LASSEN - CONSTRUCTIE DERDE GRAAD BSO

Transcriptie

1 LASSEN - CONSTRUCTIE DERDE GRAAD BSO september 2003 LICAP BRUSSEL

2

3 LASSEN - CONSTRUCTIE DERDE GRAAD BSO LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS LICAP BRUSSEL September 2003 (vervangt D/1992/0279/045A) ISBN Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel

4

5 Inhoud 1 Lessentabel 3 de graad Lassen-constructie BSO Inleiding Nieuwe impulsen Studierichtingsprofiel en samenhang Situering van de studierichting Lassen-constructie BSO in het logisch BSO-curriculum van het studiegebied Mechanica-elektriciteit Instroom Beginsituatie Factoren die de keuze voor deze studierichting kunnen beïnvloeden Persoonlijkheidsvereisten Sancties van de studies en uitstroom Profilering van de studierichting Lassen-constructie BSO t.o.v. aanverwante studierichtingen in de 3de graad van het studiegebied Mechanica-elektriciteit Studierichtingsprofiel Vormingscompetenties Algemene pedagogisch-didactische wenken Inleiding Projectmatig werken volgens een concentrisch vormingsconcept Aandachtspunten De geïntegreerde proef Welzijn op het werk het behalen van een VCA-attest Evaluatie Wat en waarom evalueren? Wanneer evalueren? Hoe evalueren? Hoe rapporteren? Omschrijving van het beoogde studieobject clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden Inleiding Omschrijving van het studieobject Clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden Complementair gedeelte Van leerplan tot jaarplan de graad BSO 3 Realisaties lassen-constructie

6 7 Leerplandoelstellingen, leerinhouden en pedagogisch-didactische wenken gemeenschappelijk voor alle vormingsclusters De belangrijkste kenmerken van een las- en constructiebedrijf herkennen en de eigenheid van de diverse taken en verantwoordelijkheden van de leden van het las- en constructieteam met eigen woorden uitleggen De eigen en de in team te verrichten werkzaamheden in het geheel van de planning en de organisatie situeren In uit te voeren te lassen constructies, de constructie-onderdelen herkennen, hun functie en relatie t.o.v. elkaar verklaren en aanvullende uitvoeringstekeningen op ware grootte maken De kenmerken van de te gebruiken materialen die een impact hebben op het uitvoeren van constructie(s) en het bewerken van constructieonderdelen met eigen woorden toelichten De technologie, de kenmerken en de werking van gereedschappen, hulpmiddelen en machines om materiaal te verdelen en te plooien met eigen woorden toelichten Aan te brengen stabiliteitsvoorzieningen in te lassen constructie(s) en onderdelen herkennen In machines, gereedschappen en hulpmiddelen de hydraulische en pneumatische systemen herkennen De elektrische voorzieningen in machines, hulpmiddelen, gereedschappen en lasprocedés herkennen en de wijze waarop elektrische energie wordt aangewend met eigen woorden uitleggen Volgens verstrekte richtlijnen en ter beschikking gestelde uitvoeringsplannen de te lassen constructie(s) en onderdelen klaarmaken om te lassen en voorzieningen treffen opdat de klaargemaakte constructie kan worden geplaatst Bij het uitvoeren van constructie- en laswerkzaamheden, de collectieve veiligheidsvoorzieningen en persoonlijke beschermingsmiddelen herkennen en gebruiken en volgens verstrekte richtlijnen de voorschriften op het vlak van gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie naleven De directe kostprijs van uit te voeren te lassen constructies bepalen Een geschikt lasproces en lastoestel kiezen Volgens opgelegde criteria lassen leggen De uitgevoerde constructies en -onderdelen en het eigen werk evalueren In een staalconstructiebedrijf met de bedrijfscultuur kennismaken, afspraken met de bedrijfsleiders naleven, constructie- en laswerkzaamheden in team uitvoeren Minimale materiële vereisten Infrastructuur Algemene uitrusting Individueel per leerling Gemeenschappelijk klein gerief Gemeenschappelijke materialen Gemeenschappelijke machines de graad BSO s

7 9 Bibliografie Nuttige adressen de graad BSO 5 Realisaties lassen-constructie

8

9 1 Lessentabel 3 de graad Lassen-constructie BSO Pedagogische uren/week Administratieve vakbenaming vakbenaming Minimum-maximum Godsdienst 2 2 AV Godsdienst Lichamelijke opvoeding 2 2 AV Lichamelijke opvoeding Maatschappelijke vorming 0/2 0/2 AV Maatschappelijke vorming Nederlands 0/2 0/2 AV Nederlands Project algemene vakken 4/0 4/0 AV Project algemene vakken Realisaties alu-lasconstructies PV Praktijk Lassen-constructie Realisaties PV Praktijk Lassen-constructie kunststoflasconstructies Realisaties lasconstructies PV Praktijk Lassen-constructie PV/TV Stage Lassenconstructie TV Lassen-constructie Bedrijfsbeheer TV Toegepaste economie Leerplan in deze brochure 3de graad BSO 7

10 2 Inleiding 2.1 Nieuwe impulsen Volgende impulsen liggen aan de basis van het vernieuwen van het leerplan: vernieuwde pedagogisch didactische inzichten op het vlak van geïntegreerd werken, het bewaken van de diverse leerlijnen en de concrete realisatie hiervan via projecten; de nood om de snel evoluerende technologieën te kunnen implementeren; de vraag van zowel de onderwijsverstrekkers als van de werkgevers en werknemers om het onderwijsaanbod en het opleidingsaanbod zo transparant mogelijk te maken; de vraag van het VEV naar een zo breed mogelijke polyvalente vorming; de verticale samenhang bewaken op de geëxpliciteerd vernieuwde visies in de leerplannen van de basisopties, de beroepenvelden en de studierichting metaal BSO; de mogelijkheden om vakoverschrijdende thema s te integreren; de stijgende aandacht voor veiligheid, gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie; de uitgebrachte lascertificeringen volgens de European Welding Federation. de mogelijkheden die het geïntegreerd gebruik van ICT biedt zowel inhoudelijk als pedagogisch-didactisch. 8 3de graad BSO

11 3 Studierichtingsprofiel en samenhang 3.1 Situering van de studierichting Lassen-constructie BSO in het logisch BSOcurriculum van het studiegebied Mechanica-elektriciteit Eerste graad 2de leerjaar Tweede graad BSO 1ste en 2de leerjaar Derde graad BSO 1ste en 2de leerjaar Derde graad BSO 3de leerjaar Studiegebied 3de graad Elektriciteit (7uur) Elektrische installaties Elektrische installaties Industriële elektriciteit Computergestuurde werktuigmachines Werktuigmachines Lassenconstructie Matrijzenbouw Industrieel onderhoud Metaal- en kunststofschrijnwerk Fotolassen Mechanica-elektriciteit Pijpfitten-lassen-monteren Metaal (7 uur) Basismechanica Kunststofverwerking Composietverwerking Nijverheid (14 uur) Auto-elektriciteit Auto Bedrijfsvoertuigen Diesel- en LPG-motoren Scheeps- en havenwerk Auto Carrosserie Carrosserie en spuitwerk Vrachtwagenchauffeur Bijzonder transport Centrale verwarming en sanitaire installaties Verwarmingsinstallaties Non-ferro metalen dakbedekkingen Koeling en warmte Koelinstallties Koeltechnische installaties Elektriciteit (7uur) Elektrische installaties 3de graad BSO 9

12 De plaats van de 3 de graad Lassen-constructie BSO wordt in bovenstaand curriculumschema 1 aangegeven. Dit schema dat van links naar rechts wordt gelezen geeft een aantal studierichtingen weer in een aantal studiegebieden van de tweede en de derde graad. Het studiegebied Mechanica-elektriciteit start vanaf de tweede graad. De studiegebieden Auto en Koeling en warmte starten pas vanaf de derde graad. Uit het schema blijkt dat de studierichting Lassen-constructie BSO: naadloos aansluit op de studierichting Metaal BSO in de 2 de graad; en een uitstekende voorbereiding is voor een aantal specialisatiejaren binnen het studiegebied Mechanicaelektriciteit zoals: Fotolassen BSO, Pijpfitten-lassen-monteren BSO, Industrieel onderhoud en Metaal- en kunststofschrijnwerk BSO. 3.2 Instroom Zoals hierboven reeds vermeld, is de logische vooropleiding de studierichting Metaal BSO. De meeste leerlingen komen dan ook uit deze studierichting. Heel wat leerlingen komen ook uit de 2 de graad Mechanische Technieken TSO, hetzij na het behalen van een B- attest, hetzij na heroriëntering. Indien deze leerlingen over voldoende motorische competenties beschikken, een inspanning willen leveren om hun praktische vaardigheden te ontwikkelen en voldoende interesse hebben voor het uitvoeren van gelaste constructies hebben ze kans op slagen. Instroom vanuit andere studierichtingen is eerder zeldzaam. Leerlingen die pas in de 3 de graad het Beroepssecundair Onderwijs aanvangen, hebben nood aan een speciale opvang. 3.3 Beginsituatie Het merendeel van de leerlingen kwam dus al in min of meerdere mate in contact met praktische vaardigheden die nodig zijn bij te lassen constructies en constructieonderdelen. De studierichting bouwt bijgevolg vooral verder op de inzichten, vaardigheden en attitudes verworven in de tweede graad: vormgeven door het bewerken van plaat- en profielmateriaal, lassen en solderen vormgeven door het monteren en demonteren van constructieonderdelen 3.4 Factoren die de keuze voor deze studierichting kunnen beïnvloeden Bepaalde lichamelijke en fysische gebreken kunnen een belemmerende factor zijn voor het uitoefenen van één of meerdere beroepen waarop deze studierichting voorbereidt. Een gepaste oriëntering en begeleiding is dan ook ten zeerste aangewezen, enerzijds omdat ze invloed hebben op de slaagkansen van de leerlingen en anderzijds omdat ze de uitoefening van heel wat beroepen bemoeilijken. In heel wat beroepen waarop deze studierichting voorbereidt gelden bepaalde beroepsdrempels. lichamelijke letsels die de normale fysieke inspanning eigen aan de diverse beroepen beletten of bemoeilijken; handicaps die het normaal motorisch functioneren eigen aan het uitoefenen van diverse beroepen bemoeilijken; gewrichts- en rugaandoeningen; beperkt gezichtsvermogen; aandoeningen aan de luchtwegen; 1 Dit is het schema dat progressief in voege ging vanaf het schooljaar de graad BSO

13 producteczeem, contacteczeem en allergieën; kleurenblindheid; hoogtevrees, in de mate dat ze het werken op stellingen bemoeilijkt of onmogelijk maakt. 3.5 Persoonlijkheidsvereisten Vele beroepen stellen ook heel wat eisen op persoonlijkheidsvlak. Leerlingen van de studierichting Lassen constructie BSO bezitten deze reeds in bepaalde mate of geven in ieder geval blijk dat ze deze willen ontwikkelen. Interesse voor één of meerdere aansluitende beroepen. Blijk geven van voldoende verantwoordelijkheidszin. Voldoende flexibel zijn en bereid zijn in diverse omstandigheden te functioneren. Aandacht hebben voor aspecten die het welzijn op het werk bevorderen. Uitvoeringsgericht kunnen communiceren. Bereid zijn zich aan te passen aan de arbeidsomstandigheden. 3.6 Sancties van de studies en uitstroom Door het slagen in de studierichting Lassen-constructie krijgt de leerling een getuigschrift van secundair onderwijs. Zoals reeds vermeld, biedt de studierichting Lassen-constructie ook een uitstekende voorbereiding voor een aantal specialisatiejaren binnen het studiegebied Mechanica-elektriciteit zoals: Fotolassen BSO, Pijpfittenlassen-monteren BSO, Industrieel onderhoud en Metaal- en kunststofschrijnwerk BSO. In deze specialisatiejaren kunnen de leerlingen ook een diploma van secundair onderwijs behalen, en indien door de school aangeboden, het attest van bedrijfsbeheer. Door het profiel van de studierichting heeft de leerling een polyvalente vorming gekregen voor het uitvoeren van gelaste constructies. Heel wat functies kunnen dan ook worden uitgeoefend binnen de mechanische constructiebedrijven. De mogelijkheid om heel wat lascertificaten te behalen ligt dan ook in het verlengde van deze opleiding. 3de graad BSO 11

14 3.7 Profilering van de studierichting Lassen-constructie BSO t.o.v. aanverwante studierichtingen in de 3de graad van het studiegebied Mechanica-elektriciteit In onderstaande tabel worden een aantal aanverwante (elektro)mechanische studierichtingen in de 3 de graad van het studiegebied Mechanica-elektriciteit opgesomd. Voor elke studierichting wordt de eigenheid verduidelijkt. Dit gebeurt enerzijds door een omschrijving te geven van het te bestuderen studieobject en anderzijds door een schematische voorstelling dat het aandeel weergeeft van de theoretische en de praktische vormingscomponenten in het geheel van de opleiding. Studierichting Eigenheid studieobject Schematische voorstelling vormingscomponenten Elektromechanica TSO De studie van varianten van een uitgevoerd project Drie- en tweedimensionaal communiceren om het concept van productrealisaties te analyseren. Conceptuele kenmerken van productrealisaties uit de sector elektromechanica analyseren. De impact van de conceptuele kenmerken van productrealisaties uit de sector elektromechanica op de uitvoering duiden. uitvoere n 20% concept 80% Mechanische Vormgevingstechnieken TSO De studie van een uit te voeren project Drie- en tweedimensionaal communiceren om het concept van mechanische constructies te begrijpen en de uitvoering voor te bereiden, Om de gevraagde kwaliteitscriteria te bereiken de noodzakelijke uitvoeringsrichtlijnen formuleren, De uitvoering voorbereiden, opvolgen en bijsturen. uitvoeren 50% concept 50% Lassen-constructie BSO Het uitvoeren van een project Schetsmatig twee- en driedimensionaal communiceren om het project te kunnen uitvoeren. De conceptuele kenmerken van het concept begrijpen en voorzieningen treffen om de uitvoering ervan mogelijk te maken. Onder leiding het project uitvoeren volgens opgelegde kwaliteitscriteria. uitvoere n 75% concept 25% 12 3de graad BSO

