Taalkennis & Taalevolutie

Transcriptie

1 Rick Nouwen

2 Overzicht 1 Indeling van het vakgebied taalkunde 2 Een eerste blik op de formele structuren in taal 3 Evolutie (literatuur: Kirby 2007, vooral sect.1, 2 en 3) Waarom is taal zo als ze is? Hoe verschilt menselijke taal van dierlijke taal/communicatie? Hoe kunnen we taalevolutie überhaupt onderzoeken?

3 Taalkennis Het menselijke taalvermogen is complex Mensen hebben veel soorten kennis over hun taal: Kennis over de productie en het begrip van klanken Kennis over de productie en het begrip van woorden Kennis over de productie en het begrip van structuren

4 Taalkennis We weten welk woord bij dit concept hoort We weten hoe we dat woord uitspreken We weten hoe we dat woord moeten herkennen als iemand anders het uitspreekt We weten wat variaties op het woord betekenen: tafel-s, tafel-tje, tafel-en

5 Taalkennis Meer kennis: Mrok kan geen Nederlands woord zijn Man de vrouw kust elke is geen Nederlandse zin Ook al weten we niet wat een flimp is of wat plit is, we begrijpen de essentie van (1) toch. (1) Elke flimp is plit. (Als iemand ons een voorbeeld van een flimp laat zien, weten we direct dat dit voorbeeld de eigenschap plit heeft)

6 Taalkennis Onze kennis staat oneindig veel structuren toe Neem Jan slaapt Voeg toe: Ik denk dat, Piet hoorde dat Je kunt (in principe) oneindig lange zinnen maken Frits weet dat Mies denkt dat ik denk dat Piet hoorde dat Jan slaapt. De oom van een bijzonder intelligente en succesvolle student van een bevriende professor van mij hoorde dat Jan de auto die ik van de broer van de buurman van mijn tandarts gekregen heb niet wilde poetsen.

7 Taalkennis NB, competence versus performance: Honden bijten. Honden die honden bijten, bijten. Honden die honden die honden bijten, bijten, bijten. Honden die honden die honden die honden bijten, bijten, bijten, bijten.

8 Taalkunde Opgedeeld Fonologie: de systematiek van geluiden binnen een taal Morfosyntaxis: de systematiek van betekenisvolle combinaties binnen een taal Morfologie: woordniveau Syntaxis: boven-woordniveau Semantiek: de betekenis van betekenisvolle eenheden en combinaties binnen een taal Pragmatiek: de systematiek van de relatie tussen betekenissen en communicatieve intenties binnen een context

9 Taalkunde Opgedeeld Fonologie: klankleer fonemen: betekenisloze delen die wel betekenisonderscheidend zijn rat / kat / dat / lat raad / rood / riet Morfologie: vormleer morfemen: kleinste betekenisvolle delen boek / boek-je / boek-je-s

10 Taalkunde Opgedeeld Syntaxis: grammatica Loopt hij / Hij loopt Marie haat Jan / Jan haat Marie *Jan Marie kust / Ik hoop dat Jan Marie kust Semantiek: betekenis Alle mensen zijn sterfelijk. Jan is een mens. Jan is sterfelijk. All that glitters is not gold

11 Taalkunde Opgedeeld Pragmatiek: taal in context Ik ben Rick Hij heeft haar vermoord / Hij veroorzaakte haar dood A: Hoe ging je tentamen? B: Nou, ik wist het antwoord op vraag 1c. Geachte heer Nouwen / Hé Rick! u / jij

12 Rode draad door alle disciplines Fonologie Morfologie Syntax Semantiek Pragmatiek Methode: vergelijk (een aspect van) natuurlijke taal met een formele taal Natuurlijke talen: we hebben meestal geen complete expliciete beschrijving Formele talen: we hebben volledige expliciete kennis Formele eigenschappen van grammatica s Denk ook aan: implementaties, taaltechnologie

13 Voorbeeld: fonologie Talen kennen restricties op welke klanken op elkaar mogen volgen Japanse leenwoorden: sofuto wea

14 Voorbeeld: fonologie Talen kennen restricties op welke klanken op elkaar mogen volgen Japanse leenwoorden: sofuto wea (software) *soft / sofuto Vraag: wat voor soort grammatica heb je hiervoor nodig? Welke formele eigenschappen van talen zijn relevant voor taalkunde?

