexibele energiecentrales ter wereld die investeringen van miljarden euro s vertegenwoordigen uit de markt gedrukt, ook al hebben we juist deze centrales in de komende decennia hard nodig, in combinatie met het moeilijk voorspelbare en fluctuerende aanbod van wind- en zonne-energie. Deze volatiliteit stelt hoge eisen aan ons net, dat tegelijkertijd betrouwbaar en flexibel moet zijn. Betrouwbaarheid draait om een ongewijzigd hoge leveringszekerheid voor onze ca. 36 miljoen eindgebruikers, die kunnen vertrouwen op een netbeschikbaarheid van bijna 100%. Met deze leveringszekerheid behoort TenneT tot de wereldtop. Vrijwel iedereen beschouwt deze hoge leveringszekerheid als vanzelfsprekend en dit leidt tot een paradox. Omdat onze elektriciteitsvoorziening zo betrouwbaar is, houden mensen nauwelijks rekening met mogelijke stroomstoringen en de gevolgen daarvan. Tegelijkertijd is hun afhankelijkheid van elektriciteit aanzienlijk toegenomen. Door deze paradox heeft een onverhoopte storing nog grotere gevolgen. Om een voorbeeld te geven: een stroomstoring overdag in de Randstad zou de maatschappij ruim 70 miljoen euro per uur kosten. Verkort Jaarverslag TenneT

12 Netuitbreiding Met het oog op de toekomst investeert TenneT flink in verdere netuitbreidingen. Ruim 300 projecten zijn daartoe in voorbereiding of uitvoering in Nederland, waaronder vier grote nieuwe hoogspanningsverbindingen. Een van deze verbindingen, het zogeheten Randstad 380 kv -project, zal leiden tot een structurele verbetering van de leveringszekerheid in deze economisch belangrijke regio. Het zuidelijke deel van de verbinding wordt in 2013 in gebruik genomen. TenneT gaat in de komende jaren ruim 20 kilometer ondergrondse kabel aanleggen als onderdeel van de Randstad 380 kv-verbinding. Dit wordt verdeeld in stukken over de gehele route, die meer dan 80 kilometer lang is. Aangezien de ondergrondse aanleg van een 380 kv-verbinding met een hoog transportvermogen over een dergelijke lange afstand wereldwijd nog niet eerder is vertoond, wordt Nederland hiermee koploper op het gebied van innovatieve aanleg van hoogspanningskabels. TenneT werkt momenteel aan de aansluiting van Windpark Noordoostpolder en levert daarmee een aanzienlijke bijdrage aan de opwekking van duurzame energie in Nederland. De eerste windmolen zal naar verwachting begin 2014 op het net worden aangesloten. In Duitsland worden negen grote projecten uitgevoerd ter versterking en uitbreiding van de noord-zuid-verbinding (380 kv), met name om windenergie naar eindgebruikers te transporteren. In totaal staan er 500 kilometer aan nieuwe verbindingen gepland. Door het Duitse net te versterken, wordt het Nederlandse net minder zwaar belast. We voeren een intensieve dialoog met de politiek, plaatselijke belanghebbenden en de samenleving over de beste manier om deze belangrijke verbindingen aan te leggen. Energietransitie TenneT is momenteel de grootste investeerder in de overgang naar een meer duurzame energievoorziening in Duitsland (Energiewende). Vanwege het snel toenemende aanbod van duurzame energie en de nogal abrupte uitfasering van kerncentrales is het risico op instabiliteit in de Duitse elektriciteitsnetten aanzienlijk groter dan in voorgaande jaren. Wij hebben daarom de zogeheten koudereserves in Duitsland verdubbeld om voor een afdoende veiligheidsbuffer te zorgen. De situatie in Nederland verschilt volledig van die in Duitsland. Hier heeft geen plotselinge daling van de beschikbare productiecapaciteit plaatsgevonden. TenneT is daarom voorstander van een geleidelijke overgang naar duurzaamheid in Nederland. Daarnaast is er een wettelijk, bij voorkeur Europees, kader nodig waarbinnen de marktpartijen de benodigde miljardeninvesteringen kunnen doen. Ruim een jaar geleden gaf TenneT in Duitsland de aanzet tot een discussie over de haalbaarheid van de gewenste ontwikkeling van windenergie op zee. De haalbaarheid werd onder meer bemoeilijkt door een gebrek aan regulering en langetermijnplanning. Het is goed om te constateren dat TenneTs duidelijke en urgente aanbevelingen inmiddels zijn opgenomen in de nieuwe Duitse energiewet. Dringend noodzakelijke bepalingen over aansprakelijkheid en een ontwikkelingsplan voor windenergie op zee zijn nu vastgelegd in deze wet, waardoor de weg is vrijgemaakt voor verdere ontwikkeling van deze vorm van duurzame energie. Eind 2012 en begin 2013 heeft dit geleid tot twee belangrijke overeenkomsten met Mitsubishi Corporation over investeringen in vier offshorenetaansluitingen in het Duitse deel van de Noordzee. TenneT is tevens verheugd over het 12 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

13 nog op te stellen langetermijnplan voor offshoreprojecten. De gewijzigde wet zal zijn waarde nog in de praktijk moeten bewijzen. Uiteindelijk bepaalt de markt of de genomen maatregelen voldoende zijn om kapitaal beschikbaar te stellen, maar TenneT heeft er vertrouwen in dat dit het geval zal zijn. Bank (namens KfW) een samenwerkingsovereenkomst gesloten voor de ontwikkeling, aanleg en exploitatie van een nieuwe onderzeese kabelverbinding tussen Noorwegen en Duitsland. De kabel krijgt een capaciteit van MW, kost 1,5 à 2 miljard euro en is naar verwachting eind 2018 gereed. TenneT heeft inmiddels de eerste twee offshore-projecten opgeleverd en werkt aan de verantwoorde aanleg van nog zeven nieuwe verbindingen. In Nederland, Duitsland en Dubai worden hiertoe momenteel zes enorme converterplatforms gebouwd. Deze platforms zijn essentieel voor het succes van windenergie op zee. TenneT gebruikt hierbij uiterst innovatieve en geavanceerde technologieën die nog niet eerder op deze schaal zijn toegepast een wereldprimeur dus! De kennis en deskundigheid die TenneT in Duitsland opbouwt, zal ook in Nederland van onschatbare waarde zijn. Een werkelijk Europese energiemarkt TenneT streeft naar een volledig geïntegreerde Noordwest-Europese energiemarkt. Het is opvallend dat dit doel algemeen wordt aanvaard, maar dat landen tegelijkertijd teruggrijpen op hun eigen energiestrategie. De EU zou hierin krachtiger kunnen optreden, hoe lastig dit ook is. Een gemeenschappelijke Europese energiestrategie is onontbeerlijk voor een efficiënte, betaalbare, betrouwbare en duurzame energievoorziening. De renovatie van bestaande hoogspanningsverbindingen en de aanleg van nieuwe verbindingen in Europa vereist ruim 100 miljard euro aan investeringen in de komende tien jaar. In het verslagjaar heeft TenneT opnieuw belangrijke stappen gezet in haar rol als initiatiefnemer. We hebben met de Noorse netbeheerder Statnett en de Duitse KfW IPEX- TenneT is tevens bezig met de voorbereidingen voor een nieuwe 380 kv-verbinding met Duitsland, die van Doetinchem naar het Duitse Wesel zal lopen (verwachte ingebruikname in 2015). In het verslagjaar werd tevens de interconnectiecapaciteit met België vergroot van naar MW. In 2011 werd de BritNed-kabel met succes in bedrijf genomen. De NorNed-kabel tussen Nederland en Noorwegen is sinds 2008 in gebruik en is een groot succes gebleken. De kabel wordt gebruikt om overdag goedkope en schone waterkracht uit Noorwegen te importeren. Bij veel wind en s nachts kan goedkope elektriciteit van Nederland naar Noorwegen worden geëxporteerd, zodat het water in de reservoirs van Noorse waterkrachtcentrales in reserve kan worden gehouden voor periodes van piekvraag. Naast fysieke integratie speelt de consolidatie van energiebeurzen eveneens een belangrijke rol bij de versterking van de internationale markten. In samenwerking met andere partijen is TenneT een belangrijke aanjager van de internationale groei van de energiebeurs APX ENDEX. Het is van groot belang dat APX-ENDEX kan blijven doorgroeien. In het verslagjaar heeft TenneT, als belangrijkste aandeelhouder, APX-ENDEX de mogelijkheid gegeven om zijn activiteiten te splitsen in een tak voor elektriciteits- en clearingtransacties en een tak voor gastransacties en derivaten. Een dergelijke splitsing biedt beide ondernemingen maximale flexibiliteit en ontwikkelingsmogelijkheden. Verkort Jaarverslag TenneT

14 Investeringsprogramma Het uitdagende investeringsprogramma van TenneT voor de komende tien jaar bedraagt ongeveer 13 miljard euro, waarvan 5 miljard in Nederland en 8 miljard in Duitsland wordt geïnvesteerd. We moeten het net klaarmaken voor de toekomst, mede vanwege het toenemende aanbod van wind- en zonneenergie, een aanbod dat zowel wisselend als moeilijk te voorspellen is. TenneT heeft ca. 5 miljard euro aan kapitaal nodig voor investeringen in Nederland. Onze aandeelhouder, de Staat der Nederlanden, zou hieraan een bijdrage kunnen leveren, evenals de (gedeeltelijke) privatisering van TenneT. Overleg met de aandeelhouder zal uiteindelijk moeten leiden tot een beslissing die TenneT in staat stelt om haar positie als Europese investeerder in betrouwbare, moderne en toekomstbestendige energienetten te behouden en waar mogelijk te versterken. Tot slot wil ik graag mijn waardering uitspreken voor de geweldige inzet en betrokkenheid van onze medewerkers. In de komende jaren krijgen zij te maken met nieuwe uitdagingen. Niet alleen technische, maar ook maatschappelijke, economische en politieke kwesties zullen in toenemende mate een rol spelen. Samen zullen we onze onderneming moeten voorbereiden op deze nieuwe werkelijkheid, met winstgevendheid, duurzaamheid en kwaliteit als uitgangspunten. Mel Kroon Voorzitter Raad van Bestuur Vooruitblik Het is goed om te zien dat onze klanten nog meer waardering hebben voor TenneT dan vorig jaar. Uit onderzoek bleek een aanzienlijke toename van de klanttevredenheid in Nederland en Duitsland. TenneT ligt goed op koers. Onze onderneming is financieel solide en beschikt over een indrukwekkend en innovatief investeringsportfolio. In de komende jaren zullen we doorgaan met de uitvoering van onze plannen ter versterking en modernisering van de netten in Nederland en Duitsland. Veel van die plannen zijn gericht op de verdere ontwikkeling van duurzame energiebronnen. Als gevolg van deze (bouw)activiteiten wordt TenneT in fysieke zin steeds zichtbaarder. We zullen onze gekozen strategie ongewijzigd voortzetten in dialoog met overheden en de samenleving. 14 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

15 Verkort Jaarverslag TenneT

16 05 Missie, visie en strategie TenneTs missie is om 24 uur per dag en 7 dagen per week betrouwbare hoogspanningstransportdiensten te verzorgen. Daarnaast streven wij naar een geïntegreerde Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt en de integratie van duurzame duurzameenergiebronnen in die markt. De visie van TenneT heeft betrekking op alle aspecten van onze activiteiten, waarbij wij ernaar streven om de belangen van onze stakeholders te dienen en tegelijkertijd de missie van de onderneming te verwezenlijken. 16 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

17 De samenleving effectieve en efficiënte transport- en systeemdiensten, resulterend in een hoge leveringszekerheid, 24 uur per dag, 7 dagen per week verdere integratie van de Noordwest- Europese elektriciteitsmarkt investeringen die bijdragen aan het behalen van maatschappelijke doelstellingen met betrekking tot duurzame energie. Klanten non-discriminatoire toegang van alle partijen tot ons net netgerelateerde diensten met een goede prijs-kwaliteitverhouding. Investeerders een adequaat rendement op het geïnvesteerde vermogen dat in overeenstemming is met het risicoprofiel van de onderneming. Medewerkers een aantrekkelijke, veilige en gezonde werkomgeving concurrerende arbeidsvoorwaarden mogelijkheden voor persoonlijke groei en ontwikkeling. TenneTs missie is om 24 uur per dag en 7 dagen per week betrouwbare hoogspanningstransportdiensten te verzorgen Verkort Jaarverslag TenneT

18 Doelstellingen TenneT streeft naar een goed functionerende elektriciteitsmarkt in zowel Nederland als Duitsland, een zo hoog mogelijke leveringszekerheid tegen zo laag mogelijke tarieven, en een adequaat rendement voor onze aandeelhouder. Strategie TenneTs strategie is gericht op twee doelstellingen: voortdurend waarborgen van de leveringszekerheid in de gebieden waarvoor TenneT verantwoordelijk is ( licence to operate ) een leidende positie innemen bij de verdere integratie van de Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt, inclusief de integratie van duurzame energiebronnen Wij moeten instaan voor de betrouwbaarheid van onze netten, de efficiëntie van onze investeringen en activiteiten en de tijdige aanleg van vereiste infrastructuur. Onze klanten zijn onder andere elektriciteitsproducenten en handelaren. Het bewerkstelligen en waarborgen van een hoge klanttevredenheid is voor TenneT een belangrijke doelstelling. Onderzoek uitgevoerd in 2012 leverde een gemiddelde klanttevredenheidsscore van 8,1 in Duitsland en 7,7 in Nederland op. De programmaverantwoordelijke partijen gaven TenneT een gemiddelde score van 8,3 in Duitsland en 6,4 in Nederland. Aangeslotenen in Duitsland gaven TenneT een gemiddelde score van 6.8 en aangeslotenen in Nederland gaven een gemiddelde score van 6,4. TenneT streeft ernaar om producenten met consumenten te verbinden en een voortdurende dialoog met de samenleving voeren. De onderneming houdt zich aan de toepasselijke Corporate Governance Codes en neemt maatregelen om haar ecologische voetafdruk zoveel mogelijk te beperken. Met een leidende positie kan TenneT de balans op haar net goed handhaven, beter toegang krijgen tot duurzame energiebronnen en opslagcapaciteit, grotere en efficiëntere projecten uitvoeren, verhogingen van elektriciteitstarieven zoveel mogelijk beperken, talentvolle mensen in huis halen, en een belangrijkere speler worden in Europa die de publieke opinie maar ook wet- en regelgeving nadrukkelijk beïnvloedt. TenneTs investeringen in het net houden deels verband met het toenemende belang van duurzame energiebronnen in Europa, waaronder energie opgewekt door windparken op de Noordzee en waterkrachtelektriciteit die via kabelverbindingen uit Noorwegen wordt geïmporteerd. Dankzij nieuwe verbindingen kunnen we grootschalige nieuwe energiebronnen ontsluiten en vervolgens aanbieden voor Europese consumptie. Tegelijkertijd moeten we zorgen voor voldoende opslagcapaciteit voor grootschalige productie van duurzame energie. Dit zijn logische stappen op weg naar een duurzame Europese elektriciteitsmarkt. 18 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