15 3.8 Studierichtingsprofiel De studierichting Lassen-constructie BSO heeft een dubbele doelstelling. De startkwalificatie te verwerven om het beroep van lasser-constructeur te kunnen uitoefenen. Dit houdt in dat hij/zij verantwoordelijkheid kan opnemen voor het eigen werk en onder begeleiding na een korte in service-training in het bedrijf te lassen constructies kan vormgeven. Voldoende competenties verwerven om zich te kunnen vervolmaken via vervolgopleidingen die op deze studierichting aansluiten. Inzonderheid kan dit in de specialisatiejaren Fotolassen BSO en Pijpfitten-lassen-monteren BSO; de talrijke (bedrijfs-) vervolgopleidingen waarbij heel wat lascertificaten kunnen worden behaald. 3.9 Vormingscompetenties Leerlingen die de studierichting lassen-constructie hebben gevolgd verwerven heel wat competenties. Sommige competenties slaan op diverse vormingsclusters en hebben een belangrijke transferwaarde. Andere zijn specifiek en dienen voornamelijk om beroepsgerichte vaardigheden te verwerven. Leerlingen die de studierichting succesvol beïndigen kunnen: de belangrijkste kenmerken van een las- en constructiebedrijf herkennen en de eigenheid van de diverse taken en verantwoordelijkheden van de leden van het las- en constructieteam met eigen woorden uitleggen. de eigen en de in team te verrichten werkzaamheden in het geheel van de planning en de organisatie situeren; in uit te voeren te lassen constructies, de constructie-onderdelen herkennen, hun functie en relatie t.o.v. elkaar verklaren en aanvullende uitvoeringstekeningen op ware grootte maken; de kenmerken van de te gebruiken materialen - die een impact hebben op het uitvoeren van constructie(s) en het bewerken van constructieonderdelen - met eigen woorden toelichten; de technologie, de kenmerken en de werking van gereedschappen, hulpmiddelen en machines om materiaal te verdelen en te plooien met eigen woorden toelichten; de aan te brengen stabiliteitsvoorzieningen in te lassen constructie(s) en -onderdelen herkennen; in machines, gereedschappen en hulpmiddelen de hydraulische en pneumatische systemen herkennen. de elektrische voorzieningen in machines, hulpmiddelen, gereedschappen en lasprocedés herkennen en de wijze waarop elektrische energie wordt aangewend met eigen woorden uitleggen; volgens verstrekte richtlijnen en ter beschikking gestelde uitvoeringsplannen de te lassen constructie(s) en - onderdelen klaarmaken om te lassen; voorzieningen treffen opdat de klaargemaakte constructie kan worden geplaatst; bij het uitvoeren van constructie- en laswerkzaamheden, de collectieve veiligheidsvoorzieningen en persoonlijke beschermingsmiddelen herkennen en gebruiken en volgens verstrekte richtlijnen de voorschriften op het vlak van gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie naleven; de directe kostprijs van uit te voeren te lassen constructies bepalen; een geschikt lasproces en lastoestel kiezen; volgens opgelegde criteria lassen leggen; in een staalconstructiebedrijf met de bedrijfscultuur kennismaken, afspraken met de bedrijfsleiders naleven, constructie- en laswerkzaamheden in team uitvoeren. 3de graad BSO 13

16 4 Algemene pedagogisch-didactische wenken 4.1 Inleiding Dit leerplan wil hoofdzakelijk een leidraad zijn. De erin opgenomen doelstellingen en leerinhouden zijn een referentiekader waarmee het lerarenteam vrij kan omgaan. Het is zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop deze doelstellingen en leerinhouden door de leerlingen kunnen worden verworven. De gekozen pedagogischdidactische methode is dus niet zonder belang. De in dit leerplan opgenomen pedagogisch-didactische wenken zijn dan ook bedoeld als suggesties, als tips. Het leerplan op zichzelf mag in geen geval een excuus zijn om niet naar de noden van de maatschappij en de verwachtingen van de leerlingen te luisteren. Daarom is het noodzakelijk dat er voldoende aandacht blijft bestaan voor opvoeding, voor ontplooiingskansen van elke individuele leerling, voor geloofsovertuiging De geboden vorming leunt sterk aan op wat typisch en attractief is voor een lasser-constructeur. De samenhang tussen hetgeen in de klas gebeurt en in de realiteit van het arbeidsproces in het bedrijfsleven is duidelijk. Het gegeven onderwijs is dus levensecht. Leerlingen moeten immers beroepsfiere en vakbekwame mensen kunnen worden. Het is belangrijk dat leerlingen tijdens hun leerproces zo dikwijls mogelijk succes beleven. Zij moeten dan ook voldoende worden gewaardeerd voor het gepresteerde werk. Gebruik ook zoveel mogelijk werkvormen. Combineer voortdurend de theorie en de praktijk. Doe steeds een beroep op denken en doen. Vermijd langdurige opdrachten met steeds terugkomende vaardigheden. Hou de momenten van theorie kort maar herhaal veelvuldig. Schenk voldoende aandacht aan het werken in team. 4.2 Projectmatig werken volgens een concentrisch vormingsconcept Eén van de belangrijkste verwachtingen van dit leerplan is geïntegreerd werken via projecten volgens een concentrisch vormingsconcept Wat is een project? In de context van dit leerplan verstaan we onder project: Op inzichtelijke wijze gelaste constructies of - onderdelen praktisch realiseren, individueel en/of in team, deels onder begeleiding, deels zelfstandig." Binnen een project komen zowel conceptuele doelstellingen, uitvoeringsgerichte doelstellingen, als doelstellingen op het vlak van attitudes aan bod. Ook is er voortdurend aandacht voor evaluatie en bijsturing. Conceptuele doelstellingen verwijzen naar: te verwerven kennis; begrippen en inzichten om een opgedragen taak inzichtelijk te kunnen uitvoeren. Dit betekent eenvoudig gezegd: het denken voor het doen, voorkennis en voorbereiding. Uitvoeringsgerichte doelstellingen verwijzen naar: de praktische vaardigheden om tot realisatie te komen. Deze doelstellingen slaan dus op het praktisch uitvoeren, het materiaalgebonden doen, het realiseren. Evaluatie slaat zowel op het proces als op het product met als bedoeling om de eigen kennis en vaardigheden bij te sturen en aldus te komen tot kwaliteitsverbetering. 14 3de graad BSO

17 Onder attitude wordt verstaan: resultaatsgerichtheid, initiatief nemen, kostenbewustzijn, doorzetting, klantgerichtheid, kwaliteitszorg, werkmethodiek, discipline, interesse, sociale houding, Projectmatig werken Onder Projectmatig werken verstaan we een pedagogisch-didactische aanpak waarbij de leerplandoelstellingen en leerinhouden voornamelijk op een projectmatige wijze worden geclusterd. Daarbij volgen diverse projecten elkaar op. Elk project wordt gekenmerkt door: kennis, vaardigheden en attitudes uit vorige projecten; nieuwe kennis, vaardigheden en attitudes; specifieke aandachtspunten; een stijgend in moeilijkheidsgraad; het aanbod komen van diverse mechanische technieken, materialen, componenten, ; zowel een proces- als een productevaluatie; een technologisch-procesmatige aanpak. Pn P2 P3 P Waarom projectmatig werken Het werken via projecten biedt onmiskenbaar een aantal pedagogisch-didactische voordelen. Deze worden hieronder in het kort besproken. Just in time learning Het projectmatig werken biedt de kans om de ogenblikken, waar aandacht wordt gevergd voor theorie, te plaatsen daar waar de kans op effect het grootst is. Bijvoorbeeld op het ogenblik waar de leerling de opdracht krijgt om iets uit te voeren en de vraag stelt: Ik moet dat nu uitvoeren, maar hoe moet dat nu en waarom? De theorie wordt dus zoveel mogelijk gegeven in directe aansluiting met de praktijk. Krachtige leeromgeving De klemtoon dient gelegd op zinvolle projecten. Er dient dus voor elk project een behoefte te zijn, een intrinsieke motivatie. Het moet voor de leerlingen de moeite waard zijn. Het ideale zou zijn dat elk project zo realistisch mogelijk wordt uitgevoerd, zo dicht mogelijk aanleunt bij de beroepsrealiteit. Het projectmatig werken wordt nog leerkrachtiger en boeiender door met de klasgroep simultaan aan verschillende projecten te werken. Men kan kijken en vergelijken, van elkaar leren. Het leerproces van de leerling staat centraal De didactiek vertrekt niet van kennisoverdracht, maar van het verwerven van kennis door zelfwerkzaamheid. Het leerproces van de leerling staat centraal. Door het geven van opdrachten, uitdagingen stimuleert de leraar het leerproces van de leerling. De rol van de leraar is dus duidelijk deze van opdrachtgever, coach, begeleider. Het blijft uiteraard de opdracht om kennis en vaardigheden over te dragen, maar dan in de filosofie van: liever dat de leerling het vraagt, dan dat de leraar het ongevraagd aanbiedt. Werken in team Het opzetten van grotere projecten, waar meerdere leerlingen samen aanwerken, is de pedagogische aanpak bij uitstek om het werken in team aan te leren. Interdisciplinaire probleemsituaties De meeste projecten vereisen het gebruik van kennis en vaardigheden uit diverse domeinen (schetsen, diverse uitvoeringstechnieken, praktijk, PAV, ICT, ). Deze domeinen (vakken) vormen binnen de projectmatige aanpak 3de graad BSO 15

18 een samenhangend geheel. Daar er geen splitsing in vakken is, gebeurt de integratie van kennis en vaardigheden uit diverse disciplines automatisch. De leraar beter het lerarenteam dient echter wel te zorgen voor een goed evenwicht tussen theorie en praktijk. De keuze van de projecten en de jaarplanning zijn hier bepalend. Een grote uitdaging is het bewaken van diverse leerlijnen. Herhaling en terugkoppeling Door telkens met nieuwe projecten te werken, waarin aspecten uit vorige projecten voorkomen, is er voortdurend herhaling en terugkoppeling mogelijk. Voor een doelgroep BSO is dit, vanuit pedagogisch-didactisch standpunt, een groot pluspunt. Succesbeleving Elk project biedt een nieuwe kans op succesbeleving. De leerling heeft dus niet alleen kans op succesbeleving op het einde van een semester, op het einde van een leerjaar maar na elk nieuw project. Dit houdt dus in dat er permanent wordt geëvalueerd. De eindevaluatie baseert zich dan op een portfolio van gerealiseerde en geëvalueerde projecten De keuze van projecten De grootste uitdaging is het kiezen van geschikte projecten die ook nog binnen de gestelde tijd-, plaatsruimte en met de ter beschikking gestelde (hulp)middelen, materialen en machines kunnen worden gerealiseerd. Heel wat factoren spelen hierbij een rol. De projecten moeten het mogelijk maken om de leerplandoelstellingen te realiseren. De projecten zijn zinvol of worden in een zinvol geheel gekaderd. In ieder geval vermijdt men om opdrachten te geven waar enkel de na te streven vaardigheid op zich centraal staat. Elk project schenkt aandacht aan het technologisch proces. Zij het dat niet elk onderdeel ervan kunstmatig dient te worden beklemtoond. De moeilijkheidsgraad van de projecten in hun geheel en/of van bepaalde onderdelen neemt geleidelijk toe. De leerlijn voor elke na te streven doelstelling wordt bewaakt. Elk nieuw project refereert enerzijds naar kennis en vaardigheden uit vorige projecten maar biedt anderzijds ook telkens iets nieuws aan. Zorg voor evenwichtige spreiding van theorie en praktijk. Breng voldoende verscheidenheid in Een dossier van projecten De leerling kan een dossier van projecten opstellen en bijhouden. Dit biedt heel wat voordelen. Gans de leerstof kan erin worden gebundeld; het kan het persoonlijk werk van de leerling bevatten en het kan aangeven hoe de leerling heeft gepresteerd er werd geëvalueerd. Elementen die in zo n dossier kunnen worden opgenomen zijn: een omschrijving van de gegeven opdrachten en de gestelde (kwaliteits)eisen; de wijze waarop gebruik gemaakt werd van informatiebronnen, (brochures, handboeken, technische fiches, websites, ); welke theoretische inzichten er nodig waren om de opdrachten te kunnen uitvoeren (résumés, geformuleerde oplossingen, verantwoording van gemaakte keuzes, ); welke uitvoeringstechnieken men nodig had en hoe deze werden verkend, ingeoefend en aangewend; documenten in verband met de voorbereiding, de uitvoering, de opvolging, de evaluatie van de diverse projecten (tekeningen, schetsen, berekeningen, werkvolgorde, tijdsbesteding ); foto s van de realisatie 16 3de graad BSO

19 Wanneer alle projecten afgewerkt zijn dienen alle leerplandoelstellingen één of meerdere malen aan bod te zijn gekomen. Om het overzicht te behouden worden: de leerplandoelstellingen het best opgelijst; wordt bijgehouden in welke projecten ze aan bod komen; welke diepgang er wordt gevraagd en bereikt; welke evaluatiemethodieken er worden gehanteerd; welke elementen belangrijk zijn voor bijsturing; welke punten in een volgend project extra aandacht vragen;... Diverse methodes zijn hiervoor geschikt. Worden deze gegevens in matrix-vorm geclusterd dan kan men ze op relatief eenvoudige wijze zowel manueel, als automatisch (rekenblad, database) gebruiken. Tevens is het een belangrijk werkinstrument voor het opstellen en bijhouden van een jaarplanning Werken volgens het technologisch proces Elk project dient in min of meerdere mate te verlopen volgens het technologische proces. Onderstaande flowchart licht dit proces toe. Opdrachtbeschrijving vanuit een reële behoefte en formuleren van de kwaliteitseisen Opdoen van relevante voorkennis en verzamelen van de nodige gegevens Bijsturen evaluatie OK Voorbereiding, planning, organisatie Bijsturen evaluatie OK Uitvoeren, realiseren Bijsturen evaluatie OK Einde project 3de graad BSO 17

20 4.2.7 Wat verstaan we onder een concentrisch vormingsconcept In en werd aangegeven wat we onder projectmatig werken verstaan en waarom projectmatig werken de aangewezen methode is voor deze specifieke leerlingengroep. Aangezien elk nieuw project/werkstuk dat wordt gemaakt, behalve nieuwe doelstellingen, ook herhalende en verdiepende doelstellingen bevat en men bovendien ook aandacht moet hebben voor de specifieke contextgebonden kenmerken van het project kan dit worden voorgesteld als een concentrische aanpak. De moeilijkheid hierbij is het bewaken van de diverse leerlijnen. Om na te gaan of alle vormingscomponenten (VC) wel aan bod zijn gekomen, kan onderstaande schematische voorstelling helpen. Als voorbeeld nemen we 5 vormingsclusters (maar dezelfde redenering geldt natuurlijk ook voor 5 doelstellingen die men aan bod wil laten komen ). Voor elke vormingscluster worden op een as de te bereiken einddoelstellingen voorgesteld. 100% stelt het maximum voor. Noteren we daarbij enkel de einddoelstellingen die van elkaar verschillen dan krijgt men het volgende: Met project 1 bereikt men voor elk van de vijf voorgestelde vormingsclusters een bepaald percentage van het einddoel. Met project 2 bereikt men eveneens voor de vijf voorgestelde vormingsclusters een bepaald percentage van het einddoel. De voorgestelde percentages van het einddoel in het project 2 zijn verschillend van deze die bereikt worden in project 1. Project 1 en project 2 geven tezamen het gecumuleerde percentage weer van de einddoelstellingen die worden bereikt. Worden alle einddoelstellingen voor 100% bereikt dan krijgt men een regelmatige veelhoek. Voor de vijf voorgestelde vormingsclusters is dit dus een regelmatige vijfhoek Hoe vertalen in een jaarplan Om op een degelijke manier projectmatig te werken dient men te beschikken over projecten die aan de hierboven vermelde criteria voldoen. Het omzetten van het leerplan in een continuüm van projecten dient dus te gebeuren via een jaarplan en dit voor de volledige derde graad (1ste en 2de leerjaar). 18 3de graad BSO