15 Formele talen Een formele taal is een verzameling symbolen-rijtjes (strings) Formele talen over het alfabet {0, 1} {01, 0101, , ,...} {01, 001, 0001, 00001, ,...} {01, 0011, , } Formele talen over het alfabet {a, b, c,... z} {ab, ac, ad,..., abab, abac,...} {sofuto, kanazawa, riku, arigato,...} Formele talen over het alfabet {Jan, Marie, haat, kust,...} {Jan kust Marie, Marie kust Jan, Jan haat Marie,... }

16 Formele Eigenschappen van Formele Talen Een taal kun je karakteriseren... door een grammatica/automaat die de taal genereert/herkent {01, 0101, , ,...} : [ reguliere grammatica finite state automaton {01, 0011, , ,...} : [ context-vrije grammatica push-down automaton

17 Formele talen {01, 0101, , ,...}

18 Formele talen {01, 0101, , ,...} Kunnen we net zo een eindige automaat bouwen voor de taal {01, 0011, , }?

19 Formele talen Reguliere grammatica voor {01, 0101, , ,...} Z 01 Z 01Z De regels van reguliere grammatica s hebben alleen regels van de vorm A wb of A w, waar A en B niet-terminale knopen zijn en w een willekeurige terminale string. Er is geen reguliere grammatica voor {01, 0011, , ,...}

20 Formele Talen Geen FSA voor {01, 0011, , ,...} Geen reguliere grammatica voor {01, 0011, , ,...} We hebben iets complexere machinerie nodig Context-vrije grammatica push-down automaat Context-vrije grammatica heeft regels van de vorm A ω waar ω een willkeurig rijtje terminale en niet-terminale symbolen is S 01 S 0S1

21 Formele Talen Push-down automaat voor {01, 0011, , } 1 Neem een stack met alleen X erop 2 Lees de string; schuif een Y op de stack als je een 0 leest 3 Lees de string; haal een Y van de stack als je een 1 leest 4 Accepteer de string als je alles gelezen hebt en als de stack alleen een X bevat

22 Formele Talen Elke taal die je met een eindige automaat kunt karakteriseren kun je ook met een context-vrije grammatica karakteriseren, maar niet andersom S 01 {01, 0101, ,...} S 01S M.a.w.: Context-vrije talen Reguliere talen

23 Formele Talen en Natuurlijke Talen Simpelste formele taalsoort: reguliere talen (finite state automaten) voldoet voor het karakteriseren van klankvolgordes voldoet niet voor syntaxis De man is ziek De man die de vrouw gisteren sprak is ziek De man die de vrouw die ik haat gisteren sprak is ziek {01, 0011, , ,...}

24 Taalkunde In de rest van de cursus gaan we deelgebieden van taalkunde af Week 2: Fonologie Week 3 en 4: Morfosyntaxis Week 6: Verwerving / Complexiteit Week 7: Semantiek en Pragmatiek Week 8: Optimaliteit / Typologie Week 9: Taal en gedachte Rest Vandaag: Overzichtscollege over taalevolutie

25 Taalevolutie 1 Wat bestudeert taalevolutie? 2 Vergelijk menselijke taal met communicatiemethodes uit de dierenwereld 3 Prototalen en taalverwerving The evolution of language, Simon Kirby (2007). Verschenen in Dunbar, R. and Barrett L., editors, Oxford Handbook of Evolutionary Psychology, pp OUP Sectie 1,2, & 3

26 Evolutie: voorbeeld

27 Evolutie: voorbeeld Waarom is het oog zoals het is? Wat karakteriseert dieren met ogen? Wat is de functie van het oog? Hoe verhoudt die functie zich met natuurlijke selectie? Wat waren de evolutiestadia? Hoe onderzoek je dat? Fossielen De vergelijkende methode (bijv. Darwin)

28 Taalevolutie Waarom hebben menselijke talen de eigenschappen die ze hebben? Waarom hebben alleen mensen onze soort taalvermogen? Wat is de functie van natuurlijke taal? Welke stadia waren er in de evolutie van taal?

29 Taalevolutie Hoe doe je onderzoek naar taalevolutie? Taalgedrag laat geen fossielen achter

30 Taalevolutie Hoe doe je onderzoek naar taalevolutie? Taalgedrag laat geen fossielen achter Antwoord: de vergelijkende methode Gebruik empirische data van levende diersoorten om te redeneren over uitgestorven soorten Kijk verder naar primitieve vormen van communicatie die nog tussen levende mensen bestaan: prototalen

31 Dierenwereld: Communicatie is de norm Apen: Vogels: Honden: lichaamskenmerken

32 Dierenwereld: Communicatie is de norm Apen: Vogels: Honden: lichaamskenmerken

33 Dierenwereld: Communicatie is de norm Apen: Vogels: Honden: lichaamskenmerken Maar ook: schimmels, planten, een-cellige organismen Bijen: dansen (waggle dance)