19 Bedrijfscode TenneT heeft twee kernwaarden: kwaliteit en integriteit. Samen met de bedrijfsstrategie bepaalt de Bedrijfscode onze manier van werken, oftewel de TenneT Way of Working. De Bedrijfscode legt uit wat onze doelen zijn en hoe wij die willen bereiken. Kwaliteit Het doel van kwaliteitsmanagement is het realiseren van een optimale bedrijfsvoering ( operational excellence ) om zo al onze stakeholders 24 uur per dag en 7 dagen per week transport- en systeemdiensten van de hoogste kwaliteit te kunnen bieden, op een zo efficiënt mogelijke wijze en tegen gunstige tarieven. Daarnaast levert TenneT een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van een geïntegreerde en goed functionerende energiemarkt in Noordwest-Europa. Integriteit TenneT streeft ernaar om consistent en betrouwbaar te handelen en helder te communiceren. TenneT is onafhankelijk van elektriciteitsproducenten en -leveranciers en garandeert alle partijen, zonder aanzien des persoons, toegang tot ons transportnet. Wij werken op een duidelijke en voorspelbare manier, zodat onze belanghebbenden altijd op ons kunnen vertrouwen. TenneT streeft ernaar om haar ecologische voetafdruk zoveel mogelijk te beperken door de integratie van duurzame energiebronnen in het net te bevorderen. Aandachtspunten Naast de kernwaarden kwaliteit en integriteit heeft TenneT in het kader van de TenneT Way of Working nog twee aandachtspunten geformuleerd: veiligheid en efficiënt werken. Dit betekent dat TenneT extra aandacht besteedt aan veiligheid en efficiëntie in de dagelijkse bedrijfsvoering door kennis en bewustwording te verbeteren om zo zorgvuldig handelen door onze medewerkers te bevorderen. Naleving van wet- en regelgeving Zowel in Nederland als in Duitsland ziet een Compliance Officer toe op naleving van de Bedrijfscode en het Werknemersreglement. De Compliance Officer fungeert als aanspreekpunt voor medewerkers en heeft een adviserende en toezichthoudende functie. De Compliance Officer rapporteert tevens aan de Raad van Bestuur en stelt een jaarlijks nalevingsverslag op, dat wordt ingediend bij de Energiekamer. De onderneming heeft daarnaast een klokkenluiderregeling ingevoerd om de integriteit te bewaken. Medewerkers in Nederland kunnen eventuele problemen melden aan een vertrouwenspersoon. In Duitsland wordt deze functie vervuld door de Compliance Officer. De klokkenluiderregeling is gepubliceerd op de website van TenneT. Verkort Jaarverslag TenneT

20 06 Verslag van de Raad van Bestuur Van links naar rechts: Eelco de Boer, Ben Voorhorst, Mel Kroon, Lex Hartman en Martin Fuchs. 20 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

21 Belangrijkste gebeurtenissen in 2012 TenneT heeft in 2012 op grote schaal geïnvesteerd in infrastructuur en de netten in Nederland en Duitsland verder uitgebreid en versterkt, zodat de betrouwbaarheid van deze netten gewaarborgd kan blijven met het oog op de toekomstige vraag naar elektriciteit. Investeren in blijvend hoge leveringszekerheid en duurzaamheid TenneT werkt in heel Nederland aan de uitbreiding en versterking van het hoogspanningsnet. Momenteel zijn er ruim 300 hoogspanningsprojecten in uitvoering, waaronder vier lange-afstandsverbindingen op een spanningsniveau van 380 kv: Randstad 380 kv (Noord- en Zuidring) Noord-West 380 kv (Ens-Eemshaven) Doetinchem-Wesel (interconnector met Duitsland) Zuid-West 380 kv (Borssele-Tilburg). begonnen met de aanleg van 110 kv-kabels om het grootste windpark van Nederland in 2014 te kunnen aansluiten op het hoogspanningsnet. Terugbetaling van onverschuldigde systeemdiensttarieven in Nederland Het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) heeft uitspraak gedaan over een onduidelijke bepaling in de Elektriciteitswet. Op grond hiervan is TenneT verplicht om in het verleden ontvangen systeemdiensttarieven terug te betalen aan stroomverbruikers zonder rechtstreekse aansluiting op het TenneT-net. De hiermee verband houdende verplichting bedraagt in totaal ca. 264 miljoen euro en is in de IFRS-resultaten van 2012 verwerkt. De kosten zullen worden gecompenseerd via verrekening in toekomstige tarieven. Voor meer informatie wordt verwezen naar noot 7.15 bij de geconsolideerde jaarrekening. Het Ministerie van Economische Zaken heeft een voorlopig tracébesluit genomen voor deze vier lange-afstandsverbindingen. De realisatie van een 20 km lange ondergrondse elektriciteitssnelweg in de Randstad is in volle gang. De eerste 10 km ondergrondse kabel tussen Delft en Pijnacker-Nootdorp zijn inmiddels aangelegd. Nergens ter wereld worden kabels met een dergelijk vermogen over deze lengte ondergronds aangelegd in een hoogspanningsnet (380 kv). In de Noordoostpolder is TenneT Ongeveer 800 km aan verbindingen doorlopen momenteel de vergunningenprocedure in Duitsland Verkort Jaarverslag TenneT

22 Akkoord met LTO In december 2012 bereikten TenneT en LTO Nederland overeenstemming over de vergoedingen die aan grondeigenaren en -gebruikers moeten worden betaald voor de aanleg van hoogspanningsverbindingen in Nederland. De overeenkomst geldt voor alle nieuwe projecten en met terugwerkende kracht voor de 150 partijen die vanaf 31 december 2010 met TenneT een contract hebben gesloten. bestaande verbindingen (4.400 km in totaal) voorzien de netbeheerders dat in de komende tien jaar in totaal km aan nieuwe extrahoogspanningsverbindingen moeten worden aangelegd. Het gaat hierbij om zowel wisselstroom- als gelijkstroomverbindingen. De netbeheerders vragen in het plan tevens aandacht voor brede politieke steun, aangepaste wet- en regelgeving en een passend planologisch kader. Ontwikkelingsplan voor Duitse landnet In mei 2012 presenteerde TenneT samen met de drie andere Duitse netbeheerders (50Hertz Transmission, Amprion en TransnetBW) een conceptplan voor de ontwikkeling van het Duitse landnet in de komende tien jaar. Het plan werd opgesteld op verzoek van de Duitse toezichthouder (Bundesnetzagentur) en is gebaseerd op langetermijndoelen voor duurzame energie die zijn vastgesteld door de Duitse overheid. De nu opgestelde conceptversie zal dienen als uitgangspunt voor een federaal plan waarin netuitbreidingen voor de komende tien jaar worden vastgesteld. Volgens het conceptplan moet er aanzienlijk worden geïnvesteerd in de Duitse extrahoogspanningsnetten om de overgang naar een duurzame energievoorziening (Energiewende) en de verdere ontwikkeling van de Europese elektriciteitsmarkt mogelijk te maken. Naast optimalisering en versterking van Op 26 november 2012 heeft de Bundesnetzagentur het zogeheten Bundesbedarfsplan 2012 gepubliceerd, het ontwikkelingsplan voor het Duitse landnet. TenneT levert een belangrijke bijdrage aan de uitvoering van dit plan en speelt een sleutelrol bij de aanleg van de benodigde noord-zuid-verbindingen. In de definitieve versie zijn minder verbindingen en kortere lengtes goedgekeurd dan oorspronkelijk voorgesteld door de vier netbeheerders. Ongeveer 800 km aan verbindingen doorlopen momenteel de vergunningenprocedure. Het gaat hierbij onder meer om de volgende essentiële verbindingen: Ganderkesee - St. Hülfe (ten zuiden van Oldenburg) Wahle - Mecklar (ten zuiden van Hannover) Altenfeld - Redwitz (van de deelstaat Thüringen naar Beieren) Hamburg Nord - Dollern. 22 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

23 Landnet in Noord-Duitsland In 2012 werkte TenneT gelijktijdig aan de ontwikkeling of aanleg van maar liefst tien offshore-netaansluitingen in het Duitse deel van de Noordzee. TenneT levert hiermee een ongeëvenaarde bijdrage aan de Energiewende. TenneT heeft in november 2011 verzocht om een bindend langetermijnplan voor het offshorenet en meer duidelijkheid over de mogelijke wettelijke aansprakelijkheid als offshoreaansluitingen vertraging oplopen of niet (tijdig) beschikbaar zijn. De Duitse Bondsdag heeft eind november een wet aangenomen waarin een nieuwe aansprakelijkheidsregeling voor offshore-netaansluitingen wordt ingevoerd. In december 2012 werd deze wet goedgekeurd door de Duitse Bondsraad. Het nieuwe reguleringskader trad op 28 december 2012 in werking. De nieuwe regeling beperkt de aansprakelijkheid van netbeheerders bij vertraging of onbeschikbaarheid van verbindingen tot 17,5 miljoen euro per aansluiting per geval bij normale nalatigheid, en tot 110 miljoen euro per jaar in totaal (in geval van normale en/of grove nalatigheid). Boven deze limieten worden eventuele schadevergoedingen verdeeld over de Duitse netbeheerders en doorberekend aan de eindverbruikers via een aansprakelijkheidstoeslag. Schadevergoedingen mogen niet worden doorberekend in geval van opzettelijk wangedrag van de verantwoordelijke netbeheerder. De nieuwe wet bepaalt tevens dat er een federaal offshore-netontwikkelingsplan met een termijn van tien jaar moet worden opgesteld en jaarlijks geactualiseerd. Samenwerking bij offshore-investeringen TenneT en Mitsubishi Corporation hebben hun samenwerking bij twee Duitse offshorehoogspanningskabelprojecten (BorWin1 en BorWin2) officieel bezegeld. In ruil voor een toegezegde kapitaalbijdrage van maximaal 240 miljoen euro krijgt Mitsubishi een belang van 49% in de projecten. Tegelijkertijd hebben beide partijen een investeringsovereenkomst gesloten voor nog twee offshore-projecten (HelWin2 en DolWin2) waarbij Mitsubishi eveneens een belang van 49% verwerft in ruil voor een kapitaalbijdrage van maximaal 336 miljoen euro. Certificering als netbeheerder De Bundesnetzagentur heeft besloten om TenneT Duitsland in 2012 niet te certificeren als netbeheerder op grond van de Duitse wet op de energiesector (Energiewirtschaftsgesetz, EnWG). Een dergelijke certificering maakt deel uit van de nieuwe EU-vereisten inzake scheiding van activiteiten. De Bundesnetzagentur bevestigde dat TenneT volledig voldoet aan de EU-vereisten, maar stelde dat de onderneming onvoldoende bewijs heeft geleverd dat zij beschikt over de vereiste financiële middelen om te voldoen aan haar wettelijke verplichtingen op het gebied van netexploitatie en -uitbreiding. TenneT betreurt het besluit van de Bundesnetzagentur, maar is tegelijkertijd verheugd dat de toezichthouder heeft erkend dat het een enorme financiële uitdaging is om meerdere offshore-netaansluitingen aan te leggen en dat de juiste voorwaarden ontbreken om de doelen van de energietransitie te behalen. TenneT heeft beroep ingesteld tegen dit besluit en heeft er vertrouwen in dat de certificering in 2013 zal worden verkregen. Verdere integratie van Noordwest-Europese markt TenneT blijft zich inzetten voor de verdere integratie van de Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt en de ontwikkeling van een meer duurzame energievoorziening in de regio. De onderneming onderzoekt tevens mogelijkheden voor nieuwe buitenlandverbindingen. In overleg met de Deense netbeheerder Energinet.dk hebben we besloten om de ontwikkelingsfase van de zogeheten COBRAcable tussen Nederland en Denemarken voort te zetten. In december 2012 hebben de Noorse netbeheerder Statnett, de Duitse KfW IPEX-Bank (namens KfW) en TenneT TSO GmbH een samenwerkingsovereenkomst gesloten voor de ontwikkeling en aanleg van een onderzeese kabel tussen Duitsland en Noorwegen. Met deze buitenlandverbinding is een totale investering van 1,5 à 2 miljard euro gemoeid. Verkort Jaarverslag TenneT

24 Financiële gang van zaken Gebruik van underlying financiële gegevens De resultaten van TenneTs activiteiten worden beoordeeld en de bedrijfsmiddelen worden toegekend op basis van underlying financiële gegevens in plaats van gegevens op IFRSgrondslagen. Bij de weergave van underlying financiële gegevens wordt uitgegaan van het principe dat de zogeheten gereguleerde activa en verplichtingen (voortvloeiend uit TenneTs gereguleerde activiteiten) ook worden verantwoord, hoewel dit op grond van de IFRSgrondslagen niet is toegestaan. Dit betekent dat bedragen die voortvloeien uit gebeurtenissen in het verleden en die in toekomstige tarieven mogen of moeten worden verrekend, onder de activa of verplichtingen worden verantwoord. De weergave van underlying financiële gegevens is gebaseerd op het uitgangspunt dat de gereguleerde omzet en gereguleerde kosten met elkaar in overeenstemming worden gebracht tijdens de desbetreffende verslagperiode. De Raad van Bestuur van TenneT is van mening dat het gebruik van underlying financiële gegevens leidt tot een degelijke, consistente en transparante financiële verslaggeving van de huidige en toekomstige zakelijke ontwikkelingen en beter inzicht biedt in de werkelijke economische resultaten van TenneT. De Raad van Bestuur gebruikt de underlying financiële gegevens tevens om investeerders op de hoogte te houden van de financiële resultaten en om mededelingen over de financiële resultaten te doen. De analyse in dit hoofdstuk is gebaseerd op de underlying financiële gegevens. Deze gegevens worden in de geconsolideerde jaarrekening toegelicht in noot 5 Gesegmenteerde informatie. Underlying kerncijfers 2012 De onderstaande tabel biedt een overzicht van de underlying kerncijfers. Het management van TenneT beoordeelt de resultaten voornamelijk aan de hand van het bedrijfsresultaat vóór aftrek van rente en belastingen (Earnings Before Interest and Tax, EBIT). De financieringsactiviteiten (inclusief de daaruit voortvloeiende financieringsbaten en lasten) en de vennootschapsbelasting worden beheerd op het niveau van de TenneT-groep en worden in de geconsolideerde jaarrekening verder beoordeeld aan de hand van de gegevens op IFRSgrondslagen. Underlying kerncijfers (in EUR miljoenen) Mutatie Mutatie in % Omzet % Bedrijfslasten % EBIT % Activa % Verplichtingen % Eigen vermogen % 24 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

25 Stijging underlying omzet De totale underlying omzet is in 2012 gestegen met 16% naar miljoen euro (2011: miljoen euro). Deze omzetstijging heeft voornamelijk betrekking op Duitsland. De omzet in Nederland is in 2012 met 46 miljoen euro gedaald als gevolg van een eenmalige bate in TenneT heeft in 2012 veel geïnvesteerd in netaansluitingen voor windparken op zee in Duitsland. Hierdoor is de omzet uit de offshoreactiviteiten van de onderneming toegenomen. De omzet in Duitsland is tevens gestegen als gevolg van een hogere bonus voor netverliezen en regelvermogen (8 miljoen euro) en diverse kleine posten (32 miljoen euro). De daling van de omzet in Nederland wordt veroorzaakt door een lagere toegestane gereguleerde omzet als gevolg van een eenmalige bate. Deze bate hield verband met de gunstige uitkomst van een beroepsprocedure inzake het Methodebesluit van de Nederlandse toezichthouder voor de reguleringsperiode Deze eenmalige bate leidde tot 116 miljoen euro extra toegestane gereguleerde omzet in 2011, vergeleken met 18 miljoen euro extra omzet in De lagere toegestane gereguleerde omzet in Nederland als gevolg van deze eenmalige bate werd gedeeltelijk gecompenseerd door een omzetstijging als gevolg van de negatieve X-factor (29 miljoen euro), extra compensatie voor transportkosten in verband met netten waarop zogeheten Cross Border Leases rusten (19 miljoen euro) en extra compensatie voor aanzienlijke investeringskosten (10 miljoen euro). De toename van de omzet in Duitsland houdt voornamelijk verband met de vergoeding van hogere kosten voor energie en vermogen (164 miljoen euro) en de gestegen investeringen in offshore-projecten (67 miljoen euro). De kosten voor energie en vermogen zijn toegenomen als gevolg van 1) hogere kosten voor op- en afregeling van vermogen (redispatch) door de toegenomen congestie als gevolg van het moratorium op kerncentrales in Duitsland; 2) gestegen inzet van regelvermogen als gevolg van koude weersomstandigheden in het eerste kwartaal van 2012; en 3) toegenomen invoeding van duurzame energie in Duitsland. TenneT wordt voor deze hogere kosten gecompenseerd via verrekening in toekomstige tarieven. De BritNed-kabel heeft 10 miljoen euro bijgedragen aan de stijging van de underlying omzet in De omzet van de BritNed-kabel bedroeg 18 miljoen euro in 2012 (2011: 8 miljoen euro). BritNed Development Ltd. is een gemeenschappelijke onderneming (50/50%) van TenneT en de Britse netbeheerder National Grid. De onderneming is opgericht ten behoeve van de exploitatie van de BritNed-kabel, een onderzeese elektriciteitsverbinding tussen het Verenigd Koninkrijk en Nederland met een lengte van 260 km en een capaciteit van 1000 MW. Aangezien de BritNed-kabel in april 2011 in gebruik is genomen, is er slechts negen maanden BritNed-omzet in de totale omzet van 2011 verwerkt. In 2012 werd de BritNed-omzet daarentegen gedurende het gehele jaar in de totale omzet verwerkt. De omzet uit de overige niet-gereguleerde TSO-activiteiten steeg in 2012 met 10 miljoen euro ten opzichte van Stijging underlying bedrijfslasten De stijging van de underlying bedrijfslasten wordt voornamelijk veroorzaakt door de hogere kosten voor energie en vermogen (164 miljoen euro), zoals hierboven toegelicht. Daarnaast heeft de toename van de offshore-activiteiten geleid tot een stijging van de bedrijfslasten met 15 miljoen euro. Het groeiende aantal medewerkers houdt eveneens verband met de toegenomen offshore-activiteiten en heeft geleid tot een stijging van de personeelskosten met 22 miljoen euro. Tot slot heeft de toename van de activa van TenneT in 2012 geleid tot hogere afschrijvingskosten (27 miljoen euro) vergeleken met Verkort Jaarverslag TenneT