21 4.2.9 Randvoorwaarden Hieronder sommen we enkele voorwaarden op die deze leerplanvisie ondersteunen.. De projecten worden zorgvuldig gekozen en gekaderd in de totale vorming van het 1 ste en 2 de leerjaar van de derde graad. De meest geschikte concentrische opbouw van de leerstofonderdelen wordt bestudeerd en door het lerarenteam gedragen. Een aangepaste infrastructuur met voldoende ruimte om aan projecten te werken. Een werkplaatsklas is hiervoor het best geschikt. Een werkplaats met in de nabijheid een klas waar regelmatig ondersteunende theorie kan worden gegeven uiteraard ook. Leraars dienen eerder als coach op te treden. Alle actoren dienen deze vormingsvisie te steunen en blijvend te stimuleren. Aangepaste leermiddelen moeten worden ontwikkeld. Aangepaste klasgroepen om via differentiatie recht te doen aan elke individuele leerling. 4.3 Aandachtspunten Het gebruik van Informatie en Communicatie Technologie (ICT) Het is evident dat van de mogelijkheden die de computer, op het didactisch vlak biedt, optimaal gebruik moet worden gemaakt. Typische mogelijkheden die op dit leerplan betrekking hebben zijn: het opzoeken van onder meer: kenmerken van materialen, gereedschappen en uitvoeringstechnieken via Internet, cd-rom s, ; het gebruik van educatieve programma s in verband met het lezen van tekeningen, ruimtelijk voorstellingsen waarnemingsvermogen; eenvoudige rekenbladen of geprogrammeerde formulieren om de kostprijs te berekenen; programma s ter ondersteuning van zelfevaluatie; eenvoudige software om op een actieve manier kennis en inzichten te verwerken. Er dient opgemerkt dat de programma s die men aanwendt dermate gebruiksvriendelijk zijn dat de klemtoon ligt op de te verwerven leerplandoelstellingen en zeker niet op de beheersing van één of ander softwarepakket De aanpak van schetsen 2 en tekenen 3 Algemene doelstellingen Bij het schetsen en het technisch tekenen zijn de volgende doelstellingen van essentieel belang: het verhogen van het waarnemings-, het voorstellingsvermogen en het ruimtelijk inzicht, het begrijpen van uitvoeringstekeningen om volgens de verstrekte richtlijnen uit te voeren, tekenen/schetsen als communicatiemiddel gebruiken vóór, tijdens en na de uitvoering van de werken. 2 Onder een schets verstaan we een voorstelling die in hoofdlijnen het onderwerp (vormgeving, werkingsprincipe, uitvoeringsmethode, ) toelicht. 3 Onder een technische tekening verstaan we de voorstelling van een uit te voeren of uitgevoerde constructie waarop alle afmetingen, materiaalaanduidingen, uitvoeringsvoorschriften, éénduidig en op schaal worden weergegeven. 3de graad BSO 19

22 Schetsen en tekenen geen doel op zich Het is dus absoluut niet de bedoeling dat de leerlingen zelf volledige plannen leren tekenen. Ze moeten de voorgelegde plannen kunnen lezen en interpreteren om ze correct uit te voeren. Dit wil niet zeggen dat er niet getekend/geschetst mag worden, doch het maken van tekeningen situeert zich eerder op het vlak van communiceren in verband met de uitvoering of het aanbrengen van uitvoeringsgerichte aanvullingen. Daar er zoveel als mogelijk projectmatig wordt gewerkt staat het schetsen en het tekenen steeds in relatie met het praktisch werk. Het schetsen en het tekenen mag dus geen eigen leven gaan leiden los van de theoretische inzichten en de praktische uitvoering. Doelstellingen op het vlak van uitvoeringstekeningen lezen: zich de te construeren delen driedimensionaal kunnen voorstellen, de maatvoering lezen, de gebruikte genormaliseerde en symbolische voorstellingen verklaren voor de praktische uitvoering, de bijschriften met eigen worden toelichten in functie van de uitvoering. Doelstellingen op het vlak van het maken van schetsen: het plannen van de inrichting van de werkplek, twee- en driedimensionaal schetsen om zowel voor, tijdens en na de uitvoeringdetails toe te lichten, de te construeren onderdelen beter duiden via aanvullende detailschetsen, zowel twee- als driedimensionaal, aanvullende aanduidingen om de maatvoering en de afwerking beter te begrijpen. Middelen en resultaat Voor het maken van schetsen en tekeningen zijn er diverse middelen beschikbaar: een bord en krijt, een bladpapier en een potlood, een tekenplank met tekendriehoek, een CAD-pakket. Het middel dient in ieder geval ondergeschikt en in functie te zijn van de hierboven vermelde doelstellingen. 4.4 De geïntegreerde proef De geïntegreerde proef vormt een belangrijk onderwerp van het 2 de leerjaar. Deze proef is enerzijds bedoeld als onderdeel van evaluatie, maar maakt anderzijds ook deel uit van de vorming, de opleiding. Voor de concretisering van de geïntegreerde proef verwijzen we naar: de omzendbrief van 25 juni 1999 punt 8 Evaluatie en bekrachtiging van de studies, naar het algemene kader in verband met de geïntegreerde proef van het VVKSO, naar het vademecum in verband met de geïntegreerde proef specifieke invulling studiegebied Mechanica-elektricteit, studierichting Lassen-constructie BSO. 20 3de graad BSO

23 4.5 Welzijn op het werk het behalen van een VCA-attest In het kader van de certificatie VCA2000/03 moet elke werknemer een opleiding basisveiligheid volgen. De verplichte opleiding is gebaseerd op de plicht om te voorzien in informatie en vorming, zoals bepaald wordt in het K.B. van 27 maart 1998 over het welzijnsbeleid tegenover werknemers. Deze vorming komt overeen met vraag 4.2 van VCA2000/03. Dit is dus een verplichte vraag om het VCA-certificaat te behalen, namelijk: Zijn alle operationele medewerkers (langer dan 3 maanden in dienst) in het bezit van een VCA-erkend diploma, certificaat of attest dat niet ouder is dan 10 jaar (gerekend vanaf de examendatum)? In dit leerplan werden de betreffende doelstellingen en inhouden opgenomen. Voor de modaliteiten om het attest te behalen, verwijzen we naar de bevoegde organisaties en instanties. Leerplannen van het VVKSO zijn het werk van leerplancommissies, waarin begeleiders, leraren en eventueel externe deskundigen samenwerken. Op het voorliggende leerplan kan u als leraar ook reageren en uw opmerkingen, zowel positief als negatief, aan de leerplancommissie meedelen via ([email protected]) of per brief (Dienst Leerplannen VVKSO, Guimardstraat 1, 1040 Brussel). Vergeet niet te vermelden over welk leerplan u schrijft: vak, studierichting, graad, licapnummer. Langs dezelfde weg kan u zich ook aanmelden om lid te worden van een leerplancommissie. In beide gevallen zal de Dienst Leerplannen zo snel mogelijk op uw schrijven reageren. 3de graad BSO 21

24 5 Evaluatie 5.1 Wat en waarom evalueren? Evalueren is geen doel op zich. Het maakt deel uit van het didactisch proces. Via allerlei vormen van evalueren krijgen de leerlingen en de leraar informatie over de bereikte en de niet-bereikte leerdoelen. Zowel het proces als het product worden geëvalueerd. De klemtoon ligt daarbij uiteraard op het proces want de hoofdbedoeling van het evalueren is bijsturen, remediëren. Bij het evalueren wordt aandacht besteed aan: cognitieve vaardigheden (kennen, begrijpen, inzien, toepassen...), psychomotorische vaardigheden (nadoen, oog-hand-coördinatie, ritme, snelheid, nauwkeurigheid, beheersen), attitudes (doorzetting, efficiëntie, sociale gerichtheid, ). Cognitieve elementen worden alleen getoetst in de context van de projecten en de realisaties, in directe relatie tot wat wordt of zal worden uitgevoerd. De einddoelstelling is dat de leerling door zelfevaluatie zijn eigen handelen leert bijsturen om te komen tot kwaliteitsverbetering. 5.2 Wanneer evalueren? Het lerend bezig zijn van de leerlingen en de vorderingen die ze daarbij maken worden permanent beoordeeld en geëvalueerd. De evaluatie gebeurt bij elke stap die ze zetten bij de realisatie van een product. Hun technisch en technologisch kennen en kunnen wordt permanent getoetst. Daarbij kunnen de leerlingen ook nog periodiek aan de hand van goed gekozen en duidelijk omschreven opdrachten bewijzen dat ze bepaalde vaardigheden en ondersteunende kennis verworven hebben. Evalueren helpt ook het onderwijsproces sturen. Daarom wordt het evalueren doorgedreven geïntegreerd in dat onderwijsproces. Evaluatie is geen afzonderlijke activiteit en is meer een leermoment dan een beoordelingsmoment. Daardoor worden het leerproces van de leerling en de instructie van de leraar geoptimaliseerd. Bovendien moet aan een aantal doelstellingen, dat voortdurend in de praktijk moet worden toegepast, elke les worden gewerkt. Zij kunnen niet het voorwerp zijn van een eenmalige of sporadische evaluatie. Dit is bijvoorbeeld zo voor het begrijpen en toepassen van de algemene en de machinegebonden veiligheidsvoorschriften of voor de attitude van zorg en respect voor materiaal. In deze visie kunnen klassieke examens voor deze vakken op het niveau van de tweede graad BSO overbodig worden. Ze onderbreken alleen maar een natuurlijk en logisch leerproces en geven geen meerwaarde. 5.3 Hoe evalueren? Toetsen van cognitieve elementen via schriftelijke opdrachten als Verklaar..., Omschrijf..., Leg uit met je eigen woorden... brengen heel veel BSO-leerlingen, ook al kennen ze het antwoord, niet tot een goed einde. Ze leveren dus heel vaak een foutieve beoordeling van de leerling op. 22 3de graad BSO

25 Andere vormen van schriftelijke evaluatie zijn wel bruikbaar: meerkeuzevragen; aanvullen van een tekening of schema (geen loutere invuloefening!); opdrachten als verbind de samenhorende elementen met een pijl, plaats in de juiste volgorde...; vooraf klaargemaakte tabellen of controlelijsten kunnen door de leerlingen individueel of in groep ingevuld worden en als basis dienen voor de evaluatie - mogelijke inhouden daarbij zijn: de opgemeten hoeveelheden, de te bestellen materialen, de beschrijving van de werkvolgorde, de geraamde en de werkelijke tijdsduur, de toegepaste veiligheidsvoorzieningen; het kunnen lezen van een werktekening kan men evalueren door bijvoorbeeld het nodige aantal te bestellen materialen te laten berekenen. Voor wat betreft het kunnen is het vooral ook de bedoeling dat de leerling zijn eigen werk leert beoordelen, dus aan zelfevaluatie doet. Het zelf kunnen deelnemen aan de evaluatie werkt stimulerend en motiverend voor de leerling. Bij iedere opdracht wordt duidelijk op voorhand opgegeven welke items zullen worden geëvalueerd en hoe de beoordeling zal worden opgevat. 5.4 Hoe rapporteren? De rapportering gebeurt niet louter via een cijferrapport. De vorderingen van de leerling en vooral de tips voor remediëren worden in een eenvoudige en directe taal omschreven. Een soort portfolio of dossier bijhouden van de gerealiseerde projecten (eventueel geïllustreerd met foto s van de gerealiseerde projecten) kan een middel zijn om de succesbeleving te bevorderen. 3de graad BSO 23

26 6 Omschrijving van het beoogde studieobject clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden 6.1 Inleiding Zoals hierboven voldoende werd aangetoond is een degelijke integratie van praktijk, technologie en technisch tekenen absoluut noodzakelijk. De leerplandoelstellingen en leerinhouden dienen dus zoveel mogelijk geïntegreerd aan bod te komen in een technologisch procesmatige context. Om aan deze zienswijze concreet gestalte te geven is dit leerplan zodanig opgevat dat de leerplandoelstellingen en leerinhouden geïntegreerd werden uitgeschreven. Is het om een of andere reden niet mogelijk om het merendeel van de leerplandoelstellingen en leerinhouden projectmatig te verwerven dan moet het lerarenteam, in samenspraak met de directie, zelf een zinvolle clustering maken en afspraken maken hoe deze aan bod komen. De leerplandoelstellingen en leerinhouden die als uitbreiding worden beschouwd staan cursief aangegeven (U). 6.2 Omschrijving van het studieobject Leerplandoelstellingen en leerinhouden voor de 3 de graad Lassen-constructie BSO zijn maar relevant indien ze kaderen binnen een einddoelstelling die men op het einde van deze studierichting wil bereiken. Deze einddoelstelling kan het best worden geduid door de eigenheid van het studieobject te omschrijven. Voor de studierichting Lassen-constructie BSO luidt deze als volgt: Volgens opgelegde kwaliteitscriteria, te lassen constructies samengesteld uit zelf gemaakte en in de handel verkrijgbare onderdelen samenstellen en de nodige lasverbindingen uitvoeren. De moeilijkheidsgraad wordt mede bepaald door: De aard van de bewerkingen; De complexiteit van de realisatie; De veelheid aan toegepaste vaardigheden en kennis. 6.3 Clustering van leerplandoelstellingen en leerinhouden Algemeen Het clusteren van leerplandoelstellingen en leerinhouden is niet eenvoudig. In vorige leerplannen werd er per vak geclusterd en binnen elk vak werden alle leerstofonderdelen op een bepaalde manier geordend. De leerlijn voor de theoretische inzichten enerzijds en de praktische vaardigheden anderzijds werden apart bewaakt. Integratie van beide was afhankelijk van de transfer die de leerling terzake kon maken en de wijze waarop leraars technische en praktische vakken met elkaar communiceerden en inhouden en te bereiken leerplandoelstellingen op elkaar afstemden. Bij het maken van geïntegreerde leerplannen staat men dan ook voor de uitdaging om leerplandoelstellingen en leerinhouden op zo n wijze te clusteren dat ze enerzijds bijdragen tot het bereiken van de einddoelstelling en dat ze anderzijds het geïntegreerd werken ondersteunen. Zinvolle clusters zijn dan ook: 24 3de graad BSO

27 een clustering volgens het technologisch proces, een clustering van gemeenschappelijke technologisch-technische inzichten, vaardigheden en attitudes van zinvolle vormingsclusters een clustering van specifieke technologisch-technische inzichten vaardigheden en attitudes per vormingscluster Clustering volgens het technologisch proces Elk technologisch proces bevat de volgende belangrijke onderdelen. Aspecten die te maken hebben met de behoefte en de gestelde kwaliteitseisen van producten en realisaties. Conceptuele aspecten zowel op het vlak van het ontwerp als op het vlak van de uitvoering. Uitvoeringsgerichte technologisch-technische aspecten. Evaluatie- en bijsturingsaspecten Aangenomen structuur bij het clusteren. In dit leerplan werden de leerplandoelstellingen en leerinhouden geclusterd enerzijds volgens bij elkaar horende vormigscomponenten en anderszijds volgens het technologisch proces dat men dient te doorlopen bij het projectmatig werken. 6.4 Complementair gedeelte De invulling van het complementair gedeelte is volledig vrij. Dit leerplan doet een aanbeveling naar twee vakken en geeft hiervoor een specifieke invulling. De specifieke invulling voor het vak bedrijfsbeheer is terug te vinden in een apart leerplan. Dit leerplan moet in relatie met de vormingsaspecten op het vlak van kostprijsberekening en planning en organisatie van de werkzaamheden door het lerarenteam worden geanalyseerd. Eveneens moet hierbij rekening worden gehouden met de elementen van bedrijfsbeheer die eventueel in het specialisatiejaar aan bod komen. De specifieke invulling voor het TV Lassen-constructie met als pedagogische vakbenaming Realisaties lasconstructies kan voornamelijk worden ingevuld met de uitbreidingsdoelstellingen die in het geïntegreerd uitgeschreven leerplan van Realisaties lasconstructies werden vermeld en door nieuwe inzichten en ontwikkelingen die zich op het vlak van lassen en constructie voordoen. Specifieke leerplandoelstellingen en leerinhouden op het vlak van het uitvoeren van lasconstructies in kunststof en in aluminium kunnen aan bod komen in de praktische vakken Lassen-constructie met respectievelijk als pedagogische vakbenamingen Realisaties alu-lasconstructies en Realisaties kunststoflasconstructies. In deze vakken kunnen de in het leerplan vermelde uitbreidingsdoelstelling (U1) en (U2) aan bod komen. 3de graad BSO 25

