AUTOTECHNIEKEN DERDE GRAAD TSO

Transcriptie

1 AUTOTECHNIEKEN DERDE GRAAD TSO september 2004 LICAP BRUSSEL

2

3 AUTOTECHNIEKEN DERDE GRAAD TSO LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS LICAP BRUSSEL September 2004 Vervangt leerplan D/1992/0279/052 ISBN Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel

4

5 Inhoud Lessentabel Inleiding Studierichtingsprofiel en samenhang Situering van de studierichting TSO in het logisch TSO-curriculum van de studiegebieden Auto, Mechanica-elektriciteit, Koeling en warmte, Kunststoffen Instroom Beginsituatie Factoren die de keuze voor deze studierichting kunnen beïnvloeden Persoonlijkheidsvereisten Sancties van de studies en uitstroom Profilering van de studierichting TSO t.o.v. aanverwante studierichtingen in de 3de graad van de studiegebieden Auto en Mechanica-elektriciteit Studierichtingsprofiel Vormingscompetenties Algemene pedagogisch-didactische wenken Inleiding Projectmatig werken volgens een concentrisch vormingsconcept Aandachtspunten De geïntegreerde proef Welzijn op het werk het behalen van een VCA-attest Evaluatie Wat en waarom evalueren? Wanneer evalueren? Hoe evalueren? Hoe rapporteren? Omschrijving van het beoogde studieobject - clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden Inleiding Omschrijving van het studieobject Clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden Complementair gedeelte Van leerplan tot jaarplan Leerplandoelstellingen, leerinhouden en didactische wenken, gemeenschappelijk voor alle vormingsclusters De kenmerken van een garagebedrijf en de eigenheid van de taken en verantwoordelijkheden van het garageteam toelichten De eigen en de in team te verrichten werkzaamheden plannen en organiseren Van de te onderhouden wagens de onderdelen herkennen, hun functie en onderlinge relatie verklaren en uitvoeringstekeningen en schema s analyseren De mechanische energieomzetting in voertuigen en onderdelen analyseren en ermee rekening houden bij diagnoses De elektrische energieomzetting in voertuigen analyseren en ermee rekening houden bij 3de graad TSO 3

6 diagnoses Bij het voorbereiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden, de collectieve veiligheidsvoorzieningen treffen, persoonlijke beschermingsmiddelen gebruiken en de voorschriften op het vlak van gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie implementeren De kostprijs van onderhoudswerkzaamheden begroten, opmaken en met de klant communiceren Onderhoudswerkzaamheden aan voertuigen begeleiden en uitvoeren De opbouw de werking en de functionele samenhang van de auto-onderdelen analyseren Volgens opgelegde criteria werkzaamheden aan de auto uitvoeren Het eigen werk en dat van anderen evalueren Bedrijfsvoertuigen: specifieke technologie Bij de analyse van te onderhouden voertuigen met de datacommunicatie rekening houden Vormgeven door het bewerken en verbinden van plaat en profielmateriaal In uit te voeren carrosserie- en plaatbewerkingen de onderdelen erkennen, hun functie en relatie t.o.v. elkaar bepalen en uitvoeringstekeningen maken Voor uit te voeren carrosserie- en plaatbewerkingen de materialen kiezen rekening houdend met de kenmerken die het mechanisch vormgeven van constructies beïnvloeden Een geschikte carrosserie- plaatbewerkingstechniek kiezen Uitvoeren van vormgevingen van carrosseriedelen, plaat- en profielmateriaal Stages Minimale materiële vereisten Infrastructuur Algemene uitrusting Gemeenschappelijk klein gerief Gemeenschappelijke materialen Gemeenschappelijke machines Nuttige adressen de graad TSO

7 Lessentabel Zie 3de graad TSO 5

8

9 1 Inleiding Nieuwe impulsen Volgende impulsen liggen aan de basis van het vernieuwen van het leerplan: vernieuwde pedagogisch didactische inzichten op het vlak van geïntegreerd werken, het bewaken van de diverse leerlijnen en de concrete realisatie hiervan via projecten; de nood om de snel evoluerende technologieën te kunnen implementeren; de vraag van zowel de onderwijsverstrekkers als van de werkgevers en werknemers om het onderwijsaanbod en het opleidingsaanbod zo transparant mogelijk te maken; de vraag van het VEV naar een zo breed mogelijke polyvalente vorming; de verticale samenhang bewaken op de geëxpliciteerd vernieuwde visies in de leerplannen van de basisopties, de beroepenvelden en de studierichting autotechnieken TSO; de mogelijkheden om vakoverschrijdende thema s te integreren; de stijgende aandacht voor veiligheid, gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie; de zorg van de autosector voor technologische vernieuwing; de mogelijkheden die het geïntegreerd gebruik van ICT biedt zowel inhoudelijk als pedagogisch-didactisch. 3de graad TSO 7

10 2 Studierichtingsprofiel en samenhang 2.1 Situering van de studierichting TSO in het logisch TSOcurriculum van de studiegebieden Auto, Mechanica-elektriciteit, Koeling en warmte, Kunststoffen Eerste graad 2 de leerjaar Tweede graad 1 ste en 2 de leerjaar Derde graad 1 ste en 2 de leerjaar Derde graad 3 de leerjaar Toegepaste autotechnieken Mechanische technieken Computergestuurde mechanische productietechnieken Mechanica constructieen planningstechnieken Mechanicaelektriciteit Mechanische technieken Koel- en warmtetechnieken Kunststoftechnieken Industriële koeltechnieken Industriële warmtetechnieken Kunststof vormgevingstechnieken Orthopedische technieken Orthopedische instrumenten Vliegtuigtechnieken Elektrotechnieken Stuur- en bewakingstechnieken Elektrotechnieken Telecommunicatie Audio-, Video-, en teletechnieken Industriële ICT Industriële computertechnieken Industriële wetenschappen Industriële wetenschappen Industriële wetenschappen Elektromechanica Elektromechanica Industriële onderhoudstechnieken Elektriciteit Elektronica Elektriciteit Elektronica Regeltechnieken 8 3de graad TSO

11 De plaats van de 3 de graad TSO wordt in bovenstaand curriculumschema 1 aangegeven. Dit schema dat van links naar rechts wordt gelezen geeft een aantal studierichtingen weer in een aantal studiegebieden van de tweede en de derde graad. Het studiegebied Mechanica-elektriciteit start vanaf de tweede graad. De studiegebieden Auto en Koeling en warmte starten pas vanaf de derde graad. Uit het schema blijkt dat de studierichting TSO: naadloos aansluit op de studierichting Mechanische technieken TSO in de 2 de graad; en een uitstekende voorbereiding is voor een aantal specialisatiejaren binnen het studiegebied Auto zoals: Toegepaste autotechnieken, TSO Auto-elektriciteit, Bedrijfsvoertuigen, Diesel- en LPG-motoren en Scheeps- en havenwerk BSO. 2.2 Instroom Zoals hierboven reeds vermeld, is de logische vooropleiding de studierichting Mechanische technieken TSO. De meeste leerlingen komen dan ook uit deze studierichting. Heel wat leerlingen komen ook uit de 2 de graad Elektromechanica of Elektriciteit elektronica TSO, hetzij na het behalen van een B-attest, hetzij na heroriëntering. Indien deze leerlingen over voldoende motorische competenties beschikken, een inspanning willen leveren om hun praktische vaardigheden te ontwikkelen en voldoende interesse hebben voor het begeleiden en uitvoeren van autowerkzaamheden hebben ze kans op slagen. Instroom vanuit andere studierichtingen is eerder zeldzaam. Leerlingen die pas in de 3 de graad het Technisch secundair onderwijs aanvangen, hebben nood aan een speciale opvang. 2.3 Beginsituatie Het merendeel van de leerlingen kwam dus al in min of meerdere mate in contact met theoretische en praktische vaardigheden die nodig zijn bij het begeleiden en uitvoeren van autowerkzaamheden. De studierichting bouwt bijgevolg vooral verder op de inzichten, vaardigheden en attitudes verworven in de tweede graad: van constructieonderdelen, gemonteerd/ geïnstalleerd in een constructie, de kenmerken, de montage-/ installatie- en demontagetechnieken bepalen 2.4 Factoren die de keuze voor deze studierichting kunnen beïnvloeden Bepaalde lichamelijke en fysische gebreken kunnen een belemmerende factor zijn voor het uitoefenen van één of meerdere beroepen waarop deze studierichting voorbereidt. Een gepaste oriëntering en begeleiding is dan ook ten zeerste aangewezen, enerzijds omdat ze invloed hebben op de slaagkansen van de leerlingen en anderzijds omdat ze de uitoefening van heel wat beroepen bemoeilijken. In heel wat beroepen waarop deze studierichting voorbereidt gelden bepaalde beroepsdrempels: lichamelijke letsels die de normale fysieke inspanning eigen aan de diverse beroepen beletten of bemoeilijken; handicaps die het normaal motorisch functioneren eigen aan het uitoefenen van diverse beroepen bemoeilijken; gewrichts- en rugaandoeningen; beperkt gezichtsvermogen; aandoeningen aan de luchtwegen; 1 Dit is het schema dat progressief in voege ging vanaf het schooljaar de graad TSO 9

12 producteczeem, contacteczeem en allergieën; kleurenblindheid. 2.5 Persoonlijkheidsvereisten Vele beroepen stellen ook heel wat eisen op persoonlijkheidsvlak. Leerlingen van de studierichting TSO bezitten deze reeds in bepaalde mate of geven in ieder geval blijk dat ze deze willen ontwikkelen. Interesse voor één of meerdere aansluitende beroepen. Blijk geven van voldoende verantwoordelijkheidszin. Voldoende flexibel zijn en bereid zijn in diverse omstandigheden te functioneren. Aandacht hebben voor aspecten die het welzijn op het werk bevorderen. Uitvoerings- en klantgericht kunnen communiceren. Bereid zijn zich aan te passen aan de arbeidsomstandigheden. 2.6 Sancties van de studies en uitstroom Door het slagen in de studierichting krijgt de leerling een getuigschrift van secundair onderwijs. Zoals reeds vermeld, biedt de studierichting ook een uitstekende voorbereiding voor een aantal specialisatiejaren binnen het studiegebied Mechanica-elektriciteit zoals: Toegepaste autotechnieken, Autoelektriciteit, Bedrijfsvoertuigen, Diesel- en LPG-motoren en Scheeps- en havenwerk. In deze specialisatiejaren kunnen de leerlingen, indien door de school aangeboden, het attest van bedrijfsbeheer halen. Door het profiel van de studierichting heeft de leerling een polyvalente vorming gekregen voor het begeleiden en uitvoeren van auto werkzaamheden. Heel wat functies kunnen dan ook worden uitgeoefend binnen de garagebedrijven. De mogelijkheid om certificaten te behalen ligt ook in het verlengde van deze opleiding. 10 3de graad TSO

13 2.7 Profilering van de studierichting TSO t.o.v. aanverwante studierichtingen in de 3de graad van de studiegebieden Auto en Mechanicaelektriciteit In onderstaande tabel worden een aantal aanverwante auto en (elektro)mechanische studierichtingen in de 3 de graad van het studiegebied Mechanica-elektriciteit en Auto opgesomd. Voor elke studierichting wordt de eigenheid verduidelijkt. Dit gebeurt enerzijds door een omschrijving te geven van het te bestuderen studieobject en anderzijds door een schematische voorstelling dat het aandeel weergeeft van de theoretische en de praktische vormingscomponenten in het geheel van de opleiding. Studierichting Eigenheid studieobject Schematische voorstelling vormingscomponenten De studie van varianten van een uitgevoerd project Drie- en tweedimensionaal communiceren om het concept van productrealisaties te analyseren. Conceptuele kenmerken van productrealisaties uit de sector elektromechanica analyseren. De impact van de conceptuele kenmerken van productrealisaties uit de sector elektromechanica op de uitvoering duiden. Elektromechanica TSO uitvoeren 25% concept 75% TSO De studie van een uit te voeren project Communiceren om het concept van de autowerkzaamheden te begrijpen en de uitvoering voor te bereiden, Gevraagde kwaliteitscriteria te bereiken de noodzakelijke uitvoeringsrichtlijnen formuleren, De uitvoering voorbereiden, opvolgen en bijsturen. uitvoeren 50% concept 50% Het uitvoeren van een project Communiceren om de autowerkzaamheden te kunnen uitvoeren. De conceptuele kenmerken van het concept begrijpen en voorzieningen treffen om de uitvoering ervan mogelijk te maken. Onder leiding de autowerkzaamheden uitvoeren volgens opgelegde kwaliteitscriteria. Auto BSO uitvoere n 75% concept 25% 3de graad TSO 11

14 2.8 Studierichtingsprofiel De studierichting TSO heeft een dubbele doelstelling. De startkwalificatie te verwerven om het beroep van autotechnicus te kunnen uitoefenen. Dit houdt in dat hij/zij verantwoordelijkheid kan opnemen voor het eigen werk en na een korte in servicetraining in het garagebedrijf aan de hand van technische informatie klanten kan informeren, diagnoses stellen en autowerkzaamheden kan starten, uitvoeren en begeleiden. Voldoende competenties verwerven om zich te kunnen vervolmaken via vervolgopleidingen die op deze studierichting aansluiten. Inzonderheid kan dit in de specialisatiejaren Toegepaste autotechnieken, Auto-elektriciteit, Bedrijfsvoertuigen, Diesel- en LPG-motoren en Scheeps- en havenwerk; de talrijke (bedrijfs-)vervolgopleidingen waarbij certificaten kunnen worden behaald. 2.9 Vormingscompetenties Leerlingen die de studierichting hebben gevolgd verwerven heel wat competenties. Sommige competenties slaan op diverse vormingsclusters en hebben een belangrijke transferwaarde. Andere zijn specifiek en dienen voornamelijk om beroepsgerichte vaardigheden te verwerven. De volgende competenties komen aan bod Vormingscompetenties De kenmerken van een garagebedrijf en de eigenheid van de taken en verantwoordelijkheden van het garageteam toelichten De eigen en de in team te verrichten werkzaamheden plannen en organiseren Van de te onderhouden wagens de onderdelen herkennen hun functie en onderlinge relatie verklaren en uitvoeringstekeningen en schema s analyseren De mechanische energieomzetting in voertuigen en onderdelen analyseren en ermee rekening houden bij diagnoses De elektrische energieomzetting in voertuigen analyseren en ermee rekening houden bij diagnoses Bij het voorbereiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden, de collectieve veiligheidsvoorzieningen treffen, persoonlijke beschermingsmiddelen gebruiken en de voorschriften op het vlak van gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie implementeren De kostprijs van onderhoudswerkzaamheden begroten, opmaken en met de klant communiceren De opbouw de werking en de functionele samenhang van de auto-onderdelen analyseren Volgens opgelegde criteria werkzaamheden aan de auto uitvoeren Het eigen werk en dat van anderen evalueren Bij het voorbereiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden aan vrachtwagens rekening houden met de specifieke technologie Bij het voorbereiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden rekening houden met de gemultiplexeerde schakelingen In uit te voeren carrosserie- en plaatbewerkingen de onderdelen erkennen, hun functie en relatie t.o.v. elkaar bepalen en uitvoeringstekeningen maken 12 3de graad TSO