26 Onderliggend bedrijfsresultaat vóór aftrek van rente en belastingen blijft stabiel Als gevolg van de lagere toegestane gereguleerde omzet in Nederland is het underlying bedrijfsresultaat vóór aftrek van rente en belastingen (EBIT) voor de Nederlandse TSO gedaald met ca. 90 miljoen euro. De toegenomen investeringen in Duitse offshoreprojecten hebben geleid tot een hogere underlying EBIT voor de Duitse TSO. Deze is gestegen met 84 miljoen euro. Daarnaast was de BritNed-kabel gedurende het gehele jaar in bedrijf, hetgeen heeft geleid tot een stijging van de underlying EBIT met 7 miljoen euro. De geconsolideerde underlying EBIT is met 3% gestegen naar 362 miljoen euro (2011: 353 miljoen euro), onder meer als gevolg van een toename van de underlying EBIT voortvloeiend uit overige niet-gereguleerde TSO-activiteiten met 8 miljoen euro. Underlying financiële positie Activa De totale waarde van de underlying activa is met 1,5 miljard euro toegenomen tussen 31 december 2011 en 31 december De totale waarde van de underlying activa in Nederland is gestegen als gevolg van de opname van een gereguleerd actief voor kosten die worden gecompenseerd via verrekening in toekomstige tarieven. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) heeft uitspraak gedaan over een onduidelijke bepaling in de Elektriciteitswet. Op grond hiervan is TenneT verplicht om in het verleden ontvangen systeemdiensttarieven terug te betalen aan stroomverbruikers zonder rechtstreekse aansluiting op het TenneT-net. De totale waarde van de hieruit voortvloeiende verplichting is geschat op 264 miljoen euro. TenneT zal dit bedrag terugverdienen via verrekening in de toekomstige tarieven, resulterend in een onderliggend gereguleerd actief voor hetzelfde bedrag. De totale waarde van de underlying activa is eveneens toegenomen als gevolg van investeringen in Duitse offshore-projecten (totale investeringen in materiële vaste activa: 1,9 miljard euro) en een stijging van de EEG-gerelateerde vorderingen (590 miljoen euro). Deze toename wordt gedeeltelijk tenietgedaan door de afschrijvingslasten van 245 miljoen euro en de afname van de vlottende activa (914 miljoen euro). De resterende kasmiddelen per 31 december 2011 zijn voornamelijk gebruikt voor de financiering van offshore-projecten in Duitsland en de netto EEG-kasuitstroom in De totale waarde van de grootschalige Duitse offshore-projecten in uitvoering bedroeg ca. 2 miljard euro per 31 december Verplichtingen De underlying verplichtingen zijn toegenomen als gevolg van een stijging van de veilingopbrengsten (155 miljoen euro), een toename van de overlopende posten voor nog te ontvangen facturen in verband met de aanschaf van materiële vaste activa voor Duitse offshore-projecten (315 miljoen euro), en de eerder genoemde verplichting om in het verleden ontvangen systeemdiensttarieven terug te betalen aan stroomverbruikers zonder rechtstreekse aansluiting op het TenneT-net (243 miljoen euro). Daarnaast heeft TenneT voor 960 miljoen euro aan aanvullende langlopende en kortlopende leningen afgesloten ter financiering van investeringen in materiële vaste activa en de netto EEG-kasuitstroom. De onderneming had op 31 december 2012 een resterende ongebruikte kredietruimte van 2 miljard euro tot haar beschikking. De toename van de underlying verplichtingen werd gedeeltelijk gecompenseerd door een daling van 200 miljoen euro van de EEGgerelateerde verplichtingen als gevolg van de afgenomen invoeding van zonne-energie in het vierde kwartaal van Verkort Jaarverslag TenneT 2012

27 Toename eigen vermogen in 2012 Het totale eigen vermogen per 31 december 2012 is toegenomen ten opzichte van 31 december 2011 als gevolg van het totaalresultaat van 155 miljoen euro in het verslagjaar, en de verkoop van een minderheidsbelang in twee Duitse offshoreprojecten (BorWin1 en BorWin2) aan Mitsubishi Corporation in december Deze verkoop resulteerde in een toename van het eigen vermogen van 75 miljoen euro (na aftrek van transactiekosten), gevolgd door een kapitaalbijdrage van 101 miljoen euro door Mitsubishi Corporation. De toename van het eigen vermogen werd tenietgedaan door dividenduitkeringen aan de aandeelhouder (60 miljoen euro) en aan de houders van hybride leningen (25 miljoen euro na aftrek van belastingen). Vergelijking underlying gegevens met gegevens op IFRS-grondslagen De verschillen tussen de underlying kerncijfers en de gerapporteerde gegevens op IFRSgrondslagen worden in de onderstaande tabel samengevat. Omzet, bedrijfslasten en EBIT De underlying EBIT viel 25 miljoen euro hoger uit dan de gerapporteerde EBIT op IFRS-grondslagen als gevolg van (1) opname van gereguleerde activa en verplichtingen in de underlying financiële gegevens (279 miljoen euro), (2) verantwoording van veilingopbrengsten als omzet in overeenstemming met IFRS-grondslagen (134 miljoen euro) en (3) terugneming bijzondere waardevermindering in overeenstemming met IFRS-grondslagen (120 miljoen euro). De underlying EBIT bestond onder meer uit omzet in verband met kosten ter grootte van 279 miljoen euro (2011: 32 miljoen euro) die TenneT in toekomstige tarieven zal verrekenen. Deze nog te verrekenen kosten zijn in het verslagjaar niet in de gerapporteerde IFRS-EBIT verwerkt. In de gerapporteerde omzet in 2012 zijn een voorziening en bijbehorende kosten verwerkt voor de systeemdiensttarieven in Nederland, leidend tot een negatief effect van 243 miljoen euro. In de underlying financiële gegevens is een gereguleerd actief verwerkt voor hetzelfde bedrag als de bijbehorende kosten die worden gecompenseerd via verrekening in de toekomstige tarieven. Vergelijking underlying gegevens met gerapporteerde gegevens op IFRS-grondslagen (in EUR miljoenen) Underlying IFRS Verschil Underlying IFRS Verschil Omzet Bedrijfslasten EBIT Activa Verplichtingen Eigen vermogen Verkort Jaarverslag TenneT

28 De veilingopbrengsten (134 miljoen euro in 2012 en 61 miljoen euro in 2011) zijn in de gerapporteerde IFRS-omzet verwerkt, terwijl de veilingopbrengsten en de bijbehorende kosten in de underlying gegevens zijn verantwoord als gereguleerde verplichting op de balans. De veilingopbrengsten zijn dus op een andere manier verwerkt in de gerapporteerde cijfers op IFRS-grondslagen dan in de underlying financiële gegevens. Dit had ook gevolgen voor de toetsing van de vaste activa op bijzondere waardevermindering. De veilingopbrengsten zijn bij de toetsing op bijzondere waardevermindering conform IFRS-grondslagen als inkomsten verantwoord. De toegenomen veilingopbrengsten in 2012 toegenomen en een lagere onzekerheid over de toekomstige veilingopbrengsten heeft geleid tot een terugneming van een bijzondere waardevermindering ter grootte van 120 miljoen euro in de gerapporteerde IFRS-cijfers voor Activa De underlying activa omvatten onder meer 230 miljoen euro aan gereguleerde activa (2011: 15 miljoen euro) die in toekomstige tarieven worden verrekend. Bovendien wijkt de waardering van de materiële vaste activa in de gerapporteerde IFRS-cijfers af van de underlying financiële gegevens, waardoor. de boekwaarde van de materiële vaste activa in de gerapporteerde IFRS-cijfers 57 miljoen euro lager is dan in de underlying financiële gegevens. Dit verschil heeft enerzijds te maken met de terugneming (ter grootte van 120 miljoen euro) van de bijzondere waardevermindering onder IFRS-grondslagen, en anderzijds met een ophoging van de underlying materiële vaste activa van van 177 miljoen euro in het kader van de allocatie van de aankoopprijs van transpower in Deze ophoging is gerelateerd aan de opname van gereguleerde verplichtingen voor hetzelfde bedrag. Verplichtingen Het saldo van de underlying verplichtingen is hoger dan de gerapporteerde verplichtingen op IFRS-grondslagen, als gevolg van de gereguleerde verplichtingen die in de underlying gegevens zijn verantwoord. De gereguleerde verplichtingen omvatten veilingopbrengsten (684 miljoen euro in 2012 en 529 miljoen euro in 2011), bedragen die in tarieven worden verrekend (66 miljoen euro in 2012 en 156 miljoen euro in 2011), investeringen gefinancierd met veilinggelden (313 miljoen euro in 2012 en 324 miljoen euro in 2011), en verplichtingen in verband met de handhaving van de energiebalans (47 miljoen euro in 2012 en 29 miljoen euro in 2011). Het effect van deze gereguleerde verplichtingen op de latente belastingverplichting bedroeg -191 miljoen euro in 2012 (2011: -209 miljoen euro). Eigen vermogen De verschillen in de verantwoording van de omzet en de bijbehorende verantwoording van gereguleerde activa en verplichtingen heeft geleid tot een verschil in het nettoresultaat volgens de underlying gegevens en volgens de IFRS-grondslagen. Er was geen sprake van overige verschillen met gevolgen voor het eigen vermogen. Financieel resultaat en vennootschapsbelasting Het netto financieel resultaat is met 40 miljoen euro gedaald naar 100 miljoen euro negatief in 2012 (2011: 60 miljoen euro negatief) doordat er minder rente werd geactiveerd als gevolg van een wetswijziging in Duitsland die op 1 januari 2012 in werking trad. Op grond van deze wetswijziging worden de kapitaalkosten van investeringen in materiële vaste activa onmiddellijk vergoed. Deze vergoedingen zijn verantwoord in de omzet. De voltooiing van de 28 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

29 BritNed-kabel en enkele andere grootschalige bouwprojecten in 2011 heeft ook in Nederland geleid tot lagere geactiveerde financieringskosten. De toename van de leningen had slechts een beperkt effect op het financieel resultaat, aangezien het merendeel van de nieuwe leningen bestaat uit kortlopende verhandelbare schuldpapieren met een zeer lage rente (effectieve rente van 0,15%). De vennootschapsbelasting is in 2012 gedaald, voornamelijk als gevolg van het lagere bedrijfsresultaat vóór belastingen. Kasstromen De geconsolideerde kasstromen kunnen als volgt worden samengevat: De toename van de kasuitstromen die verband houden met investeringsactiviteiten is volledig terug te voeren op een stijging van de kapitaaluitgaven. Deze kapitaaluitgaven hadden voornamelijk betrekking op Duitse offshoreprojecten en in mindere mate op investeringen in het Nederlandse net. De kasstromen uit investeringsactiviteiten zijn toegenomen als gevolg van nieuwe leningen die zijn afgesloten om de aanzienlijke kapitaaluitgaven te financieren. Daarnaast heeft de verkoop van een minderheidsbelang in twee Duitse offshore-projecten (BorWin1 en BorWin2) aan Mitsubishi Corporation geleid tot een aanvankelijke kasinstroom van 80 miljoen euro, gevold door een kapitaalbijdrage van 101 miljoen euro door Mitsubishi Corporation. Geconsolideerde kasstromen (in EUR miljoenen) Mutatie Mutatie in % Netto kasstroom uit operationele activiteiten % (exclusief EEG-gerelateerde kasstromen) Netto kasstroom uit operationele activiteiten % (inclusief EEG-gerelateerde kasstromen) Netto kasstroom uit investeringsactiviteiten % Netto kasstroom uit financieringsactiveiten % Netto mutatie liquide middelen % De kasstromen uit operationele activiteiten zijn in 2012 aanzienlijk afgenomen in vergelijking met Deze afname is volledig terug te voeren op mutaties in het EEG-werkkapitaal. In het EEG-systeem moet het saldo van de inkomende en uitgaande EEG-kasstromen in een bepaald jaar worden vergoed of terugbetaald in het daaropvolgende jaar door middel van een aanpassing van de desbetreffende toeslag. Hierdoor was het saldo van de EEG-kasstromen positief in 2011 en negatief in Financiering TenneT streeft naar een vermogensstructuur die aansluit bij het risicoprofiel van de (voornamelijk gereguleerde) activiteiten van de onderneming en bij de levensduur van de activa. In overeenstemming met het overheidsbeleid en de aannames van de toezichthouder wil TenneT op de lange termijn een kredietwaardigheidsscore ( long-term senior unsecured credit rating ) van ten minste A3/A- behouden, teneinde voldoende toegang te behouden tot een breed scala aan Verkort Jaarverslag TenneT

30 financieringsmogelijkheden. Daarnaast streeft TenneT naar voldoende liquide middelen (bestaande uit kasmiddelen en kredietfaciliteiten) om te allen tijde aan de verwachte netto kasuitstroom in de komende 12 maanden te kunnen voldoen. Ter verdere versterking van haar vermogenspositie is TenneT een overeenkomst aangegaan met Mitsubishi Corporation. In december 2012 hebben TenneT en Mitsubishi Corporation hun samenwerking bij twee Duitse offshorehoogspanningskabelprojecten (BorWin1 en BorWin2) officieel bezegeld. In ruil voor een toegezegde kapitaalbijdrage van maximaal 240 miljoen euro krijgt Mitsubishi een belang van 49% in de projecten. In januari 2013 hebben TenneT en Mitsubishi Corporation een investeringsovereenkomst gesloten voor nog twee offshore-projecten (HelWin2 en DolWin2) waarbij Mitsubishi eveneens een belang van 49% verwerft in ruil voor een kapitaalbijdrage van maximaal 336 miljoen euro. Aan de passivazijde heeft TenneT een bedrag van 150 miljoen euro opgenomen in het kader van de in januari 2011 afgesloten kredietfaciliteit bij de Europese Investeringsbank (EIB). TenneT heeft tevens een optie op een aanvullende lening van 300 miljoen euro (onder voorbehoud van kredietgoedkeuring door de EIB) om de Randstad 380 kv-verbinding in Nederland te financieren. TenneT heeft in november 2012 een nieuwe doorlopende kredietfaciliteit afgesloten. Deze faciliteit heeft een totale waarde van 500 miljoen euro en loopt af in november Per 31 december 2012 waren er in het kader van deze faciliteit geen bedragen opgenomen. Daarnaast heeft TenneT de looptijd van haar bestaande doorlopende bancaire kredietfaciliteit van miljoen euro verlengd tot augustus Per 31 december 2012 waren er in het kader van deze faciliteit eveneens geen bedragen opgenomen. Om de kortetermijnfinanciering te spreiden en de rentelasten zoveel mogelijk te beperken, heeft de onderneming een doorlopend Europees programma voor verhandelbare schuldpapieren opgezet en enkele kortlopende leningen op de geldmarkt uitgegeven. Per 31 december 2012 stond een bedrag van 829 miljoen euro aan kortlopende leningen en verhandelbare schuldpapieren uit (waarbij het kortlopende deel van de langlopende leningen niet is meegerekend). Vooruitblik TenneT zal in de komende tien jaar een omvangrijk investeringsprogramma uitvoeren. De totale omvang van de vereiste investeringen wordt momenteel geraamd op 13 miljard euro. Deze investeringen hebben voornamelijk betrekking op nieuwe verbindingen in verband met (i) nieuwe grootschalige conventionele productiecapaciteit op een aantal gunstig gelegen kustlocaties in Nederland, (ii) Duitse windparken op zee en (iii) uitbreiding van het Duitse landnet. TenneT verwacht hierdoor dat de onderneming ook in de komende jaren een aanzienlijke behoefte aan kapitaal zal hebben. De Europese netbeheerders dienen in de komende decennia aanzienlijke bedragen te investeren om tegemoet te komen aan de sterk toenemende behoefte aan transportcapaciteit en om de verdere integratie van de Europese energiemarkt en de overgang naar een duurzame energievoorziening te faciliteren. TenneT zal investeringsmaatschappijen moeten aantrekken om het benodigde kapitaal te verschaffen. Dit vereist een redelijk rendement binnen het reguleringskader. In 2013 zullen de Nederlandse en Duitse toezichthouders de hoogte van de toegestane omzet in de reguleringsperiode vanaf 2014 bepalen voor respectievelijk Nederland en Duitsland. Daarnaast zal TenneT deelnemen aan een vergelijkend internationaal efficiëntieonderzoek dat wordt uitgevoerd door de Europese toezichthouders. 30 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