28 6.5 Van leerplan tot jaarplan Dit leerplan is een graadleerplan. Het lerarenteam dient, in overleg, de leerplandoelstellingen en leerinhouden te spreiden over de twee leerjaren. Dit moet resulteren in een gezamenlijk opgestelde jaarplanning. Het is natuurlijk ook logisch dat in het eerste leerjaar van de derde graad meer de gemeenschappelijke leerplandoelstellingen en leerinhouden aan bod komen en in het tweede leerjaar van de tweede graad wat meer klemtoon wordt gelegd op het verwerven van specifiekere leerplandoelstellingen en inhouden. 26 3de graad BSO

29 7 Leerplandoelstellingen, leerinhouden en pedagogisch-didactische wenken gemeenschappelijk voor alle vormingsclusters 7.1 De belangrijkste kenmerken van een las- en constructiebedrijf herkennen en de eigenheid van de diverse taken en verantwoordelijkheden van de leden van het las- en constructieteam met eigen woorden uitleggen LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 1 De eigenheid van de diverse taken en verantwoordelijkheden van de leden van het lasen constructieteam met eigen woorden uitleggen. 2 De eigenheid van de diverse materiaalverwerkende constructiebedrijven met eigen woorden uitleggen. 3 De las- en constructiebedrijven in de Belgische en de Vlaamse economische context situeren. 4 De kenmerken van een las- en constructiebedrijf verkennen. 5 De tewerkstellings- en nascholingsmogelijkheden van een lasser-constructeur met eigen woorden uitleggen. Het las- en constructieteam Opdrachtgever Studiebureau Projectverantwoordelijken Bouwplaatsverantwoordelijken Werkplaatsverantwoordelijken Uitvoerder lasser constructeur Veiligheidsverantwoordelijke Plaats in bedrijfsorganisatie Eigenheid diverse taken Eigenheid verantwoordelijkheden Eigenheid diverse materiaalverwerkende constructiebedrijven Las- en constructiebedrijven in de Belgische en de Vlaamse economische context Diensten Tewerkstelling Vestiging Las- en constructiewerkzaamheden als hoofd- en negenactiviteit Vestigingsplaats van het bedrijf Internationaal (U) Lokaal Productengamma Stukwerk standaard Personeelsbezetting Productinnovatie Marketing (U) EWF structuur Nascholingsmogelijkheden Volwassenenonderwijs Sectorale opleidingen EWF certificeringen VDAB Bedrijfsopleidingen Tewerkstellingsmogelijkheden Aard Soort contract Interimarbeid 3de graad BSO 27

30 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 6 De kenmerken eigen aan het statuut van werknemer met eigen woorden uitleggen. Werknemersstatuut Rechten Plichten Arbeidsovereenkomsten Sociale zekerheid DIDACTISCHE WENKEN Voor cijfers in verband met het belang van de metaalverwerkende sector kan contact worden opgenomen met de overkoepelende sectororganisaties. Bedrijfsbezoeken bieden een uitstekende gelegenheid om een groot deel van deze doelstellingen te bereiken. Bereid de leerlingen dan ook goed voor op zo n bedrijfsbezoek en schenk achteraf voldoende aandacht aan de specifieke aspecten die aan bod kwamen. In het kader van de doelstelling levenslang leren kan er een bezoek worden gebracht aan een school met een 3 de jaar van de derde graad Fotolassen BSO en/of Pijpfitten-lassen-monteren BSO. Ook een bezoek aan een opleidingscentrum uit de buurt die specifieke lasopleidingen verzorgt is aan te bevelen. Om leerlingen wegwijs te maken de problematiek van de arbeidsovereenkomsten kan beroep worden gedaan op een deskundige uit een bedrijf of werknemersorganisatie. 7.2 De eigen en de in team te verrichten werkzaamheden in het geheel van de planning en de organisatie situeren LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 7 Het doel van het plannen van de werkzaamheden met eigen woorden uitleggen. 8 De parameters die de planning beïnvloeden en de projectveranderlijken aan de hand van een voorbeeld met eigen woorden uitleggen. 9 In team voor de te verrichten werkzaamheden oordeelkundige ploegen samenstellen. 10 Per bewerking de tijdsduur registreren en bepalen. 11 In team de factoren die de relatie tussen de bewerkingen beïnvloeden bepalen. Doel van de planning Wie, wat, hoe, wanneer Personeel, eigen werk, werken uit te voeren door derden, eigen mogelijkheden, timing Parameters die de planning beïnvloeden Aanvang werkzaamheden Einde werkzaamheden Algemene projectdefinitie Tijdsduur per bewerking Ploegsamenstelling Hoeveelheid werk Stukwerk Relatie tussen de bewerkingen Kalender Kalenderdagen Prognose kalender (werkdagen) 12 Planning op een tijdschaal optekenen. 13 Het kenmerken van een netwerkplanning en van een planning met een tijdschaal met eigen woorden uitleggen en hun relatie aangeven. Soorten planning Netwerkplanning Met een tijdschaal Relatie van de soorten planning met elkaar 28 3de graad BSO

31 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 14 In team voor een eenvoudig uit te voeren werk een netwerkplanning maken. 15 In team voor een eenvoudig uit te voeren werk op basis van kalenderdagen een balkendiagram of Gannt-kaart maken. 16 In team de invloed van de werkelijke uitvoeringstijd van de verschillende bewerkingen op de planning onderkennen en de planning bijsturen. (U) 17 In team voor een eenvoudig uit te voeren project afgeleide planningen opstellen. 18 Bij het uitvoeren van werkzaamheden op een bouwplaats volgens instructie de geldende richtlijnen naleven (U) 19 Van een las- en constructiebedrijf de structuur met eigen woorden uitleggen. (U) 20 Van een las- en constructiewerkplaats de inrichting bestuderen en de voor- en nadelen van de opvatting in team bespreken. 21 De administratieve afhandeling en verwerking van gegevens van de eigen werkzaamheden volgens verstrekte richtlijnen uitvoeren. 22 De wijze waarop het magazijn in de school is georganiseerd met eigen woorden uitleggen. Netwerkplanning PERT, PDM of andere Opbouw Vroegste start/einde Laatste start/einde Speling Kritieke pad De Gantt-kaart of het balkendiagram Opbouw Voor- en nadelen t.o.v. netwerkplanning Het actualiseren van de planning (U) Voorziene tijdsduur (U) Uitvoeringstijd (U) Bijsturingsmogelijkheden (U) Afgeleide planningen Personeelsplanning Machineplanning Aankoopplanning Bouwplaatsinrichting (U) Las en constructiebedrijf (U) Ontvangst en verkoopsteam (U) Boekhouding (U) Aaanbesteding (U) Nacalculatie (U) Planning (U) Las- en constructiewerkplaats Inrichting en uitrusting Magazijnen Materialen stroom Productenstroom Personeelsbezetting Uitvoering Projectleider(s), Bouwplaatsverantwoordelijken Werkplaatsverantwoordelijken Arbeiders en bedienden Administratie Materialen Producten Machine-uren Manuren Andere De magazijnorganisatie in de school Inrichting Voorraadbeheer Administratie 3de graad BSO 29

32 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN Bestellingen Leveringen Afspraken 23 Eigen werkzaamheden plannen en organiseren. 24 Rekening houdende met gemaakte afspraken de eigen werkplek inrichten. Planning en organisatie van de eigen werkzaamheden Inrichting eigen werkplek DIDACTISCHE WENKEN Probeer aan de hand van sprekende voorbeelden de leerlingen te laten inzien dat het las- en constructieteam met een bepaalde planningsmethode antwoord moet geven op de vraag: 'wie', 'wat' gaat doen, 'hoe', 'wanneer' en 'voor hoeveel' (zie 7.11). Voldoende toelichten dat bij de aanvang van het project niet alle parameters in detail gekend zijn, maar duidelijker worden naargelang de vorderingen van de werkzaamheden. Het is dus belangrijk dat in de beginfase de parameters zo goed mogelijk worden omschreven en bij opvolging zo goed mogelijk wordt geanticipeerd op onverwachte gebeurtenissen. Geef sprekende voorbeelden van optimale ploegsamenstellingen en bespreek deze grondig. Toon duidelijk aan dat een netwerkplanning voornamelijk 'de combinatie van de bewerkingen' duidelijk maakt en dat een planning met een tijdschaal voornamelijk 'de uitvoeringstijd' benadrukt. Zowel korte termijn (per dag, per week) als lange termijnplanningen aan de hand van praktisch voorbeelden toelichten. Schenk vooral aandacht aan het bepalen van het kritieke pad en het belang ervan in het gebruik van de planning. Het verschil in benaderingsmethodiek tussen de verschillende netwerkplanningen onderkennen (voorstelling van bewerkingen, type, duur, begin, einde...). Voldoende beklemtonen dat men bij een tijdsdoorrekening in eerste instantie geen rekening moet houden met het nodige personeel, machines en materieel. Geef voldoende praktische tips hoe bewerkingen in de tijd kunnen worden verschoven. Geef daarbij ook aan dat men kan het aantal ploegen en de ploegsamenstelling kan wijzigen. Bespreek diverse Gantt-kaarten van uitgevoerde en zelf uit te voeren werken. Stel gegevens ter beschikking van werkelijke uitvoeringstijden en laat leerlingen deze noteren van de werkzaamheden die ze zelf uitvoeren. Toon de invloed ervan aan op de voorziene planning en licht de bijsturingsmogelijkheden voldoende toe. Geef voorbeelden van de wijze waarop afgeleide planningen kunnen worden gemaakt. Bespreek in team de afgeleide planningen van de eigen werkzaamheden. Licht de mogelijkheid toe van een eenvoudig planningsprogramma, waar zowel een netwerkplanning, een Gantt-kaart en afgeleide planningen automatisch worden gegenereerd. Toon, aan de hand van beeldend materiaal uit de praktijk, het belang aan van de plaats van het materieel en het materiaal bij een werkplaatsinrichting. Leg ook het verband tussen een goed ingerichte werkplek, het rendement, de netheid en het opruimen na de werktijd. Bestudeer bij bedrijfsbezoeken de inrichting van de las- en constructieafdeling. Laat eventueel bedrijfsdeskundigen een les in de school mee ondersteunen. 30 3de graad BSO

33 7.3 In uit te voeren te lassen constructies, de constructie-onderdelen herkennen, hun functie en relatie t.o.v. elkaar verklaren en aanvullende uitvoeringstekeningen op ware grootte maken LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 25 Van uit te voeren te lassen constructie(s) de onderdelen herkennen, hun functie en hun relatie toelichten. 26 De profielvorm van de constructieonderdelen herkennen en met welk doel deze vorm werd toegepast met eigen woorden uitleggen. 27 De aard van de verbinding herkennen en de kenmerken met eigen woorden uitleggen. 28 In constructies en onderdelen de meetkundige vormen herkennen. 29 Van uit te voeren te lassen constructies en onderdelen, de referentiepunten, -lijnen en - vlakken herkennen. Constructie Constructieonderdelen Benaming Functionele relatie Staafmateriaal Ronde doorsnede Vierkante doorsnede Rechthoekige doorsnede Profielstaal I-profielen U-profielen H-profielen L-profielen Plaatmateriaal Soort verbindingen Boutverbindingen Klinkverbindingen Lijmverbindingen Soldeerverbindingen Lasverbindingen Kenmerken Te construeren meetkundige vormen 2D Driehoeken Rechthoeken Polygonen 3D Parallellepipeda Cilinders (afgeknotte) Kegels Samenstellingen Assenstelsels Referentieassenstelsel (absoluut) Relatief assenstelsel(s) Stramienlijnen Refentiepunten Referentielijnen Referentievlakken Coördinaten Absolute coördinaten Relatieve coördinaten 2D 3D 3de graad BSO 31

34 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 30 De afmetingen van constructie-onderdelen bepalen. 31 In uitvoeringstekeningen van uit te voeren te lassen constructies en onderdelen de aangebrachte genormaliseerde en symbolische voorstellingen met eigen woorden uitleggen. 32 De gehanteerde projectiemethode herkennen. 33 Van uit te voeren constructies en onderdelen zowel voor, tijdens als na de uitvoering voorstellingen schetsen en in functie van de uitvoering toelichtingen geven. Samenstellingstekening (constructietekening, werkplaatstekening) Overzichtstekeningen Schema- of systeemtekening Schema- of systeemlijnen Schema- of systeempunt Schema- of systeemlengte Plaats van de schema- of systeemlijnen t.o.v. het zwaartepunt van de staven of profielen Deeltekeningen van afzonderlijke constructieelementen Maatinschrijving en maataanduiding Werkelijke lengte, afmetingen Genormaliseerde en symbolische voorstellingen Materiaalaanduiding Plaat Profielmateriaal Bevestigingselementen Verbindingselementen Hang- en sluitwerk (U) Toebehoren Toleranties Plaatstoleranties Vormtoleranties Maattoleranties Bewerkingen Voorbewerkingen Bewerkingen tijdens de uitvoering Afwerking Opgelegde kwaliteitscriteria Lassymbolen ISO EN Basissymbolen Aanvullende symbolen Maatinschrijvingen Aanvullende aanduidingen Lasposities ISO EN 6947 Horizontaal Verticaal Horizontaal vertikaal Diagonaal en hellend lassen Lassen boven het hoofd Europese projectiemethode Amerikaanse projectiemethode Tweedimensionale voorstellingen Aanzichten Doorsneden Isometrische perspectivische voorstelling Toelichting in functie van de uitvoering 32 3de graad BSO

35 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 34 De materiaalkeuze van constructie(s) en onderdelen met eigen woorden uitleggen. 35 Van uit te voeren constructies en onderdelen uit plaatmateriaal ontvouwingen tekenen en de plooivolgorde aanduiden. 36 De stuklijsten van de te lassen constructieonderdelen op hun juistheid controleren en voor het klaarmaken ervan de communicatieafspraken naleven. 37 Werkopdrachten lezen en in functie van de uitvoering met de opdrachtgever volgens afspraak communiceren. Materialen Toepassingsgebied Soorten Kenmerken Verwerkingsvoorschriften Ontvouwingen Plooivolgorde Stuklijsten Verificatie op juistheid Naleven van communicatieafspraken Het lezen van werkopdrachten Communiceren volgens afspraak DIDACTISCHE WENKEN Men kan in het begin van de derde graad gerasterd papier gebruiken ter ondersteuning van het schetsen. Schenk bij het schetsen ook aandacht aan referentielijnen en referentiepunten. In de werkplaats kan men de leerlingen laten schetsen met krijt op een bord. Het laten aanvullen van uitvoeringstekeningen van zelf uit te voeren constructie-onderdelen is een efficiënte methode om staalconstructietekeningen te leren lezen. Daarna kan de leerling ook beter zijn eigen werk evalueren. Laat de leerlingen de kenmerken van materialen en in de handel verkrijgbare constructie-onderdelen opzoeken. Heel wat firma s stellen heel wat technische fiches, en cd-rom s ter beschikking of bieden informatie aan via het Internet. Geef de leerlingen ook de gelegenheid om deze technische informatie te bundelen en te verwerken. Maak gebruik van de opportuniteit om hierbij ICT te integreren. Het verwerven en verzamelen van eigen documentatie in functie van de uit te voeren projecten kan de betrokkenheid van de leerling heel sterk verhogen. Gebruik bij de bespreking van materialen en constructie-onderdelen zoveel mogelijk videomateriaal en stel vooraf een vragenlijst op. Ook studiebezoeken aan firma s van constructie-onderdelen kunnen een belangrijke bijdrage leveren. Het ruimtelijk waarnemingsvermogen kan toenemen door gebruik te maken van 3D voorstellingen. Dit kan door via 3D CAD paketten vanuit technische tekeningen, sprekende beelden en filmpjes te maken. Deze kunnen de leerling ook helpen bij het verwerven van inzichten in het proces van de realisatie. Er kan gewerkt worden in stappen vanaf het ruwe stuk tot aan het eindproduct. 3de graad BSO 33

36 7.4 De kenmerken van de te gebruiken materialen die een impact hebben op het uitvoeren van constructie(s) en het bewerken van constructieonderdelen met eigen woorden toelichten LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 38 Van de verschillende soorten staal, de elementen die een invloed hebben op de verwerkbaarheid de lasbaarheid en de verwerking, met eigen woorden toelichten. 39 De verschillende vormen van corrosie toelichten. (U) 40 Bij het lassen het warmteverloop van het smeltbad toelichten 41 De invloed van temperatuur en afkoelsnelheid op de structuur van de lasnaden 42 De invloed van temperatuur, overgangstemperaturen en afkoelsnelheid op de struc- Soorten staal Ongelegeerd Laaggelegeerd Hooggelegeerd Staal WO1 Legeringselementen Chroom Nikkel Koolstof Soorten roestvast staal Austenitisch WO 11 Ferritisch Martensitisch Duplex Verwerkbaarheid Trekvastheid Elasticiteit Vervorming Koud Warm Blijvende vervorming Lasbaarheid Verwerking Te treffen maatregelen Werkplaatsuitrusting en voorzieningen Verwerkingsvoorschriften Korrelgrenscorrosie (U) Pitting (U) Spanningscorrosie (U) Spleetcorrosie (U) Galvanische corrosie (U) Interkristallijne corrosie (U) Smeltzone Warmte beïnvloede zone Niet beïnvloede zone Invloedsfactoren Temperatuur Afkoelsnelheid Lasnaadkenmerken Structuur verkregen door harden Structuur verkregen door gloeien Structuur verkregen door ontlaten Constructieonderdelen Te lassen constructie-elementen 34 3de graad BSO

37 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN tuur en de geometrie van de te lassen constructie-elementen en de lasnaden met eigen woorden toelichten. 43 Van de verschillende soorten aluminiumlegeringen, de elementen die een invloed hebben op de verwerking en de lasbaarheid met eigen woorden toelichten. (U) 44 De lasbaarheid en typische aandachtspunten bij het lassen van aluminium met eigen woorden toelichten. Lasnaden Temperatuur Afkoelsnelheid Overgangstemperaturen Materiaal Structuur Geometrie Specifieke kenmerken Uitvoeringstechnieken Harden Gloeien Ontlaten Soorten aluminium (U1) Ongelegeerd (U1) Aluminiumkneedlegeringen (U1) Aluminiumgietlegeringen (U1) Legeringselementen (U1) Koper (U1) Mangaan (U1) Magnesium (U1) Silicium (U1) Verwerkbaarheid (U1) Trekvast (U1) Elasticiteit (U1) Corrosievastheid (U1) Vervorming (U1) Koud-warm (U1) Plastisch (U1) Lasbaarheid (U1) Verwerking (U1) Te treffen maatregelen (U1) Werkplaatsuitrusting en voorzieningen(u1) Verwerkingsvoorschriften (U1) Oorzaken van de moeilijke lasbaarheid (U1) Affiniteit van aluminium voor zuurstof (U1) Grote lineaire uitzettingscoëfficiënt (U1) Grote warmtegeleidbaarheid (U1) Aandachtspunten (U1) Verwijdering oxidelaag (U1) Gevolgen van Waterstof (U1) Poreusheden (U1) Gasinsluitsels (U1) Scheurgevoeligheid (U1) Bindingsfouten (U1) Toevoegmateriaal (U1) Afstemming op het basismateriaal (U1) Zuiver (U1) Droog (U1) Gas (U1) Bescherming (U1) 3de graad BSO 35

38 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN Eisen (U1) 45 MIG lassen van aluminium. (U1) Voordelen (U1) Toepassingsbereik (U1) Poling draad (U1) Warmte-inbreng (U1) Nadelen (U1) Porositeiten (U1) Bindingsfouten (U1) Stroombron (U1) Gelijkstroom (U1) Lastechnieken: sproeiboog, pulserend (U1) Draadtoevoer (U1) Complexe aanvoer: push-pull (U1) Aandachtspunten: hardheid, uitlijning toestel (U1) 46 De voor- en nadelen van het TIG-lasprocédé bij het lassen van alu-constructies met eigen woorden uitleggen. (U1) 47 Diverse te lassen kunstofproducten herkennen en hun kenmerken met eigen woorden uitleggen. 48 De materiaaleigenschappen met eigen woorden uitleggen. 49 De macromoleculaire opbouw met eigen woorden uitleggen. 50 Het toepassingsgebied van de toeslagmaterialen met eigen woorden uitleggen. Voordeel (U1) Warmtetoevoer (U1) Onafhankelijk materiaalaanvoer (U1) Nadeel (U1) Kleine productie (U1) Stroombron (U1) HF wisselstroom (U1) De elektrode (U1) Samenstelling en afmeting (U1) Kunstofproducten (U2) Herkomst (U2) Kenmerken (U2) Aanduidingen (U2) Dichtheid (U2) Eigenschappen (U2) Mechanische (U2) Thermische (U2) Elektrische (U2) Optische (U2) Veroudering (U2) Genormaliseerde aanduidingen (U2) Structuur (U2) Thermoharders (U2) Thermoplasten (U2) Elastomeren (U2) Van polymeer tot kunststof (U2) Versterkers, ladingen (U2) Stabilisatoren (U2) Weekmakers (U2) Kleurstoffen en pigmenten (U2) Schuurmiddelen (U2) Brandvertragers (U2) Nucliaters (U2) 36 3de graad BSO

39 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 51 De symbolische voorstellingen herkennen. Materiaalaanduidingen (U2) Maat-, vorm- en plaatstoleranties (U2) Bewerkingstekens (U2) Eenheden, doorsnedes (U2) Ruwheden (U2) 52 De soort belastingen waar kunststofproducten aan moeten weerstaan met eigen woorden uitleggen. Schuif-, trek-, splijt-, pelbelasting (U2) 53 De soort lijmnaden herkennen. Overlap-, stompe naad (U2) 54 Met behulp van technische documentatie een geschikte lijmsoort kiezen. 55 Het toepassingsmogelijkheden van de diverse kunststoflasprocédés met eigen woorden uitleggen. Soorten lijm (U2) Op basis van solventen (U2) Reactielijmen (U2) Contactlijmen (U2) Amorfe lijmen (U2) Lasprocessen: (U2) Heetelementlassen (U2) Heteluchtlassen (U2) Stomp-, mof-, elektromof-, (U2) Werktemperaturen (U2) Lassnelheden (U2) DIDACTISCHE WENKEN Laat de leerlingen zoveel mogelijk ervaring opdoen door de moeilijkheidsgraad van de lasoefeningen geleidelijk aan te laten toenemen. Bespreek de uitgevoerde lassen grondig en voer hierop proeven uit. Bespreek de belangrijkste kenmerken van de materialen aan de hand van de resultaten van uitgevoerde trekproeven. Zorg voor een aantal geëtste doorsnedes van lassen waarop de leerlingen de gevolgen van temperaturen en afkoeling bij het lassen kunnen zien. Laat hen stalen vergelijken met typische voorbeelden uit boeken, leg dan de link tussen de praktijk en de theorie. 7.5 De technologie, de kenmerken en de werking van gereedschappen, hulpmiddelen en machines om materiaal te verdelen en te plooien met eigen woorden toelichten LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 56 In functie van de opdracht geschikte gereedschappen, machines en hulpmiddelen kiezen. 57 Van gereedschappen, hulpmiddelen en machines de kenmerken herkennen. Geschikte keuze in functie van de opdracht Gereedschappen Machines Hulpmiddelen Kenmerken Toepassingsgebied Gereedschappen Hulpmiddelen 3de graad BSO 37

40 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 58 De kenmerken van gereedschappen, machines en hulpmiddelen uit technische documentatie opzoeken en deze in functie van de opdracht met eigen woorden uitleggen. 59 In functie van het uit te voeren werk uit het ter beschikking gesteld aanbod aan gereedschappen, hulpmiddelen en machines een geschikte keuze maken. 60 De technologie, de kenmerken en de werking van machines, gereedschappen en hulpmiddelen gebruikt om materiaal te verdelen met eigen woorden toelichten. Machines Vorm en afmetingen Functie Kenmerken Relatie verschillende onderdelen Mechanisme Energievoorziening Vermogen Bedieningshandleiding Onderhoudsrichtlijnen Preventierichtlijnen Studie van het uit te voeren werk Ter beschikking gestelde gereedschappen, hulpmiddelen, machines Keuzeverantwoording Algemeen Toleranties Positionering, aanslagen Plaatverdeling, nesten Klemming werkstukken Knipmachines De knipspleet De knipkracht Vrijloop Torsie, kromming, sabelvorming De kniphoek Guillotineschaar Plaatneerhouder Ponsmachines De snijgereedschappen: matrijs en bovengereedschap Ponsproces Matrijsspeling Afstroop Ponskracht De ponsmachine Gereedschapswissel en -keuze Werkstukafvoer Lasersnijden De lasertechnologie Het snijproces De snijdparameters De lasersnijmachine Snijbranden Materiaalvoorwaarden De snijbrandtechnologie Het snijproces De snijinstallatie Beperkingen Plasmasnijden 38 3de graad BSO

41 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN De plasmasnijtechnologie De gassen Toepassingsgebied De plasmasnijmachines Zagen: De zaagtechnologie Zaagmachines Zaagbladen Slijpen: Snijschijven Buigproces Buigtechnieken Plooitechnieken Buigstraal Neutrale lijn Gestrekte lengte Terugvering 61 De technologie, de kenmerken en de werking van machines, gereedschappen en hulpmiddelen gebruikt om materiaal te plooien met eigen woorden toelichten. 62 De functie kunststofmachines, gereedschappen en hulpstukken en de kenmerken ervan met eigen woorden uitleggen. Plooitechnologie Luchtplooien Plooihoek, plaatdikte, vervormingsversteviging Plooiradius Maatvoering; neutrale lijn, gestrekte lengte Terugvering Plooikracht Ligging gaten Plooigereedschap Plooipersen Plooivolgorde Werkstuk- gereedschapsbotsingen Moeilijkheidsgraad van plooistukken Machines (U2) Gereedschappen (U2) Hulpstukken (U2) Hechtmondstuk Rondlasmondstuk (U2) Snellasmondstuk (U2) DIDACTISCHE WENKEN De afbeeldingen en mogelijkheden van gereedschappen en hulpmiddelen zijn via het Internet op te zoeken bij leveranciers, dit biedt tegelijkertijd de mogelijkheid om ICT te integreren en om een zinvolle taak aan de leerlingen aan te bieden. Maak voor de technologie en de machines van het bewerken van platen, gebruik van simulaties en beeldmateriaal van producenten van plaatbewerkingsmachines. Stel van de producten die moeten worden gerealiseerd een afgewerkte versie ter beschikking van de leerlingen en voeg daaraan toe de producten in ieder stadium van de opbouw, op die manier is voor hen de stap van de toegepaste bewerking duidelijk te volgen. Laat de leerlingen voortdurend de link leggen tussen simulaties en hun eigen uitvoering. 3de graad BSO 39

42 7.6 Aan te brengen stabiliteitsvoorzieningen in te lassen constructie(s) en onderdelen herkennen LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 63 De begrippen massa, volumieke massa, kracht, gewicht, soortelijk gewicht en hun relatie met eigen woorden uitleggen. 64 Met behulp van tabellen, van de te construeren constructieonderdelen het volume en het gewicht bepalen. 65 De relatie tussen kracht, massa en versnelling weergeven. 66 De begrippen snelheid, versnelling en valversnelling kennen. 67 Eenheden kennen en correct gebruiken. 68 De kenmerken van een kracht met eigen woorden uitleggen. 69 Krachten die een lichaam belasten (actiekrachten) en krachten die een lichaam in evenwicht houden (reactiekrachten) herkennen. 70 Het onderscheid tussen belastingen die blijvend kunnen aanwezig zijn (permanente belasting) of belastingen die kunnen variëren (veranderlijke belastingen) met een voorbeeld aangeven. 71 Het begrip nuttige belasting in relatie met de permanente en de veranderlijke belastingen met eigen woorden uitleggen. 72 De wijze waarop de oppervlaktekenmerken van het lichaam waarop de kracht inwerkt in rekening kan worden gebracht met eigen woorden uitleggen. 73 In team en onder begeleiding een lastendaling kunnen uitvoeren [van een vlakbelasting (plaat), naar een lijnbelasting (balk) naar een puntbelasting (kolom). (U) Geometrische kenmerken van constructieonderdelen Lengte Oppervlakte Volume Begrippen en eenheden Massa Volumieke massa Kracht Gewicht Soortelijk gewicht Snelheid Versnelling Symbolische voorstellingen Relatie tussen volume, massa en volumieke massa Relatie tussen kracht, massa en versnelling Kenmerken van een kracht Werklijn Grootte Zin Aangrijpingspunt Uitwendige krachten (belastingen) Aard van de belastingen Permanent Veranderlijk Nuttige Wind Bijzondere Actiekrachten Reactiekrachten Verbinding van constructie-element met de buitenwereld Scharnier Beweegbare oplegging Inklemming Inwendige krachten Soorten belasting Puntbelasting [N] De oppervlakte waarop de kracht inwerkt wordt buiten beschouwing gelaten. Lijnbelasting [N/m 1 ] De lengte waarop de kracht inwerkt wordt in rekening gebracht Vlakbelasting [ N/m² ] De lengte en de breedte (de oppervlakte) 40 3de graad BSO