15 Voor uit te voeren carrosserie- en plaatbewerkingen de materialen kiezen rekening houdend met de kenmerken die het mechanisch vormgeven van constructies beïnvloeden Een geschikte carrosserie-, plaatbewerkingstechniek kiezen Volgens opgelegde criteria werkzaamheden carrosserie- plaatbewerking aan de auto uitvoeren In een garagebedrijf kennismaken met de bedrijfscultuur, afspraken maken en naleven en werkzaamheden in team uitvoeren Na te streven attitudes Het is enorm belangrijk om attitudes bewust en expliciet op diverse momenten na te streven. Attitudes die bijzondere aandacht verdienen zijn de volgende. Erop gericht zijn binnen de voorgeschreven tijd een opgedragen taak nauwkeurig te voltooien. De afgesproken regels en afspraken naleven. Ondanks moeilijkheden, willen verder werken om het einddoel te bereiken. Bereid zijn zich aan te passen aan wijzigende omstandigheden (andere materialen, andere gereedschappen, nieuwe opdrachten, nieuwe technologieën ). Zich inleven in de situatie waarin mensen zich bevinden, er begrip voor opbrengen en er tactvol mee omgaan. Bereid zijn om informatie te raadplegen en op te zoeken. Handelen met het oog op tevredenheid van zichzelf en van anderen. In een team willen functioneren. Bereid zijn om correct en volledig te rapporteren, Probleemoplossend handelen en zoeken naar oplossingen voor problemen die zich stellen, Kwaliteitsvol en kostprijsbewust handelen Maatregelen treffen opdat richtlijnen i.v.m. preventie, milieu, gezondheid, hygiëne en ergonomie zouden kunnen worden nageleefd. Voor zijn mening durven uitkomen en deze op een beleefde manier formuleren en argumenteren, besluitvaardig zijn, Al deze attitudes terzelfder tijd nastreven is uiteraard onmogelijk. Het is daarom aangewezen om in functie van de opdracht telkens één of enkele attitudes expliciet te benadrukken. 3 Algemene pedagogisch-didactische wenken 3.1 Inleiding Dit leerplan wil hoofdzakelijk een leidraad zijn. De erin opgenomen doelstellingen en leerinhouden zijn een referentiekader waarmee het lerarenteam vrij kan omgaan. Het is zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop deze doelstellingen en leerinhouden door de leerlingen kunnen worden verworven. De gekozen pedagogischdidactische methode is dus niet zonder belang. De in dit leerplan opgenomen pedagogisch-didactische wenken zijn dan ook bedoeld als suggesties, als tips. Het leerplan op zichzelf mag in geen geval een excuus zijn om niet naar de noden van de maatschappij en de verwachtingen van de leerlingen te luisteren. Daarom is het noodzakelijk dat er voldoende aandacht blijft bestaan voor opvoeding, voor ontplooiingskansen van elke individuele leerling, voor geloofsovertuiging 3de graad TSO 13

16 De geboden vorming leunt sterk aan op wat typisch en attractief is voor een automechanieker. De samenhang tussen hetgeen in de klas gebeurt en in de realiteit van het arbeidsproces in het bedrijfsleven is duidelijk. Het gegeven onderwijs is dus levensecht. Leerlingen moeten immers beroepsfiere en vakbekwame mensen kunnen worden. Het is belangrijk dat leerlingen tijdens hun leerproces zo dikwijls mogelijk succes beleven. Zij moeten dan ook voldoende worden gewaardeerd voor het gepresteerde werk. Gebruik ook zoveel mogelijk werkvormen. Combineer voortdurend de theorie en de praktijk. Doe steeds een beroep op denken en doen. Vermijd langdurige opdrachten met steeds terugkomende vaardigheden. Hou de momenten van theorie kort maar herhaal veelvuldig. Schenk voldoende aandacht aan het werken in team. 3.2 Projectmatig werken volgens een concentrisch vormingsconcept Eén van de belangrijkste verwachtingen van dit leerplan is geïntegreerd werken via projecten volgens een concentrisch vormingsconcept Wat is een project? In de context van dit leerplan verstaan we onder project: Op inzichtelijke wijze autowerkzaamheden praktisch realiseren, individueel en/of in team, deels onder begeleiding, deels zelfstandig. Binnen een project komen zowel conceptuele doelstellingen, uitvoeringsgerichte doelstellingen, als doelstellingen op het vlak van attitudes aan bod. Ook is er voortdurend aandacht voor evaluatie en bijsturing. Conceptuele doelstellingen verwijzen naar: te verwerven kennis; begrippen en inzichten om een opgedragen taak inzichtelijk te kunnen uitvoeren. Dit betekent eenvoudig gezegd: het denken voor het doen, voorkennis en voorbereiding. Uitvoeringsgerichte doelstellingen verwijzen naar: de praktische vaardigheden om tot realisatie te komen. Deze doelstellingen slaan dus op het praktisch uitvoeren, het materiaalgebonden doen, het realiseren. Evaluatie slaat zowel op het proces als op het product met als bedoeling om de eigen kennis en vaardigheden bij te sturen en aldus te komen tot kwaliteitsverbetering. Onder attitude wordt verstaan: resultaatsgerichtheid, initiatief nemen, kostenbewustzijn, doorzetting, klantgerichtheid, kwaliteitszorg, werkmethodiek, discipline, interesse, sociale houding, Projectmatig werken Onder Projectmatig werken verstaan we een pedagogisch-didactische aanpak waarbij de leerplandoelstellingen en leerinhouden voornamelijk op een projectmatige wijze worden geclusterd. Daarbij volgen diverse projecten elkaar op. Elk project wordt gekenmerkt door: kennis, vaardigheden en attitudes uit vorige projecten; nieuwe kennis, vaardigheden en attitudes; specifieke aandachtspunten; een stijgend in moeilijkheidsgraad; het aanbod komen van diverse mechanische technieken, materialen, componenten, ; zowel een proces- als een productevaluatie; Pn P2 P3 P1 14 3de graad TSO

17 een technologisch-procesmatige aanpak Waarom projectmatig werken? Het werken via projecten biedt onmiskenbaar een aantal pedagogisch-didactische voordelen. Deze worden hieronder in het kort besproken. Just in time learning Het projectmatig werken biedt de kans om de ogenblikken, waar aandacht wordt gevergd voor theorie, te plaatsen daar waar de kans op effect het grootst is. Bijvoorbeeld op het ogenblik waar de leerling de opdracht krijgt om iets uit te voeren en de vraag stelt: Ik moet dat nu uitvoeren, maar hoe moet dat nu en waarom? De theorie wordt dus zoveel mogelijk gegeven in directe aansluiting met de praktijk. Krachtige leeromgeving De klemtoon dient gelegd op zinvolle projecten. Er dient dus voor elk project een behoefte te zijn, een intrinsieke motivatie. Het moet voor de leerlingen de moeite waard zijn. Het ideale zou zijn dat elk project zo realistisch mogelijk wordt uitgevoerd, zo dicht mogelijk aanleunt bij de beroepsrealiteit. Het projectmatig werken wordt nog leerkrachtiger en boeiender door met de klasgroep simultaan aan verschillende projecten te werken. Men kan kijken en vergelijken, van elkaar leren. Het leerproces van de leerling staat centraal De didactiek vertrekt niet van kennisoverdracht, maar van het verwerven van kennis door zelfwerkzaamheid. Het leerproces van de leerling staat centraal. Door het geven van opdrachten, uitdagingen stimuleert de leraar het leerproces van de leerling. De rol van de leraar is dus duidelijk deze van opdrachtgever, coach, begeleider. Het blijft uiteraard de opdracht om kennis en vaardigheden over te dragen, maar dan in de filosofie van: liever dat de leerling het vraagt, dan dat de leraar het ongevraagd aanbiedt. Werken in team Het opzetten van grotere projecten, waar meerdere leerlingen samen aanwerken, is de pedagogische aanpak bij uitstek om het werken in team aan te leren. Interdisciplinaire probleemsituaties De meeste projecten vereisen het gebruik van kennis en vaardigheden uit diverse domeinen (schetsen, diverse uitvoeringstechnieken, praktijk, PAV, ICT, ). Deze domeinen (vakken) vormen binnen de projectmatige aanpak een samenhangend geheel. Daar er geen splitsing in vakken is, gebeurt de integratie van kennis en vaardigheden uit diverse disciplines automatisch. De leraar beter het lerarenteam dient echter wel te zorgen voor een goed evenwicht tussen theorie en praktijk. De keuze van de projecten en de jaarplanning zijn hier bepalend. Een grote uitdaging is het bewaken van diverse leerlijnen. Herhaling en terugkoppeling Door telkens met nieuwe projecten te werken, waarin aspecten uit vorige projecten voorkomen, is er voortdurend herhaling en terugkoppeling mogelijk. Voor deze doelgroep is dit, vanuit pedagogisch-didactisch standpunt, een groot pluspunt. Succesbeleving Elk project biedt een nieuwe kans op succesbeleving. De leerling heeft dus niet alleen kans op succesbeleving op het einde van een semester, op het einde van een leerjaar maar na elk nieuw project. Dit houdt dus in dat er permanent wordt geëvalueerd. De eindevaluatie baseert zich dan op een portfolio van gerealiseerde en geëvalueerde projecten. 3de graad TSO 15

18 3.2.4 De keuze van projecten De grootste uitdaging is het kiezen van geschikte projecten die ook nog binnen de gestelde tijd-, plaatsruimte en met de ter beschikking gestelde (hulp)middelen, materialen en machines kunnen worden gerealiseerd. Heel wat factoren spelen hierbij een rol. De projecten moeten het mogelijk maken om de leerplandoelstellingen te realiseren. De projecten zijn zinvol of worden in een zinvol geheel gekaderd. In ieder geval vermijdt men om opdrachten te geven waar enkel de na te streven vaardigheid op zich centraal staat. Elk project schenkt aandacht aan het technologisch proces. Zij het dat niet elk onderdeel ervan kunstmatig dient te worden beklemtoond. De moeilijkheidsgraad van de projecten in hun geheel en/of van bepaalde onderdelen neemt geleidelijk toe. De leerlijn voor elke na te streven doelstelling wordt bewaakt. Elk nieuw project refereert enerzijds naar kennis en vaardigheden uit vorige projecten maar biedt anderzijds ook telkens iets nieuws aan. Zorg voor evenwichtige spreiding van theorie en praktijk. Breng voldoende verscheidenheid in Een dossier van projecten De leerling kan een dossier van projecten opstellen en bijhouden. Dit biedt heel wat voordelen. Gans de leerstof kan erin worden gebundeld; het kan het persoonlijk werk van de leerling bevatten en het kan aangeven hoe de leerling heeft gepresteerd er werd geëvalueerd. Elementen die in zo n dossier kunnen worden opgenomen zijn: een omschrijving van de gegeven opdrachten en de gestelde (kwaliteits)eisen; de wijze waarop gebruik gemaakt werd van informatiebronnen, (brochures, handboeken, technische fiches, websites, ); welke theoretische inzichten er nodig waren om de opdrachten te kunnen uitvoeren (résumés, geformuleerde oplossingen, verantwoording van gemaakte keuzes, ); welke uitvoeringstechnieken men nodig had en hoe deze werden verkend, ingeoefend en aangewend; documenten in verband met de voorbereiding, de uitvoering, de opvolging, de evaluatie van de diverse projecten (tekeningen, schetsen, berekeningen, werkvolgorde, tijdsbesteding ), foto s van de realisatie Wanneer alle projecten afgewerkt zijn dienen alle leerplandoelstellingen één of meerdere malen aan bod te zijn gekomen. Om het overzicht te behouden worden: de leerplandoelstellingen het best opgelijst; wordt bijgehouden in welke projecten ze aan bod komen; welke diepgang er wordt gevraagd en bereikt; welke evaluatiemethodieken er worden gehanteerd; welke elementen belangrijk zijn voor bijsturing; welke punten in een volgend project extra aandacht vragen;... Diverse methodes zijn hiervoor geschikt. Worden deze gegevens in matrix-vorm geclusterd dan kan men ze op relatief eenvoudige wijze zowel manueel, als automatisch (rekenblad, database) gebruiken. Tevens is het een belangrijk werkinstrument voor het opstellen en bijhouden van een jaarplanning. 16 3de graad TSO

19 3.2.6 Werken volgens het technologisch proces Elk project dient in min of meerdere mate te verlopen volgens het technologische proces. Onderstaande flowchart licht dit proces toe. Opdrachtbeschrijving vanuit een reële behoefte en formuleren van de eisen Opdoen van de relevante voorkennis en verzamelen van de nodige gegevens bijsturen evaluatie OK Voorbereiding, planning en organisatie evaluatie bijsturen OK Uitvoeren, realiseren bijsturen evaluatie bijsturen OK Einde project 3de graad TSO 17

20 3.2.7 Wat verstaan we onder een concentrisch vormingsconcept In en werd aangegeven wat we onder projectmatig werken verstaan en waarom projectmatig werken de aangewezen methode is voor deze specifieke leerlingengroep. Aangezien elk nieuw project/werkstuk dat wordt gemaakt, behalve nieuwe doelstellingen, ook herhalende en verdiepende doelstellingen bevat en men bovendien ook aandacht moet hebben voor de specifieke contextgebonden kenmerken van het project kan dit worden voorgesteld als een concentrische aanpak. De moeilijkheid hierbij is het bewaken van de diverse leerlijnen. Om na te gaan of alle vormingscomponenten (VC) wel aan bod zijn gekomen, kan onderstaande schematische voorstelling helpen. Als voorbeeld nemen we 5 vormingsclusters (maar dezelfde redenering geldt natuurlijk ook voor 5 doelstellingen die men aan bod wil laten komen ). Voor elke vormingscluster worden op een as de te bereiken einddoelstellingen voorgesteld. 100% stelt het maximum voor. Noteren we daarbij enkel de einddoelstellingen die van elkaar verschillen dan krijgt men het volgende: Met project 1 bereikt men voor elk van de vijf voorgestelde vormingsclusters een bepaald percentage van het einddoel. Met project 2 bereikt men eveneens voor de vijf voorgestelde vormingsclusters een bepaald percentage van het einddoel. De voorgestelde percentages van het einddoel in het project 2 zijn verschillend van deze die bereikt worden in project 1. Project 1 en project 2 geven tezamen het gecumuleerde percentage weer van de einddoelstellingen die worden bereikt. Worden alle einddoelstellingen voor 100% bereikt dan krijgt men een regelmatige veelhoek. Voor de vijf voorgestelde vormingsclusters is dit dus een regelmatige vijfhoek Hoe vertalen in een jaarplan Om op een degelijke manier projectmatig te werken dient men te beschikken over projecten die aan de hierboven vermelde criteria voldoen. Het omzetten van het leerplan in een continuüm van projecten dient dus te gebeuren via een jaarplan en dit voor de volledige derde graad (1ste en 2de leerjaar). 18 3de graad TSO

21 3.2.9 Randvoorwaarden Hieronder sommen we enkele voorwaarden op die deze leerplanvisie ondersteunen. De projecten worden zorgvuldig gekozen en gekaderd in de totale vorming van de volledige tweede graad. De meest geschikte concentrische opbouw van de leerstofonderdelen wordt bestudeerd en door het lerarenteam gedragen. Een aangepaste infrastructuur met voldoende ruimte om aan projecten te werken. Een werkplaatsklas is hiervoor het best geschikt. Een werkplaats met in de nabijheid een klas waar regelmatig ondersteunende theorie kan worden gegeven uiteraard ook. Leraars dienen eerder als coach op te treden. Alle actoren dienen deze vormingsvisie te steunen en blijvend te stimuleren. Aangepaste leermiddelen moeten worden ontwikkeld. Aangepaste klasgroepen om via differentiatie recht te doen aan elke individuele leerling. 3.3 Aandachtspunten Het gebruik van Informatie- en CommunicatieTechnologie (ICT) Het is evident dat van de mogelijkheden die de computer, op het didactisch vlak biedt, optimaal gebruik moet worden gemaakt. Typische mogelijkheden die op dit leerplan betrekking hebben zijn: het opzoeken van onder meer: kenmerken van materialen, gereedschappen en uitvoeringstechnieken via Internet, cd-rom s, het gebruik van educatieve programma s in verband met het lezen van tekeningen, ruimtelijk voorstellingsen waarnemingsvermogen. eenvoudige rekenbladen of geprogrammeerde formulieren om de kostprijs te berekenen. programma s ter ondersteuning van zelfevaluatie. eenvoudige software om op een actieve manier kennis en inzichten te verwerken. Er dient opgemerkt dat de programma s die men aanwendt dermate gebruiksvriendelijk zijn dat de klemtoon ligt op de te verwerven leerplandoelstellingen en zeker niet op de beheersing van één of ander softwarepakket De aanpak van schetsen 2 en tekenen 3 Algemene doelstellingen Bij het schetsen en het technisch tekenen zijn de volgende doelstellingen van essentieel belang: het verhogen van het waarnemings-, het voorstellingsvermogen en het ruimtelijk inzicht, het begrijpen van uitvoeringstekeningen om volgens de verstrekte richtlijnen uit te voeren, tekenen/schetsen als communicatiemiddel gebruiken vóór, tijdens en na de uitvoering van de werken. 2 3 Onder een schets verstaan we een voorstelling die in hoofdlijnen het onderwerp (vormgeving, werkingsprincipe, uitvoeringsmethode, ) toelicht. Onder een technische tekening verstaan we de voorstelling van een uit te voeren of uitgevoerde constructie waarop alle afmetingen, materiaalaanduidingen, uitvoeringsvoorschriften, éénduidig en op schaal worden weergegeven. 3de graad TSO 19

22 Schetsen en tekenen geen doel op zich Het is dus absoluut niet de bedoeling dat de leerlingen zelf volledige plannen leren tekenen. Ze moeten de voorgelegde plannen en schema s kunnen lezen en interpreteren om correct uit te voeren. Dit wil niet zeggen dat er niet getekend/geschetst mag worden, doch het maken van tekeningen situeert zich eerder op het vlak van communiceren in verband met de uitvoering of het aanbrengen van uitvoeringsgerichte aanvullingen. Daar er zoveel als mogelijk projectmatig wordt gewerkt staat het schetsen en het tekenen steeds in relatie met het praktisch werk. Het schetsen en het tekenen mag dus geen eigen leven gaan leiden los van de theoretische inzichten en de praktische uitvoering. Doelstellingen op het vlak van uitvoeringstekeningen lezen: zich de te construeren delen driedimensionaal kunnen voorstellen, de maatvoering lezen, de gebruikte genormaliseerde en symbolische voorstellingen verklaren voor de praktische uitvoering, de bijschriften met eigen worden toelichten in functie van de uitvoering Doelstellingen op het vlak van het maken van schetsen: het plannen van de inrichting van de werkplek, twee- en driedimensionaal schetsen om zowel voor, tijdens en na de uitvoeringdetails toe te lichten, de te construeren onderdelen beter duiden via aanvullende detailschetsen, zowel twee- als driedimensionaal, aanvullende aanduidingen om de maatvoering en de afwerking beter te begrijpen. Middelen en resultaat Voor het maken van schetsen en tekeningen zijn er diverse middelen beschikbaar: een bord en krijt, een bladpapier en een potlood, een tekenplank met tekendriehoek, een CAD-pakket. Het middel dient in ieder geval ondergeschikt en in functie te zijn van de hierboven vermelde doelstellingen. 3.4 De geïntegreerde proef De geïntegreerde proef vormt een belangrijk onderwerp van het 2 de leerjaar. Deze proef is enerzijds bedoeld als onderdeel van evaluatie, maar maakt anderzijds ook deel uit van de vorming, de opleiding. Voor de concretisering van de geïntegreerde proef verwijzen we naar: de omzendbrief van 25 juni 1999 punt 8 Evaluatie en bekrachtiging van de studies, naar het algemene kader in verband met de geïntegreerde proef van het VVKSO, naar het vademecum in verband met de geïntegreerde proef specifieke invulling studiegebied Auto, studierichting TSO. 20 3de graad TSO

23 3.5 Welzijn op het werk het behalen van een VCA-attest In dit leerplan werden de betreffende doelstellingen en inhouden opgenomen. Voor de modaliteiten om het attest te behalen, verwijzen we naar de bevoegde organisaties en instanties. Leerplannen van het VVKSO zijn het werk van leerplancommissies, waarin begeleiders, leraren en eventueel externe deskundigen samenwerken. Op het voorliggende leerplan kunt u als leraar ook reageren en uw opmerkingen, zowel positief als negatief, aan de leerplancommissie meedelen via ([email protected]) of per brief (Dienst Leerplannen VVKSO, Guimardstraat 1, 1040 Brussel). Vergeet niet te vermelden over welk leerplan u schrijft: vak, studierichting, graad, licapnummer. Langs dezelfde weg kunt u zich ook aanmelden om lid te worden van een leerplancommissie. In beide gevallen zal de Dienst Leerplannen zo snel mogelijk op uw schrijven reageren. 4 Evaluatie 4.1 Wat en waarom evalueren? Evalueren is geen doel op zich. Het maakt deel uit van het didactisch proces. Via allerlei vormen van evalueren krijgen de leerlingen en de leraar informatie over de bereikte en de niet-bereikte leerdoelen. Zowel het proces als het product worden geëvalueerd. De klemtoon ligt daarbij uiteraard op het proces want de hoofdbedoeling van het evalueren is bijsturen, remediëren. Bij het evalueren wordt aandacht besteed aan: cognitieve vaardigheden (kennen, begrijpen, inzien, toepassen...), psychomotorische vaardigheden (nadoen, oog-hand-coördinatie, ritme, snelheid, nauwkeurigheid, beheersen), attitudes (doorzetting, efficiëntie, sociale gerichtheid, ). Cognitieve elementen worden liefst getoetst in de context van de projecten en de realisaties, in directe relatie tot wat wordt of zal worden uitgevoerd. De einddoelstelling is dat de leerling door zelfevaluatie zijn eigen handelen leert bijsturen om te komen tot kwaliteitsverbetering. 4.2 Wanneer evalueren? Het lerend bezig zijn van de leerlingen en de vorderingen die ze daarbij maken worden permanent beoordeeld en geëvalueerd. De evaluatie gebeurt bij elke stap die ze zetten bij de realisatie van een product. Hun technisch en technologisch kennen en kunnen wordt permanent getoetst. 3de graad TSO 21

24 Daarbij kunnen de leerlingen ook nog periodiek aan de hand van goed gekozen en duidelijk omschreven opdrachten bewijzen dat ze bepaalde vaardigheden en ondersteunende kennis verworven hebben. Evalueren helpt ook het onderwijsproces sturen. Daarom wordt het evalueren doorgedreven geïntegreerd in dat onderwijsproces. Evaluatie is geen afzonderlijke activiteit en is meer een leermoment dan een beoordelingsmoment. Daardoor worden het leerproces van de leerling en de instructie van de leraar geoptimaliseerd. Bovendien moet aan een aantal doelstellingen, dat voortdurend in de praktijk moet worden toegepast, elke les worden gewerkt. Zij kunnen niet het voorwerp zijn van een eenmalige of sporadische evaluatie. Dit is bijvoorbeeld zo voor het begrijpen en toepassen van de algemene en de machinegebonden veiligheidsvoorschriften of voor de attitude van zorg en respect voor materiaal. In deze visie kunnen klassieke examens voor deze vakken op het niveau van de derde graad TSO overbodig worden. 4.3 Hoe evalueren? Bij het toetsen van cognitieve elementen moet er voldoende variatie zijn in de vraagstelling. Zo dienen volgende vormen van schriftelijke evaluatie te worden overwogen: meerkeuzevragen; aanvullen van een tekening of schema (geen loutere invuloefening!); opdrachten als verbind de samenhorende elementen met een pijl, plaats in de juiste volgorde...; vooraf klaargemaakte tabellen of controlelijsten kunnen door de leerlingen individueel of in groep ingevuld worden en als basis dienen voor de evaluatie - mogelijke inhouden daarbij zijn: de opgemeten hoeveelheden, de te bestellen materialen, de beschrijving van de werkvolgorde, de geraamde en de werkelijke tijdsduur, de toegepaste veiligheidsvoorzieningen; het kunnen lezen van een werktekening kan men evalueren door bijvoorbeeld het nodige aantal te bestellen materialen te laten berekenen. Voor wat betreft het kunnen is het vooral ook de bedoeling dat de leerling zijn eigen werk leert beoordelen, dus aan zelfevaluatie doet. Het zelf kunnen deelnemen aan de evaluatie werkt stimulerend en motiverend voor de leerling. Bij iedere opdracht wordt duidelijk op voorhand opgegeven welke items zullen worden geëvalueerd en hoe de beoordeling zal worden opgevat. 4.4 Hoe rapporteren? De rapportering gebeurt niet louter via een cijferrapport. De vorderingen van de leerling en vooral de tips voor remediëren worden in een eenvoudige en directe taal omschreven. Een soort portfolio of dossier bijhouden van de gerealiseerde projecten (eventueel geïllustreerd met foto s van de gerealiseerde projecten) kan een middel zijn om de succesbeleving te bevorderen. 22 3de graad TSO

25 5 Omschrijving van het beoogde studieobject - clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden 5.1 Inleiding Zoals hierboven voldoende werd aangetoond is een degelijke integratie van praktijk, technologie en technisch tekenen absoluut noodzakelijk. De leerplandoelstellingen en leerinhouden dienen dus zoveel mogelijk geïntegreerd aan bod te komen in een technologisch procesmatige context. Om aan deze zienswijze concreet gestalte te geven is dit leerplan zodanig opgevat dat de leerplandoelstellingen en leerinhouden geïntegreerd werden uitgeschreven. Is het om een of andere reden niet mogelijk om het merendeel van de leerplandoelstellingen en leerinhouden projectmatig te verwerven dan moet het lerarenteam, in samenspraak met de directie, zelf een zinvolle clustering maken en afspraken maken hoe deze aan bod komen. De leerplandoelstellingen en leerinhouden die als uitbreiding worden beschouwd staan cursief aangegeven (U) 5.2 Omschrijving van het studieobject Leerplandoelstellingen en leerinhouden voor de 3de graad TSO zijn maar relevant indien ze kaderen binnen een einddoelstelling die men op het einde van deze studierichting wil bereiken. Deze einddoelstelling kan het best worden geduid door de eigenheid van het studieobject te omschrijven. Voor de studierichting TSO luidt deze als volgt: Volgens opgelegde kwaliteitscriteria aan de hand van technische informatie klanten informeren, diagnoses stellen en autowerkzaamheden starten, uitvoeren en begeleiden De moeilijkheidsgraad wordt mede bepaald door: De aard van de bewerkingen; De complexiteit van de realisatie; De veelheid aan toegepaste vaardigheden en kennis 5.3 Clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden Algemeen Het clusteren van leerplandoelstellingen en leerinhouden is niet eenvoudig. In vorige leerplannen werd er per vak geclusterd en binnen elk vak werden alle leerstofonderdelen op een bepaalde manier geordend. De leerlijn voor de theoretische inzichten enerzijds en de praktische vaardigheden anderzijds werden apart bewaakt. Integratie van beide was afhankelijk van de transfer die de leerling terzake kon maken en de wijze waarop leraars technische en praktische vakken met elkaar communiceerden en inhouden en te bereiken leerplandoelstellingen op elkaar afstemden. Bij het maken van geïntegreerde leerplannen staat men dan ook voor de uitdaging om leerplandoelstellingen en leerinhouden op zo n wijze te clusteren dat ze enerzijds bijdragen tot het bereiken van de einddoelstelling en dat ze anderzijds het geïntegreerd werken ondersteunen. Zinvolle clusters zijn dan ook: een clustering volgens het technologisch proces, 3de graad TSO 23

26 een clustering van gemeenschappelijke technologisch-technische inzichten, vaardigheden en attitudes van zinvolle vormingsclusters een clustering van specifieke technologisch-technische inzichten vaardigheden en attitudes per vormingscluster Clustering volgens het technologisch proces Elk technologisch proces bevat de volgende belangrijke onderdelen. Aspecten die te maken hebben met de behoefte en de gestelde kwaliteitseisen van producten en realisaties. Conceptuele aspecten zowel op het vlak van het ontwerp als op het vlak van de uitvoering. Uitvoeringsgerichte technologisch-technische aspecten. Evaluatie- en bijsturingsaspecten Clustering van technologisch-technische inzichten, vaardigheden en attitudes Leerplandoelstellingen en leerinhouden die voor verschillende vormingsclusters gemeenschappelijk zijn kunnen worden gegroepeerd, andere kunnen per specifieke vormingscluster worden aangegeven Aangenomen structuur bij het clusteren In een eerste deel werden de leerplandoelstellingen en leerinhouden, die gemeenschappelijk zijn voor de diverse vormingsclusters, gerangschikt volgens het technologisch proces. Vervolgens werden de leerplandoelstellingen en leerinhouden voor de specifieke vormingsclusters eveneens gerangschikt volgens het technologisch proces. 5.4 Complementair gedeelte De invulling van het complementaire gedeelte is volledig vrij. Dit leerplan doet een aanbeveling naar vier vakken en geeft hiervoor een specifieke invulling. De specifieke invulling voor het vak bedrijfsbeheer is terug te vinden in een apart leerplan. Dit leerplan moet in relatie met de vormingsaspecten op het vlak van kostprijsberekening en planning en organisatie van de werkzaamheden door het lerarenteam worden geanalyseerd. Eveneens moet hierbij rekening worden gehouden met de elementen van bedrijfsbeheer die eventueel in het specialisatiejaar aan bod komen. De specifieke invulling voor het vak Realistaties auto kan voornamelijk gebeuren met de uitbreidingsdoelstellingen die in het geïntegreerde leerplan van Realisaties auto (hoofdstukken 6.1 tot 6.7 en 7.1 tot 7.3) werden vermeld en door nieuwe inzichten en ontwikkelingen die zich op het vlak van de auto voordoen. Specifieke doelstellingen en leerinhouden voor de vakken Realisaties auto-elektriciteit, Realisaties carrosserie-plaatwerk en Realisaties vrachtwagen zijn uitgeschreven in de hoofdstukken 8, 9 en 10. Deze zijn in hun geheel als uitbreidingsleerstof op te vatten. 5.5 Van leerplan tot jaarplan Dit leerplan is een graadleerplan. Het lerarenteam dient, in overleg, de leerplandoelstellingen en leerinhouden te spreiden over de twee leerjaren. Dit moet resulteren in een gezamenlijk opgestelde jaarplanning. 24 3de graad TSO

27 LP autotechnieken TSO De kenmerken van de te gebruiken materialen toelichten De technologie, de kenmerken en de werking van gereedschappen, hulpmiddelen en machines toelichten en een keuze verantwoorden Volgens zelf op te stellen richtlijnen en uitgewerkte tekeningen, monteren en demonteren Voorzieningen treffen opdat de gemonteerde delen afgesteld en ingesteld worden Geschikte onderhoudsprocessen en machines kiezen Onderhouden volgens op te stellen criteria 6 Leerplandoelstellingen, leerinhouden en didactische wenken, gemeenschappelijk voor alle vormingsclusters 6.1 De kenmerken van een garagebedrijf en de eigenheid van de taken en verantwoordelijkheden van het garageteam toelichten LEERPLANDOELSTELLINGEN 1 De eigenheid van de taken en verantwoordelijkheden van de leden van het garageteam met eigen woorden omschrijven. LEERINHOUDEN Het garageteam Opdrachtgever, klant Nascholingsverantwoordelijke Receptionist Werkplaatsverantwoordelijke Carrossier Verkoper Diagnosetechnicus Reparatietechnicus Onderhoudstechnicus Veiligheidsverantwoordelijke Eigenheid taken Organigram Eigenheid verantwoordelijkheden 2 De eigenheid van de diverse garagebedrijven met eigen woorden omschrijven. Eigenheid diverse garagebedrijven Keten Onafhankelijk Gespecialiseerde centra - Banden - Uitlaten Vestiging lokaal regionaal Dealernet, dealerstructuur Merkgebonden, multimerk 3de graad TSO 25