31 Verkort Jaarverslag TenneT

32 Personeel en organisatie Aantal medewerkers per 31 december 2012 Aantal medewerkers (exclusief externe medewerkers) in FTE s Aantal externe medewerkers in FTE s Ziekteverzuim (%) ,8 Leeftijdsopbouw personeelsbestand per 31 december , Aantal medewerkers In 2012 is het aantal medewerkers in Nederland vrijwel gelijk gebleven. In Duitsland is het aantal medewerkers gestegen, voornamelijk als gevolg van het groeiende investeringsportfolio voor projecten op zee en aan land in Duitsland. Aan het eind van 2012 had TenneT in totaal medewerkers in dienst (2.293 FTE s): medewerkers (1.068 FTE s) in Nederland, medewerkers (1.044 FTE s) in Duitsland en 197 medewerkers (181 FTE s) in andere landen. Het aantal externe medewerkers (ingehuurd als tijdelijke vervanging of in verband met specifieke deskundigheid) steeg in 2012 naar 365 FTE s, hoofdzakelijk als gevolg van het toenemende aantal offshore-projecten. Jonger dan Ouder dan 60 Samenstelling personeelsbestand per 31 december 2012 Samenstelling personeelsbestand naar geslacht Mannen Vrouwen 1,6% 15,7% 29,0% 29,3% 21,0% 3,3% ,5% 22,5% 1,7% 15,4% 29,4% 29,0% 22,2% 2,3% ,9% 22,1% Personeelsontwikkeling De medewerkers van TenneT moeten zich aanpassen aan een snel veranderende omgeving. TenneT TSO B.V. heeft daarom in overleg met de vakorganisaties Abvakabo FNV, CNV Publieke Zaak en VHMP-N een Sociaal Plan opgesteld, dat op 1 januari 2012 in werking trad voor een periode van twee jaar. In 2012 zijn in totaal 33 medewerkers van de afdelingen Asset Management, Grid Services, Corporate Control en Corporate Communications aangewezen als boventallig. Conform het Sociaal Plan heeft het interne mobiliteitsbureau van TenneT deze medewerkers effectief begeleid naar een nieuwe functie binnen of buiten de organisatie. Sommige boventallige medewerkers hebben besloten om gebruik te maken van een afvloeiingsregeling. Samenstelling leidinggevend personeel naar geslacht Mannen Vrouwen 84,8% 15,2% 83,4% 16,6% 32 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

33 Gezondheid In 2012 bedroeg het gemiddelde ziekteverzuim voor Nederland en Duitsland 2,8%, een percentage dat de onderneming als aanvaardbaar beschouwt. Het ziekteverzuim in Nederland bedroeg 3,5% en in Duitsland 2,1%. Het beleid van TenneT is gericht op het creëren van een werkomgeving die medewerkers helpt om gezond te leven. Alle medewerkers worden aangemoedigd om deel te nemen aan het Committed Power-sportprogramma en krijgen ondersteuning van een Lifestyle Coach aangeboden. Committed Power is een sportstimuleringsprogramma dat medewerkers en hun partners de mogelijkheid biedt om onder professionele begeleiding te trainen voor een uitdagend sportief einddoel. In 2012 hebben 595 medewerkers deelgenomen aan diverse sportieve activiteiten, waaronder Nordic Walking, fietsen, hardlopen, schaatsen en langlaufen. Alle medewerkers in Nederland hadden de mogelijkheid om op vrijwillige en anonieme basis deel te nemen aan een Preventief Medisch Onderzoek (PMO). Dit onderzoek voorziet TenneT van nuttige inzichten in de gezondheid van de medewerkers op afdelings- en groepsniveau, en op individueel niveau voor de desbetreffende medewerkers. Flexwerken In 2013 verhuist het hoofdkantoor van TenneT naar een nieuwe locatie, het Mariëndaal Centre of Excellence (MCE) in Arnhem. Het MCE is speciaal ingericht op flexwerken. is een programma ter ondersteuning van de invoering van flexwerken in Nederland in TenneT verwacht dat deze manier van werken zal leiden tot een hogere medewerkerstevredenheid, verdere versterking van onze reputatie als aantrekkelijke werkgever en een nog efficiëntere en effectievere bedrijfsvoering. Flexwerken draagt bovendien bij aan een beperking van onze ecologische voetafdruk en de bijbehorende kosten. In 2012 zijn diverse initiatieven in gang gezet om leidinggevenden en medewerkers voor te bereiden op deze nieuwe manier van werken. Training en opleiding TenneT plant de opvolging van bestuurders en senior managers zorgvuldig en zorgt dat medewerkers zich blijven ontwikkelen en worden uitgedaagd om hun potentieel volledig te benutten. Hiertoe biedt TenneT diverse trainings- en opleidingsprogramma s aan. Ons programma voor leiderschapsontwikkeling is een goed voorbeeld van de manier waarop wij investeren in onze medewerkers. Dit internationale programma voor senior managers is gericht op de ontwikkeling van leidinggevende vaardigheden, teambuilding en afstemming op de bedrijfsdoelstellingen. Zowel in Nederland als Duitsland zijn programma s opgezet om de talenten en leidinggevende vaardigheden van het middenkader en high potentials te ontwikkelen. TenneT heeft in samenwerking met de Haagse Hogeschool, de Hogeschool Arnhem-Nijmegen en de Hogeschool Windesheim de Power Minor-cursus opgezet, een opleidingstraject voor studenten elektrotechniek. In het kader van het Jong Talent-programma worden net afgestudeerde academici met een mastergraad in twee jaar opgeleid tot volwaardige TenneTprofessionals. Ten slotte biedt het traineeprogramma in Duitsland diverse stageplaatsen. Verkort Jaarverslag TenneT

34 Veiligheid Veiligheid is een belangrijk onderdeel van de TenneT Way of Working. TenneT streeft naar nul ongevallen en incidenten, zowel binnen de eigen organisatie als bij haar aannemers. TenneT heeft hiertoe verschillende maatregelen genomen op het gebied van onder meer risicobeoordeling, bedrijfshulpverlening en de omschrijving en onderverdeling van incidenten. Lost Time Injury Frequency TenneT registreert alle incidenten waarbij haar eigen medewerkers of personeel van aannemers betrokken zijn. De onderstaande tabel bevat een overzicht van het aantal ongevallen met verzuim per miljoen gewerkte uren (Lost Time Injury Frequency, LTIF). Jaar LTIF* (excl. aannemers) LTIF* (incl. aannemers) Safety first!-programma TenneT beschouwt veiligheid als de gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle medewerkers en heeft dit onderwerp daarom bovenaan de agenda geplaatst, waarbij we bewustwording en veilig werken op alle niveaus binnen de organisatie en de gehele aanvoerketen bevorderen. TenneT heeft hiertoe een doorlopend veiligheidsprogramma opgezet onder de noemer Stay Tuned. Safety First!. Doel van dit programma is om medewerkers nog beter bewust te maken van veiligheidsrisico s en de manieren waarop deze risico s kunnen worden beheerst. In 2012 hebben we veiligheidsworkshops voor senior managers in Nederland en Duitsland georganiseerd. Deze workshops hebben een goede basis gelegd voor verdere invoering van het veiligheidsprogramma binnen de gehele TenneT-organisatie in ,95 2,66** ,87 3,81** ,23 4,81** * Lost Time Injury Frequency (LTIF), het aantal ongevallen met verzuim per miljoen gewerkte uren. ** TenneT heeft in 2012 een aangepaste berekeningsmethode voor de LTIF inclusief aannemers gehanteerd, waardoor dit cijfer niet volledig vergelijkbaar is met voorgaande jaren. 34 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

35 Beveiliging en crisisbeheersing Het beveiligingsbeleid van TenneT is erop gericht de organisatie en haar bedrijfsmiddelen te beschermen tegen terrorisme, misdaad en vandalisme. TenneT heeft in 2012 de beveiliging verder verbeterd door specifieke richtlijnen op diverse terreinen door te voeren. In samenwerking met de Nederlandse politie zijn uitgebreide plannen opgesteld en oefeningen uitgevoerd om effectief te reageren op mogelijke terroristische aanvallen. In Duitsland zijn contacten met federale en lokale overheidsinstanties gelegd om de toekomstige bestrijding van terrorisme te bespreken. De schommelingen in de LTIF exclusief aannemers zijn terug te voeren op de beperkte hoeveelheid gegevens, waardoor elk afzonderlijk incident sterk meetelt in het uiteindelijke LTIFcijfer. De LTIF exclusief aannemers was relatief hoog in 2010 vanwege een ernstig ongeval in Duitsland. De stijging van de LTIF inclusief aannemers in 2012 houdt hoofdzakelijk verband met de aanzienlijke toename van werkzaamheden aan offshore-netaansluitingen, uitgevoerd door aannemers van TenneT in Duitsland. TenneT beschouwt de prestaties van de betrokken (onder)aannemers als onaanvaardbaar en heeft daarom diverse maatregelen genomen om de veiligheid bij (onder)aannemers te verbeteren. De Duitse directie heeft bijvoorbeeld contact opgenomen met deze bedrijven om de zorgen van TenneT te uiten en aan te geven dat de veiligheidsprestaties moeten worden verbeterd. TenneT zal zich in 2013 richten op verbetering van de VGM-prestaties bij haar aannemers. Koperdiefstal Het voorkomen van koperdiefstal was een belangrijk aandachtspunt voor TenneT in Minister Opstelten van Veiligheid en Justitie en Mel Kroon, voorzitter van de Raad van Bestuur van TenneT, ondertekenden een convenant gericht op samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven om het toenemende aantal koperdiefstallen terug te dringen. TenneT heeft in Duitsland vergelijkbare initiatieven opgezet. Computer- en netwerkbeveiliging Effectieve computer- en netwerkbeveiliging ( cyber security ) stond ook in 2012 hoog op agenda. Zowel in Duitsland als in Nederland richt TenneT zich op samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven op dit gebied. In dit kader is een vertegenwoordiger van TenneT aangesteld als lid van de Nationale Cyber Security Raad namens de zogeheten vitale infrastructuursectoren. Op voorstel van TenneT heeft ENTSO-E (European Network of Transmission System Operators for Electricity) een speciale werkgroep voor computer- en netwerkbeveiliging opgericht, waarvan TenneT tevens lid is. Verkort Jaarverslag TenneT

36 Innovatie Externe veiligheid Externe veiligheid heeft bij TenneT betrekking op de gevaren voor de buitenwereld die ontstaan door de aanwezigheid van hoogspanningscomponenten, bovengrondse lijnen en ondergrondse kabels. Jaarlijks worden diverse informatiecampagnes uitgevoerd om betrokkenen te informeren over de risico s van werken of wonen in de omgeving van onze hoogspanningscomponenten, lijnen en kabels. We besteden ook veel aandacht aan het informeren van omwonenden en andere betrokkenen bij de aanleg van nieuwe elektriciteitsverbindingen en hoogspanningscomponenten. In 2012 hebben zich geen ernstige ongevallen voorgedaan waarbij derden in aanraking zijn gekomen met hoogspanning. Crisisbeheersing In 2012 heeft TenneT meerdere oefeningen uitgevoerd om de crisisbeheersingsorganisatie op de proef te stellen. Het reactievermogen van de organisatie werd getest met behulp van live simulaties. Daarnaast zijn er diverse andere oefeningen en trainingen georganiseerd. In Duitsland werd vooral aandacht besteed aan kritieke netsituaties. In Nederland heeft TenneT oefeningen gehouden met diverse externe partijen, waaronder een internationale oefening samen met Elia en RTE en een antiterrorismeoefening met lokale en landelijke overheidsinstanties. Veel innovaties worden bij TenneT van onderaf ontwikkeld, op basis van ideeën van medewerkers en externe belanghebbenden Voor TenneT draait innovatie om het succesvol benutten van nieuwe ideeën om waarde te creëren voor de samenleving en de onderneming. Innovatie zorgt voor oplossingen om de volgende strategische doelen te realiseren: een naar internationale normen hoge leveringszekerheid marktintegratie ten behoeve van stabiele prijzen integratie van duurzame energie in de elektriciteitsvoorziening. Veel innovaties worden bij TenneT van onderaf ontwikkeld, op basis van ideeën van medewerkers en externe belanghebbenden. De actieve ondersteuning van leidinggevenden bij dit proces wordt door de medewerkers zeer gewaardeerd. Het innovatieproces wordt begeleid door een extern georiënteerde Innovation Advisory Board, een adviesraad die nieuwe ideeën, bestaande innovatieprogramma s en het R&D-beleid toetst in een internationale context. De Innovation Advisory Board bestaat uit academici en vertegenwoordigers van onderzoeksinstellingen en andere netbeheerders. Hieronder worden twee belangrijke innovatieprojecten van TenneT beschreven. Bepaling van thermische capaciteit van elektrische circuits op basis van weersverwachtingen Dit project is gebaseerd op het inzicht dat de niet-gebruikte thermische capaciteit van elektrische circuits kan worden aangewend voor gepland elektriciteitstransport. Dergelijke extra capaciteit is regelmatig, maar niet voortdurend beschikbaar. Weersverwachtingen bevatten waardevolle informatie die kan worden ingevoerd in kortetermijnmodellen voor capaciteitsberekening om de afkoeling van de geleiders te voorspellen. TenneT heeft hiertoe een innovatieprogramma opgezet. Met behulp van meteorologische gegevens over wind- en temperatuursverwachtingen kan worden vastgesteld hoe betrouwbaar dergelijke prognoses zijn bij de bepaling van de 36 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