43 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 74 De soorten belastingen symbolisch voorstellen. (U) 75 De evenwichtsvoorwaarden waaraan een constructie-element dat in rusttoestand verkeerd en in een plat vlak wordt belast moet voldoen, kennen. 76 De grootte en de uitwerking van een koppel met eigen woorden uitleggen. 77 De wijze waarop krachten en spanningen in een normaaldoorsnede van een constructieelement inwerken met eigen woorden uitleggen. 78 De vorm en het profiel van de constructieelementen in functie van de inwendige krachten en spanningen met eigen woorden uitleggen. 79 Enkele redenen waarom de vervorming van constructie-elementen moeten worden beperkt met eigen woorden uitleggen. 80 De wijze waarop constructie-elementen met elkaar worden verbonden met eigen woorden uitleggen. waarop de kracht inwerkt wordt in rekening gebracht. Symbolische voorstelling Evenwicht van krachten emomenten Verticale krachten Horizontale krachten Momenten Begrip moment Grootte van het moment Zin van het moment (draaizin) Koppel van krachten Grootte Uitwerking Normaaldoorsnede Krachten inwerkende in een normaaldoorsnede Loodrecht op een doorsnede = normaalkracht Gelegen in de doorsnede = dwarskracht Twee krachten loodrecht op een doorsnede, evenwijdig aan elkaar en tegengesteld van zin = buigmoment Twee krachten gelegen in een doorsnede, evenwijdig aan elkaar en tegengesteld van zin = wringmoment Zin van de inwerkende krachten Positief (trek) Negatief (druk) Evenwicht van krachten Verdeling van de spanning over de doorsnede Gelijkmatig verdeeld over de doorsnede Niet gelijkmatig verdeeld over de doorsnede Soorten spanningen Trekspanning Drukspanning Buigspanningen Schuifspanningen Wringspanningen Neutrale vezels Neutrale vezels (vlak) o.i.v. buiging Neutrale vezels rand (vlak) o.i.v. dwarskrachten en wringmomenten (U) Concentratie van krachten in normaaldoorsnede Vorm en profiel constructie-elementen Vervorming Aard van de verbindingen tussen de constructieelementen Vast 3de graad BSO 41

44 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 81 In te construeren constructie(s) en onderdelen de wijze waarop stabiliteitsvoorzieningen worden aangebracht met eigen woorden uitleggen. 82 Bij ronddraaiende bewegingen aan machines het verband tussen de grootheden toelichten. 83 Bij de te gebruiken machines de overbrengingsmechanismen herkennen en de kenmerken met eigen woorden uitleggen. (U) Roterend Ingeklemd Stabiliteitsvoorzieningen Vormvaste driehoeken Vormvaste verbindingen Omtreksnelheid en rotatiefrekwentie Snijsnelheid Overbrengingen van cirkelvormige bewegingen Riemoverbrenging Kettingoverbrenging Tandwieloverbrengingen DIDACTISCHE WENKEN Verschil in massa laten aanvoelen door uitersten met elkaar te vergelijken, o.a. water, beton, isolatiemateriaal, grond, staal. De nadruk leggen op het feit dat in de omgangstaal meestal niet de kracht belangrijk is, maar wel de massa. B.v. de massa die een hoeveelheid profielen vertegenwoordigt. Enkel de aanvaardbare afgeleide eenheden van een kracht gebruiken. Dus zeker niet de dn. De belastingen (werkingen) enerzijds, en de krachten die het lichaam in evenwicht houden (reactiekrachten) anderzijds, in een aparte verzameling plaatsen. De grootte van de belastingen toelichten. Onderscheid maken tussen belastingen die een constructie-element moet dragen (nuttige belasting en het eigen gewicht van de afwerking) en de nuttige belasting na afwerking. Om de begrippen vlakbelasting, lijnbelasting en puntbelasting aan te brengen maakt men best een ruimtelijke voorstelling. Eventueel gebruikt men een maquette waar de belastingen worden op aangegeven. Leg duidelijk de relatie tussen de naamgeving van de verschillende soorten spanningen en de manier hoe de krachten op een bepaalde doorsneden inwerken. Duidelijke afspraken maken bij de keuze van de positieve richting van de krachten, de spanningen en de momenten. Demonstratief de evenwichtsvoorwaarden toelichten. Ruimtelijke voorstelling maken van zowel het doorgesneden lichaam als van de krachten die op deze doorsnede inwerken. Niet uitsluitend n deel van het lichaam afzonderen, ook het andere deel. De relatie tussen de krachten die de delen in evenwicht houden toelichten. Schematisch de verschillende soorten spanningen aangeven. Speciaal didactisch materiaal ontwikkelen in rubber, plexiglas, isolatiemateriaal... en de wijze waarop constructie-elementen vervormen demonstreren. Vertrek telkens van uit praktische problemen om de begrippen en wetmatigheden toe te lichten. Het is niet de bedoeling om met deze leerlingen berekeningen te maken. Een inzicht verwerven in wat met onderdelen gebeurt bij belasting is de doelstelling. Het verloop van de krachten en spanningen kan evenzeer gebeuren aan de hand van 3D simulatie die gebeuren op de getekende stukken van de constructie. Het aanbrengen van krachten op constructiedelen en de daaruit voortvloeiende vormveranderingen geven de leerlingen kansen op persoonlijke beleving. 42 3de graad BSO

45 7.7 In machines, gereedschappen en hulpmiddelen de hydraulische en pneumatische systemen herkennen. LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 84 Van hef- en transportwerktuigen de werking toelichten. 85 In machines, gereedschappen en hulpmiddelen hydraulische en pneumatische systemen herkennen. Hefwerktuigen Rolbrug takels Hydraulische en pneumatische systemen Hydraulische kring Pomp, reservoir, olie, olievoorbereiding, leidingen, verbruikers, ventielen, cilinders Plooibank Scharen Pneumatische kring Compressor, lucht, luchtvoorbereiding, leidingen, verbruikers, ventielen, cilinders Handgereedschappen Klembank 7.8 De elektrische voorzieningen in machines, hulpmiddelen, gereedschappen en lasprocedés herkennen en de wijze waarop elektrische energie wordt aangewend met eigen woorden uitleggen. LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 86 De soorten spanning herkennen en hun kenmerken met eigen woorden uitleggen. 87 De elementen van een stroomkring herkennen en het werkingsprincipe met eigen woorden uitleggen. 88 De relatie tussen de elektrische grootheden kennen. 89 De Wet van Joule in relatie met het opwarmen geleiders met eigen woorden uitleggen. 90 De verschillende soorten beveiligingen van geleiders en toestellen herkennen. Soorten spanningen Netspanning Hoogspanning Laagspanning Gelijkspanning Wisselspanning Stroomkring Stroombron Schakelaar Geleider Verbruiker Spanning Weerstand Stroomsterkte Vermogen Symbolische voorstellingen Eenheden Sectie geleider Beveiligingsinrichtingen Smeltveiligheden Automatische veiligheden 3de graad BSO 43

46 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN Differentieelschakelaars Veiligheidsspanning Aarding Dubbel geïsoleerde toestellen 91 De gevaren van elektriciteit voor personen en omgeving toelichten. 92 Draden, kabels en soepele snoeren aanwenden volgens de gebruiksvoorschriften. 93 Verschillende soorten stekkers en stopcontacten aansluiten. (U) 94 Opsporen van eenvoudige defecten in elektrische kabels en machines. Gevaren Kortsluiting Overbelasting Brandgevaar Gebruiksvoorschriften voor: geleiders draden kabels snoeren Standaard kleuren Doorsneden Soorten stekkers en stopcontacten Pen- en randaarding Aanduiding van kwaliteitsmerken CE CEBEC Eenvoudige defecten Kortsluitingen Slecht contact Versleten koolborstels Onbeschermde leidingen Onderbroken bescherming 95 Elektrische grootheden meten. Meet toestel: multimeter Elektrische grootheden Spanning Weerstand 96 Volgens instructies toestellen aansluiten. (U) Aansluiten elektrische toestellen (U) Motoren (U) Lastoestellen (U) Handgereedschappen (U) Kabels (U) 44 3de graad BSO

47 7.9 Volgens verstrekte richtlijnen en ter beschikking gestelde uitvoeringsplannen de te lassen constructie(s) en onderdelen klaarmaken om te lassen en voorzieningen treffen opdat de klaargemaakte constructie kan worden geplaatst. LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 97 De plaats (bestaande toestand) waar gelaste constructies moeten worden geplaatst opmeten, deze schetsmatig optekenen en de bijzonderheden noteren. 98 In team en volgens de ter beschikking gestelde uitvoeringstekeningen de uitzetwerkzaamheden voor de plaatsing van een gelaste constructie verrichten. 99 De hoeveelheid en de aard van geleverde materialen met de leveringsbon vergelijken en afwijkingen rapporteren. 100 In functie van de vordering van de werken materialen en gereedschappen klaarzetten. 101 De verstrekte richtlijnen voor het verwerken het opslaan, het stapelen en het beschermen van de materialen naleven. 102 De eigen en gemeenschappelijk te gebruiken gereedschappen, machines en hulpmiddelen oordeelkundig klaarzetten, controleren, gebruiken, onderhouden en wegbergen in functie van de opdracht en volgens de gestelde eisen. Bestaande toestand Opmetingstechnieken Schetstechnieken Noteertechnieken Bijschriften Uitvoeringstekeningen Opmeten en uitzetten van punten in plattegrond Referentielijnen Referentiepunten Detailpunten Het uitvoeren van lengtemetingen Het oprichten en neerlaten van loodlijnen Opmeten en uitzetten van peilen Referentiepeilen Detailpeilen Controlemetingen Hulpmiddelen en gereedschap Dubbele meter, meetband methode Winkelhaak Schietlood Waterpas Flesjeswaterpas Waterpastoestel Horizontale laser Verticale laser Materialiseren van de uitzetpunten Leveringsbon Materiaalkenmerken Materiaalhoeveelheden Zichtbare gebreken Het klaarzetten van het materiaal en het gereedschap Het opvolgen van de vordering van de werken Manipulatie van materialen Te verwerken materialen Opslaan Stapelen Beschermen Gereedschappen en machines Klaarzetten en wegbergen Controle Onderhoud Gebruik Machine-instructiefiches 3de graad BSO 45

48 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN Toepassingsgebied 103 Voor het uitvoeren van eigen werkzaamheden, volgens instructie in werking zijnde energiekringen afsluiten. (U) 104 De nauwkeurigheid van de meetgereedschappen controleren en indien nodig bijsturen. 105 Om de te lassen constructies en onderdelen, te kunnen uitvoeren, met geschikt gereedschap referentiepunten, -lijnen en meetkundige constructies uitzetten en traceren. 106 Volgens verstrekte richtlijnen en het zelfstandig bestuderen van instructiekaarten en bedieningshandleidingen, machines en gereedschappen instellen, gebruiken en onderhouden. 107 Elementaire onderhoudswerkzaamheden aan eenvoudige bewerkingsmachines uitvoeren. 108 Volgens verstrekte richtlijnen, uitvoeringsplannen, zaag-, knip- en plooilijsten, de constructie-onderdelen klaarmaken voor montage. Energiekringen (U) Elektrische kringen (U) Pneumatische kringen (U) Hydraulische kringen. (U) Nauwkeurigheid van meetgereedschappen Referentievlakken, -lijnen en -punten Materialiseren van de uitzetpunten Op de te lassen constructieonderdelen Op referentievlakken Meetkundige constructies Loodlijnen:oprichten en neerlaten Hoeken:uitzetten en in stukken verdelen Lijnstukken: uitzetten en in stukken verdelen Regelmatige veelhoeken (3 à 6 hoek) construeren Evenwijdige lijnen construeren Cirkelbogen construeren Curves construeren (U) Raaklijnen en raakcirkels construeren Uitzettechnieken Uitzetgereedschap Traceertechnieken Machines Gereedschappen Gereedschapswisselingen Het instellen Het gebruik Het onderhoud Instructiekaarten en bedieningshandleidingen Onderhoud van mechanismen Smeren Riemen Bouten, Constructie-onderdelen Staafmateriaal Profielmateriaal Voor 2D-verbindingen Voor 3D-verbindingen Plaatmateriaal 2D aanwending Knoopplaten 3D aanwending: ontvouwingen Uitvoeringsplannen Toleranties Verstrekte richtlijnen Zaag-, knip- en plooilijsten 46 3de graad BSO

49 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN Bewerkingstechnieken Kniptechnieken Plooitechnieken Ponstechnieken Lasersnijden (U) Snijbranden Plasmasnijden (U) Zaagtechnieken Slijptechnieken Buigtechnieken Boortechnieken Specifieke bewerkingen Lasverbinding voorbereiden Boutverbinding voorbereiden Klinkverbinding voorbereiden 109 Onderdelen uit bestaande constructies demonteren. (U) 110 De te verbinden onderdelen ten opzichte van elkaar positioneren en bewegingsvrij bevestigen. 111 Constructie-onderdelen met geschikt gereedschap vergaren; vormvast aan elkaar bevestigen en controlemetingen en aanpassingen uitvoeren. 112 Constructie-onderdelen met geschikt gereedschap vergaren; vormvast aan elkaar bevestigen met behulp van hechtlassen en controlemetingen en aanpassingen uitvoeren. 113 Volgens verstrekte richtlijnen eenvoudige hefwerktuigen gebruiken. (U) 114 Het gerecupereerde materiaal opnieuw gebruiksklaar maken. (U) 115 Volgens verstrekte richtlijnen lijmnaden uitvoeren. Demonteergereedschappen (U) Demonteertechnieken (U) Sorteertechnieken (U) Coderen en opslaan van gedemonteerde onderdelen (U) Positioneertechnieken Bevestigingstechnieken Hulpmiddelen Mallen Klemmen Bruggen en spieën Aard verbindingen Soldeerverbindingen Lijmverbindingen Boutverbindingen Klinkverbindingen Controlemetingen Aanpassingen Hechtlassen Afmetingen Onderlinge afstand, aantallen Volgorde Hefwerktuigen (U) Rolbrug (U) Takels (U) Palettenwagen (U) Gerecupereerde materiaal (U) Reinigingsmethoden (U) Lijmen van (U2) Laagkristallijne kunstoffen (U2) Hoogkristallijne kunststoffen (U2) Thermoharders (U2) Elastomeren (U2) 3de graad BSO 47

50 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN Componentenlijmen (U2) 116 Volgens verstrekte richtlijnen lasnaden uitvoeren. Lasprocessen (U2) Heetelement (U2) Heteluchtlassen (U2) Aard (U2) Stomplas (U2) Moflas (U2) Elektromoflas (U2) DIDACTISCHE WENKEN Aandacht schenken aan de juiste volgorde van de bewerkingen. Laat de leerlingen zoveel mogelijk zelf uitvoeren. Correct gebruiken van gereedschap in functie van de toepassing. Werk voornamelijk ervaringsgericht. Maak bij het aanbrengen van de uitvoeringsprocessen zoveel mogelijk gebruik van beeldmateriaal en van werkstukken die duidelijk de verschillende stappen in het proces weergeven. Leer de leerlingen werken met een chek-list. Let op bij het gebruiken van hef- en transportwerktuigen, hiervoor zijn er in de nijverheid speciale certificeringen vereist Bij het uitvoeren van constructie- en laswerkzaamheden, de collectieve veiligheidsvoorzieningen en persoonlijke beschermingsmiddelen herkennen en gebruiken en volgens verstrekte richtlijnen de voorschriften op het vlak van gezondheid, hygiëne, milieu en ergonomie naleven. LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 117 In functie van het behalen van het VCA-attest, de voorschriften i.v.m. basisveiligheid kennen. 118 De wijze waarop in een bedrijf een beleid voor diverse preventie- en welzijnsaspecten wordt uitgewerkt met eigen woorden uitleggen. Basisveiligheid VCA-attest Preventie en welzijnsaspecten Veiligheid Gezondheid Hygiëne Milieu Psycho-sociale aspecten van de arbeid Verfraaiing van de werkplaatsen Ergonomie Pesten en sexuele intimiteiten Interne dienst Externe dienst Comité voor preventie en bescherming op het werk Preventieadviseur(s) Veiligheidsfilosofie Ongevallen uitsluiten Ongevallen voorkomen Ongevallen tot een minimum beperken 48 3de graad BSO

51 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 119 De voorschriften in verband met basisveiligheid naleven. 120 De collectieve veiligheidsvoorzieningen herkennen en volgens de verstrekte richtlijnen handelen. 121 Persoonlijke beschermingsmiddelen volgens verstrekte richtlijnen gebruiken. 122 Gevaarlijke situaties herkennen, melden en volgens verstrekte richtlijnen handelen. 123 De werking en veiligheidsvoorschriften van de te gebruiken machines, gereedschappen en hulpmiddelen toelichten. 124 De elementaire voorzieningen van een EHBO-kit kennen. 125 De nodige maatregelen die men bij een ongeval mag en kan treffen kennen. 126 De verstrekte richtlijnen op het vlak van milieu naleven. 127 Maatregelen nemen om op een milieuvriendelijke wijze te werken. 128 Producten en materialen volgens afspraak en voorschriften verhandelen, bewerken, verwerken, sorteren en opslaan. 129 De ergonomische voorzieningen bij een werkpost herkennen, bij het werken een ergonomische werkhouding aannemen en lasten ergonomisch tillen, dragen en hijsen.. Aandachtspunten Mogelijke risico s en ongevallen Gevaarlijke producten Brand en ontploffingsgevaar Werken in besloten ruimten Gereedschap en machines Struikelen, uitglijden en vallen Elektrocutiegevaar Signalisatie Te treffen maatregelen Werkvergunningen Collectieve beschermingsmiddelen Persoonlijke beschermingsmiddelen Gevaarlijke situaties eigen aan werkplek Machine-, gereedschaps- en hulpmiddelen Machine-instructiekaart Machine-veiligheidsinstructies EHBO-kit EHBO Milieuvoorschriften Rookgasafzuiging Rookgasverwerking Duurzaam construeren Duurzaam materiaalgebruik Levenscyclusanalyse van materialen Recyclage Kenmerken van producten en materialen Verhandelen, bewerken, verwerken Sorteren Opslaan Aangepaste voorzieningen Ergonomische werkhouding Lasten tillen, dragen, hijsen DIDACTISCHE WENKEN Wijs op de overeenkomsten tussen de in de school na te leven afspraken en deze die in het bedrijfsleven gelden. 3de graad BSO 49

52 Bij de doelstelling over de persoonlijke veiligheidsvoorschriften verwijzen sommige leerinhouden naar het te behalen VCA-attest. Vermits heel wat van onze leerlingen tewerkgesteld worden in aannemingsbedrijven waar een zo n certificering wordt gevraagd, is het zinvol hier voldoende aandacht aan te schenken. Besteed bijzondere aandacht aan voorschriften in verband met preventie, persoonlijke en collectieve beschermingsmiddelen, hygiëne en milieu. Let er op dat elke leerling alvorens aan het werk te gaan aan een machine voldoende geïnstrueerd is over het werken ermee en de gevaren die ermee gepaard gaan. Zie toe op het noteren ervan in de agenda. Heb oog voor eventuele afwezigen. Verwijs naar de impact van op het milieu bij de winning, productie, verwerking gebruik en verwerking na gebruik van materialen De directe kostprijs van uit te voeren te lassen constructies bepalen LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 130 Het onderscheid tussen de waarschijnlijke technische kostprijs en de werkelijke technische kostprijs met eigen woorden uitleggen. 131 De nood aan eenduidige afspraken voor het bepalen en verrekenen van hoeveelheden met eigen woorden uitleggen. 132 Bij het bepalen van de aan verrekening onderworpen hoeveelheden, de standaard aangenomen meetmethode hanteren. 133 De noodzaak om de hoeveelheid nauwkeurig te bepalen met eigen woorden uitleggen. 134 Dat elke 'deel-kost' op zijn beurt bepaald wordt volgens de basisuitdrukking: kostprijs = hoeveelheid * eenheidsprijs met eigen woorden uitleggen. 135 De factoren die invloed hebben op de eenheidsprijs onderkennen. 136 De verliescoëfficiënt bepaald door de constructieve vormgeving bepalen. 137 De bestelhoeveelheid berekenen van eenvoudige onderdelen van een project. 138 De materiaalkost als totale bedrag dat moet worden betaald voor een bepaalde hoeveelheid materiaal met eigen woorden uitleggen. 139 De machinekost bepalen. 140 Voor een post van een eenvoudige zelf uitgevoerde constructie of onderdeel een Directe kosten Technische kostprijs Waarschijnlijke technische kostprijs Werkelijke technische kostprijs Het bepalen van hoeveelheden Gedetailleerde meetstaat (U) Samenvattende meetstaat (U) Aan verrekening onderworpen (U) Niet aan verrekening onderworpen (U) Bestekomschrijving (U) Aanduidingen op uitvoeringsplannen (U) Standaard aangenomen meetmethode Elementen eenheidsprijs per post en meeteenheid Materiaalkost Kosten van de arbeid Materieelkost Onderaannemingskost (U) Het bepalen van de materiaalhoeveelheid Netto hoeveelheid Verliescoëfficiënt Bestelhoeveelheid = aan te kopen en te verwerken hoeveelheid Het bepalen van de materiaalkost Kostprijs geplaatst geleverd materiaal Kostprijs geplaatst materiaal (U) Het bepalen van het aantal manuren Hoeveelheid werk Aantal manuren Tijdsnorm Het bepalen van het uurloon of loonkost per uur (U) Brutoloon Patronale sociale lasten Vaste sociale lasten Algemene sociale lasten Gemiddeld uurloon Materieelkost (machinekost) - eigen materieel 50 3de graad BSO

53 LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN steekkaart opmaken en de eenheidsprijs per meeteenheid bepalen. 141 Een dagrapport, administratieve formulieren invullen. Gebruikseenheden Als een tijd Als een hoeveelheid Tarief Het bepalen van de directe kostprijs m.b.v. een steekkaart per post Dagrapporten, werfbezoek DIDACTISCHE WENKEN Toelichten dat men het verschil tussen de resultaat-hoeveelheid en de aan te kopen of te verhandelen hoeveelheid meestal niet mag doorrekenen. Hoeveelheden zijn eigen aan het project, onafhankelijk van uitvoerder, onafhankelijk van de uitvoeringsmethode. Een standaard aanvaarde meetmethode toelichten en ter beschikking stellen. De noodzakelijkheid van een gedetailleerde omschrijving van de opmeting toelichten i.f.v. uitvoering. Gebruik maken van type-formulieren. Via elektronisch rekenblad uitwerken. Inzien dat de bekomen hoeveelheid een resultaat is van hoeveelheden opgemeten volgens de maten van de afgewerkte constructie of een conventionele hoeveelheid volgens bepaalde afspraken van splitsing, afronding, overmaten... met eigen woorden uitleggen. Nog even in herinnering brengen wat het verschil is tussen geplaatst en geleverd materiaal. Bij het berekenen van het aantal manuren kan men gebruik maken van de geregistreerde uren tijdens de uitvoering van een project door leraar en/of leerlingen. Bepalen uurloon of loonkost per uur. Steeds de realistische basisgegevens voor loonberekening ter beschikking stellen voor het bepalen van uurlonen of loonkost per uur. Eveneens verwijzen naar collectieve arbeidsovereenkomsten die werkgevers en werknemers in de sector afsluiten. Verloning i.f.v. personeelsfunctie en statuut arbeider en bediende toelichten. De leerlingen attent maken op het bestaan van verschillende categorieën arbeiders i.f.v. beroepsbekwaamheid. Duidelijk toelichten dat men bij een tijd als gebruikseenheid, de totale tijd dat het materieel bij het uitvoeren van een bepaalde post wordt ingezet in rekening brengt, en bij een hoeveelheid als gebruikseenheid, het aantal maal dat een gereedschap of machine wordt ingezet. Als voorbeelden van gebruikseenheden gebruikt men best het materieel waarmee de leerlingen frequent in contact komen, zoals: stroomaggregaat Een geschikt lasproces en lastoestel kiezen LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 142 Bij het BMBE-lasprocédé de invloed van de in te stellen procesvariabelen met eigen woorden uitleggen. 143 De functie en de kenmerken van de BMBE lastoestellen en de toebehoren met eigen woorden uitleggen. BMBE-Lasprocédé Lastoestellen en toebehoren De stroom-spanningsomvormer Kabels Elektrodehouder Werkstukklem Procesvariabelen De stroomsterkte 3de graad BSO 51

54 144 Bij het gebruik van het BMBE-lasprocédé voor het leggen van diverse soorten lassen, een geschikte elektrode kiezen en de keuze verantwoorden. 145 Het toepassingsgebied en de kenmerken van het BMBE-Lasprocédé met eigen woorden uitleggen. 146 Bij het MAG-lasprocédé de invloed van de procesvariabelen met eigen woorden uitleggen. 147 Bij het MAG-lasprocédé de functie van de beschermingsgassen met eigen woorden uitleggen en de daarbij horende kleurcodes kennen. 148 De functie en de kenmerken van de MAG lastoestellen en toebehoren met eigen woorden uitleggen. 149 Bij het gebruik van het MIG-lasprocédé (U1)] MAG-lasprocédé voor het leggen van diverse soorten lassen, geschikte lasdraden kiezen en de keuze verantwoorden. 150 Het toepassingsgebied en de kenmerken van het MAG-lasprocédé met eigen woorden uitleggen. 151 Van het lasproces TIG de invloed van de in te stellen procesvariabelen met eigen woorden uitleggen. 152 De functie en de kenmerken van de MAG lastoestellen en toebehoren met eigen woorden uitleggen. 153 Bij het gebruik van het TIG-lasprocédé voor het leggen van diverse soorten lassen, een De lasnaadvormen De lasposities De materiaalsoort De lengte van de boog De stand van de elektrode De beweging van de elektrode Elektrodekeuze De functie van de bekleding Materiaal- en laspositie De stoffen in de bekleding Eisen aan de elektrode De genormaliseerde aanduidingen NBN EN 499 Het bewaren van elektroden Afmetingen Speciale soorten (U) Toepassingsgebied Kenmerken MAG-Lasprocédé (MIG-lasprocéde voor aluconstructies (U1) Lastoestel en toebehoren Kabels en pistolen Gasregeling Draadaanvoer Koeling Smoorspoel Procesvariabelen Boogspanning Smoorspoelstand Lasdraaddiameter Draadsnelheid Gassamenstelling Gasdebiet MIG-gassen (alu-constructies (U1) MAG-gassen Soorten Kleurcodes Lasdraden Diameters Soorten Samenstelling Toepassingsgebied Kenmerken TIG-lasprocédé Procesvariabelen De lasnaadvorm Gaskeuze Draadkeuze Elektrode: soort en diameter Stroom: soort en sterkte Boogstart Gassen Voor- en nastroming 52 3de graad BSO

55 geschikte elektrode (draadkeuze) kiezen en de keuze verantwoorden. 154 De keuze van de beschermgassen en toevoegmateriaal bij het RVS lassen toelichten. (U) 155 Het toepassingsgebied en kenmerken van het TIG-lasprocéde. 156 Bij het leggen van lassen, de oorzaken en de gevolgen van de krimpwerking met eigen woorden uitleggen. 157 De mogelijk te treffen maatregelen om de gevolgen van de krimpwerking tot aanvaardbare proporties te brengen met eigen woorden uitleggen. 158 De karakteristieke kenmerken van de soorten lassen met eigen woorden uitleggen. Gasaanvoer Slope De booglengte Lassnelheid en lasbeweging Toortsstand Draadtoevoer; manueel, automatisch De pulsfrequentie en verhouding (U) Ontsteking Toestel en toebehoren De gascup De elektrode De toorts Regelapparatuur Koeling Toepassingsgebied RVS-lassen (U) Gaskeuze (U) Helium (U) Argon (U) Waterstof (U) Combinaties (U) Draadkeuze (U) Kenmerken Krimpwerking bij lassen Oorzaken Temperatuur, warmte, afkoelsnelheid Aantal lagen Materiaaldikte Hechtvolgorde Lasvolgorde Voorhoek Voorbocht Gevolgen Spanningstoename Hoekverdraaiing Krimpen Grootte Richting Te treffen maatregelen Kenmerken soorten lassen Soorten Niet stompe las Stompe las Voorbereiding Vlakken Hoeken Afmetingen van de las Kenmerken Geometrie Inbranding Doorlassen Oppervlakteafwerking 3de graad BSO 53

56 DIDACTISCHE WENKEN De doelstellingen van deze cluster dienen nauw aansluitend aan de uitvoering te worden behandeld. De onmiddellijke aanwezigheid van de machines en het toebehoren is dan ook wenselijk. Om deze doelstellingen te realiseren is het belangrijk een leerlijn uit te zetten voor de twee studiejaren van de derde graad. Deze kan er als volgt uitzien: Lasconstructies 1 Lasproces Materiaalsoort Lasposities Constructiegraad Constructie-elementen BMBE 111 Staal, WO1 PA 2D 90 Plaat aan plaat BW Lasconstructies 2 Lasproces Materiaalsoort Lasposities Constructiegraad Constructie-elementen BMBE 111 Staal, WO1 PA, PB 2D 90 2D 0-90 MAG 135 Staal, WO1 PA, PB 2D 90 2D 0-90 Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Lasconstructies 3 Lasproces Materiaalsoort Lasposities Constructiegraad Constructie-elementen BMBE 111 Staal, WO1 PA, PB,PG 2D 90 2D D 90 3D 0-90 MAG 135 Staal, WO1 PA, PB,PG 2D 90 2D D 90 3D 0-90 Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW TIG 141 Staal, WO1 PA, PB 2D 90 2D 0-90 Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Lasconstructies 4 Lasproces Materiaalsoort Lasposities Constructiegraad Constructie-elementen BMBE 111 Staal, WO1 PA PB PG 2D 90 2D D 90 3D 0-90 Plaat aan plaat BW Plaat aan plaat FW Profiel aan plaat BW Profiel aan plaat FW 54 3de graad BSO

57 MAG 135 Staal, WO1 PA PB PG 2D 90 2D D 90 3D 0-90 Plaat aan plaat BW Plaat aan plaat FW Profiel aan plaat BW Profiel aan plaat FW TIG 141 Staal, WO1 RVS, W011 PA PB PA PB 2D 90 2D D 90 Plaat aan plaat BW Plaat aan plaat FW Profiel aan plaat BW Profiel aan plaat FW Plaat aan plaat BW Plaat aan plaat FW Profiel aan plaat BW Profiel aan plaat FW In het eerste jaar van de derde graad kunnen dan de lasconstructies 1en 2 aan bod komen, in het 2de jaar de lasconstructies 3 en 4. Vermits de volgende lasconstructies ook de vorige bevatten kunnen naar gelang de vordering niet alleen andere technieken maar ook gecompliceerdere oefeningen aan bod komen. Bij de term constructiegraad wordt met 2D verwezen naar vlakke constructies, met 3D naar ruimtelijke constructies. Met de term 90 worden verbindingen tussen constructie-elementen aangegeven met een rechte hoek, met 0-90 worden schuine verbindingen aangegeven. Het spreekt vanzelf dat het maken van een gefundeerde keuze door de leerling van gereedschappen, machines en toebehoren zowel als het lasprocédé een doelstelling is die pas na de volledige derde graad kan worden behaald. Dit vaardig gedrag moet opgebouwd worden van een gemaakte keuze verantwoorden naar zelf een verantwoorde keuze doen Volgens opgelegde criteria lassen leggen LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 159 De lastoestellen instellen, bedienen en onderhouden. 160 het smeltbad instellen en bij het uitvoeren van lasverbindingen het smeltbad beheersen. 161 De in te stellen parameters die een invloed hebben op het lasproces instellen, regelen en bijsturen. 162 Voorzorgen treffen om de functie van de beschermingsgassen te bewaken. 163 Volgens opgelegde kwaliteitscriteria lasverbindingen uitvoeren. Lastoestellen Instellen Bedienen Onderhouden Het beheersen van het smeltbad Lasprocesparameters Instelling Regeling Plaats In besloten ruimte In open lucht Ventilatie Lasprocédé BMBE 111 Constructie-elementen Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Constructiegraad 2D 90 3de graad BSO 55

58 2D D 90 3D 0-90 Materiaalsoorten Staal WO 1 Lasposities PA, PB, PG Kwaliteitscriteria Spatten Gasinsluitsels Doorbranding Inkartelingen Holle, bolle las Scheuren Slakinsluitsels Controle Visueel Lasprocédé MAG 135 Constructie-elementen Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Constructiegraad 2D 90 2D D 90 3D 0-90 Materiaalsoorten Staal WO 1 Lasposities PA, PB, PG Kwaliteitscriteria Insluiting en verbinding Scheuren Inkartelingen Smalle, bolle naad Lasnaaduitzicht Controle Visueel Lasprocédé TIG 141 Constructie-elementen Plaat aan plaat BW, FW Profiel aan plaat BW, FW Constructiegraad 2D 90 2D 0-90 Materiaalsoort: Staal WO 1 RVS WO 11 Aluminium (U1) Laspositie: PA, PB Kwaliteitscriteria Inbranding Lasnaaduitzicht Holle naad Doorlassing Spatten Insluitingen 56 3de graad BSO

59 Scheuren Porositeiten Controle Visueel 164 Volgens verstrekte richtlijnen lasnabewerkingen uitvoeren. 165 Bij het uitvoeren van lasverbindingen, de verstrekte richtlijnen om de krimpwerking te beperken opvolgen. Slijpen Beitsen Polijsten Te treffen maatregelen Te lassen stukken klemmen De opgelegde hechtvolgorde respecteren De opgelegde lasvolgorde respecteren Het aanbrengen van een voorhoek Het aanbrengen van een voorbocht Lasnaden onderbreken 7.14 De uitgevoerde constructies en -onderdelen en het eigen werk evalueren LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 166 Na het uitvoeren van de werkzaamheden, in team, de constructie en het constructieproces evalueren en op basis daarvan voorstellen formuleren tot bijsturen. Productevaluatie Procesevaluatie 167 De evaluatiecriteria opstellen en opvolgen. Evaluatiecriteria Productcontrole Procescontrole 168 De uitgevoerde constructie en onderdelen meten, vergelijken met de opgelegde toleranties en maatregelen voorstellen tot bijsturing. 169 Tijdens de uitvoering van constructies, uitvoeringsfouten ontdekken en oplossingen formuleren. 170 Hedendaagse inzichten op het vlak van kwaliteitscontrole met eigen woorden uitleggen. Maat-, plaats- en vormtoleranties Oppervlakteruwheden Afwerkingsnauwkeurigheden Te treffen maatregelen Uitvoeringsfouten Suggesties tot bijsturen Demingcirkel Ishikawadiagram DIDACTISCHE WENKEN Bij het evalueren is het belangrijk dat individuele leerlingenevoluties kunnen worden vastgesteld. Leer de leerling meer en meer zichzelf en het eigen werk te evalueren. Zorg ervoor dat evaluaties dicht aansluiten bij de werkzaamheden waarmee de leerlingen echt bezig zijn. Enkel op die manier kan er aan remediëring worden gedaan. 3de graad BSO 57

60 7.15 In een staalconstructiebedrijf met de bedrijfscultuur kennismaken, afspraken met de bedrijfsleiders naleven, constructie- en laswerkzaamheden in team uitvoeren LEERPLANDOELSTELLINGEN LEERINHOUDEN 171 Contacten leggen, communiceren en afspraken maken met bedrijfsleiders. 172 Met de bedrijfscultuur en organisatie van een las- en constructiebedrijf kennismaken. 173 De eisen die de bedrijven aan de werknemers stellen zelf ervaren. 174 De wijze waarop in een bedrijfscontext aspecten van preventie en Welzijn worden behartigd en richtlijnen worden verstrekt ervaren en deze richtlijnen naleven. Contact met bedrijfsleiders Solliciteren (U) Contractuele afspraken Werkuren Verplaatsing Veiligheid en kledij Bedrijfscultuur Bedrijfsorganisatie Gestelde eisen aan werknemers Arbeidsritme Rendement en efficiëntie Naleven van de bedrijfsrichtlijnen en voorschriften Flexibiliteit Preventie en Welzijnsrichtlijnen 175 De noodzaak van de kennis van basisveiligheid op de bedrijfsvloer ervaren. 176 Met werkgevers en werknemers leren samenwerken. 177 De in de school verworven competenties in een reële arbeidssituatie toepassen. 178 Met competenties die slechts in een bedrijfscontext kunnen worden verworven, kennismaken. 179 Zich in een methodisch en procesmatig werking van een bedrijf inpassen. 180 Eigen mogelijkheden ontdekken en mogelijkheden van opleiding en bijscholing met eigen woorden uitleggen. Teamwerk Verworven competenties inoefenen in reële arbeidssituatie Kennismaken met specifieke bedrijfscompetenties. Methodisch en procesmatig werking van het bedrijf. Bedrijfsspecifieke opleidingen Bijkomende opleidingen in het objectief van levenslang leren. DIDACTISCHE WENKEN Stuur liefst niet meer dan één leerling naar een bedrijf. Breng regelmatig een stagebezoek. Eén stagebezoek door de vakleraar per week per leerling is een minimum. Maak duidelijke afspraken met de stagebedrijven voor de leerling op stage gaat. Het organiseren van contactavonden tussen bedrijven, stagiairs en school kunnen een belangrijke bijdrage leveren om de kwaliteit van de stages te verbeteren. Na de stage is een grondige evaluatie van de stagebedrijven op gebied van begeleiding, veiligheid, aangebrachte meerwaarde,..., aangewezen. 58 3de graad BSO

61 Zorg ervoor dat er goede afspraken worden gemaakt met de wijze waarop de leerling in het stagebedrijf wordt begeleid. Zorg ervoor dat de leraar de kans krijgt om met deze werknemer te communiceren over het functioneren van de leerling. Bespreek de evaluatie van de stage met de leerlingen in de klas en laat de leerlingen hun ervaringen uitwisselen. Geef de leerlingen voldoende instructies in verband met het naleven van de veiligheidsrichtlijnen vooraleer ze op stage gaan. 8 Minimale materiële vereisten 8.1 Infrastructuur Voor de studierichting Lassen-constructie BSO dient men te beschikken over een ruime werkplaats, die beantwoordt aan de reglementaire eisen op het vlak van veiligheid, gezondheid, hygiëne, ergonomie en milieu. In het bijzonder wordt er aandacht gevraagd voor het verfraaien en het inrichten van oude of verouderde werkplaatsen. Zij bepalen immers in belangrijke mate het leer- en leefklimaat van de leerlingen. Voor alle betrokkenen blijft het een belangrijke uitdaging om voor deze leerlinggroep een aangename leeromgeving te creëren. Ook moet er voldoende ruimte worden voorzien voor het stapelen van materialen, het bergen van zwaar materieel en het opbergen van onderhoudsmateriaal. Een ruimte voor het wegbergen van dure of breekbare gereedschappen en meettoestellen is eveneens geen overbodige luxe. Daarnaast zijn volgende lokalen, liefst aangrenzend, noodzakelijk: een goed uitgerust klaslokaal met documentatiecentrum, een wasplaats, een kleedkamer, 8.2 Algemene uitrusting Schoolmeubilair Projector PC s Printer Software Tekstverwerking Rekenblad Bestandsbeheer 8.3 Individueel per leerling Lasmalletje ter controle van de a-hoogte Rolmeter: lengte 2.000m Zijkniptang: toepassing MIG/MAG-lassen Potlood en afschrijfnaald Schuifmaat voor het opmeten van plooiwerk en dergelijke Lashelm met inactische glazen Lashandschoenen voor het TIG- en MIG/MAG-lassen Veiligheidsbril 3de graad BSO 59

62 Veiligheidsschoenen Lederen voorschoot voor het lassen, snijbranden en slijpen Bril voor het solderen en gaslassen Hoofdbescherming Bikhamer Staalborstel Universele tang of smidse tang voor het manipuleren van oefenstukken 8.4 Gemeenschappelijk klein gerief Set boren Zaagboren Zwaaihoek, klein en groot Set draadtappen Haakse slijpmachines voor diameter 125 Haakse slijpmachines voor diameter 240 Handboormachine Blindniettang met blindnieten Set doorslagstempels Set slagnummers en letters Horizontale- en verticale meet-laser Stroomtang voor = en ~ stroom Universeel meettoestel Set schroevendraaiers ( ook met philips, posidrive en torch-profiel.) Set imbussleutels Set kruissleutels Snelspantangen Waterpomptang Bektang Zijkniptang Set steeksleutels Set ringsleutels Verstelbare spanklemmen van diverse lengten. (sergeanten) Metaal beitels Vijlen: driehoekig, vierkant, rond, halfrond en plat van diverse lengten en ruwheden Bankhamers: 0.5 kg, 1,0 kg, 2,0kg, Draadmeterkam Gas flowmeter 8.5 Gemeenschappelijke materialen Slagboormachine Set steenboren Lastafels Las- en voedingskabels Soepele snoeren Stopcontacten en stekkers Aambeeld Lascel of werkpost met afscherming en afzuiging Gehoorbeschermers voor slijpwerkzaamheden 60 3de graad BSO

63 Afzonderlijke slijpruimte Verlengkabels Reserve las- en werkstukkabels Reserve TIG-toortsen en spare-parts Reserve MIG/MAG-toortsen en spare-parts Elektroden in voorraad van het rutiele en baische en/of rutiel-basische type in de diameters 2.5, 3.25 en 4.0 mm Plaat- en profielmateriaal voor constructies en lasoefeningen Elektrodendroogkast voor de bewaren en/of drogen van de basische elektroden (Temperatuurbereik van 40 tot 350 C.) Hydraulische buig- of richtmachine Snijbrander handbediend, machinale 8.6 Gemeenschappelijke machines Lasmachines voor het BMBE.Gelijk- en wisselstroom MIG/MAG lastoestellen MIG/MAG invertor-pulsbron met synergische regeling TIG-toestellen voor het gelijkstroomlassen Dubbelstroom TIG-toestellen voor het lassen van aluminium (U) TIG-toestel van het invertortype, voorzien van volgende instelmogelijkheden: gasvoorstroming, startstroom, up-slope, lasstroom, downslope, kratervullingsstroom, gasnastroming, balans- en frequentieregeling, hoogfrequent, lift arc. Lasinstallatie voor het gaslassen, vlamrichten en solderen Snijbrander voor het autogeen snijden Plasmasnijbrander (U) Afkantpers Profiel- en plaatschaar Guillotineschaar Ponsmachine, uithoekschaar Plaatrolmachine Bandzaagmachine Hydraulische buisplooimachine Slijpmolens voor het slijpen van gereedschappen en voor het slijpen van de TIG-elektroden Schuurbandmachine Kolomboormachine Draaibank voor het voorbereiden van ronde stukken en/of buizen Snijbrandtafeltje (oxy-acetyleen) voor de naadvoorbereidingen van dikke plaat 9 Bibliografie Plaatbewerking stand van de techniek Dr. Wim Serruys ISBN LVD Company Staalbouwconstructies J.H. Jonkeren ISBN Uitgeverij Nijgh en Van Ditmar 3de graad BSO 61

64 Tabellenboek voor metaaltechniek ISBN Plantijn Productietechnieken voor werktuigbouw J.N. Muiser ISBN Educaboek BV Culembourg Polytechnisch zakboekje ISBN Standaard uitgeverij Metals handbook Volume 6 American society for metals- Metals Park-Ohio DIN taschenbucher Schweisstechnik 4 ISBN X Beuth Verlag GMBH Lijmen lassen en solderen ISBN De Vey Mestdagh Middelburg Nederland Technologie van het lassen ISBN Standaard uitgeverij Materialenkennis en materiaalbeproeving ISBN De Vey Mestdagh Middelburg Nederland Lastechnologie ISBN Delftse Uitgeversmaatschappij BV Kunststoffen ISBN Argon Elsevier Metaalkunde en constructie Kluwer Publicaties van het Belgisch Instituut voor lastechniek Lakenweverstraat Brussel 62 3de graad BSO

65 10 Nuttige adressen Agoria Vlaanderen Diamantbuilding Reyerslaan 80 B1030 Brussel Website: Fechiplast Marie-Louizasquare 49 B 1000 Brussel BIL ( Belgisch Instituut voor Lastechniek) Lakenweverstraat Brussel BIN (Belgisch Instituut voor Normalisatie) Brabançonnelaan BRUSSEL Tel.: Website: [email protected] DBO (Dienst voor Beroepsopleidingen) Koningsstraat 93 bus BRUSSEL Tel.: Fax: Website: [email protected] KVIV (Koninklijke Vlaamse Ingenieurs Vereniging) Desguinlei ANTWERPEN Tel.: [email protected] Website: FVB (Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid) Koningsstraat 45 bus BRUSSEL Tel.: Website: NAVB (Nationaal Actiecomité voor Veiligheid en hygiëne in de bouwnijverheid) Poincarélaan BRUSSEL Tel.: Website: 3de graad BSO 63

66 NACEBO (Nationale Confederatie van het Bouwbedrijf) Lombardstraat BRUSSEL Tel.: (02) Website: Verbond van Kristelijke Werkgevers en Kaderleden Tervurenlaan BRUSSEL Tel.: (02) VCB (Vlaamse Confederatie Bouw) Lombardstraat BRUSSEL Tel.: (02) Fax: 02/ Website: VLOR (Vlaamse Onderwijsraad) Leuvenseplein BRUSSEL Tel. : (02) Fax : (02) [email protected] Website: VIK (Vlaamse Ingenieurskamer) Herentalsebaan WOMMELGEM Tel.: Fax [email protected] Website: VMM (Vlaamse Milieumaatschappij) A. Van De Maelestraat EREMBODEGEM Tel.: (053) Website: VVKSO (Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs) Guimardstraat BRUSSEL Tel.: (02) Fax : (02) [email protected] Website: WTCB (Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf) Maatschappelijke zetel Violetstraat BRUSSEL Tel.: (02) [email protected] 64 3de graad BSO

67 Website: WTCM ( Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Metaalverwerkende nijverheid) Celestijnenlaan 300C 3030 Heverlee 3de graad BSO 65