28 Productengamma Onderhoud herstelling carrosserie - banden Personeelsbezetting Innovatie Auto-onderhoud en herstelling als hoofd- en nevenactiviteit Marketing 3 De garagebedrijven in de Belgische economische context situeren. Garagebedrijven in België Diensten Tewerkstelling Vestiging Zakencijfers 4 De tewerkstellings- en nascholingsmogelijkheden van een autotechnicus met eigen woorden omschrijven. Autoberoepen Nascholingsmogelijkheden Volwassenenonderwijs Sectorale opleidingen Certificeringen VDAB Bedrijfsopleidingen Tewerkstellingsmogelijkheden Aard Soort contract Interimarbeid 5 De kenmerken eigen aan het statuut van werknemer met eigen woorden omschrijven. Werknemersstatuut Rechten Plichten Arbeidsovereenkomsten Sociale zekerheid 6 Voor zichzelf een leertraject bepalen rekening houdend met de eigen mogelijkheden. Sturing leerproces Eigen mogelijkheden Studieprofielen Oriëntatie Zelfevaluatie 26 3de graad TSO

29 DIDACTISCHE WENKEN Voor cijfers in verband met het belang van de autosector kan contact opgenomen worden met de overkoepelende sectororganisaties. Bedrijfsbezoeken en relaties met garagebedrijven kunnen het mogelijk maken heel wat van de doelstellingen uit deze cluster praktisch te ondersteunen door bedrijfsvoorbeelden. In het kader van de doelstelling levenslang leren kan er een bezoek worden gebracht aan een school met een derde leerjaar van de derde graad auto en ook aan een opleidingscentrum uit de buurt dat met autoopleidingen bezig is. Om leerlingen wegwijs te maken de problematiek van de arbeidsovereenkomsten kan beroep worden gedaan op een deskundige uit een bedrijf of werknemersorganisatie. Confronteer de leerlingen met takenstructuren en competenties die bij de auto-invoerders voorhanden zijn. 6.2 De eigen en de in team te verrichten werkzaamheden plannen en organiseren LEERPLANDOELSTELLINGEN 7 Garagewerkzaamheden overeenkomstig de ter beschikking gestelde criteria plannen. LEERINHOUDEN Doel van de planning Orderbegeleiding Afspraken met klanten Personeelsbezetting Garage- en gereedschapsbezetting Verdeling eigen werk, werken uit te voeren door derden Criteria Voorgeschreven tijden Garantiewerkzaamheden Procedures 8 In de planning rekening houden met de invloedsfactoren en de veranderlijken. Invloedsfactoren en parameters Aanvang werkzaamheden Einde werkzaamheden Algemene werkbeschrijving 9 Voor de te verrichten werkzaamheden oordeelkundige ploegen samenstellen. Ploegsamenstelling in functie van Personeelskwalificaties en competenties Hoeveelheid werk Aard van het werk; routine, specifiek Relatie tussen de werkzaamheden 10 Voor de te verrichten werkzaamheden de tijdsduur bepalen en registreren Bepaling tijdsduur Aard van het werk 3de graad TSO 27

30 Ervaring Registratie Werkkaarten Computer 11 De planning op een tijdschaal optekenen. Tijdschalen Kalenderdagen Verloven Lang- en kortlopende werkzaamheden Planningbord, pc 12 De kenmerken van een netwerkplanning en van een planning met een tijdschaal met eigen woorden uitleggen en hun relatie aangeven. Soorten planning Netwerkplanning Met een tijdschaal Relatie van de soorten planning met elkaar 13 Voor uit te voeren werken een netwerkplanning maken. Netwerkplanning PERT, PDM of andere Opbouw Vroegste start/einde Laatste start/einde Speling Kritieke pad 14 Voor uit te voeren werken op basis van kalenderdagen een balkendiagram maken. De Gantt-kaart of het balkendiagram Opbouw Voor- en nadelen t.o.v. netwerkplanning 15 De invloed van de werkelijke uitvoeringstijd van de verschillende bewerkingen op de planning onderkennen en de planning bijsturen. Het actualiseren van de planning Voorziene tijdsduur Uitvoeringstijd Bijsturingsmogelijkheden 16 Voor uit te voeren projecten afgeleide planningen opstellen. Afgeleide planningen Personeelsplanning Gereedschapsplanning Magazijnplanning 17 Van een garagebedrijf de structuur met eigen woorden uitleggen. Garagebedrijf Ontvangst en verkoopsteam Boekhouding 28 3de graad TSO

31 Aanbesteding Nacalculatie Planning 18 Van een werkplaats de inrichting bestuderen en de voor- en nadelen ervan in team bespreken. Werkplaats Inrichting en uitrusting Magazijnen Voertuigenstroom Personeelsbezetting Uitvoering Werkleider Werkplaatsverantwoordelijken Arbeiders en bedienden 19 De administratieve afhandeling en verwerking van gegevens van de eigen werkzaamheden volgens verstrekte richtlijnen uitvoeren. Administratie Materialen Producten Gereedschaps- en machine-uren Manuren Andere 20 De wijze waarop het magazijn in een garage is georganiseerd met eigen woorden uitleggen. De magazijnorganisatie in de garage Inrichting Voorraadbeheer Administratie Bestellingen Leveringen Afspraken 21 Rekening houdend met ter beschikking gestelde informatie werkopdrachten uitschrijven. Informatie Werkopdrachten Details Klanten- en factuurinfo Diagnoses door klanten Informatie, garage, dealernet... DIDACTISCHE WENKEN Probeer aan de hand van sprekende voorbeelden de leerlingen te laten inzien dat het garageteam met een bepaalde planningsmethode antwoord moet geven op de vraag: 'wie', 'wat' gaat doen, 'hoe', 'wanneer' en 'voor hoeveel'. 3de graad TSO 29

32 Voldoende toelichten dat bij de aanvang van de werkzaamheden niet alle parameters in detail gekend zijn, maar duidelijker worden naargelang de vorderingen van de werkzaamheden. Het is dus belangrijk dat in de beginfase de parameters zo goed mogelijk worden omschreven en bij opvolging zo goed mogelijk wordt geanticipeerd op onverwachte gebeurtenissen. Geef sprekende voorbeelden van optimale ploegsamenstellingen en bespreek deze grondig. Toon duidelijk aan dat een netwerkplanning voornamelijk 'de combinatie van de bewerkingen' duidelijk maakt en dat een planning met een tijdschaal voornamelijk 'de uitvoeringstijd' benadrukt. Zowel korte termijn (per dag, per week) als lange termijnplanningen aan de hand van praktische voorbeelden toelichten Schenk vooral aandacht aan het bepalen van het kritieke pad en het belang ervan in het gebruik van de planning. Het verschil in benaderingsmethodiek tussen de verschillende netwerkplanningen onderkennen (voorstelling van bewerkingen, type, duur, begin, einde...). Voldoende beklemtonen dat men bij een tijdsdoorrekening in eerste instantie geen rekening moet houden met het nodige personeel, machines en materieel. Geef voldoende praktische tips hoe bewerkingen in de tijd kunnen worden verschoven. Geef daarbij ook aan dat men kan het aantal ploegen en de ploegsamenstelling kan wijzigen. Bespreek diverse Gantt-kaarten van uitgevoerde en zelf uit te voeren werken. Stel gegevens ter beschikking van werkelijke uitvoeringstijden en laat leerlingen deze noteren van de werkzaamheden die ze zelf uitvoeren. Toon de invloed ervan aan op de voorziene planning en licht de bijsturingsmogelijkheden voldoende toe. Geef voorbeelden van de wijze waarop afgeleide planningen kunnen worden gemaakt. Bespreek in team de afgeleide planningen van de eigen werkzaamheden. Licht de mogelijkheid toe van een eenvoudig planningsprogramma, waar zowel een netwerkplanning, een Gantt-kaart en afgeleide planningen automatisch worden gegenereerd. Toon, aan de hand van beeldend materiaal uit de praktijk, het belang aan van de plaats van het materiaal bij een werkplaatsinrichting. Leg ook het verband tussen een goed ingerichte werkplek, het rendement, de netheid en het opruimen na de werktijd. Bestudeer bij bedrijfsbezoeken de inrichting van de werkplaats en van het bedrijf. Laat eventueel bedrijfsdeskundigen een les in de school mee ondersteunen. 6.3 Van de te onderhouden wagens de onderdelen herkennen, hun functie en onderlinge relatie verklaren en uitvoeringstekeningen en schema s analyseren LEERPLANDOELSTELLINGEN 22 Bij uit te voeren werkzaamheden aan de auto, de constructie(s) en de onderdelen herkennen, hun functie en hun relatie toelichten. LEERINHOUDEN Constructie Onderdelen Benaming Functie Functionele relatie 23 In uitvoeringstekeningen de aangebrachte genormaliseerde en symbolische voorstellingen met Genormaliseerde en symbolische voorstellingen Materiaalaanduiding 30 3de graad TSO

33 eigen woorden uitleggen. - Bevestigingselementen - Verbindingselementen - Toebehoren Componenten - Elektrisch - Elektronisch - Mechanisch - Coderingen - Bijkomende info Opgelegde kwaliteitscriteria 24 Van schema s het doel, en de opbouw duiden. Soorten schema s Principeschema s Bedradingsschema Plaatsingsschema Codering van de functie en symbolen Aandrijfaggregaat Signalisatie Interieurverlichting Informatie bestuurder Hulpsystemen Onderdelen Draden Gemultiplexeerde schema s 25 Bij uit te voeren werkzaamheden aan de hand van zelf te maken voorstellingen en schetsen de uitvoering en de functie ervan toelichten. Tweedimensionale voorstellingen Aanzichten Doorsneden- Details Isometrische perspectivische voorstelling Toelichting van de functie en de uitvoering 26 De basisvorm in functie van het doel van de constructieonderdelen bepalen. Staafmateriaal Ronde doorsnede Vierkante doorsnede Rechthoekige doorsnede 6 kantige doorsnede Profielstaal I, U, L,... profielen Buisprofielen, rond, rechthoekig Plaatmateriaal 3de graad TSO 31

34 27 De aard van de verbinding bepalen en de kenmerken met eigen woorden toelichten. Soort verbindingen Boutverbindingen Klinkverbindingen Lijmverbindingen Soldeerverbindingen Lasverbindingen Pers-, klem-, scharnier-, en draaiverbinding Kenmerken Demontabel Niet demontabel Water- en luchtdicht Temperatuursbestand 28 In constructies en onderdelen de toegepaste meetkundige basisvormen toelichten. Te construeren meetkundige vormen 2D - Driehoeken - Rechthoeken - Veelhoeken 3D - Parallellepipeda - Cilinders - Kegels; gewone, afgeknotte Samenstellingen 29 Bij het tekening lezen werken met de gehanteerde projectiemethode. Europese projectiemethode Amerikaanse projectiemethode 30 De stuklijsten van te vervangen onderdelen opstellen. Stuklijsten Verificatie op juistheid Naleven van communicatieafspraken DIDACTISCHE WENKEN Maak bij het schetsen gebruik van gerasterd papier. Schenk bij het schetsen ook aandacht aan referentielijnen en referentiepunten. Laat de leerlingen ook schetsen met krijt op een bord. Het laten aanvullen van uitvoeringstekeningen en van schema s is een efficiënte methode om tekeningen en schema s te leren lezen. Laat de leerlingen de kenmerken van materialen en componenten, in de handel verkrijgbaar, opzoeken. De leveranciers van auto-onderdelen stellen heel wat technische fiches, en cd-rom s ter beschikking of bieden informatie aan via het Internet. Geef de leerlingen ook de gelegenheid om deze technische informatie te bundelen en te verwerken. Maak gebruik van de opportuniteit om hierbij ICT te integreren. Het verwerven en verzamelen van eigen documentatie in functie van de uit te voeren projecten kan de betrokkenheid van de leerling heel sterk verhogen. 32 3de graad TSO

35 Gebruik bij de bespreking van componenten en onderdelen zoveel mogelijk videomateriaal en stel vooraf een vragenlijst op. Ook studiebezoeken aan leveranciers van componenten en onderdelen kunnen een belangrijke bijdrage leveren. Het ruimtelijk waarnemingsvermogen kan toenemen door gebruik te maken van 3D voorstellingen. Dit kan door via 3D CAD pakketten vanuit technische tekeningen, sprekende beelden en filmpjes te maken. Deze kunnen de leerling ook helpen bij het verwerven van inzichten. 6.4 De mechanische energieomzetting in voertuigen en onderdelen analyseren en ermee rekening houden bij diagnoses LEERPLANDOELSTELLINGEN 31 De relatie tussen de elementen die de beweging kenmerken wiskundig uitdrukken, in diagramvorm tekenen en in toepassingen duiden. LEERINHOUDEN Eenparig veranderlijke cirkelvormige beweging Hoekversnelling Samengestelde bewegingen Rechtlijnig en rechtlijnig Cirkelvormig en rechtlijnig 32 De relatie tussen de elementen die een koppel kenmerken wiskundig uitdrukken en in toepassingen duiden. Koppel Grootte Uitwerking Moment Zin Motorkoppel 33 Het statisch evenwicht bij een voertuig schematisch weergeven en de evenwichtvoorwaarden wiskundig uitdrukken. Statisch evenwicht Uitwendige krachten Actie- en reactiekrachten Momenten Onbeladen en beladen voertuig Evenwichtsvoorwaarden 34 De wijze waarop krachten en spanningen op autoonderdelen inwerken, grafisch weergeven, wiskundig uitdrukken en in toepassingen duiden. Belaste oppervlakken Dwarsdoorsnede Belastingen normaalkracht dwarskracht buigmoment wringmoment Zin van de inwerkende krachten positief (trek) negatief (druk) 3de graad TSO 33

36 Spanning Verdeling van de spanning over de doorsnede gelijkmatig verdeeld over de doorsnede niet gelijkmatig verdeeld over de doorsnede (U) Soorten spanningen trekspanning drukspanning buigspanning schuifspanning wringspanning knikspanning (U) 35 Het verband tussen kracht en vervorming grafisch toelichten en in toepassingen duiden. Spanningsrekdiagram Elasticiteit Veerwerking Plasticiteit Vervorming Kreukelzone Botsing 36 Het doel van stabiliteitsvoorzieningen in een voertuig toelichten. Stabiliteitsvoorzieningen Vormvaste verbindingen Versterkingen Dragende elementen Spanningsvermindering 37 De te gebruiken overbrengingsmechanismen in voertuigen herkennen en de kenmerken met eigen woorden uitleggen. Overbrengingen van cirkelvormige bewegingen riemoverbrenging kettingoverbrenging tandwieloverbrengingen 38 De invloed van de massa op de motorwerking duiden. Snelheid, versnelling, krachten, traagheid Veren, veerconstante, Kleppen, zuigers, krukas, 39 Het dynamisch evenwicht bij een voertuig schematisch weergeven en de evenwichtvoorwaarden wiskundig uitdrukken. Dynamisch evenwicht Uitwendige krachten Voertuig bij versnelling en bij remming Actie- en reactiekrachten 34 3de graad TSO

37 Momenten Onbeladen en beladen voertuig Luchtweerstand, Cx factor Voertuig met een E.B. en E.V.B. beweging 40 De relatie tussen de elementen die de wrijving kenmerken wiskundig uitdrukken en in toepassingen duiden. Wrijvingskracht Normaalkracht Wrijvingsvlakken Glijdende en rollende wrijving 41 Het over te brengen draaimoment bij een koppeling berekenen. Koppel, moment Vermogen Aantal wrijvingsvlakken 42 De principes van de smering bij voertuigen verklaren. Principe Doel Droge- en vloeistofwrijving 43 Het gedrag van remmende voertuigen grafisch en wiskundig duiden. Remweg Remkracht Bestuurbaarheid en richtingsstabiliteit Verband tussen wrijvingsweerstand in langs- en dwarsrichting Eenparig vertraagde beweging Reactietijd 44 De krachten die op banden inwerken grafisch en wiskundig duiden. Wrijvingskracht Aandrijfkracht Dwarskracht Normaalkracht Resulterende kracht Kracht en vervorming Drifthoek en bochtmiddellijn Over- en onderstuur Langsslip Wrijvingscoëfficiënt Balans statisch, dynamisch Centrifugaalkracht Koppels, momenten Evenwicht 3de graad TSO 35

38 45 De warmte huishouding in verbrandingsmotoren analyseren en bij diagnose gebruiken. Thermodynamica Energie Warmte Temperatuur Verbranding Verbrandingswaarde Warmteoverdracht Druk, overdruk, onderdruk Druk en kooktemperatuur Algemene gaswet 46 De principewerking van de airco toelichten. Principewerking Luchtbehandeling Koudemiddelen Koelproces Condensatie Verdamping Compressie Expansie 47 De principes van de optica bij voertuigtoepassingen verklaren. Reflectie Parabolische, bifocale, homofocale Absorptie Lichtbreking Brandpunt Lichtverstrooiing 48 Het principe van de geluidsdemping verklaren. Geluidsdemping Weerstand Expansie Reflectie Absorptie Interferentie Temperatuurdaling 49 Mechanische systemen in voertuigen, machines en in gereedschappen toelichten. Hydraulische en pneumatische systemen Hydraulische kring - Pomp, reservoir, olie, olievoorbereiding, leidingen, verbruikers, ventielen, cilinders - Remmen - Hefbruggen, krik - Takels 36 3de graad TSO

39 Pneumatische kring Compressor, lucht, luchtvoorbereiding, leidingen, verbruikers, ventielen, cilinders Handgereedschappen 50 De principewerking van krachtversterkingssystemen toelichten. Servoprincipe Vacuümpomp DIDACTISCHE WENKEN De belastingen (werkingen) enerzijds, en de krachten die het lichaam in evenwicht houden (reactiekrachten) anderzijds, in een aparte verzameling plaatsen. De grootte van de belastingen toelichten. Onderscheid maken tussen belastingen die een element moet dragen en zijn eigen gewicht Leg duidelijk de relatie tussen de naamgeving van de verschillende soorten spanningen en de manier hoe de krachten op een bepaalde doorsneden inwerken. Duidelijke afspraken maken bij de keuze van de positieve richting van de krachten, de spanningen en de momenten. Demonstratief de evenwichtsvoorwaarden toelichten. Ruimtelijke voorstelling maken van zowel het doorgesneden lichaam als van de krachten die op deze doorsnede inwerken. Niet uitsluitend één deel van de constructie afzonderen, maar ook wijzen op de relatie met het andere, gekoppelde deel. De relatie tussen de krachten die de delen in evenwicht houden toelichten. Schematisch de verschillende soorten spanningen aangeven. Speciaal didactisch materiaal ontwikkelen in rubber, plexiglas, isolatiemateriaal... en de wijze waarop constructie-elementen vervormen demonstreren. Vertrek telkens van uit praktische problemen om de begrippen en wetmatigheden toe te lichten. Het is niet de bedoeling om met deze leerlingen berekeningen te maken. Een inzicht verwerven in wat met onderdelen gebeurt bij belasting is de doelstelling. Het verloop van de krachten en spanningen kan evenzeer gebeuren aan de hand van 3D simulaties die gebeuren op de getekende stukken van het voertuig. Het aanbrengen van krachten op onderdelen en de daaruit voortvloeiende vormveranderingen geven de leerlingen kansen op persoonlijke beleving. 6.5 De elektrische energieomzetting in voertuigen analyseren en ermee rekening houden bij diagnoses LEERPLANDOELSTELLINGEN 51 De relatie tussen de elementen die het gedrag van geleiders kenmerken wiskundig uitdrukken en in toepassingen duiden. LEERINHOUDEN Gedrag van geleiders Wet van Joule toegepast Wet van Pouillet toegepast Vermogen Spanning Weerstand Soorten geleiders 3de graad TSO 37

40 Sectie geleider, materiaalsoort 52 De verschillende soorten beveiligingen van geleiders en toestellen herkennen. Beveiligingsinrichtingen Smeltveiligheden Veiligheidsspanning Massa 53 De gevaren van elektriciteit voor personen en omgeving toelichten. Gevaren Kortsluiting Overbelasting Brandgevaar 54 De principewerking van de in voertuigen toegepaste elektromotoren verklaren. Elektromotoren Wisselstroommotoren Gelijkstroommotoren Magnetisme Magnetische velden Lorentzkracht Koppel Startmotor Serie-, shunt- en compoundmotor Arbeid, vermogen Regelingen 55 De principewerking van de opwekking en de gelijkrichting van elektrische energie in voertuigen verklaren. Opwekking en gelijkrichting Wisselstroomgenerator Werkingsprincipe Rotor stator Ster- driehoekschakeling Diodebrug Spanningsregeling Gelijkrichting 56 De principewerking van een in voertuigen toegepaste batterij verklaren Principewerking Ontlaadstroom Capaciteit Zelfontlading Laadstroom in functie van de tijd 38 3de graad TSO

41 Schakelen van batterijen Inwendige weerstand 57 Op het algemeen elektrisch schema van een voertuig de deelschema s herkennen. Ontsteking-, laad-, start-, lichtstroomkring Symbolen: Lampen, zekeringen, relais, Bosch coderingen 58 Bestaande schema s aanvullen. Aanvullende tekeningen Meetpunten Aansluitpunten Bijkomende kringen 59 De schema s van de verlichtingssystemen in een voertuig verklaren en in de algemene schema s situeren. 60 Een diagnose stellen bij de meest voorkomende storingen aan het verlichtingssysteem. 61 De criteria waaraan een verlichting moet voldoen met eigen worden beschrijven. Verlichting Lampen Halogeen, gasontlading Binnenverlichting Instrumentenverlichting Wettelijke voorschriften Koplichten Stads-, parkeer-, kenteken- en achterlichten Reflectoren Extra verlichting Signalisatie Remlichten Richtingaanwijzers Alarmlichten Claxon 62 De werking van de in voertuigen toegepaste relais verklaren. Relais Soorten, maak, verbreek, wisselrelais Stuur- en vermogenkring Symbolen Schema s 63 De opbouw en werking van comfort- en veiligheidssystemen verklaren. Comfortschakelingen Raammechanisme Schuifdak Spiegels Stoelen Intervalautomaat 3de graad TSO 39

42 Cruisecontrol Centrale vergrendeling Audio Veiligheidsschakelingen Gordelspanners Airbags Instrumentenbord... Sturing en werking 64 De kenmerken en het werkingsprincipe van de in voertuigen toegepaste elektronische componenten toelichten. Elektronische componenten Weerstand Diode Transistor Tyristor Condensator IC Sensoren 65 De opbouw de werking van het ontstekingssysteem toelichten. 66 De functie, de werking en de regeling van het start en laadsysteem en van de onderdelen verklaren. Laagspannings- en hoogspanningsgedeelte Laadsysteem Onderdelen Batterij Starter Alternator Voorgloei-installatie Spanningsregelaar Gelijkrichter - Types - Aanduidingen - Plaats in het schema - Werking 67 In een voertuig de functie, de werking en de regeling van het verbruikersstroomsysteem en van de onderdelen verklaren. Verbruikersstroomsystemen Voeding aanhangwagen Computer Accu Display, cruise control, koelwater... Regensensor Motoren zijruiten 40 3de graad TSO

43 Achterruitverwarming Airbag Centrale deurvergrendeling Parkeerhulp Cruise- control Elektronisch antistartsysteem Antidiefstal sirene Autoradio-uitrusting Automatische ontsteking gevaarlichten Zekeringskast klassiek en met intelligentie Types Opbouw Relais Aanduidingen Werking Plaats in het schema Diagnosestekker Kabelboom Benaming, beschrijving, connector, kleur Gemultiplexeerde uitrustingen VAN CAN... DIDACTISCHE WENKEN Bij het verwerven van de competenties rond elektriciteit gaat het in de eerste plaats om autowerkzaamheden op een technologisch-wetenschappelijk ondersteund te kunnen uitvoeren. Het werken met voorbeelden uit het vakgebied van de auto is dan ook een vanzelfsprekendheid. Voor het werken met schema s is het aangewezen gebruik te maken van concrete voorbeelden. Leg bij het gebruik ervan de nadruk op de algemene schemaopbouw en de niet merkgebonden overeenkomsten tussen de schema s. Laat de leerlingen zoveel mogelijk werken aan elektrische en elektronische schakelingen met levensechte storingen. Maak gebruik van hedendaagse technieken en technologieën. Multiplex bekabeling, comfortelektronica... 3de graad TSO 41

44 6.6 Bij het voorbereiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden, de collectieve veiligheidsvoorzieningen treffen, persoonlijke beschermingsmiddelen gebruiken en de voorschriften op het vlak van gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie implementeren LEERPLANDOELSTELLINGEN 68 In functie van het behalen van het VCA-attest, de voorschriften i.v.m. basisveiligheid kennen. 69 De wijze waarop in een bedrijf een beleid voor diverse preventie- en welzijnsaspecten wordt uitgewerkt met eigen woorden uitleggen. LEERINHOUDEN Basisveiligheid VCA-attest Preventie en welzijnsaspecten Veiligheid Gezondheid Hygiëne Milieu Psychosociale aspecten van de arbeid Verfraaiing van de werkplaatsen Ergonomie Pesten en seksuele intimiteiten Interne dienst Externe dienst Comité voor preventie en bescherming op het werk Preventieadviseur(s) Veiligheidsfilosofie Ongevallen uitsluiten Ongevallen voorkomen Ongevallen tot een minimum beperken 70 De voorschriften in verband met basisveiligheid naleven. Aandachtspunten Mogelijke risico s en ongevallen Gevaarlijke producten Brand en ontploffingsgevaar Werken in besloten ruimten Gereedschap en machines Struikelen, uitglijden en vallen Elektrocutiegevaar Signalisatie Te treffen maatregelen Werkvergunningen 42 3de graad TSO

45 71 De collectieve veiligheidsvoorzieningen herkennen en volgens de verstrekte richtlijnen handelen. 72 Persoonlijke beschermingsmiddelen volgens verstrekte richtlijnen gebruiken. 73 Gevaarlijke situaties herkennen, melden en volgens verstrekte richtlijnen handelen. 74 De werking en veiligheidsvoorschriften van de te gebruiken machines, gereedschappen en hulpmiddelen toelichten. Collectieve beschermingsmiddelen Persoonlijke beschermingsmiddelen Gevaarlijke situaties eigen aan werkplek Machine-, gereedschaps- en hulpmiddelen Machine-instructiekaart Machineveiligheidsinstructies 75 De elementaire voorzieningen van een EHBO-kit kennen. 76 De nodige maatregelen die men bij een ongeval mag en kan treffen kennen. 77 De verstrekte richtlijnen op het vlak van milieu naleven. EHBO-kit EHBO Milieuvoorschriften Rookgasafzuiging Rookgasverwerking Afvalvoorkoming en verwerking Reinigings- en poetsproducten 78 Maatregelen nemen om op een milieuvriendelijke wijze te werken. Duurzaam construeren Duurzaam materiaalgebruik Levenscyclusanalyse van materialen Recyclage 79 Producten en materialen volgens afspraak en voorschriften verhandelen, bewerken, verwerken, sorteren en opslaan. Kenmerken van producten en materialen Verhandelen, bewerken, verwerken Sorteren Opslaan Banden Accu s Oliën Airco koelmiddelen: CFK s, HFK s... Remvloeistof 80 De ergonomische voorzieningen bij een werkpost herkennen, bij het werken een ergonomische werkhouding aannemen en lasten ergonomisch tillen, dragen en hijsen. Aangepaste voorzieningen Ergonomische werkhouding Lasten tillen, dragen, hijsen 3de graad TSO 43

46 81 De gevaren van de elektriciteit voor personen en omgeving toelichten. Gevaren Kortsluiting Overbelasting Brandgevaar DIDACTISCHE WENKEN Wijs op de overeenkomsten tussen de in de school na te leven afspraken en deze die in het bedrijfsleven gelden. Bij de doelstelling over de persoonlijke veiligheidsvoorschriften verwijzen sommige leerinhouden naar het te behalen VCA-attest. Vermits heel wat van onze leerlingen tewerkgesteld worden in aannemingsbedrijven waar een zo n certificering wordt gevraagd, is het zinvol hier voldoende aandacht aan te schenken. Besteed bijzondere aandacht aan voorschriften in verband met preventie, persoonlijke en collectieve beschermingsmiddelen, hygiëne en milieu. Let er op dat elke leerling alvorens aan het werk te gaan aan een machine voldoende geïnstrueerd is over het werken ermee en de gevaren die ermee gepaard gaan. Zie toe op het noteren ervan in de agenda. Heb oog voor eventuele afwezigen. Verwijs naar de impact van op het milieu bij de winning, productie, verwerking gebruik en verwerking na gebruik van materialen. 6.7 De kostprijs van onderhoudswerkzaamheden begroten, opmaken en met de klant communiceren LEERPLANDOELSTELLINGEN 82 Het onderscheid tussen de waarschijnlijke kostprijs en de werkelijke kostprijs met eigen woorden uitleggen. LEERINHOUDEN Directe kosten Loonkost Materiaalkost 83 De nood aan eenduidige afspraken voor het bepalen en verrekenen van de kostprijs met eigen woorden uitleggen. 84 Bij het bepalen van de aan verrekening onderworpen componenten de standaard aangenomen meetmethode hanteren. 85 De noodzaak om de hoeveelheid nauwkeurig te bepalen met eigen woorden uitleggen. 86 De factoren die invloed hebben op de eenheidsprijs onderkennen. 87 De bestelling opmaken voor speciale onderdelen. 88 De machinekost bepalen. 89 Van zelf uit te voeren werkzaamheden een steekkaart opmaken en de kostprijs bepalen. Gereedschaps- en machinekost Waarschijnlijke kostprijs Werkelijke kostprijs Het bepalen van hoeveelheden uren en materialen Gedetailleerde werkorder Aan verrekening onderworpen Niet aan verrekening onderworpen Bestekomschrijving Aanduidingen op werkorders Standaard aangenomen meetmethode Onderaannemingskost Het bepalen van het aantal gepresteerde uren Hoeveelheid werk Aantal man- en machine-uren Tijdsnorm 44 3de graad TSO

47 Het bepalen van het uurloon of loonkost per uur Brutoloon Patronale sociale lasten - Vaste sociale lasten - Algemene sociale lasten Gemiddeld uurloon - Materieelkost (machinekost) - eigen materieel Gebruikseenheden - Tijd - Hoeveelheid Tarief - Het bepalen van de directe kostprijs m.b.v. een steekkaart per post Indirecte kosten Huisvesting - Gebouwen - Energie: verwarming, elektriciteit... - Hypotheek - Belastingen - Verzekeringen Administratie - Telefoon - Kantoorbenodigdheden - ICT Opbrengsten Uitvoering van onderhoud De verkoop Autoschade Verhuur en lease van wagens Takelen en bergen van wagens 90 Een dagrapport, administratieve formulieren invullen. Dagrapporten Administratieve formulieren 91 Een gedetailleerde factuur opstellen met het oog op communicatie met de klant. Gedetailleerde samenstelling van de factuur Garantieafhandeling op kosten van de fabriek Vaste prijzen voor werkzaamheden Uitwisselbaarheid van facturen, lease klanten Vaste prijzen geeft de mogelijkheid om via de bemeten tijd de mechanieker te evalueren 3de graad TSO 45

48 92 De communicatie voeren met de klant om verwachtingen en diagnose op een werkorder op te nemen. stuklijsten op te maken van de te monteren onderdelen. 93 Werkopdrachten opstellen in functie van de uitvoering en deze met de klant bespreken. Werkorders Klantencommunicatie De nodige tijd Te vervangen onderdelen 94 De invloedsfactoren op de tevredenheid van klanten duiden. Invloedsfactoren Vriendelijke en correcte omgang Luisterbereidheid Positieve teamgeest Gedetailleerde kostenbeschrijving Vakkennis Klanteninformatie; nieuwe producten, voorwaarden... Evaluatie van de klantenklachten DIDACTISCHE WENKEN Een standaard aanvaarde meetmethode toelichten en ter beschikking stellen. De noodzakelijkheid van een gedetailleerde omschrijving van de opmeting toelichten i.f.v. uitvoering. Gebruik maken van type formulieren. Via elektronisch rekenblad uitwerken. Inzien dat de bekomen hoeveelheid een resultaat is van hoeveelheden opgemeten volgens de maten van de afgewerkte constructie of een conventionele hoeveelheid volgens bepaalde afspraken van splitsing, afronding, overmaten... met eigen woorden uitleggen. Nog even in herinnering brengen wat het verschil is tussen geplaatst en geleverd materiaal. Bij het berekenen van het aantal manuren kan men gebruik maken van de geregistreerde uren tijdens de uitvoering van een project door leraar en/of leerlingen. Bepalen uurloon of loonkost per uur. Steeds de realistische basisgegevens voor loonberekening ter beschikking stellen voor het bepalen van uurlonen of loonkost per uur. Eveneens verwijzen naar collectieve arbeidsovereenkomsten die werkgevers en werknemers in de sector afsluiten. Verloning i.f.v. personeelsfunctie en statuut arbeider en bediende toelichten. De leerlingen attent maken op het bestaan van verschillende categorieën arbeiders i.f.v. beroepsbekwaamheid. Duidelijk toelichten dat men bij een tijd als gebruikseenheid, de totale tijd dat het materieel bij het uitvoeren van een bepaalde post wordt ingezet in rekening brengt, en bij een hoeveelheid als gebruikseenheid, het aantal maal dat een gereedschap of machine wordt ingezet. Als voorbeelden van gebruikseenheden gebruikt men best het materieel waarmee de leerlingen frequent in contact komen, zoals: stroomaggregaat de graad TSO

49 7 Onderhoudswerkzaamheden aan voertuigen begeleiden en uitvoeren 7.1 De opbouw de werking en de functionele samenhang van de autoonderdelen analyseren LEERPLANDOELSTELLINGEN 95 De kenmerken en de functie van de motoren en onderdelen en de werking toelichten. LEERINHOUDEN Soorten motoren Viertakt Tweetakt Benzine Diesel Eencilinder- en meercilindermotoren Meerkleppenmotoren Onderdelen Cilinderblok Cilinderkop Verbrandingskamer Zuigers Drijfstang Krukas Kleppen (distributie) Nokkenas Hydraulische klepstoters Variabele kleptiming Elektromagnetische klepbediening (U) Variabele compressieruimte (U) 96 De relatie tussen de elementen die het arbeidsproces kenmerken, duiden. Arbeidsproces Slagen Diagram Arbeid; positief, negatief Elementen Slag en boring Slagvolume Dode punten 3de graad TSO 47

50 97 De factoren die van invloed zijn op het verbrandingsproces van diesel- en de benzinemotor toelichten. Diesel- en benzinemotoren Verbranding Ontstekingsvertraging Ontbranding Verbrandingsverloop Cetaangetal Octaangetal Luchtoverschot Drukvulling Mengselvorming Directe- en indirecte inspuiting Rendement De compressieverhouding Brandstof Compressiedruk 98 De functie, de werking en de regeling van het brandstoftoevoersysteem en van de onderdelen verklaren. Brandstoftoevoersysteem Werking Regeling Onderdelen Tank Leidingen Pomp Brandstoffilter Brandstofmeter Drukopvoering Verdeling brandstof Verstuivers 99 Technologische systemen voor de mengselvorming herkennen en de werking toelichten. Injectie Monopunt, multipunt 100 De functie, de werking en de regeling van het koelsysteem en van de onderdelen verklaren. Koelsystemen Werking Regeling Capaciteit Soorten koelvloeistof Onderdelen Koelvloeistofpomp Thermostaat 48 3de graad TSO

51 Thermostatische regeling Radiator Motorventilatie Naventilatie Interieurverwarming Controlesysteem 101 De functie, de werking en de regeling van het smeersysteem en van de onderdelen verklaren Smeersysteem Werking Regeling Capaciteit Verbruik Lekkages Maximum en minimum peil Verversinginterval Druk Temperatuur Controles Opbouw van smeersystemen Carter Oliepomp Leidingen Gesmeerde delen Oliefilters Oliesoorten - Viscositeit - Dopes - Klasse-indeling en specificaties - Eisen 102 De functie, de werking en de regeling van het luchtaanvoer- en uitlaatsysteem en van de onderdelen verklaren. Luchtaanvoer en uitlaatsysteem Werking Regeling Opbouw Luchtfilter Inlaatcollector Voorverwarming Intercooling Zuurstofsensor Katalysator 3de graad TSO 49

52 Knaldemper Roetfilter Uitlaatspruitstuk Emissieregeling Turbo 103 De functie, de werking en de regeling van het aandrijfsysteem en van de onderdelen verklaren. Aandrijfsysteem Werking Regeling Onderdelen Koppeling - Drogeplaat- en vloeistofkoppeling - Type - Tweemassa vliegwiel Gangwissel - Manueel - Automaat, sequentieel, CVT Differentieel - Sperdifferentieel, 4x4 - Aandrijfassen - Kruiskoppeling - Elastische koppeling - Homokinetische koppeling - Koppeling wielzijde, brugzijde 104 De functie, de werking en de regeling van het ophangingssysteem en van de onderdelen verklaren. Ophangingssysteem Werking Regeling Onafhankelijk, afhankelijk Mc Pherson Geleidende driehoeken Multilink Opbouw ophanging Stabilisator Vering Luchtvering (U) Hydractieve vering (U) Wagenhoogte Schokdempers 50 3de graad TSO

53 105 De functie, de werking en de regeling van het stuursysteem en van de onderdelen verklaren. Stuursysteem Werking - Direct en indirect - Draaicirkel - Stuurbekrachtiging - Wielgeometrie - Besturingsprincipe statisch en dynamisch Regeling Opbouw stuurinrichting Stuurhuis Stuurkolom Stangenstelsels Overbrengingen Stuurbekrachtiging 106 De functie, de werking en de regeling van het remsysteem en van de onderdelen verklaren. Remsysteem Werking Regeling Remmen opbouw Hoofdcilinder Rembekrachter Schijven Zadel Trommels ABS Remkrachtverdeler en begrenzer Gescheiden remcircuit Luchtdrukremming (U) 107 In functie van de aanduidingen op banden en velgen keuzes maken. Aanduidingen Breedte Diameter Snelheidsindex Laadindex 108 Factoren die de levensduur van banden beïnvloeden, toelichten. De opbouw van de band Loopvlak en profiel Bandenspanning Balancering 3de graad TSO 51

54 109 De functie van de samenstellende delen van een carrosserie en chassis verklaren. Functie van de carrosserie- en chassisdelen Voorvleugels Motorkap Voorruit Deuren Spiegels Achterklep Achterruit Roestbescherming Geluids- en warmte-isolatie Airbags Veiligheidsgordels, pyrotechnische gordelspanners Schuifdaken Stoelen Kreukelzone Trekhaken Zelfdragende chassis 110 De functie en de technologie van de laksystemen toelichten. Laksystemen Op basis van; solventen, water... Technologie Spuitmethode Kleur Kwaliteit Onderhoud DIDACTISCHE WENKEN Laat voldoende ruimte voor vernieuwende technologieën ook op het vlak van de motorisatie. Maak bij de besprekingen gebruik van beeldmateriaal via video, cd-rom, of het Internet. Laat de leerlingen zelf aan het woord over door hen ingebrachte elementen. Spreek af met de leraar AV Nederlands of vreemde taal om een spreekoefening over zijn geplande of uitgevoerde activiteiten. Leg bij de besprekingen de nadruk op het verband van de auto-onderdelen met de functie van het voertuig in het algemeen. Bespreek bij het stuursysteem van auto s de besturingsprincipes volgens Ackermann. 52 3de graad TSO

55 7.2 Volgens opgelegde criteria werkzaamheden aan de auto uitvoeren LEERPLANDOELSTELLINGEN 111 De machines en gereedschappen instellen bedienen en onderhouden. LEERINHOUDEN Machines en gereedschappen Pneumatisch Hydraulisch Elektrisch 112 Randorganen van de motor in een bestaand voertuig monteren en demonteren. Randorganen Alternator Ontstekingsinstallatie Startmotor Koppeling 113 In- en uitbouwen van een motor in een bestaand voertuig. 114 Gemeten waardes van motoronderdelen vergelijken met opgegeven toleranties om de goede werking te garanderen. 115 Motoronderdelen volgens opgelegde criteria en ter beschikking gestelde informatie, afstellen en instellen. Meettechnieken Meetgereedschappen Metingen Vlakheidscontrole van de cilinderkop Kleppen Zuigers Cilinders Krukassen Drijfstang Nokkenas 116 Volgens voorschriften van de autoconstructeur werkzaamheden uitvoeren met betrekking tot het klein en groot onderhoud en de automobielinspectie. 117 Voertuigdelen vervangen en in en afstellen. Visuele controles Diagnoses Remmen Ophanging Stuurinrichting Versnellingsbak Transmissie Aandrijflijn Uitlaatsystemen: lambdasonde, katalysator, roetfilter, demper Koelkring Smeerkring 3de graad TSO 53

56 118 Volgens voorschriften van de autoconstructeur diagnoses uitvoeren. Brandstofkring Diagnoses Cilinderlektest Compressiemeting Cilinderbelastingstest (U) Uitlaatgasanalyse LED test Scoopmetingen (U) Oliedrukmeting 119 Volgens voorschriften van de autoconstructeur delen van het interieur demonteren en monteren. Demontages, montages Airbags: montage-, demontage- en veiligheidsvoorschriften Veiligheidsgordels, pyrotechnische gordelspanners Dashboard Middenconsole Stuur Deuren: bekledingen en mechanismen Zetels Schuifdak (U) 120 Banden en wielen onderhouden monteren en afstellen. 121 Banden en wielen controleren op hun toestand. Controle Bandenspanning Profieldiepte Slijtage en beschadiging Wettelijke voorschriften Reparatie Vrachtwagenbanden herprofileren (U) Balanceren Balanceermachines Wielen Wielgeometrie Ophanging 122 Afstellingen en vervangingen van carrosseriedelen uitvoeren. Carrosseriedelen Voorvleugels Motorkap Voorruit Deuren 54 3de graad TSO

57 Spiegels Achterklep Achterruit Geluids- en warmte-isolatie Trekhaken 123 Bij storingen aan het koelsysteem de diagnose stellen en de storingen oplossen. Koelsysteem Diagnoses Storingen oplossen Soorten storingen Temperatuurmeters Vloeistofniveau Externe lekken Interne lekken Koelsysteemtest Thermostaat Riemspanning 124 Verlichtingssystemen controleren onderhouden monteren en afstellen. Verlichtingsystemen Diagnose Storing oplossen Soorten storingen Stelinrichtingen Wagenverlichting Lampvervangingen 125 Bij storingen aan elektrisch-elektronische systemen de diagnose stellen en de storingen oplossen. 126 Draden, kabels en soepele snoeren aanwenden volgens de gebruiksvoorschriften. Comfort- en veiligheidsschakelingen Airco Gebruiksvoorschriften voor: geleiders draden kabels snoeren Standaard kleuren Doorsneden 127 Opsporen en herstellen van eenvoudige defecten in elektrische kabels en machines. Eenvoudige defecten Kortsluitingen Slecht contact 3de graad TSO 55

58 Versleten koolborstels Onbeschermde leidingen Onderbroken bescherming 128 Elektrische grootheden in kringen van voertuigen meten, de meting analyseren en aanwenden voor herstelling. Meet toestel: multimeter, testlamp, oscilloscoop Elektrische grootheden Spanning Weerstand Stroom Plaats van het meettoestel Aflezing meettoestel Hoog frequent Startkring, laadkring, verlichting Volgens instructies toestellen aansluiten. Aansluiten elektrische toestellen Motoren Opnemers Batterijen Kabels DIDACTISCHE WENKEN Hoewel in dit leerplan een hoofdstuk gewijd is aan de veiligheid is het veilig werken overal aan de orde. Het dan ook noodzakelijk om bij iedere praktijkopdracht nog eens de aandacht te vestigen op de specifieke veiligheidsaspecten. Laat de leerlingen met de juiste gereedschappen en machines op de juiste manier werken; besteed voldoende aandacht aan de instructies van leveranciers. Bij het werken aan voertuigen is het belangrijk de leerling te werken aan de hand van de specificaties en de ter beschikking gestelde informatie van de fabrikanten. Voor de veiligheid van de uitvoerder en de klant en voor de kwaliteit van het geleverde werk zijn deze gegevens van zeer groot belang. Laat de leerlingen zelf opzoekwerk verrichten en voorbereidingen maken alvorens aan de uitvoering te beginnen, laat ze hierover overleg plegen met de verantwoordelijke leraar. Het is zeer motiverend voor de leerlingen dat ze te maken krijgen met uitvoeringen waarin hedendaagse technologieën voorkomen. Vaak is het om didactische redenen noodzakelijk via oudere technologieën de opstap te maken maar het pedagogische mag geen excuus zijn om niet met moderne zaken bezig te zijn. Streef ernaar om in de onmiddellijke omgeving van de werkplaats beschikking te hebben over en ruimte om informatie op te vragen, besprekingen te houden en overleg te houden met leerkracht en medeleerlingen. 56 3de graad TSO

59 7.3 Het eigen werk en dat van anderen evalueren LEERPLANDOELSTELLINGEN 130 Na het uitvoeren van de herstellingswerkzaamheden, in team de werking en het herstellingsproces evalueren en op basis daarvan voorstellen formuleren tot bijsturen. LEERINHOUDEN Productevaluatie Procesevaluatie 131 De evaluatiecriteria opstellen en opvolgen. Evaluatiecriteria Productcontrole Procescontrole 132 Tijdens de uitvoering van herstellingen, uitvoeringsfouten ontdekken en oplossingen formuleren. 133 Hedendaagse inzichten op het vlak van kwaliteitscontrole met eigen woorden uitleggen. Uitvoeringsfouten Suggesties tot bijsturen Demingcirkel DIDACTISCHE WENKEN Bij het evalueren is het belangrijk dat individuele leerlingenevoluties kunnen worden vastgesteld. Leer de leerling meer en meer zichzelf en het eigen werk te evalueren. Zorg ervoor dat evaluaties dicht aansluiten bij de werkzaamheden waarmee de leerlingen echt bezig zijn. Enkel op die manier kan er aan remediëring worden gedaan. 8 Bedrijfsvoertuigen: specifieke technologie De doelstellingen in dit onderdeel zijn volledig als uitbreiding te beschouwen. LEERPLANDOELSTELLINGEN 134 Bij uit te voeren werkzaamheden aan het remsysteem van vrachtwagens de onderdelen herkennen hun functie en hun relatie toelichten. LEERINHOUDEN Luchtdrukremsysteem Compressor Drukregelaar Beveiligingsklep Luchtvoorbereiding Remklep Luchtdrukbediende hydraulisch remsysteem 135 Bij uit te voeren werkzaamheden aan het transmissiesysteem van vrachtwagens de onderdelen herkennen hun functie en hun relatie toelichten. Koppeling Meervoudige plaatkoppeling Vloeistofkoppeling Transmissie 3de graad TSO 57

60 Overbrengingen Splitter- en stapelbak Eindaandrijving Aslagering Assen Koppelingen Eindvertraging en differentieel Naafreductie Differentieel 136 Bij uit te voeren werkzaamheden aan het stuursysteem van vrachtwagens de onderdelen herkennen hun functie en hun relatie toelichten. Stuurinrichting Stangenstelsels en overbrengingsverhoudingen Stuurbekrachtiging Wiel- en fuseestanden Metingen en afstellingen Meerdere sturende assen 137 Bij uit te voeren werkzaamheden aan het chassis van vrachtwagens de onderdelen herkennen hun functie en hun onderlinge relatie toelichten. Chassis Langs- en dwarsliggers Gelaste en geboute verbindingen Cabineopbouw Chassisopbouw Betonmixer Container Rioolreiniger Vuilniswagen DIDACTISCHE WENKEN De competenties in verband met bedrijfsvoertuigen dienen om de leerlingen in contact te brengen met het specifieke van het bedrijfsvoertuig. Het verwerven van deze competenties gebeurt dan ook bij voorkeur door de uitvoering centraal te stellen. Het zijn immers meestal de uitvoeringsvaardigheden die het onderscheid uitmaken met de personenwagens. Vaardigheden rond pneumatica en hydraulica kunnen hier best bestudeerd worden door uitvoeringen aan vrachtwagens te laten gebeuren die uitgerust zijn met pneumatische (remmen, ), hydraulische (laadklep, ) installaties. Het werken rond aanhangwagens kan hier ook een mogelijkheid bieden indien de ruimte beperkt is. 58 3de graad TSO

61 9 Bij de analyse van te onderhouden voertuigen met de datacommunicatie rekening houden Bij het voorbereiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden rekening houden met de gemultiplexeerde schakelingen De doelstellingen in dit onderdeel zijn volledig als uitbreiding te beschouwen. LEERPLANDOELSTELLINGEN 138 De redenen van de invoering van de multiplex technologie aangeven. 139 De opbouw van een busnetwerk. 140 De opbouw van een deelnemer aan een bussysteem verklaren. LEERINHOUDEN Kosten Ruimte Comfort Veiligheid Onderdelen Randdelen Opnemer, contactsluiters... Actuatoren De bus Het elektronische kastje Ingangstrap Microprocessor Uitgangstrap Businterface 141 De mogelijke werkingswijzen van het elektronisch kastje toelichten. Reactie op signaal van de opnemer Bevel aan de actuator Bevel op de bus Informatie op de bus Aangepaste info op de bus Reactie op info bus Omzetting microprocessor Bevel naar de actuator Info bus niet bruikbaar 142 De omzettingen van de analoge naar digitale signalen en omgekeerd toelichten Signaalomzettingen Analoog - Opnemers - Contactsluiters Digitaal 3de graad TSO 59

62 - Microprocessor - Multiplexinterface - Bus Omzetting - Analoog-digitaal; ingangstrap - Digitaal-analoog; vermogenstrap 143 De werking en de functie van een netwerk toelichten. Opbouw Architectuur - Ster - Ring - Bus-boom Deelnemers Bus Werking Communicatiebeheer Protocol Prioriteiten Master-slave DIDACTISCHE WENKEN Dit hoofdstuk wil de leerlingen confronteren met de techniek van de gemultiplexeerde schakelingen die op dit moment in de meeste huidige voertuigen voorkomt. Het begeleiden en uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden aan de auto blijft ook hier de hoofdbedoeling. Laat de leerlingen werken aan auto-onderdelen die via een gemultiplexeerd netwerk gekoppeld zijn. Vestig hier nog eens de aandacht op het belang van de veiligheid, de ter beschikking gestelde informatie en de voorgeschreven procedures. 60 3de graad TSO

63 10 Vormgeven door het bewerken en verbinden van plaat en profielmateriaal De doelstellingen in dit onderdeel zijn volledig als uitbreiding te beschouwen In uit te voeren carrosserie- en plaatbewerkingen de onderdelen erkennen, hun functie en relatie t.o.v. elkaar bepalen en uitvoeringstekeningen maken LEERPLANDOELSTELLINGEN 144 Van uit te voeren constructies en onderdelen, de referentiepunten, -lijnen en -vlakken bepalen. LEERINHOUDEN Assenstelsels Referentieassenstelsel (absoluut) Relatief assenstelsel(s) Absolute coördinaten Relatieve coördinaten Aslijnen Referentiepunten Referentielijnen Referentievlakken 2D 3D 145 De afmetingen van constructieonderdelen bepalen om de vormgeving uit te voeren. Soorten tekeningen Samenstellingstekening (constructietekening, werkplaatstekening) Overzichtstekeningen Schema- of systeemtekening Deeltekeningen van afzonderlijke constructie-elementen Maatinschrijving en maataanduiding Werkelijke lengte, afmetingen Schaal, schaalfactor 146 In uitvoeringstekeningen genormaliseerde en symbolische voorstellingen aanbrengen. Genormaliseerde en symbolische voorstellingen Materiaalaanduiding Maat-, vorm- en plaatstoleranties Bewerkingen Opgelegde kwaliteitscriteria Eenheden, doorsneden Ruwheden 3de graad TSO 61

64 Toleranties Plaats- maat ruwheid Lasaanduidingen 147 Van uit te voeren constructies en onderdelen voorstellingen maken en in functie van de uitvoering toelichtingen geven. Schetsen en tekeningen Tweedimensionale voorstellingen Aanzichten Doorsneden Details Isometrische perspectivische voorstelling Toelichting in functie van de uitvoering 148 De materiaalkeuze van constructie(s) en onderdelen bepalen Materialen Toepassingsgebied Soorten Kenmerken Verwerkingsvoorschriften 149 Van uit te voeren constructies en onderdelen uit plaatmateriaal ontvouwingen tekenen en de plooivolgorde bepalen. Ontvouwingen Plooivolgorde 150 De stuklijsten van de onderdelen opstellen. Stuklijsten Verificatie op juistheid Naleven van communicatieafspraken 151 Werkopdrachten maken en in functie van de uitvoering met de opdrachtgever volgens afspraak communiceren. 152 De meest gebruikte begrippen in het CAD toelichten. Het lezen van werkopdrachten Communiceren volgens afspraak Begrippen Ware grootte Tekenoppervlakte Magnetisme van punten Transparante lagen In- en uitzoomen Bibliotheken 153 De hard- en software benodigdheden bepalen. Hardware configuratie Software 154 De voordelen van het werken met 3D CAD tekenen toelichten. Voordelen Snelle foutdetectie 62 3de graad TSO

65 Besparing op prototypebouw Genereren van didactische films Montage demontage volgorde 155 Het tekenen van werkstukken in 3D. 3D tekenen Opbouw Bemating Schetsregels Aanmaak boringen en hulpvlakken 156 Het maken van samenstellingstekeningen. Samenstellingen Regels van de samenstelling Koppelingen (constraints) Vlak - vlak; lijn lijn, punt punt, Invoeging Beweging 157 Bibliotheekgegevens aanmaken en in tekeningen toepassen. Bibliotheken Aanmaak - zelf - via Internet Gebruik 158 Delen van bestaande tekeningen in nieuwe hergebruiken. Hergebruik Regels Herbenoeming van delen Vervanging van delen 159 Uit 3D voorstellingen 2D tekeningen genereren en omgekeerd. Werktekeningen Toevoeging van ontbrekende Maten Zichten Hartlijnen Titelhoek wijzigen DIDACTISCHE WENKEN De competenties in dit hoofdstuk hebben vooral betrekking op het maken van tekeningen. Deze competentie komt niet voor in het studieprofiel van autotechnieken 3de graad TSO maar is wel belangrijk bij het verder studeren en in het verwerven van competenties i.v.m. het CAD-tekenen. 3de graad TSO 63

66 10.2 Voor uit te voeren carrosserie- en plaatbewerkingen de materialen kiezen rekening houdend met de kenmerken die het mechanisch vormgeven van constructies beïnvloeden LEERPLANDOELSTELLINGEN 160 Aan de hand van een gekozen bewerkingstechniek en opgelegde criteria de toe te passen staalsoort kiezen. LEERINHOUDEN Opgelegde criteria Uitzicht Stabiliteit Soorten staal Ongelegeerd Laaggelegeerd Hooggelegeerd Staal WO1 Legeringselementen Chroom Nikkel Koolstof Soorten roestvast staal Austenitisch WO 11 Ferritisch Martensitisch Duplex Verwerkbaarheid Trekvastheid Elasticiteit Vervormbaarheid - Koud - Warm Blijvende vervorming Lasbaarheid Verwerking en bewerkbaarheid Te treffen maatregelen Werkplaatsuitrusting en voorzieningen Verwerkingsvoorschriften 161 Aan de hand van een gekozen bewerkingstechniek en opgelegde criteria de toe te passen non ferro materialen en legeringen kiezen. Opgelegde criteria Uitzicht Stabiliteit... Soorten Koper en koperlegeringen 64 3de graad TSO

67 Aluminium en aluminium legeringen... Legeringen en legeringselementen Verwerkbaarheid Trekvastheid Elasticiteit Vervormbaarheid - Koud - Warm Blijvende vervorming Lasbaarheid Verspaanbaarheid Werkplaatsuitrusting en voorzieningen Verwerkingsvoorschriften Te treffen maatregelen 162 De verschillende vormen van corrosie toelichten. Korrelgrenscorrosie Pitting Spanningscorrosie Spleetcorrosie Galvanische corrosie Interkristallijne corrosie 163 Bij het lassen het warmteverloop in het smeltbad toelichten. (U) Smeltzone Warmtebeïnvloede zone Niet beïnvloede zone 164 De invloed van temperatuur en de afkoelsnelheid op de structuur en de geometrie van de constructie-elementen toelichten. Temperatuur Overgangstemperaturen Afkoelsnelheid Structuur verkregen door harden gloeien en ontlaten, lassen KVC, KRC hexagonaal rooster Toestandsdiagrammen: Fe-C,... Geometrie Krimp, krimpspanningen 165 De lasbaarheid en typische aandachtspunten bij het lassen van aluminium met eigen woorden toelichten. (u) Oorzaken van de moeilijke lasbaarheid Affiniteit van aluminium voor zuurstof Grote lineaire uitzettingscoëfficiënt Grote warmtegeleidbaarheid 3de graad TSO 65

68 Aandachtspunten Verwijdering oxidelaag Gevolgen van: - Waterstof - Poreusheden - Gasinsluitsels Scheurgevoeligheid Bindingsfouten Toevoegmateriaal Afstemming op het basismateriaal Zuiver Droog Beschermend gas Bescherming Eisen 166 Aan de hand van een gekozen verwerkingstechniek en opgelegde criteria de toe te passen kunststofsoort kiezen. Kunststofproducten Herkomst Kenmerken Aanduidingen Eigenschappen Mechanische Dichtheid Thermische Elektrische Optische Veroudering Genormaliseerde aanduidingen 167 De macromoleculaire opbouw van kunststoffen met eigen woorden uitleggen. Structuur Thermoharders Thermoplasten Elastomeren 168 Het toepassingsgebied van de toeslagmaterialen bij kunststoffen met eigen woorden uitleggen. Van polymeer tot kunststof Versterkers, ladingen Stabilisatoren Weekmakers Kleurstoffen en pigmenten Schuurmiddelen Brandvertragers 66 3de graad TSO

69 Nucliaters 169 Bij verbindingen de lijmnaad bepalen. Overlap-, stompe naad Afmetingen 170 Met behulp van technische documentatie een geschikte lijmsoort kiezen. Soorten lijm Op basis van solventen Reactielijmen Contactlijmen Amorfe lijmen 171 De toepassingsmogelijkheden van de diverse kunststoflasprocédés met eigen woorden uitleggen. (U) Lasprocessen Heetelementlassen Heteluchtlassen Stomp-, mof-, elektromof- Werktemperaturen Lassnelheden DIDACTISCHE WENKEN Laat de leerlingen zoveel mogelijk ervaringen met materialen opdoen via uitvoeringen. Laat de ervaringen met bewerkingen van materialen optekenen en duid ze. Een trekproef op enkele representatieve en gebruikte materialen geeft veel inzicht in de kenmerken en gedrag van materialen. Zorg voor een aantal geëtste doorsneden van constructies die een warmtebehandeling hebben ondergaan. De leerlingen kunnen dan de gevolgen van temperaturen en afkoeling bij warmtebehandelingen zien Een geschikte carrosserie- plaatbewerkingstechniek kiezen LEERPLANDOELSTELLINGEN 172 Aan de hand van het ontwerp van de constructie, de technologie, de kenmerken en de werking, machines, gereedschappen en hulpmiddelen kiezen om materiaal te verdelen. LEERINHOUDEN Ontwerp Vormen Maten Hoeveelheden Toleranties Algemene kenmerken Positionering, aanslagen Klemming werkstukken Plaatverdeling, nesten Bediening Hand 3de graad TSO 67

70 CNC gestuurd Knipmachines De knipspleet De knipkracht Vrijloop Torsie, kromming, sabelvorming De kniphoek Guillotineschaar Plaatneerhouder Ponsmachines De snijgereedschappen matrijs en bovengereedschap Ponsproces Matrijsspeling Afstroop Ponskracht De ponsmachine Gereedschapswissel en -keuze Werkstukafvoer Lasersnijmachines De lasertechnologie Het snijproces De snijparameters De lasersnijmachine Snijbranders Materiaalvoorwaarden De snijbrandtechnologie Het snijproces De snij-installatie Beperkingen Plasmasnijders De plasmasnijtechnologie De gassen Toepassingsgebied De plasmasnijmachines Zaagmachines De zaagtechnologie Zaagmachines 68 3de graad TSO

71 Zaagbladen Slijpmachines Snijschijven 173 Aan de hand van het ontwerp van de constructie, de technologie, de kenmerken en de werking, machines, gereedschappen en hulpmiddelen kiezen om materiaal om te vormen. Ontwerp Vormen Maten Hoeveelheden Toleranties Algemene kenmerken Positionering, aanslagen Klemming werkstukken Werkvolgorde Plooitechnologie Luchtplooien Plooihoek, plaatdikte, vervormingsversteviging Plooiradius Maatvoering; neutrale lijn, gestrekte lengte Terugvering Plooikracht Ligging gaten Plooigereedschap Plooipersen Plooivolgorde Werkstuk- gereedschapsbotsingen Moeilijkheidsgraad van plooistukken Plooimachines Hoofdafmetingen Vermogen Besturingssystemen CNC-machines Handbediende Gereedschapsbevestiging Gereedschapsmagazijn Meetsystemen 3de graad TSO 69

72 174 De bewegingen die bij de plaatbewerkingsmachines optreden analyseren in functie van de gevraagde vormen. Bewegingen Verplaatsingen Bewegingsassen Referentiepunten Coördinatenstelsels Gereedschaps- en werkstukverplaatsingen 175 Op basis van een tekening een uitvoering voorbereiden. Werkstukvorm 3D structuur Werkmethode Bewerkingsvolgorde CNC programma CAD tekening CAM programma ISO codes Vaste cycli Symbolen 176 Bij het bewerken van platen en profielen rekening houden met de invloed van de optredende krachten. Krachten Snijkracht Plooikracht Terugdrukkracht De relatie tussen de belaste doorsnede en de machinekrachten Buigmomenten Afschuifkrachten Statisch evenwicht van de te bewerken platen 177 Met het oog op analyses van carrosserieherstellingen de uitvoeringen van motorvoertuigen duiden Personenauto s Coach Sedan Hatchback Coupé Cabriolet Stationcar Terreinauto Eenvolumewagen Bedrijfsauto s Lichte bestelwagens 70 3de graad TSO

73 Bestelwagens Lichte vrachtwagens Zware vrachtwagens... Bussen 178 De functie van de samenstellende delen van een carrosserie en hun functionele relatie toelichten. Carrosserie Dragend gedeelte Bodemplaat Deurstijlen Dak en dakstijlen Front Binnenschermen Losse delen Deuren Motorkap Kofferdeksel Spatborden Zelfdragende carrosserie Doel Versterkingen Profileringen 179 Om vervangingen en herstellingen uit te voeren de toegepaste materialen bij carrosseriedelen kiezen. Toegepaste materialen Staal Aluminium Kunststof Eigenschappen Volumemassa Stabiliteit Roestbescherming 180 De schadegevallen aan carrosseriedelen analyseren met het oog op herstellingen. Analyse Werking delen Herstellingsmogelijkheden Werkvolgorde Keuze gereedschappen 181 De functie van kunststofbewerkingsmachines, gereedschappen en hulpstukken en de kenmerken ervan met eigen woorden uitleggen. Machines Gereedschappen Hulpstukken 182 Bij het MAG-lasprocédé de waarde van de in te stellen procesvariabelen bepalen. MAG-Lasprocédé Lastoestel en toebehoren 183 Bij het MAG-lasprocédé de functie van de be- 3de graad TSO 71

74 schermingsgassen en de daarbij horende kleurcodes keuzes maken. 184 De functie en de kenmerken van de MAG lastoestellen en toebehoren met eigen woorden uitleggen. 185 Bij het gebruik van het MAG-lasprocédé voor het leggen van diverse soorten lassen, geschikte lasdraden kiezen en de keuze verantwoorden. 186 Het toepassingsgebied en de kenmerken van het MAG-lasprocédé met eigen woorden uitleggen. Kabels en pistolen Gasregeling Draadaanvoer Koeling Smoorspoel Procesvariabelen Boogspanning Smoorspoelstand Lasdraaddiameter Draadsnelheid Gassamenstelling Gasdebiet MIG-gassen (alu-constructies (U) MAG-gassen Soorten Kleurcodes Lasdraden Diameters Soorten Samenstelling Toepassingsgebied Kenmerken DIDACTISCHE WENKEN De doelstellingen van deze cluster dienen nauw aansluitend aan de uitvoering te worden behandeld. De onmiddellijke aanwezigheid van de machines en het toebehoren is dan ook wenselijk Uitvoeren van vormgevingen van carrosseriedelen, plaat- en profielmateriaal LEERPLANDOELSTELLINGEN 187 Deuken bewerken als voorbereiding op het schilderen. LEERINHOUDEN Technieken Planeren Raspen Egaliseren 188 Rechtwerkzaamheden op voertuigen uitvoeren. Gereedschappen Porto- power Richtbalk Verankeringen 72 3de graad TSO

75 Technieken Richten Uitkrikken 189 De lastoestellen instellen, bedienen en onderhouden. Lastoestellen bediening instelling onderhoud 190 Het smeltbad instellen en bij het uitvoeren van lasverbindingen het smeltbad beheersen. 191 De in te stellen parameters die een invloed hebben op het lasproces instellen, regelen en bijsturen. Beheersing van het smeltbad Lasprocesparameters Instelling Regeling 192 Voorzorgen treffen om de functie van de beschermingsgassen te bewaken. Plaats In besloten ruimte In open lucht Ventilatie 193 Volgens opgelegde kwaliteitscriteria lasverbindingen uitvoeren. Lasprocédé MAG 135 Constructie-elementen - Plaat aan plaat BW, FW - Profiel aan plaat BW, FW Constructiegraad - 2D 90-2D D 90-3D 0-90 Materiaalsoorten - Staal WO 1 Lasposities - PA, PB, PG Kwaliteitscriteria - Insluiting en verbinding - Scheuren - Inkartelingen - Smalle, bolle naad - Lasnaaduitzicht Controle - Visueel 3de graad TSO 73

76 194 Volgens verstrekte richtlijnen lijmnaden uitvoeren. Lijmen van Ferro metalen Non ferro metalen Kunststoffen Componentenlijmen 195 Volgens verstrekte richtlijnen lasnaden op kunststoffen uitvoeren. Lasprocessen Heetelement Heteluchtlassen Aard Stomplas Moflas Elektromoflas 196 Volgens verstrekte richtlijnen plaatbewerkingen uitvoeren. Bewerkingstechnieken Kniptechnieken Plooitechnieken Ponstechnieken Lasersnijden Snijbranden Plasmasnijden Zaagtechnieken Slijptechnieken Buigtechnieken Boortechnieken Specifieke bewerkingen Lasverbinding voorbereiden Boutverbinding voorbereiden Klinkverbinding voorbereiden 197 Volgens verstrekte richtlijnen en het zelfstandig bestuderen van instructiekaarten en bedieningshandleidingen, machines en gereedschappen instellen, gebruiken en onderhouden. Machines Gereedschappen Gereedschapswisselingen instellingen gebruik onderhoud Instructiekaarten en bedieningshandleidingen 74 3de graad TSO

77 198 Elementaire onderhoudswerkzaamheden aan eenvoudige bewerkingsmachines uitvoeren. Onderhoud van mechanismen Smeerschema s Vloeistofniveaus Elektrische kringen DIDACTISCHE WENKEN De doelstellingen van deze cluster dienen nauw aansluitend aan de uitvoering te worden behandeld. De onmiddellijke aanwezigheid van de machines en het toebehoren is dan ook wenselijk. Vermits de volgende lasconstructies ook de vorige bevatten kunnen naar gelang de vordering niet alleen andere technieken maar ook gecompliceerdere oefeningen aan bod komen. Bij de term constructiegraad wordt met 2D verwezen naar vlakke constructies, met 3D naar ruimtelijke constructies. Met de term 90 worden verbindingen tussen constructie-elementen aangegeven met een rechte hoek, met 0-90 worden schuine verbindingen aangegeven. Het spreekt vanzelf dat het maken van een gefundeerde keuze door de leerling van gereedschappen, machines en toebehoor zowel als het lasprocédé een doelstelling is die pas na de volledige derde graad kan worden behaald. Dit vaardig gedrag moet opgebouwd worden van een gemaakte keuze verantwoorden naar zelf een verantwoorde keuze doen. De afbeeldingen en mogelijkheden van gereedschappen en hulpmiddelen voor de plaatbewerkingen zijn via het internet op te zoeken bij leveranciers, dit biedt tegelijkertijd de mogelijkheid om ICT te integreren en om een zinvolle taak aan de leerlingen aan te bieden. Maak voor de technologie en de machines van het bewerken van platen, gebruik van simulaties en beeldmateriaal van producenten van plaatbewerkingsmachines. Stel van de producten die moeten worden gerealiseerd een afgewerkte versie ter beschikking van de leerlingen en voeg daaraan toe de producten in ieder stadium van de opbouw, op die manier is voor hen de stap van de toegepaste bewerking duidelijk te volgen. Laat de leerlingen voortdurend de link leggen tussen simulaties en hun eigen uitvoering. 3de graad TSO 75

78 11 Stages In een garagebedrijf kennismaken met de bedrijfscultuur, afspraken maken en naleven en werkzaamheden in team uitvoeren LEERPLANDOELSTELLINGEN 199 Contacten leggen, communiceren en afspraken maken. LEERINHOUDEN Contact met leden van het garageteam Solliciteren (U) Contractuele afspraken - Werkuren - Verplaatsing - Veiligheid en kledij 200 Een wagen identificeren met het oog op onderhoudswerkzaamheden. Beschrijving: aantal deuren, plaatsen Carrosserie: afwerkingsniveau Mechanische uitrusting Motorvarianten Transmissie Remmen Ophanging Stuurinrichting Standaarduitrusting Opties Typeaanduiding Wagenconstructieplaatje Inschrijvingsformulier Beladingen Afmetingen Prestaties 201 Met de bedrijfscultuur en organisatie van een garage kennismaken. 202 De eisen die de bedrijven aan de werknemers stellen zelf ervaren. 203 De wijze waarop in een bedrijfscontext aspecten van preventie en welzijn worden behartigd en richtlijnen worden verstrekt ervaren en deze richtlijnen naleven. 204 De noodzaak van de kennis van basisveiligheid op de bedrijfsvloer ervaren. Bedrijfscultuur Bedrijfsorganisatie Gestelde eisen aan werknemers Arbeidsritme Rendement en efficiëntie Naleven van de bedrijfsrichtlijnen en voorschriften Flexibiliteit Preventie en Welzijnsrichtlijnen 76 3de graad TSO

79 205 Met werkgevers en werknemers leren samenwerken. 206 De in de school verworven competenties in een reële arbeidssituatie toepassen. 207 Met competenties die slechts in een bedrijfscontext kunnen worden verworven, kennismaken. 208 Zich in een methodisch en procesmatig werking van een bedrijf inpassen. Teamwerk Verworven competenties inoefenen in reële arbeidssituatie Specifieke bedrijfscompetenties Methodisch en procesmatig werking van het bedrijf DIDACTISCHE WENKEN Stuur liefst niet meer dan één leerling naar een bedrijf. Breng regelmatig een stagebezoek. Eén stagebezoek door de vakleraar per week per leerling is een minimum. Maak duidelijke afspraken met de stagebedrijven voor de leerling op stage gaat. Het organiseren van contactavonden tussen bedrijven, stagiairs en school kunnen een belangrijke bijdrage leveren om de kwaliteit van de stages te verbeteren. Na de stage is een grondige evaluatie van de stagebedrijven op gebied van begeleiding, veiligheid, aangebrachte meerwaarde,..., aangewezen. Zorg ervoor dat er goede afspraken worden gemaakt met de wijze waarop de leerling in het stagebedrijf wordt begeleid. Zorg ervoor dat de leraar de kans krijgt om met deze werknemer te communiceren over het functioneren van de leerling. Bespreek de evaluatie van de stage met de leerlingen in de klas en laat de leerlingen hun ervaringen uitwisselen. Geef de leerlingen voldoende instructies in verband met het naleven van de veiligheidsrichtlijnen vooraleer ze op stage gaan. 12 Minimale materiële vereisten 12.1 Infrastructuur Voor de studierichting TSO dient men te beschikken over een ruime werkplaats, die beantwoordt aan de reglementaire eisen op het vlak van veiligheid, gezondheid, hygiëne, ergonomie en milieu. In het bijzonder wordt er aandacht gevraagd voor het verfraaien en het inrichten van oude of verouderde werkplaatsen. Zij bepalen immers in belangrijke mate het leer- en leefklimaat van de leerlingen. Voor alle betrokkenen blijft het een belangrijke uitdaging om voor deze leerlingengroep een aangename leeromgeving te creëren. Ook moet er voldoende ruimte worden voorzien voor het stapelen van materialen, het bergen van machines en het opbergen van onderhoudsmateriaal. Een ruimte voor het wegbergen van dure of breekbare gereedschappen en meettoestellen is eveneens geen overbodige luxe. Daarnaast zijn volgende lokalen, liefst aangrenzend, noodzakelijk: een goed uitgerust klaslokaal met documentatiecentrum, en voldoende PC s een wasplaats een kleedkamer 3de graad TSO 77

80 12.2 Algemene uitrusting Schoolmeubilair Projector PC s Printer Software: Tekstverwerking Rekenblad Bestandsbeheer 12.3 Gemeenschappelijk klein gerief Gereedschapswagen Gereedschapskast Draaibank Boormachines Cilinderboormachine Boorstandaard Handboormachine Boorstatief Slijptoestellen Kleppenslijpmachine Slijpmolen Handslijpmolen Schuurschijf Zaagmachine Cirkelzaagmachine 12.4 Gemeenschappelijke materialen Remmentestbank V-A testers Verdelertester Motortester Scope Multitester CO-tester 4-gastester Roetmeting Lektester Injectiedruk-meetset Verstuivertester Bougietester Lichtafstelapparaat Batterijladers Druppellader Uitlijntoestel Diagnosetoestel Endoscoop 78 3de graad TSO

81 Banden(de)-monteertoestel Balanceertoestellen Hydraulische pers (hand) Mechanische pers (hand) Hogedrukreiniger (stoom) Hogedrukreiniger Stofzuiger Halfautomaat Gaslasset Slagschaar Gesloten onderdelenreiniger Mobiel lasdampafzuigapparaat Compressor Uitlaatgasafzuiging Hefbruggen (4-palen - 2-palen) Motorhijstoestel (giraf) 12.5 Gemeenschappelijke machines Onderdelen van de auto voor demontage en montage Didactische opstellingen: auto s motoren op steun versnellingsbakken achterbrug voortrein motoren 13 Nuttige adressen Agoria Vlaanderen Diamantbuilding Reyerslaan BRUSSEL Website: Fechiplast Marie-Louizasquare BRUSSEL BIN (Belgisch Instituut voor Normalisatie) Brabançonnelaan BRUSSEL Tel.: Website: [email protected] 3de graad TSO 79

82 DBO (Dienst voor Beroepsopleidingen) Koningsstraat 93 bus BRUSSEL Tel.: Fax: Website: [email protected] KVIV (Koninklijke Vlaamse Ingenieurs Vereniging) Desguinlei ANTWERPEN Tel.: [email protected] Website: Verbond van Kristelijke Werkgevers en Kaderleden Tervurenlaan BRUSSEL Tel.: VLOR (Vlaamse Onderwijsraad) Leuvenseplein BRUSSEL Tel.: Fax: [email protected] Website: VIK (Vlaamse Ingenieurskamer) Herentalsebaan WOMMELGEM Tel.: Fax [email protected] Website: VMM (Vlaamse Milieumaatschappij) A. Van De Maelestraat EREMBODEGEM Tel.: Website: VVKSO (Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs) Guimardstraat BRUSSEL Tel.: Fax: [email protected] Website: WTCB (Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf) Maatschappelijke zetel Violetstraat BRUSSEL Tel.: [email protected] Website: de graad TSO

83 WTCM ( Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Metaalverwerkende nijverheid) Celestijnenlaan 300C 3030 HEVERLEE Educam (stichting voor beroepsopleiding in de autosector en aanverwante sectoren) Woluwedal 46, bus BRUSSEL Tel.: Fax: [email protected] Innovam (Innovatie- en onderwijscentrum motorvoertuigen en tweewielerbranche) Structuurbaan DV Nieuwegein Tel.: Fax: [email protected] Federaturo vzw Woluwedal 46, Bus BRUSSEL Tel.: Fax: [email protected] Febiac vzw Woluwedal 46, Bus BRUSSEL Tel.: Fax: [email protected] Goca vzw Technologiestraat 21/ BRUSSEL Tel.: Fax: Robert Bosch nv EA Division H. Genessestraat BRUSSEL Tel.: Kluwer uitgevers Ragheno Business Park Motstraat MECHELEN Tel.: 0800/ [email protected] 3de graad TSO 81

84 Tae nv ResaerchPark - Asse zone 1 Kranenberg 15 Bat ZELLIK Tel.: Fax: [email protected] Vanheck.fts J. Monnetlaan VILVOORDE Tel.: Fax: [email protected] de graad TSO