37 capaciteit van bovengrondse hoogspanningslijnen. Op grond van de veelbelovende resultaten heeft TenneT een proefproject opgezet om de sterke en zwakke punten van de gebruikte modellen te beoordelen. Innovatieve netaansluitingen voor windparken op zee TenneT legt momenteel meerdere innovatieve netaansluitingen aan voor windparken op zee. Als onderdeel van het DolWin2-project zal het grootste offshore-converterplatform ter wereld (bijna 100 meter lang en 70 meter breed) worden gebouwd. Het platform is voorzien van een hoogspanningsgelijkstroomsysteem (High-Voltage Direct Current, HVDC) met een vermogen van ruim 900 megawatt en maakt gebruik van de nieuwste spanningsbronconverters (Voltage-Sourced Converter, VSC). De 135 kilometer lange hoogspanningsgelijkstroomkabel wordt ondergronds en onderwater aangelegd en heeft een nominaal spanningsniveau van 320 kv. Dit is het hoogste spanningsniveau dat ooit is gebruikt voor een geëxtrudeerde HVDC-kabel. Ontwikkeling van het offshore-net De ontwikkeling van het offshore-net stond in 2012 hoog op de agenda van TenneT, zoals met name bleek uit de betrokkenheid bij diverse internationale werkgroepen. TenneT speelt bijvoorbeeld een actieve rol in NSCOGI (North Seas Countries Offshore Grid Initiative) en in het zogeheten Twenties-project. In beide projecten worden nut en noodzaak van een offshore-net in de Noordzee onderzocht. De eerste voorlopige conclusies zijn reeds beschikbaar. NSCOGI is een samenwerkingsverband van netbeheerders, toezichthouders en nationale overheden van EU-lidstaten. Het samenwerkingsverband maakt gebruik van de bestaande ENTSO-E-werkgroepen om de benodigde berekeningen uit te voeren met behulp van markt- en netmodellen. De nationale overheden hebben een referentiescenario voor 2030 opgesteld dat uitgaat van ca. 60 GW windenergie op zee. Dit scenario is geanalyseerd om te beoordelen of een vermaasd net op zee voordelen biedt (economisch en op het gebied van efficiëntie) ten opzichte van een stervormig net. In het kader van het Twenties-project wordt een studie uitgevoerd naar de mogelijke integratie van de COBRA-kabel en de netaansluiting van het SylWin1-windpark, de zogeheten Triffidoplossing. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de economische aspecten, maar ook naar beheer, vergunningen en regelgeving. Beide projecten leveren waardevolle gegevens op voor verder onderzoek naar de geïntegreerde ontwikkeling van land- en offshore-netten in de toekomst. Coördinatie In 2012 heeft TenneT zich vooral gericht op de uitvoering van een aantal grootschalige innovatieprojecten. Bij deze projecten waren meerdere afdelingen betrokken en goede samenwerking en coördinatie waren dan ook essentiële voorwaarden voor succes. De juiste mensen samenbrengen blijft een belangrijk aspect van het innovatieproces. In de komende jaren wordt de energievoorziening duurzamer en zullen de elektriciteitsmarkten internationaler en minder stabiel worden. Dit zijn de belangrijkste terreinen waarop TenneT moet innoveren, waarbij de leveringszekerheid voortdurend moet worden gewaarborgd. Verkort Jaarverslag TenneT

38 07 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De leveringszekerheid van elektriciteit is van groot maatschappelijk en economisch belang en TenneT hecht dan ook veel waarde aan Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO). De onderneming heeft de bekende MVO-dimensies mens, milieu en markt ( People, Planet, Profit ) vertaald naar vier aandachtsgebieden: maatschappij, milieu, medewerkers en markten. 38 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

39 TenneT gebruikt de indicatoren van het Global Reporting Initiative (GRI) voor haar verslaglegging. Voor meer informatie hierover verwijzen wij naar de GRI-tabel in het Engelstalige Integrated Annual Report MVO-strategie TenneT neemt haar maatschappelijke en economische verantwoordelijkheid zeer serieus. Dat blijkt al uit onze hoofddoelstelling: zorgen voor een doelmatige, duurzame en betrouwbare elektriciteitsvoorziening. TenneT heeft zich ten doel gesteld om met haar MVO-prestaties tot het bovenste kwartiel (beste 25%) te behoren bij een vergelijking van de prestaties van alle West-Europese netbeheerders. MVO is sinds 2009 geïntegreerd in de bedrijfsvoering van TenneT. De onderneming heeft begin 2011 een algemeen MVO-beleid vastgesteld. Het MVO-actieplan voor de periode is voornamelijk gebaseerd op het strategische plan van de onderneming. Gesprekken met belanghebbenden, informatie van andere netbeheerders en internationale MVO-overeenkomsten zijn eveneens verwerkt in het MVO-plan, dat onder meer jaarlijkse doelstellingen en prestatie-indicatoren (KPI s) op MVO-gebied omvat. De onderneming hanteert binnen de gehele organisatie de volgende uitgangspunten voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen: MVO is een integraal onderdeel van onze kernactiviteiten en is opgenomen in de reguliere governance-processen van TenneT TenneT houdt zich aan (inter)nationale richtlijnen die betrokkenheid en verantwoordelijkheid op maatschappelijk en milieugebied bevorderen Het lijnmanagement is verantwoordelijk voor de uitvoering van het MVO-beleid. Innovatie is essentieel om op efficiënte en proactieve wijze te kunnen inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen en wensen. Verkort Jaarverslag TenneT

40 De onderstaande tabel biedt een overzicht van de prestatie-indicatoren (KPI s) op MVO-gebied. Prestatie-indicatoren (KPI s) Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen NL NL D D Totaal Totaal Netverliezen (GWh) SF6-uitstoot (kg) Bijpersingen van olie (liter) n.v.t. n.v.t Bodemcalamiteiten (aantal) Vluchtige Organische Stoffen (kg) Aantal ongevallen met verzuim per miljoen gewerkte uren (Lost Time Incident Frequency, LTIF) (incl. aannemers) 1,34 2,18 8,43 7,84 4,81 3,81 MVO-procesbeheersing MVO maakt sinds 2009 integraal deel uit van de jaarplannen van TenneT, conform de reguliere corporate governance-processen van TenneT. De Raad van Bestuur stelt jaarlijks de bijbehorende MVO-kaders vast. De MVO-prestaties worden bewaakt en zo nodig bijgestuurd met behulp van procesbeheersingsmechanismen en interne rapportages. De organisatorische eenheden stellen interne kwartaalrapportages op, waarin onder meer aandacht wordt besteed aan de geboekte vooruitgang ten opzichte van de MVOdoelstellingen in de desbetreffende jaarplannen. Voor interne audits en risicobeheersing maakt TenneT gebruik van een zogeheten risicomatrix, die onder meer risico s op het gebied van milieu, veiligheid en naleving omvat. De volgende organisatorische eenheden van TenneT Nederland zijn afzonderlijk gecertificeerd: Grid Services beschikt over een SCC/VCA-certificaat (Veiligheid voor Operationeel Leidinggevenden) System Operations beschikt over een ISO 9001-certificaat Asset Management beschikt over een NTA-8120-certificaat (een Nederlandse norm die eisen stelt aan veiligheids-, kwaliteitsen capaciteitsbeheersystemen). MVO-doelstellingen voor TenneT streeft ernaar om de MVO-aspecten van haar activiteiten beter zichtbaar te maken, zowel binnen als buiten de onderneming. Onze medewerkers hebben elke dag te maken met de drie MVO-dimensies mens, milieu en markt. TenneT wil daarom haar medewerkers meer bewust maken van de lopende initiatieven op dit gebied en hen aanmoedigen om rekening te houden met MVO-aspecten bij hun dagelijkse werkzaamheden. Wij zijn van mening dat samenwerking en het delen van informatie een positieve bijdrage leveren aan het maatschappelijk draagvlak voor TenneTs activiteiten. TenneT speelt daarom een actieve rol in maatschappelijke discussies over diverse onderwerpen, zoals de aanleg van hoogspanningslijnen, onderwijs en de ontwikkeling van sectorspecifieke normen en codes. De onderneming werkt samen met netbeheerders, brancheorganisaties en andere belanghebbenden. Op basis van een inventarisatie van nieuwe en bestaande initiatieven op MVO-gebied zal worden geëvalueerd in hoeverre MVO een positieve bijdrage kan leveren aan het realiseren van de ondernemingsdoelstellingen. 40 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

41 Maatschappij en markten Als belangrijke speler in de energieketen wil TenneT een positieve invloed uitoefenen op haar leveranciers en klanten. De MVO-dimensies mens, milieu en markt zijn verwerkt in het inkoopbeleid om de kwaliteit van de ingekochte goederen en diensten te verbeteren en zo een maatschappelijke bijdrage te leveren. TenneT heeft tevens besloten om met ingang van 2013 richtlijnen voor de bescherming van mensenrechten in haar aanbestedingsdocumenten op te nemen, mits haalbaar en toepasselijk. Diverse interne kennisplatforms en de Innovation Advisory Board richten zich op innovatie om bij te dragen aan de MVO-doelstellingen. De MVO-dimensies mens, milieu en markt zijn verwerkt in het inkoopbeleid TenneT erkent het belang van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en is daarom voortdurend op zoek naar manieren om de leveringszekerheid te vergroten en de duurzaamheid van de elektriciteitsvoorziening te verbeteren. In 2012 heeft TenneT zich voornamelijk gericht op de verdere ontwikkeling van de bijbehorende processen en het doorvoeren van eerder ingezette verbeteringen. TenneT heeft daarnaast regelmatig contact met belangenorganisaties, brancheverenigingen, Nederlandse en buitenlandse colleganetbeheerders, kennisplatforms en andere belanghebbenden. TenneT levert bijvoorbeeld een actieve bijdrage aan e-laad, (een stichting die het gebruik van elektrische auto s bevordert), ENTSO-E, Renewables Grid Initiative (RGI), Taskforce Intelligente Netten, Netbeheer Nederland, CIGRE en diverse non-gouvernementele organisaties. De onderneming werkt tevens actief samen met het Wereld Natuur Fonds, Germanwatch en BirdLife International. TenneT TSO NL heeft in 2012 overeenstemming bereikt met LTO Nederland over de vergoedingen die aan grondeigenaren en -gebruikers moeten worden betaald voor de aanleg van hoogspanningsverbindingen in Nederland. Verkort Jaarverslag TenneT

42 Aantal uitgegeven certificaten voor duurzaam opgewekte energie stijgt met 15% CertiQ is een volledige dochteronderneming van TenneT TSO B.V. die certificaten (zogeheten Garanties van Oorsprong, GvO s) uitgeeft als bewijs dat elektriciteit duurzaam is opgewekt. In 2012 gaf CertiQ 12,8 miljoen certificaten uit voor in Nederland opgewekte duurzame elektriciteit, een stijging van 15% ten opzichte van Het aantal geregistreerde installaties voor de opwekking van duurzame elektriciteit is gestegen van in 2011 tot in 2012, voornamelijk als gevolg van het toenemende aantal installaties voor zonne energie. In 2012 gaf CertiQ aan eindgebruikers de mogelijkheid om de energiebron of oorsprong te controleren van de certificaten die zijn gebruikt voor hun energievoorziening, teneinde nog meer transparantie te bieden. Op verzoek van het Ministerie van Economische Zaken begon CertiQ in 2012 tevens met de uitgifte van GvO s voor duurzaam opgewekte warmte. Deze certificaten worden gebruikt om te bepalen of partijen recht hebben op subsidies voor duurzame energie. Effecten van elektriciteitstransport TenneT is binnen de elektriciteitsketen verantwoordelijk voor het stroomtransport. Elektriciteitsproducenten kunnen gebruikmaken van fossiele brandstoffen (zoals aardgas en kolen) of duurzame energiebronnen (zoals windenergie, zonne-energie, biomassa en waterkracht). Opwekking van elektriciteit uit traditionele energiebronnen heeft een belangrijk neveneffect: de uitstoot van koolstofdioxide (CO 2 ). Het gebruik van duurzame energiebronnen sluit daarentegen aan bij de maatschappelijke roep om een overgang naar een duurzame energievoorziening. Het toenemende aanbod van duurzame energie vereist innovatieve oplossingen op het gebied van elektriciteitstransport, zoals de aanleg van nieuwe offshore-verbindingen en buitenlandverbindingen (interconnectoren). TenneT werkt hierbij samen met andere netbeheerders in Nederland, Duitsland en andere Europese landen. Zo kunnen we de risico s beheersen en kansen benutten met behulp van onze innovatieprogramma s. TenneT heeft zich in de afgelopen jaren volop ingezet om windparken op zee aan te sluiten op het Duitse landnet, en heeft daarmee een essentiële bijdrage geleverd aan de overgang naar een duurzame energievoorziening in Noordwest-Europa. Elektriciteitstransport en -distributie gaat gepaard met een aantal milieueffecten. De aanleg van nieuwe hoogspanningslijnen heeft gevolgen voor zowel grondeigenaren en -gebruikers als huizenbezitters. TenneT probeert bij de planning van verbindingen zoveel mogelijk rekening te houden met hun belangen. De onderneming probeert de negatieve milieueffecten van elektriciteitstransport zo veel mogelijk te voorkomen, onder meer door verantwoord afval- en bodembeheer en minimaal gebruik van zwavelhexafluoride (SF6). Beperking van netverliezen is belangrijk voor de terugdringing van CO 2 -uitstoot. TenneT probeert dit te bereiken door slimme materiaalkeuzes, optimalisering van de infrastructuur en goed onderhoud. Onvermijdbare CO 2 -uitstoot wordt gecompenseerd door de aankoop van Garanties van Oorsprong. 42 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

43 Milieu TenneT houdt bij alle onderhouds-, bouwen andere activiteiten zoveel mogelijk rekening met het milieu en eventuele overlast voor omwonenden. SF6-uitstoot TenneT gebruikt zwavelhexafluoride (SF6) als isolatiegas in hoogspanningsschakelaars en rapporteert jaarlijks aan Netbeheer Nederland over het gebruik van dit broeikasgas in Nederland. De onderneming heeft in 2012 het registratieen rapportagesysteem voor SF6-uitstoot op Nederlandse elektriciteitsstations verbeterd. Hierdoor krijgen we veel sneller inzicht in stations met hoge uitstoot, zodat we ook eerder maatregelen kunnen nemen. TenneT voert momenteel een proefproject uit om na te gaan of SF6 kan worden vervangen door een alternatief met een aanzienlijk lagere milieubelasting. TenneT blijft zich richten op verlaging van de SF6-uitstoot door reductiedoelstellingen in te voeren voor de komende jaren. In 2012 was er ongeveer evenveel SF6 in gebruik als vorig jaar (2011: kg). De totale uitstoot is verder teruggedrongen tot 653 kg in Nederland (2011: 742 kg). Deze daling is het gevolg van de vervanging en/of revisie van diverse componenten. TenneT Duitsland rapporteert jaarlijks over het SF6-gebruik aan een commissie van de Duitse branchevereniging VDE. In 2012 bedroeg de totale hoeveelheid SF6 in gebruik kg (2011: kg). De totale uitstoot bedroeg 564 kg (2011: 560 kg). Vluchtige Organische Stoffen Hoogspanningsmasten moeten ongeveer elke tien jaar worden geschilderd om ze in goede staat te houden. Hiervoor wordt verf gebruikt die Vluchtige Organische Stoffen (VOS) bevat. TenneT houdt jaarlijks bij hoeveel masten worden geschilderd en hoeveel verf hierbij is gebruikt. Hierdoor weten we hoeveel Vluchtige Organische Stoffen tijdens de schilderwerkzaamheden zijn uitgestoten. In 2012 bedroeg de VOS-uitstoot kg (2011: kg) in Nederland. Deze stijging werd veroorzaakt door een toename van de schilderwerkzaamheden. In 2012 bedroeg de VOS-uitstoot kg (2011: kg) in Duitsland. TenneT onderzoekt mogelijkheden om de VOS-uitstoot te verminderen en test daartoe verfsoorten die minder VOS bevatten. Daarnaast proberen we de verfkwaliteit en verftechnieken te verbeteren zodat we minder vaak hoeven te schilderen en minder verf verbruiken. Verkort Jaarverslag TenneT

44 Afval De bouw- en onderhoudswerkzaamheden van TenneT leiden tot bepaalde afvalstromen. Afval wordt gescheiden opgeslagen op de diverse locaties en opgehaald door erkende inzamelingsbedrijven. TenneT registreert de hoeveelheden afgevoerd afval. De onderneming heeft een internationale werkgroep opgericht om te onderzoeken hoe kantoorafval en afval afkomstig van projecten kan worden hergebruikt als grondstof. TenneT heeft diverse maatregelen genomen om milieuverontreiniging te voorkomen De onderstaande tabel geeft een overzicht van de hoeveelheden gevaarlijk en ongevaarlijk afval die door de onderneming naar andere locaties zijn afgevoerd. Voorbeelden van gevaarlijke afvalstromen zijn verontreinigde grond en oliehoudend afval. Afvalgegevens (in tonnen)* NL NL D D Totaal Totaal Ongevaarlijk Gevaarlijk Totaal * De vergelijkende gegevens voor Nederland zijn opnieuw ingedeeld conform de presentatie die in dit Verkort Jaarverslag wordt gebruikt. De aanzienlijke afname van de hoeveelheid afval in Duitsland tussen 2011 en 2012 houdt voornamelijk verband met grote hoeveelheden metaalafval en isolatoren die in 2011 als verouderd zijn afgevoerd vanwege de verzwaring en renovatie van bepaalde bovengrondse hoogspanningslijnen. De hoeveelheid afval in Nederland is in 2012 toegenomen als gevolg van opruimwerkzaamheden ter voorbereiding van de verhuizing van het hoofdkantoor naar een nieuw gebouw. De afvalgegevens zijn gebaseerd op de geregistreerde gegevens van de verschillende afvalinzamelaars. De onderverdeling in gevaarlijk en ongevaarlijk afval is gebaseerd op de EURALcodes. De verzamelde gegevens hebben betrekking op de hoogspanningsstations, kantoorgebouwen, projectlocaties en andere werkplekken van TenneT. De verhouding tussen gevaarlijk en ongevaarlijk afval in Duitsland in 2012 is geschat op basis van de verhouding in Verkort Jaarverslag TenneT 2012

45 Bodemcalamiteiten In de hoogspanningsinstallaties van TenneT wordt olie toegepast ten behoeve van koeling (transformatoren) of voor isolatiedoeleinden (kabels en componenten). TenneT heeft diverse beschermende maatregelen genomen om milieuverontreiniging te voorkomen, waaronder olieafscheiders, containers en dubbelwandige dieseltanks ten behoeve van de noodstroomaggregaten. In geval van een bodemcalamiteit wordt het olie-, water- en slibmengsel opgevangen en als gevaarlijk afval afgevoerd door een erkende afvalinzamelaar. TenneT heeft in het verslagjaar 25 bodemcalamiteiten gemeld (2011: 33 calamiteiten). De bodemcalamiteiten kunnen als volgt worden onderverdeeld. Vier morsingen (2011: acht) vonden plaats tijdens de uitvoering van werkzaamheden, twee verontreinigingen (2011: vijf) vonden plaats als gevolg van gesprongen persleidingen, één lekkage (2011: zes) vond plaats als gevolg van verouderde oliekabels en twaalf lekkages (2011: negen) vonden plaats als gevolg van problemen met overige componenten. Alle calamiteiten zijn aan de verantwoordelijke instanties gemeld en onmiddellijk opgeruimd. Bodemverontreinigingen TenneT heeft een bodembeheerplan opgesteld om alle bekende verontreinigingen in de komende jaren op te ruimen. Dit plan wordt elk jaar bijgewerkt. TenneT heeft bovendien een contract met een externe partij gesloten om eventuele nieuwe verontreinigingen als gevolg van een calamiteit onmiddellijk op te ruimen. We hebben een plan opgesteld om de opvangbakken onder transformatoren beter te beheren. Dit plan zal in 2013 worden uitgevoerd. TenneT maakt zowel in Nederland als in Duitsland gebruik van ondergrondse elektriciteitskabels. In Nederland werden ondergrondse kabels in het verleden geïsoleerd met behulp van olie. De kabels kunnen hierdoor olieverontreiniging veroorzaken, meestal als gevolg van lekkages. Om de kabels in goede staat te houden, worden ze onder druk gehouden door middel van bijpersingen van olie. Maatregelen worden genomen bij eventueel drukverlies, een aanwijzing voor een mogelijke lekkage. Nieuwe hoogspanningskabels worden geïsoleerd met kunststof en bevatten geen olie. In 2012 werd liter olie bijgeperst, een stijging van 68% ten opzichte van 2011 (5.653 liter). De stijging van het aantal lekkages werd veroorzaakt door het feit dat verschillende lekkages zeer moeilijk op te sporen en te lokaliseren waren. De desbetreffende lekkages zijn gerepareerd en de ontstane verontreinigingen zijn gesaneerd. Grondwaterverontreiniging Lekkages in oliekabels kunnen leiden tot verontreiniging van het grondwater. TenneT registreert eventuele resterende grondwaterverontreinigingen om te zorgen dat de desbetreffende locaties tijdig kunnen worden gesaneerd. In 2012 heeft TenneT dertien verontreinigde locaties in Nederland gesaneerd conform de wettelijke vereisten. Hierbij is ca. 150 kubieke meter verontreinigde grond verwijderd en afgevoerd. Daarnaast zijn negen verontreinigde locaties in Nederland conform de wettelijke vereisten gecontroleerd om eventuele verspreiding van verontreinigingen tijdig te kunnen signaleren. In 2012 hebben zich in Duitsland geen aanzienlijke bodem- of grondwaterverontreinigingen voorgedaan. Verkort Jaarverslag TenneT

46 TenneT verricht onderzoek naar nieuwe methodes om de locaties van kabellekkages sneller te kunnen opsporen. Daarnaast zijn verbeteringen doorgevoerd in het registratiesysteem voor verontreinigingen. Veel verontreinigde locaties zijn al onderzocht en zullen in de komende jaren worden gesaneerd. Asbest TenneT voert elk jaar in Nederland en Duitsland inventarisaties uit om de aanwezigheid van asbest in kaart te brengen, met name op risicovolle locaties en locaties waar werkzaamheden worden uitgevoerd of op de planning staan. Zonder voorafgaand onderzoek worden er geen werkzaamheden uitgevoerd op asbestverdachte locaties. De asbest wordt zo nodig verwijderd of er worden preventieve maatregelen getroffen. Asbestverdachte componenten worden voorzien van waarschuwingsstickers. TenneT heeft in 2012 een asbestrichtlijn voor Nederland opgesteld en opgenomen als doelstelling in de jaarplannen. Deze plannen worden in 2013 uitgevoerd. Polychloorbifenylen (PCB s) Vóór het verbod op het gebruik van PCB s in de jaren tachtig van de vorige eeuw werden deze stoffen in diverse hoogspanningscomponenten toegepast, waaronder vermogensschakelaars, stroomtransformatoren, spanningstransformatoren, doorvoeren, combitransformatoren en condensatorbanken. In overeenstemming met de toepasselijke regelgeving heeft TenneT enkele jaren geleden alle olie in Nederlandse vermogenstransformatoren vervangen. TenneT houdt tevens bij welke componenten in Nederland (mogelijk) nog steeds PCB s bevatten. Bij de revisie of vervanging van zo n component wordt de gebruikte olie getest op de aanwezigheid van PCB s. Als de olie PCB s blijkt te bevatten, worden het component en de olie door een erkende inzamelaar afgevoerd als gevaarlijk afval. Er zijn in Duitsland geen PCB-houdende componenten aanwezig, aangezien deze gedurende de afgelopen tien jaar zijn vervangen naar aanleiding van inspecties. TenneT heeft alle asbestverdachte locaties in Duitsland gesaneerd. Medewerkers die zijn blootgesteld aan asbest worden in Duitsland periodiek onderzocht door de bedrijfsvereniging (Berufsgenossenschaft). In Nederland worden dergelijke medewerkers onder toezicht van de bedrijfsarts gesteld. CO 2 -voetafdruk TenneT brengt haar CO 2 -voetafdruk in kaart aan de hand van netverliezen, SF6-uitstoot, elektriciteits-, gas- en waterverbruik op vestigingen en elektriciteitsstations, evenals het aantal kilometers dat medewerkers reizen per auto, vliegtuig en trein. Netverliezen ontstaan door het transport van elektriciteit en worden bepaald aan de hand van het verschil tussen de hoeveelheid energie die wordt ingevoed en afgenomen van het hoogspanningsnet. De netverliezen zijn omgerekend naar CO 2 - equivalenten op basis van respectievelijk de Nederlandse en Duitse nationale energieproductiemix (bronnen: Agentschap NL, Internationaal Energieagentschap). 46 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

47 CO 2 -voetafdruk (in tonnen CO 2 ) NL D Totaal Totaal Percentage Percentage Netverliezen ,30% 97.33% SF6-uitstoot ,69% 2.61% Energieverbruik n.v.t. 3,13% n.v.t. Vliegreizen , ,13% 0.06% Autoreizen (woon-werkverkeer) n.v.t. 0,35% n.v.t. Autoreizen (zakenreizen) n.v.t. 0,40% n.v.t. Totaal % 100% CO 2 -voetafdruk exclusief netverliezen (in tonnen CO 2 ) NL D Totaal Totaal Percentage Percentage SF6-uitstoot ,15% 97,74% Energieverbruik n.v.t. 46,75% n.v.t. Vliegreizen , ,96% 2,26% Autoreizen (woon-werkverkeer) n.v.t. 5,23% n.v.t. Autoreizen (zakenreizen) n.v.t. 5,91% n.v.t. Totaal % 100% Het energieverbruik omvat het gas-, wateren elektriciteitsverbruik op kantoorlocaties en elektriciteitsstations en is gebaseerd op een schatting. Het verbruik wordt berekend op basis van de feitelijke kosten (in euro) gedeeld door het gemiddelde tarief dat gedurende het jaar is betaald. De uitstoot als gevolg van reizen is berekend op basis van rapportages van leveranciers van TenneT. CO 2 -uitstoot als gevolg van vliegreizen wordt door het reisbureau van TenneT volledig gecompenseerd door middel van certificaten. voetafdruk te verbeteren. De onderstaande omrekeningsfactoren zijn toegepast: Omrekeningsfactoren voor CO 2 -voetafdruk Onderdeel (eenheid) CO 2 (tonnen) Netverliezen (GWh) 387,7 SF6-uitstoot (kg) 22,8 Energieverbruik: - Elektriciteit (KWh) 0, Gas (m 3 ) 0,0018 De factoren die worden gebruikt voor de berekening van het aantal equivalente tonnen CO 2 -uitstoot zijn afgestemd met de Nederlandse netbeheerders om de transparantie en uniformiteit van de gerapporteerde CO Water (m 3 ) Vliegreizen (km) Autoreizen woon-werkverkeer (km) Autoreizen voor zakelijke doeleinden (km) 0,0002 0,0003 0,0002 0,0002 Verkort Jaarverslag TenneT

48 Bovengrondse hoogspanningslijnen Bovengrondse hoogspanningslijnen worden vaak als een inbreuk op het landschap ervaren. TenneT besteedt daarom veel aandacht aan optimale inpassing. Nieuwe hoogspanningstracés worden zo efficiënt mogelijk en met zoveel mogelijk rechte gedeelten ontworpen. De landschappelijke inpassing van hoogspanningsverbindingen kan ook worden verbeterd door struiken, bosjes en houtwallen aan te brengen. TenneT houdt ook rekening met het landschapsbeeld bij het ontwerpen van nieuwe masten, zoals de innovatieve Wintrack-mast. De overheid wil het totaal aantal kilometers bovengrondse hoogspanningslijnen in Nederland bevriezen. Nieuwe bovengrondse 380 kv-verbindingen worden daarom zoveel mogelijk als combinatieverbindingen aangelegd (bestaande bovengrondse 150 kv- en 110 kvverbindingen worden ontmanteld). Nieuwe 150 kv- en 110 kv-verbindingen worden in principe als ondergrondse kabels aangelegd. Aanleg van ondergrondse kabels Aangezien omwonenden vanwege het landschapsbeeld meestal de voorkeur geven aan ondergrondse aanleg, streeft TenneT ernaar om verbindingen ondergronds aan te leggen zolang de leveringszekerheid niet in het geding komt. Op het hoogste spanningsniveau (220 / 380 kv) in Nederland is de maximaal toelaatbare totale lengte van kabelverbindingen bepaald op 20 kilometer. Op lagere spanningsniveaus zijn er echter minder problemen met betrekking tot de leveringszekerheid. Nieuwe 110 kv- en 150 kvverbindingen worden daarom vaak ondergronds aangelegd om het landschap te ontzien. Daarnaast wordt er in Nederland één kilometer bestaande bovengrondse 110 kv- of 150 kvverbinding ondergronds gebracht of verwijderd voor elke kilometer nieuwe bovengrondse verbinding op de hoogste spanningsniveaus (220 kv en hoger). Voorwaarde is wel dat de nieuwe verbinding niet kan worden gecombineerd met een bestaande verbinding. Inpassing van hoogspanningsstations TenneT heeft in 2010 opdracht gegeven voor een onderzoek naar mogelijkheden voor de landschappelijke inpassing van hoogspanningsstations door deze boven of onder het maaiveld aan te leggen. De conclusie luidde dat stations gedeeltelijk of geheel onder het maaiveld kunnen worden gebouwd, afhankelijk van het type landschap. Een vertegenwoordiger van TenneT heeft op een internationale CIGREbijeenkomst in Parijs een lezing gehouden die voortbouwde op de resultaten van dit onderzoek. We hebben dit onderwerp tevens met behulp van posters onder de aandacht van de aanwezigen gebracht. Elektromagnetische velden Elektromagnetische velden ontstaan overal waar een elektrische stroom door een geleider loopt, dus ook rondom hoogspanningslijnen, kabels en stations. De maximale veldsterkte waaraan de Nederlandse bevolking mag worden blootgesteld bedraagt 100 microtesla (µt). Deze waarde wordt momenteel nergens in bebouwd gebied overschreden. Op grond van het voorzorgsbeginsel adviseert de Nederlandse overheid 48 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

49 bovendien om nieuwe bovengrondse tracés zodanig te ontwerpen dat er zo weinig mogelijk nieuwe situaties ontstaan waarin kinderen worden blootgesteld aan een veldsterkte van meer dan 0,4 microtesla. Nieuwe woningen e.d. mogen niet worden gebouwd binnen de zogeheten magneetveldzone van bestaande bovengrondse verbindingen (waar de gemiddelde blootstelling meer dan 0,4 microtesla bedraagt). TenneT ontwerpt de tracés van nieuwe bovengrondse verbindingen daarom zodanig dat woningen, scholen en andere gevoelige bestemmingen zoveel mogelijk buiten de magneetveldzone blijven. Als dit niet haalbaar is, kunnen omwonenden ervoor kiezen om te worden uitgekocht en compensatie te ontvangen. TenneT heeft de nieuwe Wintrack-mast ontwikkeld om de elektromagnetische voetafdruk zoveel mogelijk te beperken. Het Wintrackconcept houdt niet alleen rekening met de landschappelijke inpassing, maar zorgt tevens voor een aanzienlijk smallere magneetveldzone. TenneT informeert belanghebbenden over de locaties van de magneetveldzones van nieuwe kabelverbindingen, stations en gereconstrueerde verbindingen. TenneT biedt in dit opzicht volledige transparantie aan haar belanghebbenden. Vogelbescherming TenneT houdt bij al haar onderhouds- en bouwwerkzaamheden rekening met het vogelbroedseizoen. Vogelnesten in masten worden pas verwijderd nadat ze zijn verlaten of als er essentiële werkzaamheden moeten worden uitgevoerd ten behoeve van de leveringszekerheid of veiligheid. TenneT streeft naar een vermindering van het aantal vogelslachtoffers door aanvliegen tegen hoogspanningslijnen. De onderneming hangt hiertoe zogeheten varkenskrullen en vogelflappen in de bliksemdraden. Daarnaast zijn roterende bakenkaarten aangebracht in hoekmasten om te voorkomen dat vogels hier hun nest bouwen. Cultuurtechnisch onderzoek De aanleg van nieuwe hoogspanningsinfrastructuur kan een negatief effect hebben op de bodem. Voorbeelden van zulke effecten zijn grondverdichting, negatieve beïnvloeding van micro-organismen, verslechtering van grond door besmetting of verschraling, verspreiding van bodemziekten en verstoring van de afwatering van percelen. TenneT voert daarom vooraf een zogeheten cultuurtechnisch onderzoek uit om eventuele negatieve effecten op de bodem te voorkomen. Verkort Jaarverslag TenneT

50 50 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

51 08 Corporate Governance TenneT heeft ervoor gekozen om de Nederlandse Corporate Governance Code op vrijwillige basis na te leven. De in de Code vastgelegde principes en best practice -bepalingen vormen een leidraad voor het handelen van de onderneming en de dochters waarover zeggenschap bestaat. Corporate governance-structuur De corporate governance-structuur van de onderneming bestaat uit de Raad van Commissarissen, de Raad van Bestuur en de Algemene Vergadering van Aandeelhouders. De externe accountant en de interne auditafdeling spelen eveneens een belangrijke rol binnen de corporate governance-structuur. Raad van Bestuur De Raad van Bestuur van TenneT Holding B.V. bestaat uit vier statutair directeuren (d.w.z. zoals opgenomen in de statuten) en één titulair directeur. De leden van de Raad van Bestuur van TenneT Holding B.V. zijn gezamenlijk vertegenwoordigingsbevoegd, met een beperkte individuele procuratie. De Raad van Bestuur is verantwoordelijk voor het algemene beleid en de strategie van TenneT Holding B.V. voor zowel de gereguleerde als de niet-gereguleerde activiteiten. TenneT heeft specifiek beleid opgesteld over de niet-gereguleerde activiteiten die kunnen worden uitgevoerd. Raad van Commissarissen De Raad van Commissarissen houdt toezicht op het algemene beleid en de strategie van TenneT en oefent zijn taken uit in het belang van de onderneming en weegt daarbij alle relevante belangen mee. De Raad van Commissarissen betrekt daarbij ook de voor TenneT relevante aspecten van maatschappelijk verantwoord ondernemen. De Raad van Commissarissen functioneert op het niveau van TenneT Holding B.V. Na een wijziging van de Elektriciteitswet is het zogeheten gemitigeerde structuurregime van toepassing op TenneT. De Raad van Commissarissen heeft een voorkeursprofiel van zijn samenstelling opgesteld, waarbij rekening is gehouden met de aard van de onderneming en de gewenste deskundigheid en achtergrond van de leden. De Raad van Commissarissen streeft naar een gemengde samenstelling. De Raad van Commissarissen bestaat uit minimaal drie leden en telt op dit moment vijf leden. De afzonderlijke leden kunnen maximaal drie perioden van vier jaar zitting nemen in de Raad van Commissarissen. Daartoe is een rooster van aftreden opgesteld. Verkort Jaarverslag TenneT

52 De Raad van Commissarissen heeft uit zijn midden een auditcommissie, een remuneratieen benoemingscommissie en een commissie strategische investeringen ingesteld. De auditcommissie heeft als taak toe te zien op de financiële verslaggeving van de onderneming, met inbegrip van kwartaalberichten en jaarverslagen, financieel verslagleggingsbeleid, interne beheersingssystemen, beoordeling van strategische risico s, onafhankelijke externe controle van de jaarrekening en de evaluatie van de externe accountant. De remuneratie- en benoemingscommissie is belast met het bezoldigingsbeleid van de onderneming en de bezoldiging van individuele bestuurders. Deze commissie stelt tevens criteria op voor de benoeming van nieuwe bestuurders en houdt toezicht op de wervingsprocedure. De commissie strategische investeringen bereidt de besluitvorming van de Raad van Commissarissen voor ten aanzien van investeringsvoorstellen ingediend door de Raad van Bestuur. De commissie toetst of deze voorstellen binnen de economische, financiële en technische doelstellingen en het risicoprofiel van de onderneming passen. De onderneming heeft reglementen opgesteld voor het functioneren van de Raad van Commissarissen, de auditcommissie, de remuneratie- en benoemingscommissie en de commissie strategische investeringen. Alle informatie over de Raad van Commissarissen (zoals het reglement en het rooster van aftreden) is te raadplegen op de TenneT-website. Algemene Vergadering van Aandeelhouders Alle aandelen in het kapitaal van TenneT worden gehouden door de Staat der Nederlanden, daarbij vertegenwoordigd door het Ministerie van Financiën. Op grond van de Elektriciteitswet 1998 mogen de aandelen uitsluitend door de Staat der Nederlanden worden gehouden. Een Algemene Vergadering van Aandeelhouders wordt binnen zes maanden na het einde van het boekjaar gehouden. Op de agenda staan onder meer een bespreking van het jaarverslag, de vaststelling van de jaarrekening en de dividenduitkering en verlening van decharge aan de leden van de Raad van Bestuur en de Raad van Commissarissen voor hun respectievelijke werkzaamheden in het afgelopen jaar. Een Algemene Vergadering van Aandeelhouders kan tevens worden gehouden wanneer dit noodzakelijk wordt geacht door de Raad van Bestuur, de Raad van Commissarissen of de aandeelhouder. Externe accountant De Algemene Vergadering van Aandeelhouders heeft de bevoegdheid om een externe accountant te benoemen die wordt belast met de controle van de door de Raad van Bestuur opgestelde jaarrekening. De externe accountant brengt aan de Raad van Bestuur en de Raad van Commissarissen verslag uit over zijn controlewerkzaamheden en presenteert zijn bevindingen in de paragraaf Oordeel over de jaarrekening, de Management Letter en het verslag van de Raad van Bestuur (deze zijn te vinden in het Engelstalige Integrated Annual Report 2012). Het functioneren van de externe accountant wordt jaarlijks beoordeeld door de Raad van Bestuur, de auditcommissie en zo nodig ook door de Raad van Commissarissen. 52 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

53 De externe accountant woont relevante vergaderingen van de auditcommissie bij. De externe accountant is tevens aanwezig bij de vergadering van de Raad van Commissarissen waarop het verslag van de externe accountant over de jaarrekening wordt besproken en de jaarrekening wordt goedgekeurd. Afwijkingen van de Corporate Governance Code Hieronder wordt toegelicht waarom bepaalde principes en best practice - bepalingen uit de Corporate Governance Code niet van toepassing zijn op TenneT en/of waarom en in hoeverre TenneT afwijkt van bepaalde principes en best practice -bepalingen. Raad van Bestuur II.2.4 t/m II.2.7. TenneT kent geen bezoldiging in de vorm van aandelenopties aangezien de Staat der Nederlanden alle aandelen in TenneT houdt. Raad van Commissarissen III.2.2. Drie afhankelijkheidscriteria zijn niet door TenneT overgenomen. Twee van deze criteria hebben betrekking op commissarissen die een aandelenbelang in TenneT houden, hetgeen niet van toepassing is. Het derde criterium heeft betrekking op een commissaris die tijdelijk in het bestuur voorziet bij belet of ontstentenis (zie bepaling III.6.7). III.5. De Code geeft aan dat de Raad van Commissarissen uit zijn midden een auditcommissie, een remuneratie- en benoemingscommissie en een selectie- en benoemingscommissie moet instellen indien de Raad meer dan vier leden omvat. De taken van de twee laatstgenoemde commissies zijn bij de Raad van Commissarissen van TenneT samengevoegd in de remuneratie- en benoemingscommissie. De Raad van Commissarissen heeft vanuit zijn midden tevens een auditcommissie en een commissie strategische investeringen ingesteld. III.6.6. TenneT heeft geen gedelegeerd commissaris. III.6.7. Een commissaris die in geval van belet of ontstentenis in het bestuur plaatsneemt, treedt in beginsel slechts tijdelijk uit de Raad. Na afloop van de bestuursperiode beslissen de Raad van Commissarissen en de Algemene Vergadering van Aandeelhouders of deze commissaris kan terugkeren in de Raad. Daarbij kan de duur van de bestuursperiode een rol spelen. III.7.1 en III.7.2. Deze bepalingen hebben betrekking op aandelenbezit van commissarissen en zijn niet van toepassing binnen TenneT. III.8.1 t/m III.8.4. Deze bepalingen hebben betrekking op een bestuursmodel met alleen een directie ( single tier management ) en zijn niet van toepassing, aangezien TenneT onder het gemitigeerde structuurregime valt. Algemene Vergadering van Aandeelhouders De onderstaande best practice -bepalingen met betrekking tot de Algemene Vergadering van Aandeelhouders zijn niet van toepassing op TenneT. IV.1.1. Niet-structuurvennootschap IV.1.2. Stemrecht op financieringspreferente aandelen IV.1.3. Openbaarmaking van een bod IV.1.7. Registratiedatum stemrecht IV.2.1 t/m IV.2.8. Certificaten van aandelen IV.3.1. Omgang met analisten, financiële pers en institutionele beleggers IV.3.7. Aandeelhouderscirculaire IV Beschermingsconstructies IV Stemvolmachten en steminstructies IV Beleid inzake bilateraal contact met aandeelhouders IV.4.1 t/m IV.4.3. Verantwoordelijkheid institutionele beleggers. Verkort Jaarverslag TenneT

54 09 Bericht van de Raad van Commissarissen Van links naar rechts: Jan Vugts, Pieter Verboom, Aad Veenman, Fokko van Duyne en Rien Zwitserloot. 54 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

55 TenneT heeft dit decennium te maken met grote uitdagingen. Het net vernieuwen en voorbereiden op de toekomstige vraag naar elektriciteitstransport vereist grote investeringen, zowel op zee als aan land. Als toezichthouder en adviseur is de Raad van Commissarissen nauw betrokken bij deze uitdagingen. Samenstelling van de Raad van Bestuur en de Raad van Commissarissen Raad van Bestuur De samenstelling van de Raad van Bestuur is in 2012 niet gewijzigd. De Raad van Bestuur bestaat uit vier statutair directeuren en één titulair directeur. Meer informatie over de leden van de Raad van Bestuur is te vinden onder Overige informatie. Raad van Commissarissen De samenstelling van de Raad van Commissarissen is in het verslagjaar gewijzigd. De heer Griffioen nam afscheid na 12 jaar commissariaat, onder meer als voorzitter van de auditcommissie. TenneT is de heer Griffioen zeer erkentelijk voor zijn geweldige bijdrage en toewijding gedurende deze jaren. De heer P.M. Verboom is op 18 september 2012 benoemd als lid van de Raad van Commissarissen en voorzitter van de auditcommissie. De Raad van Commissarissen heeft vijf leden. Meer informatie over de leden is te vinden onder Overige informatie. De leden van de Raad van Commissarissen treden af volgens een daartoe opgesteld rooster van aftreden dat op de TenneT-website wordt gepubliceerd. Alle leden van de Raad van Commissarissen zijn onafhankelijk in de zin van de Corporate Governance Code en de Elektriciteitswet Geen van hen heeft een directe of indirecte binding met (aandeelhouders van) rechtspersonen die elektriciteit of gas produceren, aankopen of leveren. Bijeenkomsten van de Raad van Commissarissen De Raad van Commissarissen heeft in het verslagjaar zes keer vergaderd. Geen van de leden was regelmatig afwezig bij de bijeenkomsten van de Raad van Commissarissen. De prestaties van TenneT op het gebied van veiligheid en leveringszekerheid kwamen in elke vergadering aan de orde. De Raad van Commissarissen besteedde tevens veel aandacht aan de financiering van de onderneming, mede met het oog op de omvangrijke investeringen in Duitse offshoreprojecten. Bij de bespreking van deze investeringen werden meer factoren dan uitsluitend de financiële voordelen betrokken. De herziening van de Duitse Energiewirtschaftsgesetz werd meerdere malen besproken, evenals de certificatie van netbeheerders in zowel Nederland als Duitsland. In 2012 werd de beoordelingsprocedure voor strategische risico s aangepast en werden de hieruit voortvloeiende strategische risico s besproken en geëvalueerd. Tijdens de vergaderingen is verder aandacht besteed aan onder meer de volgende onderwerpen: voortgang van projecten jaarrekening over het boekjaar 2012 en winstbestemming tussentijdse resultaten over het boekjaar 2012 (interne kwartaalrapportages en externe tussentijdse financiële resultaten) ondernemingsplan 2013 en middellangetermijnplan risicobeheer analyse en beoordeling van strategische risico s regulatorische zaken bezoldigingsbeleid informatietechnologie beoordeling van het functioneren van de Raad van Bestuur en de Raad van Commissarissen. Verkort Jaarverslag TenneT

56 De aandeelhouder en de Raad van Commissarissen hebben daarnaast meerdere malen buiten de Algemene Vergadering van Aandeelhouders overlegd. Commissies van de Raad van Commissarissen De Raad van Commissarissen wordt ondersteund door drie commissies die bestaan uit leden van de Raad van Commissarissen. De hoofdtaak van deze commissies bestaat uit advisering en voorbereiding van de besprekingen en besluitvorming van de voltallige Raad van Commissarissen met betrekking tot bepaalde onderwerpen. Tijdens de vergaderingen van de Raad van Commissarissen doen de commissievoorzitters verslag van de tijdens de commissiebijeenkomsten besproken onderwerpen. De agenda s, documenten en notulen van de commissiebijeenkomsten worden vóór de bijeenkomst aan de Raad van Commissarissen voorgelegd. De commissiebijeenkomsten werden volledig bijgewoond. Een van de leden van de Raad van Commissarissen, de heer Vugts, is tevens lid van de Aufsichtsrat, de Raad van Commissarissen van TenneT TSO GmbH. Auditcommissie De auditcommissie bestond in de eerste helft van 2012 uit de heer Griffioen (voorzitter) en de heer Vugts. De heer Griffioen nam in juni 2012 afscheid als lid van de Raad van Commissarissen en voorzitter van de auditcommissie. De heer Verboom is daarna benoemd als lid van de Raad van Commissarissen en voorzitter van de auditcommissie. De auditcommissie heeft in het verslagjaar zeven maal vergaderd in aanwezigheid van de Raad van Bestuur. Bij drie van deze vergaderingen was ook de externe accountant PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. aanwezig. Tijdens deze vergaderingen heeft de auditcommissie de jaarrekening over het boekjaar 2011, de interne kwartaalrapportages over 2012 en de tussentijdse resultaten over 2012 besproken en goedgekeurd. Daarnaast werd aandacht besteed aan financieringsonderwerpen in algemene zin, en meer bepaald aan de financiering van de Duitse offshoreprojecten en de herziening van de procedure voor de beheersing van strategische risico s. De auditcommissie heeft tevens een Audit Charter opgesteld waarin de rollen en verantwoordelijkheden van de Raad van Commissarissen, de auditcommissie en de externe accountant duidelijk zijn omschreven. Tijdens de vergaderingen is verder aandacht besteed aan onder meer de volgende onderwerpen: Management Letters 2012 accountantsverklaringen ondernemingsplan treasuryrapportage interne auditrapportage fiscale rapportage risicobeheersing, beoordeling van analyse van strategische risico s financieel-administratieve kwesties, met name in verband met de toepassing van de IFRSstandaarden op de Nederlandse en Duitse TSO s kasstroombeheer aanbesteding van auditdiensten. Remuneratie- en benoemingscommissie De remuneratie- en benoemingscommissie bestond in 2012 uit de heer Van Duyne (voorzitter) en de heer Veenman. De commissie heeft tijdens het verslagjaar vier maal vergaderd, telkens in aanwezigheid van de voorzitter van de Raad van Bestuur en de Senior HR Manager. Tijdens haar vergaderingen heeft de remuneratieen benoemingscommissie aandacht besteed aan onder meer de volgende onderwerpen: functioneren van statutaire leden van de Raad van Bestuur bezetting van leidinggevende functies en planning voor opvolging voorstellen voor de variabele beloning van statutaire leden van de Raad van Bestuur opstellen van het Remuneratierapport 2012 werving en selectie van een lid van de Raad van Commissarissen. 56 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

57 Commissie strategische investeringen De commissie strategische investeringen bestond in 2012 uit de heer Van Duyne (voorzitter), de heer Veenman en de heer Zwitserloot. De commissie heeft tijdens het verslagjaar vier maal vergaderd, telkens in aanwezigheid van leden van de Raad van Bestuur. De commissie strategische investeringen toetst of investeringsvoorstellen van de Raad van Bestuur aansluiten bij de strategie en de economische, financiële en technische doelstellingen van de onderneming. De commissie heeft onder meer aanzienlijke en complexe voorgestelde investeringen in het Nederlandse en Duitse landnet en offshorenetaansluitingen in Duitsland besproken. Beoordeling van het functioneren van de Raad van Commissarissen In het najaar van 2011 heeft de Raad van Commissarissen het eigen functioneren beoordeeld onder toezicht van een externe facilitator. De resultaten van deze beoordeling zijn in de loop van 2012 verder besproken. Contacten met de Ondernemingsraad De Raad van Commissarissen hecht grote waarde aan een goede werkrelatie met de Ondernemingsraad. In november 2012 heeft een bijeenkomst van de Raad van Commissarissen, de Ondernemingsraad en de Raad van Bestuur plaatsgevonden om diverse relevante ontwikkelingen te bespreken. De voorzitter van de Raad van Commissarissen, de heer Veenman, heeft gedurende het gehele verslagjaar regelmatig overleg gevoerd met leden van de Ondernemingsraad om op de hoogte te blijven van zaken die spelen op het terrein van de Ondernemingsraad. De contacten tussen de Raad van Commissarissen en de Ondernemingsraad bleken in het verslagjaar opnieuw zeer waardevol, vooral met het oog op de algemene ontwikkelingen op de energiemarkt en binnen TenneT. De Raad van Commissarissen wil zijn waardering uitspreken voor de manier waarop de verschillende onderwerpen werden behandeld. De onderneming is in Duitsland wettelijk verplicht om de economische commissie (Wirtschaftsausschuss) van de Ondernemingsraad (Betriebsrat) regelmatig op de hoogte te houden van relevante ontwikkelingen. Jaarrekening De Raad van Commissarissen heeft kennis genomen van het Jaarverslag 2012, de Jaarrekening 2012 en de controleverklaring van PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. De Raad kan zich met deze stukken verenigen en heeft de Algemene Vergadering van Aandeelhouders geadviseerd om de jaarrekening vast te stellen. De Raad van Commissarissen adviseert de Algemene Vergadering van Aandeelhouders decharge te verlenen aan de Raad van Bestuur voor het gevoerde beleid en aan de Raad van Commissarissen voor het gehouden toezicht gedurende het verslagjaar. Woord van waardering In het verslagjaar is TenneT erin geslaagd zowel de leveringszekerheid als de veiligheid te waarborgen. Deze inspanningen hebben geleid tot goede financiële resultaten en succes op belangrijke punten, zoals de financiering van de Duitse offshore-projecten. De Raad erkent deze prestaties en wil daarom de leden van de Raad van Bestuur en alle leidinggevenden en medewerkers van TenneT danken voor hun bijdrage en voortdurende inzet. Arnhem, 7 maart 2013 dr. ir. A.W. Veenman (voorzitter) drs. J.F.T Vugts (vice-voorzitter) drs. J.F. van Duyne dr. P.M. Verboom ir. R.G.M. Zwitserloot Verkort Jaarverslag TenneT

58 58 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

59 10 Verkorte jaarrekening Verkort Jaarverslag TenneT

60 Geconsolideerde winst-en-verliesrekening over het jaar 2012 (in EUR miljoenen) Omzet Bedrijfslasten Kosten energie en vermogen Kosten transportnetten en -systemen Personeelskosten Afschrijvingen en amortisatie van activa Bijzondere waardeverminderingen 9 - Terugneming bijzondere waardeverminderingen Overige kosten/(opbrengsten) netto Overige bedrijfslasten Totaal bedrijfslasten Bedrijfsresultaat Financieringsbaten Financieringslasten Financieringsresultaat Resultaat vóór vennootschapsbelasting Vennootschapsbelasting Aandeel in (verlies)/winst van geassocieerde deelnemingen - - Resultaat boekjaar Resultaat toekomend aan: Aandeelhouders van de vennootschap Minderheidsbelangen Winst per aandeel toerekenbaar aan de aandeelhouders van de vennootschap over 2012 (uitgedrukt in EUR per aandeel) Gewone en verwaterde winst per aandeel Verkort Jaarverslag TenneT 2012

61 Geconsolideerd overzicht van gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten (in EUR miljoenen) Toerekenbaar aan de aandeelhouders van de vennootschap Aandeel derden Totaal Overige reserves Algemene reserve Onverdeeld resultaat Totaal Actuariële verliezen op toegezegdpensioenregelingen Beëindigde kasstroomafdekkingen Amortisatie op afdekkingen Rechtstreekse vermogensmutaties in geassocieerde deelnemingen Belastingen Totaal overige gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten in Resultaat boekjaar Totaal gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten in Actuariële verliezen op toegezegdpensioenregelingen Amortisatie op afdekkingen Rechtstreekse vermogensmutaties in geassocieerde deelnemingen Belastingen Totaal overige gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten in Resultaat boekjaar Totaal gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten in Verkort Jaarverslag TenneT

62 Geconsolideerde balans (in EUR miljoenen) Activa januari 2011 Vaste activa Materiële vaste activa Immateriële activa Investeringen in geassocieerde deelnemingen Latente belastingvorderingen Voor verkoop beschikbare financiële activa Overige financiële activa Totaal vaste activa Vlottende activa Voorraden Debiteuren en overige vorderingen , Financiële activa Te ontvangen vennootschapsbelasting Liquide middelen Activa verbonden aan een af te stoten groep activa die is aangemerkt als aangehouden voor verkoop Totaal vlottende activa Totaal activa Verkort Jaarverslag TenneT 2012

63 Geconsolideerde balans (in EUR miljoenen) Eigen vermogen en verplichtingen januari 2011 Eigen vermogen Eigen vermogen toerekenbaar aan eigenaars van de vennootschap Minderheidsbelangen Hybride leningen Totaal eigen vermogen Langlopende verplichtingen Leningen Vooruitontvangen omzet Latente belastingverplichting Voorzieningen Overige verplichtingen Totaal langlopende verplichtingen Kortlopende verplichtingen Crediteuren en overige schulden Leningen Overige financiële verplichtingen Vooruitontvangen omzet Te betalen vennootschapsbelasting Voorzieningen Overige verplichtingen Verplichtingen verbonden aan een af te stoten groep activa die is aangemerkt als aangehouden voor verkoop Totaal kortlopende verplichtingen Totaal eigen vermogen en verplichtingen Verkort Jaarverslag TenneT

64 Geconsolideerd mutatieoverzicht van het eigen vermogen (in EUR miljoenen) Toerekenbaar aan de aandeelhouders van de vennootschap Minder- heids- belangen Hybride leningen Totaal eigen vermogen Gestort en opgevraagd kapitaal Overige reserves Algemene reserve Agioreserve Onverdeeld resultaat Totaal Stand per 1 januari Totaal gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten Kapitaalstorting Dividenduitkering Uitkering hybride leningen Belastingen Bestemming resterende winst vorig jaar Stand per 31 december Totaal gerealiseerde en niet-gerealiseerde resultaten Dividenduitkering Uitkering hybride leningen Verkoop aan minderheidsbelang Kapitaalstorting Belastingen Bestemming resterende winst vorig jaar Stand per 31 december Verkort Jaarverslag TenneT 2012

65 Geconsolideerd kasstroomoverzicht over het jaar 2012 (in EUR miljoenen) Operationele activiteiten Resultaat boekjaar Aanpassingen voor: Afschrijvingen, amortisatie en (terugnemingen) bijzondere waardeverminderingen op activa Winst op desinvesteringen in (im)materiële vaste activa Financieringsbaten Financieringslasten Vennootschapsbelasting Stijging vooruitontvangen omzet Mutaties in voorzieningen en overige (financiële) activa en verplichtingen Mutaties in werkkapitaal: (Toename) / afname handelsdebiteuren en overige vorderingen (Toename) / afname voorraden - 13 Toename / (afname) crediteuren en overige schulden Toename / (afname) overige kortlopende (financiële) verplichtingen Betaalde vennootschapsbelasting Netto kasstroom uit operationele activiteiten Investeringsactiviteiten Aanschaf (im)materiële vaste activa Verkoop (im)materiële vaste activa Kapitaalstorting in geassocieerde deelneming - -4 Bijdragen aan financiële activa Ontvangsten uit aflossingen financiële activa Ontvangen rente 5 21 Netto kasstroom uit investeringsactiviteiten Financieringsactiviteiten Ontvangsten uit leningen Aflossingen op leningen Kosten uitgifte schuldbewijzen - -3 Ontvangsten uit verkoop financiële instrumenten - 9 Betaalde rente Kapitaalstorting door aandeelhouders van de vennootschap Dividenduitkering aan aandeelhouders van de vennootschap Ontvangsten uit verkoop aan minderheidsbelangen 80 - Kapitaalstortingen door minderheidsbelangen Uitkering aan houders hybride leningen Netto kasstroom uit financieringsactiviteiten Netto mutatie liquide middelen Liquide middelen per 31 december Liquide middelen per 1 januari Verkort Jaarverslag TenneT

66 66 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

67 11 Afkortingen, definities en ratio s BNetzA Bundesnetzagentur für Elektrizität, Gas, Telekommunikation, Post und Eisenbahnen Duitse toezichthouder die de concurrentie in de zogeheten netmarkten bewaakt en bevordert. BritNed-kabel Een 260 km lange onderzeese hoogspanningsgelijkstroomkabel met een capaciteit van 1000 MW die de Nederlandse en Britse elektriciteitsnetten met elkaar verbindt (de kabel is in 2011 in gebruik genomen). EBIT Earnings Before Interest and Tax Bedrijfsresultaat vóór aftrek van vennootschapsbelasting, vermeerderd met financieringskosten, vermeerderd met het aandeel in het resultaat van geassocieerde deelnemingen, gecorrigeerd voor effecten die geen verband houden met de kernactiviteiten. EBITDA Earnings Before Interest, Tax, Depreciation and Amortisation CASC.EU Capacity Allocation Service Company.EU CASC.EU is het centrale veilingbureau voor grensoverschrijdende transportcapaciteit voor Centraal West-Europa, Italië, Noord-Zwitserland en delen van Scandinavië. CASC.EU maakt de in- en verkoop van transportcapaciteit mogelijk door te zorgen voor een centraal veilingplatform en een centraal aanspreekpunt. CO 2 -voetafdruk De totale hoeveelheid broeikasgassen die wordt geproduceerd als rechtstreeks of nietrechtstreeks gevolg van menselijke activiteiten, gewoonlijk uitgedrukt in equivalente tonnen koolstofdioxide (CO 2 ). EBIT-toename (EBIT in jaar t min EBIT in jaar t-1) / (EBIT in jaar t-1) EEG Erneuerbare-Energien-Gesetz Duitse wet die voorrang verleent aan elektriciteit uit duurzame energiebronnen bij de invoeding op het net, waarbij vaste minimumprijzen voor producenten zijn gegarandeerd. De wet is bedoeld ter bescherming van het klimaat en behoort tot een pakket wettelijke regelingen gericht op vermindering van de afhankelijkheid van kernenergie en fossiele brandstoffen als olie, aardgas en kolen. De bepalingen van deze wet zijn alleen van toepassing op de opwekking van energie. Verkort Jaarverslag TenneT

68 ENTSO-E European Network of Transmission System Operators for Electricity Organisatie waarin Europese netbeheerders (Transmission System Operators, TSO s) samenwerken. ENTSO-E richt zich op het uitdragen van bepaalde belangrijke aspecten van het energiebeleid. FFO Funds From Operations Bedrijfsresultaat na belasting toekomend aan de aandeelhouder, vermeerderd met afschrijvingen en amortisatie, verminderd met overige opbrengsten, gecorrigeerd voor effecten die geen verband houden met de kernactiviteiten. FTE Full-Time Equivalent Rekeneenheid waarmee de omvang van een dienstverband kan worden uitgedrukt. Eén FTE is gelijk aan één volledige werkweek. GAAP Generally Accepted Accounting Principles Algemeen aanvaarde grondslagen voor financiële verslaggeving, die van land tot land kunnen verschillen. Geïnvesteerd vermogen Eigen vermogen, vermeerderd met de nettoschuld, verminderd met de toegezegde maar nog niet ontvangen kapitaalbijdragen. GW Gigawatt Een hoeveelheid vermogen van 1 miljard watt. GWh Gigawattuur Een hoeveelheid energie die gelijkstaat aan de levering van 1 miljard watt vermogen gedurende 1 uur. HVDC High-Voltage Direct Current Een HVDC-transportsysteem maakt gebruik van hoogspanningsgelijkstroomtechniek om elektrische stroom in grote hoeveelheden te transporteren, dit in tegenstelling tot de meer gebruikelijke wisselstroomtechniek. Met een HVDC-systeem kunnen grote hoeveelheden stroom over lange afstanden worden getransporteerd, tegen lagere kosten en met minder verliezen dan bij wisselstroom het geval is. Energiebronnen op grote afstand van verbruikscentra kunnen met behulp van HVDC-techniek toch efficiënt worden benut. IFRS International Financial Reporting Standards De internationaal voorgeschreven en erkende grondslagen voor financiële verslaggeving die door TenneT worden toegepast. kv Kilovolt Een hoeveelheid elektrische spanning van 1000 volt. KWK-G Kraft-Wärme-Kopplungs-Gesetz Duitse wet ter bevordering van het gebruik van energie die is opgewekt door middel van warmtekrachtkoppeling. 68 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

69 LTIF Lost Time Injury Frequency Het aantal ongevallen met verzuim per miljoen gewerkte uren. Een ongeval met verzuim is een ongeval dat leidt tot minimaal één dag verzuim. MW Megawatt Een hoeveelheid vermogen van 1 miljoen watt. MWh Megawattuur Een hoeveelheid energie die gelijkstaat aan de levering van 1 miljoen watt vermogen gedurende 1 uur. Nettoschuld Totale rentedragende schulden, verminderd met de liquide middelen die vrij ter beschikking staan aan TenneT, vermeerderd of verminderd met te ontvangen respectievelijk te betalen EEG-bedragen. NMa Nederlandse Mededingingsautoriteit De NMa reguleert de netbeheerders op de elektriciteitsmarkt en stelt maximumtarieven vast voor elektriciteitstransport, voor de systeemtaken van de landelijke netbeheerder en voor aansluitingen op het net. De NMa schept de voorwaarden voor een goedwerkende (inter) nationale groothandelsmarkt. NorNed-kabel Een 580 km lange onderzeese hoogspanningsgelijkstroomkabel met een capaciteit van 700 MW die de Nederlandse en Noorse elektriciteitsnetten met elkaar verbindt (de kabel is in 2008 in gebruik genomen). Rendement op geïnvesteerd vermogen EBIT gedeeld door het gemiddelde geïnvesteerde vermogen gedurende de desbetreffende periode. SF6 Zwavelhexafluoride, een anorganisch, kleurloos, geurloos en niet-brandbaar broeikasgas. SF6 wordt in de elektriciteitssector gebruikt als gasachtig diëlektrisch medium in vermogensschakelaars, hoogspanningsschakelaars en andere elektrische apparatuur. TSO Transmission System Operator Netbeheerder die zorgt voor het transport van elektriciteit van opwekkingsinstallaties naar regionale of lokale elektriciteitsdistributeurs. VOC Volatile Organic Compound Volatile Organic Compounds (Vluchtige Organische Stoffen, VOS) zijn organische verbindingen met een beginkookpunt van 250 C of lager, gemeten bij een standaarddruk van 101,3 kpa. Deze stoffen kunnen schade toebrengen aan het gehoor en gezichtsvermogen. Wintrack-mast Een nieuw type hoogspanningsmast ontwikkeld door TenneT. Dit innovatieve ontwerp vervangt de bestaande vakwerkmasten en verkleint de magneetveldzone doordat de dradenbundels dichter bij elkaar worden gehangen. Verkort Jaarverslag TenneT

70 70 Verkort Jaarverslag TenneT 2012

71 Disclaimer Indien in dit Verkort Jaarverslag wordt gesproken over wij, TenneT, TenneT Holding, de TenneT-groep, de onderneming of vergelijkbare aanduidingen, dan worden daarmee TenneT Holding B.V. en haar dochtermaatschappijen bedoeld. Bepaalde onderdelen van dit Verkort Jaarverslag bevatten vooruitzichten op de toekomst. Deze onderdelen kunnen zonder beperking verwachtingen bevatten over toekomstige bedrijfsresultaten, overheidsmaatregelen, de invloed van overige regulering op alle activiteiten van TenneT als geheel, het aandeel van TenneT en haar dochterondernemingen en joint ventures in bestaande en nieuwe markten, industriële en macro-economische trends en de prestaties van TenneT daarin. Dergelijke uitspraken worden voorafgegaan door, gevolgd door of bevatten woorden als denkt, verwacht, meent, anticipeert of vergelijkbare uitdrukkingen. Deze toekomstgerichte uitspraken zijn gebaseerd op de huidige aannames over toekomstige activiteiten en zijn onderhevig aan bekende en onbekende factoren en andere onzekerheden, waarvan vele buiten de invloedssfeer van TenneT vallen. Hierdoor kunnen toekomstige feitelijke resultaten materieel afwijken van deze verwachtingen. Alle financiële gegevens in dit Verkort Jaarverslag worden in miljoenen euro s weergegeven. Hierdoor kunnen kleine afrondingsverschillen ontstaan. Verkort Jaarverslag TenneT

72 TenneT Holding B.V. Utrechtseweg 310, Arnhem Postbus 718, 6800 AS Arnhem Nederland Telefoon +31 (0)