34

35 Menselijke taal

36 Menselijke taal Menselijke taal is uniek Belangrijke vraag: wat maakt menselijke taal uniek? de grootte van het lexicon de mechanismen achter de grammatica compositionele semantiek parametrische variatie

37 Uniek aan menselijke taal: Woordenschat

38 Uniek aan menselijke taal: Woordenschat mensen, 6 jaar: woorden volwassen mensen: woorden tussen mensen opgegroeide dieren: Washoe (chimpanzee): 250 woorden Koko (gorilla): woorden Nim Chimpsky (chimpanzee): 125 woorden Rico (border collie): 200 woorden Vergelijkbaar: dolfijnen, zeeleeuwen, papagaaien

39 Uniek aan menselijke taal: Woordenschat mensen, 6 jaar: woorden Dat is 6.4 woorden per dag!! volwassen mensen: woorden tussen mensen opgegroeide dieren: Washoe (chimpanzee): 250 woorden Koko (gorilla): woorden Nim Chimpsky (chimpanzee): 125 woorden Rico (border collie): 200 woorden Vergelijkbaar: dolfijnen, zeeleeuwen, papagaaien

40 Uniek aan menselijke taal: Recursie / Phrase Structure Hauser, Chomsky & Fitch 2002, Science Bepaalde mechanismen voor een taalsysteem zijn misschien wel (in meer of mindere mate) aanwezig bij dieren Maar ze missen recursie Eindig aantal bouwstenen + Eindig aantal regels = Oneindig aantal uitdrukkingen

41 Uniek aan menselijke taal: Recursie / Phrase Structure

42 Uniek aan menselijke taal: Recursie / Phrase Structure Experiment: Fitch & Hauser 2004, Science Studie met Tamarins Twee grammatica s, gebasseerd op twee soorten klanken (A,B) Finite state versie: { AB, ABAB, ABABAB,... } Context-vrije versie: { AB, AABB, AAABBB,... }

43

44 Uniek aan menselijke taal: Recursie / Phrase Structure Fitch & Hauser 2004, Science Tamarins kunnen finite state grammatica leren... maar geen context-vrije grammatica Claim: phrase structure grammar is uniek menselijk

46 Uniek aan menselijke taal: Recursie / Phrase Structure Hevige discussie Gentner et al., 2006, Nature: Spreeuwen kunnen de context-vrije grammatica wel leren Grote discussie op Language Log over interpretatie van experimenten

48 Uniek aan menselijke taal: Recursie / Phrase Structure Nog meer controverse Daniel Everett (2005), Science Nederlands: Jan zegt dat Marie droomde dat Tom kwam. Pirahã: isolaat, plm. 300 sprekers Geen hierarchische inbedding: Jan zegt. Marie droomde. Tom kwam.

49 Uniek aan menselijke taal: Compositionaliteit Menselijke taal kent compositionele semantiek Kleinste betekenisvolle eenheid: het morfeem tafel, tafel-s, tafel-tje, tafel-tje-s, tafel-en We kennen de betekenis van de kleinste delen We kunnen de betekenis van complexe strings afleiden Woorden: morfeem-combinaties Zinnen: woord-combinaties de/een man, in/onder/op de boom

50 Uniek aan menselijke taal: Compositionaliteit

51 Uniek aan menselijke taal: Compositionaliteit Groene meerkat Verschillende calls: arend, slang, luipaard Marginale sekwenties van calls Geen fonemen, geen morfemen Geen compositionele semantiek Spreeuwen: complexe motieven, maar geen compositionele semantiek

52 Uniek aan menselijke taal: Parametrische variatie Geen verschil in vogelzang op verschillende geografische locaties Kleine verschillen bij apen-gebaren en -calls Menselijke taal: Grote variatie in het lexicon Parametrische variatie in fonologie Parametrische variatie in syntaxis

53 Uniek aan menselijke taal Opsomming Wat karakteriseert de menselijke taal? Woordenschat Phrase Structure Grammar Compositionele Semantiek Parametrische Variatie... Conclusie: groot gat tussen de communicatie-systemen van nabije soorten en menselijke taal Hoe heeft de mens dat gat overbrugd? Waren er tussen-stadia?

54 Prototalen We kunnen over taalevolutie leren door naar niet uitgeëvolueerde taalmechanismen te kijken prototalen als levende fossielen Pidgin Kindertaal Taalvermogen van apen

55 Prototaal: Pidgin Pidgin zijn talen die spontaan ontstaan door contact tussen taalgemeenschappen Meestal wordt de taal van de meest dominante gemeenschap vereenvoudigd Klein lexicon Zeer eenvoudige zinsbouw Gebruikt als lingua franca Pidgin is nooit 1e taal Indien het contact aanhoudt, ontstaat een creole Voorbeeld van creole:

56 Prototaal: Pidgin Pidgin zijn talen die spontaan ontstaan door contact tussen taalgemeenschappen Meestal wordt de taal van de meest dominante gemeenschap vereenvoudigd Klein lexicon Zeer eenvoudige zinsbouw Gebruikt als lingua franca Pidgin is nooit 1e taal Indien het contact aanhoudt, ontstaat een creole Voorbeeld van creole: Papiamentu (Curaçao)

57 Voorbeeld: Hawaiian Pidgin Ontstaan als lingua franca onder plantagewerkers (massale immigratie 19e eeuw) Grotendeels gebasseerd op het Engels. Verdere talen: Hawaiiaans, Portugees, Cantonees, Japans Sobere grammatica: Geen lidwoorden Geen markering van tijd Geen copula s (is, zijn) Geen markering van geslacht

58 Voorbeeld: Hawaiian Pidgin When time up I go to boss and say you take old woman back now. He get verra mad, and make me pay all up. Marie, he good woman, but talk, talk all time, make me mad then pilikia again. (Een Portugese immigrant, 19e eeuw.) Uit: Hopper & Traugott 2003, citerend S. Roberts 1998, citerend Vergne 1898.

59 Prototaal: kindertaal Taalverwerving moedertaal: 0-5 jaar Spontane verwerving: geen instructie geen negatief bewijs: *kussen Jan Marie Vanaf plm. 14 maanden: verwerving grammatica Vroege kindertaal: weglaten vervoegingen, voornaamwoorden, lidwoorden mama radio aan doen man drive truck Matratze schlafen

60 Prototaal: Weer Koko

61 Prototaal: Weer Koko that cat more pour me good koko purse that red lips lipstick candy give-me

62 Prototaal: Homesign Doof kind Geen blootstelling aan taal ouders Geen blootstelling aan gebarentaal Ontwikkelt spontaan een gebarentaal Met een beetje morfo-syntaxis Met de mogelijkheid om te verwijzen naar zaken buiten de directe context

63 De geboorte van een taal Nicaraguaanse gebarentaal Spontaan ontstaan in de jaren 80 Voor de jaren 80: alleen home sign in Nicaragua Jaren 80: 1e dovenschool (vingerspelling Spaans) Door het contact onder de kinderen ontstond een pidgin gebarentaal Daarna: jongere kinderen ontwikkelden de pidgin door tot volledige taal

64 Meer inzichten in prototalen: experimenten Goldin-Meadow et al Vraag proefpersonen met zelfverzonnen gebaren een bepaalde gebeurtenis te verbeelden Neem proefpersonen met verschillende talen Wat hebben de gebaren-zinnen van de proefpersonen met elkaar gemeen?

65 Woordvolgorde Nederlands: Jan sloeg Piet subject werkwoord object S V O Ook het Engels heeft SVO: John hit Peter Japans: Jon-wa Peet-o osotta Turks: John Peter vurdu Arabisch: VSO VOS, OVS, OSV komen wel voor, maar erg weinig SOV SOV

66 Goldin-Meadow et al De proefpersonen krijgen een illustratie van een gebeurtenis te zien op een computerscherm. Taak 1: beeldt met zelfverzonnen gebaren, zonder te praten, uit wat er gebeurt Taak 2: zeg in je eigen woorden wat er gebeurt

67 Goldin-Meadow et al. 2008

68 Goldin-Meadow et al Actor Patient - Act

69 Goldin-Meadow et al Conclusie: Iedereen gebruikt dezelfde volgorde: SOV Onafhankelijk van moedertaal! Inzicht in fossiele principes over prototaal

70 Verdere inzichten Temporal displacement Ik ben gisteren naar het park geweest 2e taal-leerders: Gisteren ik ben naar het park geweest Homesign: NP/Bijwoord Gebeurtenisbeschrijving Algemene conclusie Beperkte linguistische systemen zijn simpel Organisatorische principes zijn onafhankelijk van gewone taal Organisatie is succesvol voor communicatie: Eerst topic, dan focus

71 Meer informatie over evolutie Stukje van oud-cki-er Jelle Zuidema op kennislink: /verschil-tussen-mens-en-dier-is-relatief The language log: Taalkunde-blog door prominente taalkundigen Persoonlijke websites: simon/ S. Kirby D. Everett Project Nim, film over Nim Chimpsky: