Gestolen jeugd. De lotgevallen. van twee Oisterwijkse jongens tijdens de Tweede Wereldoorlog. In Brabant. Ad van den Oord.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gestolen jeugd. De lotgevallen. van twee Oisterwijkse jongens tijdens de Tweede Wereldoorlog. In Brabant. Ad van den Oord."

Transcriptie

1 In Brabant Ad van den Oord Gestolen jeugd De lotgevallen van twee Oisterwijkse jongens tijdens de Tweede Wereldoorlog 4 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

2 Zonder het enthousiaste werk van de vele onderzoekers die zich met het Brabantse erfgoed bezighouden, zou de bron waaruit ook In Brabant put weldra leeg raken. In Brabant biedt daarom iedere editie een gastauteur uitgebreid de ruimte om zijn of haar verhaal te doen, om te tonen hoe diep hij of zij in het Brabantse verleden is gedoken. Auteur De Tweede Wereldoorlog was ook voor Brabant een ingrijpende gebeurtenis. Niet alleen op het niveau van de grote geschiedenis, maar juist ook op het vlak van de kleinere, persoonlijke verhalen. Zoals die van twee Oisterwijkse vrienden, door de oorlog uit elkaar gedreven. Ze hebben hun zondagse pak met stropdas en dasspeld ervoor aangetrokken. Tussen wijs- en middelvinger houden beiden nonchalant een peukje in de hand. Alfred Wolter (staand) en Koos Diepens (zittend) zijn onafscheidelijke vrienden, beiden in 1920 geboren, en op de foto nog geen twintig jaar oud. 1 Het zondagse pak en het sigarettenpeukje demonstreren de vrije tijd van jonge arbeiders. Koos en Alfred kennen elkaar van de PAZO, een voetbalclub gelieerd aan Paijmans en Zonen Schoenfabriek. Geel-groen zijn de kleuren van de club, die in uitkomt in de derde klasse van de KNVB, evenals Nevelo en Oisterwijk. Het voetbalterrein van de in 1930 opgerichte PAZO ligt aan de Kivitslaan, voorbij café De Gemullehoeken. En PAZO heeft een eigen clublied: PAZO is een clubje Staat overal bekend Bij regen en bij onweer Zijn zij toch al present Zij schieten tegen de palen En boven tegen de lat En dan zeggen de kameraden Wat hebben we pech gehad Maar op het einde van de competitie Staat de PAZO bovenaan (2x) Koos is katholiek en in Oisterwijk geboren, Alfred is protestant en van Duitse afkomst. Maar religie, nationaliteit en politieke voorkeur hebben voor de jongens weinig waarde. Bijna alle Oisterwijkse jongens voetballen in de competitie van de neutrale voetbalbond (PAZO, Nevelo, Oisterwijk), ondanks verwoede pogingen van de katholieke geestelijkheid om voetbalverenigingen in een RK-voetbalcompetitie te krijgen. In Oisterwijk is alleen WIK (Willen Is Kunnen, voortgekomen uit de Katholieke Jonge Werkman) aangesloten bij de RK-voetbalbond. Koos werkt bij Paijmans Schoenfabriek en Alfred is elektricien en heeft een grote klus bij het aanleggen van elektriciteit in de Moergestelse villa van de Tilburgse fabrikantenfamilie Van den Bergh. Hun vriendenclubje bestaat verder uit Jan van Rooij (werkt bij drukkerij Van den Boogaard), Jantje Verhoeven (werkt bij PAZO), en Wim Janssens (bijgenaamd d n Booi, omdat zijn vader een bodedienst onderhield). Ze komen bijeen in café De Concurrent aan de Stationsstraat van de vader van Jan van Rooij. De jongens maken lange dagen. Bij de PAZO (in de volksmond Pak Aan Zonder Ophouden ) wordt gewerkt van 7.30 tot uur en op zaterdag van 7.00 tot Dr. A.Th.W. van den Oord (Tilburg, 1956) studeerde sociologie aan de Universiteit van Tilburg. Hij promoveerde daar in 1990 op een historisch-sociologisch proefschrift over collectieve acties van werklozen in Nederland. Vanaf 1994 werkt hij als zelfstandig onderzoeker, publicist en uitgever. foto uiterst links: Alfred Wolter (staand) en Koos Diepens. foto links: De vriendenclub aan de wandel in het Oisterwijkse centrum: Theo Diepens, Jan van Rooij, Alfred Wolter en Koos Diepens (vlnr). inbrabant NUMMER 2 APRIL

3 Het elftal van de PAZO, waar ook Koos Diepens (staand, zesde van rechts) en Alfred Wolter (zittend, tweede van rechts) deel van uitmaken. uur. Met aftrek van pauzes blijft er dan een werkweek van 48 uur over. s Avonds sluiten de jongens aan bij een hanggroep van zo n twintig jongens, die wandelen van Het Wapen van Oisterwijk op De Lind tot de Oude Kerk (Petruskerk) en terug, en dat dan een aantal keren. Onderweg is het gespreksonderwerp het voetbal. Naast PAZO voetballen ze ook nog gezamenlijk in een zomeravondelftal. Het lijkt een onbekommerde jeugd. Oorlog Dan wordt ook Oisterwijk op 10 mei 1940 opgeschrikt door de Duitse inval. Koos is net twintig geworden en Alfred zal die leeftijd in deze meimaand bereiken. Het vriendenclubje ervaart meteen de gevolgen van de oorlog. Een broer van Wim Janssens is als soldaat gelegerd in de Alexanderkazerne te Den Haag en komt tijdens de meidagen om bij een bombardement. De in Duitsland geboren Alfred Wolter voelt zich niet minder Oisterwijker dan de rest van de vriendenclub. Hij doorliep in Oisterwijk de lagere school (Oisterwijkse Schoolvereniging), volgde daarna een opleiding tot elektricien en nu voetbalt hij in een echte Oisterwijkse arbeidersvoetbalclub. Daarnaast heeft hij verkering met Zus Diepens, 6 i n b r a b a n t een zus van Koos. Alfred wordt uitgenodigd om als achterspeler te fungeren in een gelegenheidsteam van Oisterwijkse voetballers, dat op zondag 23 juni 1940 aantreedt tegen Willem II op het terrein van voetbalvereniging Oisterwijk. 2 De opbrengst van de wedstrijd is voor de oorlogsslachtoffers. En dus kan Alfred Wolter op die manier een (symbolische) ondersteuning leveren aan het getroffen gezin van kameraad Wim Janssens. Alfred Wolter is geboren te Neumünster, waar een lederfabriek van Adler en Oppenheimer gevestigd is. Vader Fritz Wolter emigreert met vrouw en zoon in juni 1928 naar Nederland en wordt sjouwer en later stoker op de smederij van de Oisterwijkse Lederfabriek, eveneens eigendom van Adler en Oppenheimer. Het gezin woont aan de Udenhoutseweg, vervolgens Gemullehoekenweg en vanaf november 1939 aan de Hoogstraat. Er zijn ook kostgangers in huis: in 1935 Heinz Freudenthal, een uit Duitsland gevluchte Jood, die werkt op de Lederfabriek en in 1939 komt de Joodse Palestinapionier Kurt Mendel inwonen. 3 De inwoning van Duits-Joodse vluchtelingen is opmerkelijk. Weliswaar moeten Alfred en zijn moeder Greta weinig hebben van het nationaalsocialisme in Duitsland, TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

4 maar vader Fritz heeft wel sympathie voor Hitler. In de oorlog loopt Fritz in een NSDAP-uniform rond en biedt zich (tevergeefs) vrijwillig voor het Duitse leger aan. Maar de financiële voordelen die de Joodse kostgangers het gezin opleveren, zullen voor Fritz Wolter waarschijnlijk zwaarder hebben geteld dan politieke afwegingen. De meeste Rijksduitsers in Oisterwijk zijn geen fanatieke nazi s. Alleen NSDAP-man Wilhelm Krieger en Lona Maria Hug-Langensteiner, verpleegster van het Duitse Rode Kruis, proberen de Rijksduitse gemeenschap in Oisterwijk te doordringen van de nationaalsocialistische ideologie. 4 Alfred Wolter, samen met zijn ouders Fritz en Greta. Maar het jaar daarop keert het tij, de grondstoffen raken op en na de inval van de Duitsers in Rusland, hebben de nazi s steeds meer behoefte aan Nederlandse arbeidskrachten in de staalfabrieken inbrabant NUMMER 2 APRIL 2012 W VA en Saboena Ten westen van de Oisterwijkse Lederfabriek verschijnt al spoedig na de Duitse inval een barakkencomplex van de Duitse Wehrmacht: het Wehrmacht Verpflegungsamt (WVA). 5 Het is een voorraadschuur voor het Duitse leger in Nederland. Veel Oisterwijkers gaan er werken: alle werklozen van het dorp en jongemannen die denken door werk bij het WVA te ontkomen aan uitzending naar Duitsland. Het WVA heet in de volksmond Werk Voor Allen. Het werken op het WVA is voor vele Oisterwijkers dé manier om in tijden van voedseldistributie hun gezinnen van extra levensmiddelen en drank te voorzien. In Moergestel (Oisterwijkseweg) en Oss is een buitendienst van het WVA gevestigd, waar hooi, stro en aardappelen opgeslagen worden. Fritz Wolter, die in 1939 zijn baan bij de Lederfabriek verliest wegens inkrimpingen, wordt voorwerker en later baas van de buitenploeg van het WVA. Zijn zoon Alfred komt ook op het WVA te werken. Er wonen in Oisterwijk enkele tientallen Rijksduitsers, de meesten waren voor de oorlog werkzaam op de Lederfabriek. Ze krijgen tijdens de bezetting leidinggevende posities op het WVA, de Joden onder hen uiteraard niet. Koos Diepens werkt in 1940 nog bij de PAZO. De fabriek draait in het eerste oorlogsjaar op volle toeren. Er zijn grote orders van de Wehrmacht en van de vrouwelijke Arbeidsdienst in Duitsland. 7

5 in Duitsland. De fabriek komt vanwege de tijdsomstandigheden in 1941 bijna stil te liggen en Koos Diepens krijgt werk op de zeepfabriek Saboena van Jan Linthorst, achter in de tuin van een pand in de Dorpsstraat. Het fabriekje produceert naast zeep ook wasmiddelen en schoensmeer; soms wordt de grondstof letterlijk uit de modder van de Voorste Stroom gebaggerd, die blijkbaar rijk is aan vetten voor de Saboena-producten. Het hangen van huiden in de stroom door leerlooiers (tot ongeveer 1920) zal daar niet vreemd aan zijn. Er werken verscheidene Oisterwijkse jongemannen bij Saboena, maar ook jongens van buiten Oisterwijk (waaronder verzetsman Jan Brunnekreef). Jan Linthorst probeert op deze wijze jonge arbeiders te behoeden voor uitzending naar Duitsland. Omdat hij de zeep verkoopt aan de Wehrmacht wordt Saboena een zogenaamd kriegswichtig bedrijf, waardoor werknemers vrijgesteld zijn van werk in Duitsland. Bovendien slaagt Linthorst erin om slechte en zelfs schadelijke schoensmeer aan de Duitsers te leveren. 6 De verdiensten bij Saboena zijn laag en Koos Diepens besluit, na er vijf maanden te hebben gewerkt, zich aan te melden bij het WVA, waar hij in de buitenploeg Moergestel wordt ingedeeld. Zijn broer Theo werkt op het magazijn, zijn zus Zus in de keuken van het WVA. Het tien kinderen tellende gezin Diepens komt dus thuis geen eten tekort. Bovendien lijkt het WVA evenals Saboena de jongens te beschermen tegen uitzending naar Duitsland. Alfred Wolter in het Duitse leger, poserend voor de dom van Keulen. 8 Alfred Wolter naar Rusland In maart 1941 ontvangt Alfred Wolter een oproep als Rijksduitser voor dienst in het Duitse leger. En hij is niet de enige Duitse jongen in Oisterwijk die dat overkomt.7 Het past in de voorbereidingsplannen van Hitler voor een aanval op Rusland. Met grote tegenzin vertrekt Alfred uit Oisterwijk naar de Pommerse havenstad Kolberg aan de Oostzee om daar opgeleid te worden tot soldaat in het Schützen-Ersatz-Bataillon 4. In september 1941 komt hij in Wuppertal terecht bij een gemoto-

6 riseerde eenheid. Ondertussen is Hitler Rusland binnengevallen (22 juni 1941) en wordt Alfred eind september 1941 ingedeeld bij de 10 de compagnie van het infanterie-regiment 410, dat zich reeds vanaf juli 1941 in Kowno (tegenwoordig Kaunas in Litouwen) bevindt. 8 Zijn regiment neemt in de periode september 1941-januari 1942 deel aan het beleg van Leningrad. Vanaf juli 1942 probeert zijn regiment ingesloten Duitse troepen bij Demjansk te ontzetten. 9 Alfred aanschouwt daar de verschrikkelijke gevolgen van de oorlog voor soldaten en burgerbevolking. Eind februari 1943 zullen de laatste Duitsers Demjansk verlaten. Alfred raakt gewond aan rug en benen en keert daardoor in Nederland terug, waar hij in het Bredase ziekenhuis wordt verpleegd. Nog lopend met twee krukken, probeert hij samen met Zus Diepens dokter Schräder te bewegen alles te doen wat het herstel niet zal bevorderen. Maar de arts durft het risico niet aan. De buurman van de familie Wolter, Jan Daniëls, verklaart te hebben gezien dat Alfred als de wonden dicht waren hij deze opende en zeide: Ze krijgen mij niet meer Rusland in. 10 Saboenadirecteur Jan Linthorst biedt hulp aan om Alfred te laten onderduiken. Maar Alfred is bang dat dan zijn ouders door de Duitse autoriteiten gestraft zullen worden. Koos Diepens naar Duitsland De inval van Hitler in Rusland zorgt ervoor dat ook vele Duitse arbeiders naar het Oostfront gedirigeerd worden. De Duitse oorlogsindustrie wordt zo steeds afhankelijker van de zogenaamde Fremdarbeiter. Bij verordening van 23 maart 1942 voert de Duitse bezetter de verplichte tewerkstelling in voor de mannelijke geboortejaargangen In januari 1943 krijgt Koos Diepens samen met zijn broer Theo en 25 anderen van het WVA een oproep van het gewestelijk arbeids bureau te Tilburg om te gaan werken in Duitsland. Zij worden op 23 januari 1943 op de trein gezet naar Keulen. Onderweg krijgen ze knollensoep en diarree. Koos en Theo worden tewerkgesteld op de walsfabriek van Thyssen in Duisburg, waar staal vervaardigd wordt voor het Duitse leger. Uit oost en west slepen de Duitsers naar schatting zeven miljoen Fremdarbeiter aan, waaronder Nederlanders. De walsfabriek is een gigantisch industrieel complex waar complete treinen doorheen rijden. Er werken ook Russen, Italianen, Belgen en Fransen. Koos en Theo krijgen een veel betere behandeling dan de Ostarbeiter, die door de Duitsers als minderwaardig ras beschouwd worden. Terwijl de Russen in slechte barakken moeten slapen, krijgt de Nederlandse ploeg de beschikking over een goed ingericht parochiehuis. Er moet twaalf uur per dag gewerkt worden. Koos werkt het liefst s nachts, want dan komen er veel bommenwerpers over en kan een groot deel van de werktijd in de schuilkelder doorgebracht worden. Ze krijgen brood, spek en sigaretten, in tegenstelling tot de Russen. Koos en Theo mogen om de drie maanden met verlof, maar nooit tegelijkertijd. Nu zijn echter op 7 juni 1943 hun grootouders Dorus en Franske Rokven 50 jaar getrouwd. Zus Diepens De Kesselschlacht von Demjansk begint op 8 januari 1942 met een offensief van het Rode Leger waardoor zes Duitse divisies bij Demjansk ingesloten raken. Op 21 april 1942 kan het Duitse leger, na massieve luchtsteun, weer contact maken met de ingesloten troepen, waarvan de laatste eenheden pas in februari 1943 uit de Kessel kunnen wegkomen. inbrabant NUMMER 2 APRIL

7 Alfred Wolter (midden) in het Bredase ziekenhuis. Koos Diepens bij de Thyssenfabrieken in Duisburg. weet de Ortskommandant van Oisterwijk te bewegen een goed woordje te doen en op 4 juni mogen de gebroeders Diepens naar Oisterwijk. Na het feest besluiten ze om niet meer terug te keren naar Duisburg, dat onophoudelijk gebombardeerd wordt door de geallieerden. Koos duikt onder op De Logt bij boer Wim van Baast (die later door de Duitsers wordt doodgeschoten). 11 Hij werkt er lange dagen op het veld en slaapt s nachts in de hooischuur. Ommen, Amersfoort en weer Duisburg Op zondagavond 3 oktober 1943 slaapt Koos voor het eerst na zijn onderduik weer in het ouderlijk huis aan de Boxtelsebaan 67. Broer Theo doet dat al die tijd al. Hij was niet ondergedoken, maar had zich ziek gemeld, tot dan zonder gevolgen. Echter kort daarvoor zijn drie Oisterwijkse jongeren door de politie opgepakt omdat ze zich hadden onttrokken aan de Arbeidsinzet. 12 Midden in de nacht van 4 oktober (rond 1.30 uur) worden Koos en Theo gewekt door rumoer en kloppen op de voordeur. In de Duitse taal wordt van buiten gesommeerd open te doen. Op het moment dat Koos en Theo het slaapkamerraam aan de achterzijde openen om te vluchten zien zij elektrische lantaarns op zich gericht. Theo vlucht nog naar de vliering, maar daar is geen uitweg. In zwart geklede NSB ers, waaronder Poeleke Otten uit Tilburg, dringen ondertussen de trap op en doorzoeken de schuur. 13 Naast Koos en Theo wordt ook hun jongere broer Piet Diepens mee naar beneden genomen. Maar Piet kan aantonen dat hij bij Saboena werkt, een kriegswichtig bedrijf, en hoeft niet mee. Koos en Theo worden een gereedstaande auto ingeduwd. Daarin zitten de nazi s Egbertus Gerardus Geurts en Wilhelm Krieger, werkzaam op het WVA en daarvoor op de Lederfabriek. 14 Zij kennen dus veel Oisterwijkse jongemannen en spelen een cruciale rol bij het oppakken daarvan. 15 Er wordt direct naar het gemeentehuis gereden, waar Koos en Theo in de zich in de kelder bevindende politiecel gestopt worden. Na twee dagen, op woensdagochtend 6 oktober om half tien s ochtends, arriveren wachtmeester van politie Lange Piet Berkers en de wachtmeester van de marechausseegroep Oisterwijk H. Stooter met Koos en Theo op het hoofdbureau van politie te Tilburg. Onderweg waren ze geboeid omdat Berkers bang was dat de twee anders zouden vluchten en hij gestraft zou worden door de Duitsers. Wegens plaatsgebrek in Tilburg worden ze opgesloten in de arrestantenwachtkamer. Op donderdagavond 7 oktober zitten er al zes arrestanten in dat lokaal. Twee daarvan proberen 10 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

8 foto links: De Rozentuin, een speciaal afgerasterd veld bij de ingang van Kamp Amersfoort, waarin gevangenen voor straf urenlang of een nacht staande moeten doorbrengen. (Bron: Canon van Eemland, www. regiocanons.nl) foto boven: De schilder en tekenaar Jan Derksen Staats ( ) mag als gevangene in Kamp Amersfoort schetsen maken van het alledaagse leven in het kamp. Zijn schetsboekje uit het kamp bevindt zich tegenwoordig in de collectie van Museum Flehite te Amersfoort. uit te breken door twee schroefbouten uit de schuifdeuren te halen, maar de zaak wordt ontdekt nog voor de deur geforceerd kan worden. Op vrijdag 8 oktober om 7.23 uur moeten de gebroeders Diepens, wederom geboeid, met Tilburgse politieagenten naar het station in Den Bosch, waar een transportcolonne van de marechaussee ze naar strafkamp Ommen ( kamp Erica ) brengt. 16 Daar ontmoeten ze Henk Zieltjens uit Oisterwijk, die vanwege smokkel was opgepakt. 17 De bewakers van het Kontrolle Kommando Ommen zijn berucht, maar Koos en Theo zijn er niet mishandeld. Vijf dagen later komen ze in concentratiekamp Amersfoort aan. 18 Ze krijgen er een gevangenispak (een oud uniform) met nummer, worden kaalgeknipt en ontluisd. Zes weken lang verrichten ze er strafarbeid. 19 Koos moet met een Joodse medegevangene telkens een wagen vol laden met zand, aan twee burries voortduwen en honderd meter verder leeggooien. Als het zand gestort is, mogen ze het weer op de kar scheppen. Joden krijgen in Amersfoort minder te eten en vallen soms bij het werk neer, dan krijgen ze slaag met geweerkolven. Kampleider Kotälla houdt het ochtendappel en roept een nummer op, de ongelukkige gevangene moet dan op een drafje naar voren komen en wordt vervolgens in zijn kruis geschopt. Een gevangene, die bekend staat als De Knuppelaar, ranselt met een dikke stok gevangenen uit de wc s, als hij vindt dat ze er te lang opzitten. 20 Koos is zelf in kamp Amersfoort niet mishandeld. Op 23 november 1943 worden Koos en Theo weer naar Duisburg overgebracht. Ze werken tot maart 1945 op de walsfabriek, zonder nog verlof te krijgen. Op 3 maart 1945 moet het Arbeitslager ontruimd worden omdat de geallieerden naderen. De dwangarbeiders worden in beestenwagons vervoerd. De Duitsers wisten zich geen raad met hen; vijf dagen lang rijdt de trein doelloos van station naar station om uiteindelijk weer terug te keren bij inbrabant NUMMER 2 APRIL

9 Alfred Wolter in Rusland. 12 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

10 het begin. Voeding is er onderweg nauwelijks, af en toe wordt een brood de wagon ingeworpen. Er zijn baby s van Russische vrouwen bij, die van honger en koude omkomen, en dan door de wanhopige vrouwen uit de trein geworpen worden. De dwangarbeiders moeten te voet verder en lijken door gebrek aan voedsel een hongerdood tegemoet te gaan. Weer naar Rusland Alfred Wolter moest begin oktober 1943 terug naar het front. Aanvankelijk wordt hij ondergebracht bij een Genesenden-Kompanie in Schneidemühl, maar vanaf eind juni 1944 moet hij weer naar het Grenadier- Regiment 410, dat dan in Wiborg (toen nog in Finland, tegenwoordig het Russische Vyborg) aan de Oostzee gelegerd is. Nog in diezelfde maand keert zijn infanterie-divisie naar Rusland terug om daar te pogen de opmars van het Rode Leger tussen Pleskau (nu het Russische Pskov) en Riga tot staan te brengen. In de vroege ochtend van 10 augustus 1944 voert de Russische artillerie zware beschietingen uit op de Duitse troepen. De Duitse infanteriedivisie wordt op diverse plaatsen in de pan gehakt en de diverse eenheden kunnen onderling geen contact meer maken. Ook het regiment van Alfred moet zijn posities opgeven en vlucht richting zuid-westen. Gewonden blijven hulpeloos achter. Vele soldaten worden na de zich in grote paniek voltrekkende terugtocht vermist. Ook Alfred Wolter, wiens laatste positie Rollbahn Thatzki was, keert niet bij de sterk uitgedunde troepen terug. Zijn moeder Greta krijgt het bericht over de vermissing van haar enige kind in haar eentje te verwerken. Haar man Fritz is, na de invasie in Normandië (6 juni 1944), alsnog opgeroepen voor het Duitse leger. Hij wordt al snel krijgsgevangen gemaakt en naar Engeland overgebracht. Zus Diepens, die met Alfred verkering heeft, krijgt na het bericht over zijn vermissing een kapelaan op bezoek die concludeert dat de relatie toch nooit tot een huwelijk had kunnen leiden (Alfred was protestant). Het waren niet de troostende woorden waar het meisje op zat te wachten. Oisterwijkse verrader In Oisterwijk is het gerucht verspreid dat Koos en Theo bij een geallieerd bombardement op een station zijn omgekomen. De Nederlandse SS er Geurts, die (mede)verantwoordelijk is voor het oppakken van Koos en Theo Diepens, is naar Duitsland gevlucht. De Oisterwijkse slager Piet Pennings, als militair in 1945 in Duitsland, komt bij toeval Geurts tegen en herkent hem meteen. Met hulp van sergeant C. van Berkel wordt Geurts naar Oisterwijk teruggebracht. Daar leiden de Binnenlandse Strijdkrachten hem over De Lind in een ijzeren kooi, en het publiek bespot en beschimpt hem. Dorus Diepens, de vader van Koos en Theo, staat Geurts op te wachten en probeert hem vervolgens te slaan, daarbij aangemoedigd door omstanders. Op 15 mei 1945 ziet Geurts kans te ontvluchten uit kamp Vught. Hij wordt bij verstek veroordeeld tot een gevangenisstraf van negen jaren, maar hij zal zijn straf ontlopen door zijn leven te slijten in het Duitse Goch, net over de grens. In een verklaring voor de politie van 17 mei 1945 reageert Dorus Diepens radeloos: Tot op heden zijn mijn beide zoons nog niet uit hun gevangenschap teruggekeerd en het is mij onbekend of zij nog in leven zijn, en waar zij zich eventueel kunnen ophouden. Geen vader van wien zelf 2 zoons zijn weggerukt kan beseffen hoe vreeselijk of dit is. De gedachten aan mijn 2 jongens zijn dag en nacht bij mij. 21 Terugkeer De moeder van Alfred Wolter vlucht begin september 1944 (Dolle Dinsdag) op aandringen van de bezetter en in Oisterwijk woonachtige Rijksduitsers naar Duitsland, hoewel de buren verzekeren dat de vrouw niks te verwijten valt. 22 Haar man Fritz zal zich, na zijn ontslag uit krijgsgevangenschap, bij haar voegen. Koos en Theo slagen erin het noodlot te ontvluchten. Met twee andere gevangenen ontsnappen ze uit de slecht bewaakte marstransporten. Door dagelijks bij een boer te werken komen ze aan voedsel en een slaapplaats. Op een zeker moment stuiten ze op een Duitse tank, de soldaten daarvan Collaborateur Egbertus Gerardus Geurts wordt na de oorlog verdacht van verraad van 25 Oisterwijkers, merendeels jongens die ondergedoken zaten om zo aan de Arbeidsinzet te ontsnappen, waaronder de broers Koos en Theo Diepens. (Bron: Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, dossiernr , BG Den Bosch 2151) inbrabant NUMMER 2 APRIL

11 schieten echter niet, nemen ze ook niet mee, maar gebieden ze slechts een bepaalde richting uit te lopen. Het blijkt de richting te zijn van de Amerikanen, die op 1 april 1945 Paderborn hebben bevrijd. Zes weken moeten Koos en Theo in Paderborn blijven, want er is geen vervoer beschikbaar. Dan mogen ze met de trein naar Maastricht, waar ze door de Nederlandse overheid ontvangen worden met een ontluizingspuit. In de avond van 22 mei 1945 arriveren ze op het Tilburgse station, waar ze herkend worden door een oud-oisterwijkse: Mien van Gestel, die in de stad een café drijft. Vader Dorus komt op de fiets naar Tilburg gereden om zijn zoons op te halen. In Oisterwijk gaat het bericht van hun terugkomst als een lopend vuurtje rond. Bij hun aankomst in het dorp staan ook Marinuske van den Bogaard en Wim van Roessel van voetbalclub Oisterwijk hen op te wachten. Hun eerste vraag is of Koos en Theo bij Oisterwijk willen komen voetballen. Terwijl voor de meeste jongens in het reeds zeven maanden bevrijde Oisterwijk het voetbal al weer het belangrijkste gespreksonderwerp is, komen Koos en Theo doodmoe om uur thuis aan, na ruim anderhalf jaar te zijn getekend door kampen oorlogservaringen. Theo zal zich later melden bij voetbalclub Nevelo, voor Koos hoeft het voetballen na de oorlog niet meer. Van zijn vriend Alfred Wolter zal hij nooit meer iets vernemen. Zus Diepens koestert de aardewerken potjes met teksten, die haar verloofde toestuurde vanuit Rusland, haar hele leven als relikwieën. De Tilburgse paragnost Winando kan haar ook geen zekerheid geven over Alfreds lot. Hij staat, anno 2012, nog steeds op de lange lijst van vermisten. 23 Alfred Wolter met zijn vriendin Zus Diepens, de zuster van Koos. 14 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

12 Alfred Wolter aan het Oostfront. Info Een geannoteerde versie van dit artikel is eerder gepubliceerd in De Kleine Meijerij (jaargang 61 (2010) p ). Tip Een volledig geannoteerde versie van dit artikel is terug te vinden op de websites www. tijdschriftinbrabant.nl en www. thuisinbrabant.nl. inbrabant N U M M E R 2 A P R I L

13 Noten De informatie voor dit artikel komt voornamelijk uit gesprekken met Koos Diepens gevoerd op 28 februari 2003 en 22 september Verder is gebruik gemaakt van de verhoren inzake Rijksduitsers (Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossiers 4 Wilhelm Krieger en 7 Fritz Wolter) en verhoren inzake de bijzondere rechtspleging (Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, dossiernr [BG Den Bosch 2151], Egbertus Gerardus Geurts). Nieuwsblad van het Zuiden, 22 juni Zie voor de komst van Duitse joden naar Oisterwijk: Ad van den Oord, Vervolgd en vergeten. Duitse en Nederlandse joden in Oisterwijk (Oisterwijk 1998). De Lederfabriek Oisterwijk, eigendom van de Joodse firma Adler en Oppenheimer, verschafte veel Duits-Joodse vluchtelingen werk. Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossiers 4 (Wilhelm Krieger) en 18 (Lona Maria Langensteiner). Er waren meerdere WVA s in Nederland, o.a. in Amsterdam, Den Haag, Dordrecht, Groningen, Deventer en Eindhoven. Het Oisterwijkse WVA zou door de bezetter eind september 1944 vanwege het naderen van de geallieerde troepen naar Winterswijk en vervolgens naar Amersfoort verplaatst worden (Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossier 27 (Ludwig Stiehl)). Jan Linthorst, Jan Brunnekreef en de in Oisterwijk ondergedoken neef van Linthorst, de chemicus Jacques Kieft (1920), worden in juli 1944 door de Duitsers gearresteerd vanwege deelname aan het verzet. In augustus 1944 berichten de kranten over een opgelegde boete van gulden aan Saboena door de inspecteur voor de prijsbeheersing te Den Bosch wegens de productie van te duur verkochte slechte en zelfs schadelijke schoensmeer (Het Vaderland, 10 augustus 1944 en Texelsche Courant, 12 augustus 1944). Linthorst en Brunnekreef worden op 19 augustus 1944 door de Duitsers in concentratiekamp Vught vermoord. Kieft overlijdt op 3 mei 1945 in concentratiekamp Neuengamme Ten minste twee andere jongens uit Oisterwijkse Rijksduitse gezinnen wacht hetzelfde lot. Zo moet Alois Gemeicke (februari 1921) op 10 februari 1941 aantreden voor het oostfront. Hij wordt na de oorlog als vermist opgegeven (9 januari 1943) tijdens de slag om Stalingrad. Carl Johann Heinrich Hilgers (München-Gladbach 1 augustus 1912) komt met zijn moeder Francisca Hubertina Thissen in 1919 naar Oisterwijk. Zij was in Duitsland weduwe geworden en gaat inwonen bij haar zwager Jean Hommen, rentmeester en houtvester op de Hondsberg. Na het overlijden van zijn moeder in 1932 zal de jonge Hilgers bij de familie Hommen blijven. Ook hij ontvangt in 1942 een oproep voor de Duitse dienst. Hij besluit te gaan om zijn pleegouders niet in gevaar te brengen. Als radiotelegrafist voor de luchtmacht komt hij aan het oostfront. Hij overleeft de oorlog en keert terug naar Oisterwijk (Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossiers 11 (Maximilianus Gustavus Robertus Geimecke) en 15 (Carl Johann Heinrich Hilgers)). Het infanterieregiment is onderdeel van de 122ste infanteriedivisie, die de bijnaam Greif-division draagt. De Kesselschlacht von Demjansk aan het noordwest-front begint op 8 januari 1942 met een offensief van het Rode Leger waardoor zes Duitse divisies bij Demjansk ingesloten raken. Op 21 april 1942 kan het Duitse leger, na massieve luchtsteun, weer contact maken met de ingesloten troepen, waarvan de laatste eenheden pas in februari 1943 uit de Kessel kunnen wegkomen. Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossier 7 (Fritz Wolter). Landbouwer Wim van Baast wordt op 23 september 1944 door de Duitsers doodgeschoten wanneer hij hulp wil verlenen aan de bemanning van een geallieerde Dakota, die een noodlanding op de Oirschotsedijk moest maken. De Oisterwijkse politie en marechaussee, geassisteerd door de hulppolitie Ommen en aangevuurd door Oisterwijkse collaborateurs, arresteren eind september 1943 drie Oisterwijkse jongeren die zich onttrokken hadden aan de Arbeidsinzet: 16 inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

14 schoenmaker Wilhelmus Henricus Maria Spieringhs (Hilvarenbeek 14 april 1924), lederbewerker Martinus Wilhelmus van Breugel (Oisterwijk 20 mei 1921) en schoenmaker Johannes Wilhelmus Waltherus Mels (Oisterwijk 15 december 1924). Op 1 oktober worden deze drie overgebracht naar het politiebureau in Tilburg en vandaar gaat het op 2 oktober naar Ommen (Regionaal Archief Tilburg, Archief Gemeentepolitie Tilburg, inv.nr. 546, dagen nachtrapporten oktober 1943). Poeleke Otten is de autogaragehouder Josephus Johannes Nicolaas Hubertus Otten (Tilburg 4 mei 1907). Hij en zijn vader Hubertus Otten (Hilvarenbeek 13 november 1873) worden na de oorlog gezuiverd (zie aantekening op geboorteakte van J.J.N.H. Otten Pol Rech [=Politieke Recherche] en verslag van zuiveringsproces voor Tilburgs Tribunaal, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1 juni 1946). Vader Otten was lid van de NSB en NSKK, de zoon leidde het autobedrijf, waarvan de bezetter driftig gebruik maakte. Koos Diepens herinnert zich Poeleke Otten als een man van een jaar of dertig. Dus moet Poeleke Otten die in het Oisterwijkse verslag van het verhoor van Diepens voorkomt J.J.N.H. Otten zijn geweest. Egbertus Gerardus Geurts (Oeffelt 6 november 1901) is voorwerker op het WVA en lid van Schutzwaffe, NSB, NSDAP en SS. De Rijksduitser Krieger (Wiesbaden 16 april 1900) werkt eveneens als voorwerker op het WVA (Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, dossiernr [BG Den Bosch 2151], Egbertus Gerardus Geurts en Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossier 4 (Wilhelm Krieger)). Krieger en Geurts posten bij diverse woningen in Oisterwijk op zoek naar jongens voor de Arbeidsinzet. Zo verklaart NS-ploegbaas Cornelis Johannes Mols (Tilburg 24 december 1894) na de oorlog dat door toedoen van Geurts en Krieger twee van zijn zonen in oktober 1943 een oproep kregen voor de Arbeidsinzet. Schoenmaker Petrus Henricus (Piet) van den Biggelaar (Oisterwijk 23 december 1920) wordt in nacht van 24 op 25 januari 1944 van zijn bed gelicht door de Ommense hulppolitie en zal eveneens in kamp Amersfoort terecht komen De Rijksduitser Karl Schuchmann, Verwalter van de joodse schoenfabriek Van der Heijden, is hiervoor verantwoordelijk (Regionaal Archief Tilburg, Collectie politieke processen tegen Rijksduitsers in Oisterwijk, dossier 4 (Wilhelm Krieger) en dossier 25 (Karl Schuchmann)). Regionaal Archief Tilburg, Archief Gemeentepolitie Tilburg, inv. nr. 546, dag- en nachtrapporten oktober Het kamp wordt op 22 juni 1942 in gebruik genomen als Arbeitseinsatzlager Erika, een justitieel strafkamp om de overvolle gevangenissen te ontlasten. In 1943 wordt Erika een opvoedingskamp, een Arbeitserziehungslager voor landlopers en bedelaars, maar ook voor mensen die zich hadden onttrokken aan de arbeidsplicht in Duitsland. De Oisterwijker Henricus Johannes Zieltjens (Hilversum 23 januari 1912) komt via het Tilburgse hoofdbureau van politie op 13 oktober 1943 eveneens in Ommen aan (Regionaal Archief Tilburg, Archief Gemeentepolitie Tilburg, inv. nr. 546, dag- en nachtrapporten oktober 1943). Kamp Amersfoort (Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort, PDA) doet vanaf 18 augustus 1941 voor de Duitse bezetter dienst als Durchgangslager, als transit-kamp voor uitzending naar Duitsland, maar is ook een werk- en strafkamp. Op 8 maart 1943 wordt het kamp twee maanden gesloten om het te vergroten. De gevangenen gaan tijdelijk naar kamp Vught. Op 17 mei 1943 wordt het kamp heropend onder de naam Erweitertes Polizeigefängnis. De opnamecapaciteit is, in vergelijking met de eerste periode, drastisch vergroot. In deze tweede periode zal de doorstroom van gevangenen als gevolg van de Arbeidsinzet veel groter worden. De reconstructie van de dagen doorgebracht in Ommen en Amersfoort is gebaseerd op het verhoor door de politieke politie Oisterwijk van Koos Diepens op 24 mei 1945 (Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, dossiernr [BG Den Bosch 2151], Egbertus Gerardus Geurts). Koos Diepens meent in gesprekken met hem gevoerd in 2009 dat hij anderhalve maand in Ommen en drie maanden in Amersfoort is verbleven. inbrabant NUMMER 2 APRIL

15 Noten In 1943 is door de Kamp-SS een speciaal commando ingericht voor de handhaving van de orde. Dit Knuppelaars-commando staat ten dienste van de Lager- en Blockältesten. Zij worden door de Kamp-SS verantwoordelijk gehouden voor de interne gang van zaken in het gevangenenkamp. Dit Knuppelaars-commando heeft een slechte reputatie. In gewelddadigheid doen zij niet onder voor de Kamp-SS. Nationaal Archief, Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, dossiernr [BG Den Bosch 2151], Egbertus Gerardus Geurts. Na de bevrijding verblijven nog ongeveer Rijksduitsers in Nederland. In de jaren zal de Nederlandse regering 3500 Rijksduitsers het land uitzetten (zie hierover: Jan Sintmaartensdijk en Yfke Nijland, Operatie Black Tulip. De uitzetting van Duitse burgers na de oorlog (Amsterdam 2009) en Theo Cuijpers, Op weg naar Mariënbosch. De uitwijzing van de familie Stiehl uit Oisterwijk, in Th. Cuijpers e.a., Zorgvolle tijden. Oorlogsjaren in Oisterwijk (Oisterwijk 1991) ). Brief van het Deutsches Rotes Kreuz, Suchdienst München aan auteur, 21 december inbrabant TIJDSCHRIFT VOOR BRABANTS HEEM EN ERFGOED

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam mede mogelijk gemaakt door Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede gefinancieerd met steun van het europees fonds

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam

Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam mede mogelijk gemaakt door Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede gefinancieerd met steun van het europees fonds

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Anne Frank, haar leven

Anne Frank, haar leven Vragen en opdrachten bij: Anne Frank, haar leven Doe meer met Leeslicht! Bij alle boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2

14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2 14 scholieren Quakerschool Eerde vermoord in WO 2 Veertien leerlingen van de Quakerschool Eerde zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) omgekomen. Ze dachten een veilig onderkomen te vinden in

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-11-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-11-1-b Bijlage VMBO-KB 2011 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een mening over het bijzonder onderwijs (rond 1900): Kinderen leren al op jonge

Nadere informatie

Een brief schrijven aan Anne Frank

Een brief schrijven aan Anne Frank Thema: Bestaat vrede? Geschiedenis Belangrijke mensen Anne Frank Moeilijkheid; **** Tijd: *** Juf Yvonne Een brief schrijven aan Anne Frank Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven van Anne Frank.

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

H E R I N N E R I N G S C E N T R U M K A M P W E S T E R B O R K

H E R I N N E R I N G S C E N T R U M K A M P W E S T E R B O R K Het dagboek van Simon Lesmateriaal H E R I N N E R I N G S C E N T R U M K A M P W E S T E R B O R K Het dagboek van Simon Lesmateriaal Dit lesmateriaal hoort bij de strip Het dagboek van Simon en is ontwikkeld

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

Op één voetje en één kleppertje

Op één voetje en één kleppertje Op één voetje en één kleppertje Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal.

Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal. Bastiaan Jan Ader Pastorie NieuwBeerta Geboren 30 december 1909 Gefusilleerd 20 november 1944 - Veenendaal. Bastiaan Jan Ader was een Nederlands-hervormd predikant in Drieborg /Nieuw- Beerta vanaf 1938.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding Anne Frank Huis Boijmans Van Beuningen Corpus reis door de mens Gevangenismuseum...

INHOUD. Inleiding Anne Frank Huis Boijmans Van Beuningen Corpus reis door de mens Gevangenismuseum... INHOUD Inleiding...6 1 Anne Frank Huis...8 2 Boijmans Van Beuningen... 10 3 Corpus reis door de mens... 12 4 Gevangenismuseum... 14 5 Beeld en Geluid... 16 6 Museon... 18 7 Museum of the Image, MOTI...

Nadere informatie

Echt vrij waren we niet

Echt vrij waren we niet Echt vrij waren we niet Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Over de Maas. Het oorlogsverhaal van de 15-jarige Harrie Bloemen. Harrie Bloemen

Over de Maas. Het oorlogsverhaal van de 15-jarige Harrie Bloemen. Harrie Bloemen Voor Fritz - 1 - - 2 - Over de Maas Het oorlogsverhaal van de 15-jarige Harrie Bloemen Harrie Bloemen - 3 - - 4 - Harrie bij de resten van een ontplofte nevelwerper raket, lente 1946 in de achtertuin -

Nadere informatie

Kinderen zonder papieren

Kinderen zonder papieren VPM VPM Kinderen zonder papieren Je ziet het bijna elke dag op de tv of in de krant: beelden van landen in oorlog, mensen in armoede. Op zoek naar een betere plaats om te leven, slaan ze op de vlucht.

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R

L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R L E S B R I E F B O V E N B O U W B A S I S O N D E R W I J S Op de weg van Liesel Aussen L E E R W I N S C H O T E N W E S T E R B O R K V U G H T W E S T E R B O R K S O B I B O R Op deze foto zie je

Nadere informatie

WERKBLAD CARLA VEFFER

WERKBLAD CARLA VEFFER WERKBLAD CARLA VEFFER Bron 1. foto Carla met neefje en tante Carla Veffer is geboren op 23 april 1928. De foto is genomen in 1940. Hoe oud is Carla op deze foto? of.. In februari 1943 komt Carla samen

Nadere informatie

Het huwelijk van Riet Naaijkens en Toon Beerens

Het huwelijk van Riet Naaijkens en Toon Beerens Het huwelijk van Riet Naaijkens en Toon Beerens Op maandag 22 september 1941 vindt het burgerlijk huwelijk plaats. Een dag daarna, op dinsdag 23 september 1941, de kerkelijke inzegening. Op de kermis in

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

N O V E M B E R

N O V E M B E R A L G E M E E N De is ontwikkeld om tussendoor of als start van een les uit te voeren. Het is een korte opdracht waarbij leerlingen en wellicht ook uzelf worden geïnspireerd om met (een onderdeel van de)

Nadere informatie

Lesidee: Oorlog en verzet

Lesidee: Oorlog en verzet Lesidee: Oorlog en verzet Tussen 1940 en 1945 was Nederland bezet door Duitse troepen. Die waren in de nacht van 9 op 10 mei 1940 in opdracht van Adolf Hitler het land binnengevallen. Het Nederlandse leger

Nadere informatie

Dilemmatest vroeger en nu

Dilemmatest vroeger en nu Dilemmatest vroeger en nu 2015 Lieneke Westerink ONCE Erfgoededucatie Dilemma 1 Je hebt morgen een topotoets en je moet leren. Je hebt je ouders beloofd dat je gaat leren, maar dan komt er een vriend online:

Nadere informatie

Anne Frank. 1. Het leven van Anne Frank

Anne Frank. 1. Het leven van Anne Frank Anne Frank 1. Het leven van Anne Frank Anne Frank ( haar echte naam is Anneliese Maria Frank ) was een joods meisje, dat op 12 juni 1929 in Duitsland geboren wordt. Ze heeft een oudere zus Margot Frank,

Nadere informatie

J A N U A R I

J A N U A R I A L G E M E E N De is ontwikkeld om tussendoor of als start van een les uit te voeren. Het is een korte opdracht waarbij leerlingen en wellicht ook uzelf worden geïnspireerd om met (een onderdeel van de)

Nadere informatie

Союз СоветскихСоциалистических Республик

Союз СоветскихСоциалистических Республик Союз СоветскихСоциалистических Республик SojoezSovjetskichSotsialistitsjeskichRespoeblik http://www.youtube.com/watch?v=hle4inigsee&feature=related De Romanovs De Romanov familie komt in 16313 aan de macht

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans

Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog. Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lesbrief bij het boek Kiezen in de oorlog Marte Jongbloed Roelof van der Schans Lees dit boek lekker rustig door. Beantwoord iedere keer als je een hoofdstuk uitgelezen hebt de vragen die bij dat hoofdstuk

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

1.Het leven van Anne Frank

1.Het leven van Anne Frank 1.Het leven van Anne Frank Anne Frank( haar echte naam is Anneliese Maria Frank) was een joodse meisje,dat op 12 juni 1929 in duitsland Op 13 maart 1933 zijn er verkiezingen in Duitsland, waarbij de Nazi

Nadere informatie

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog Wereldoorlogen en Holocaust LES 1 LEVEN IN DE OORLOG JE LEERT wat er in het begin van de Tweede Wereldoorlog gebeurt; wat er verandert in het dagelijks leven van de mensen; wat de mensen doen bij een luchtalarm.

Nadere informatie

Bronnen Noem een bron uit de tijd van de wereldoorlogen. Moet op het kaartje staan. Ooggetuigen Voedselbon Monument Museum Oorlogsgraven Filmbeelden

Bronnen Noem een bron uit de tijd van de wereldoorlogen. Moet op het kaartje staan. Ooggetuigen Voedselbon Monument Museum Oorlogsgraven Filmbeelden Bronnen Noem een bron uit de tijd van de wereldoorlogen. Moet op het kaartje staan. Ooggetuigen Voedselbon Monument Museum Oorlogsgraven Filmbeelden Bronnen Noem een museum uit die tijd. Openluchtmuseum

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

WERKBLAD CARLA VEFFER

WERKBLAD CARLA VEFFER WERKBLAD CARLA VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Carla met neefje en tante Gebruik www.joodsmonument.nl voor achtergrondinformatie.

Nadere informatie

De tijd die ik nooit meer

De tijd die ik nooit meer De tijd die ik nooit meer vergeet Jan Smit uit eigen pen deel 3 De Stiep Educatief De tijd die ik nooit meer vergeet De schrijver die blij is dat hij iets kan lezen en schrijven, vertelt over zijn jeugd.

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Dit boekje is van. Doodgewone Helden

Dit boekje is van. Doodgewone Helden Dit boekje is van Doodgewone Helden Echte helden! Je kent ze misschien wel van tv. Ze kunnen vliegen, ze kunnen mensen redden uit brandende gebouwen en ze vechten tegen slechteriken. Iedereen heeft zo

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Nederland vóór de Tweede Wereldoorlog

Nederland vóór de Tweede Wereldoorlog Nederland vóór de Tweede Wereldoorlog Anders Nederland ziet er voor de Tweede Wereldoorlog heel anders uit dan nu. Er wonen maar 9 miljoen mensen. Er bestaan nog geen tv, computer, supermarkt of mobiele

Nadere informatie

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951 Leven in veiligheid Niemand laat zonder reden zijn familie, vrienden en bezittingen achter. Vluchtelingen kunnen niet anders. De situatie in hun eigen land is te gevaarlijk om er te blijven. Ze vluchten

Nadere informatie

Tweede Wereld Oorlog. Xavi van der Linden. 22 mei 2OI2 Groep 8A. Tekening; Bombardement van Rotterdam

Tweede Wereld Oorlog. Xavi van der Linden. 22 mei 2OI2 Groep 8A. Tekening; Bombardement van Rotterdam Tweede Wereld Oorlog Xavi van der Linden 22 mei 2OI2 Groep 8A Tekening; Bombardement van Rotterdam Inleiding Dit is mijn tweede werkstuk in groep 8. Voor dit werkstuk mag je geen eigen onderwerp kiezen,

Nadere informatie

Projectthema: De verhalenkoffer Les 1 Groeten van Leo Voorbereiding Lesdoelen Achtergrondinformatie Extra s Filmpjes Lesdoelen op het digibord

Projectthema: De verhalenkoffer Les 1 Groeten van Leo Voorbereiding Lesdoelen Achtergrondinformatie Extra s Filmpjes Lesdoelen op het digibord Voorbereiding Lesdoelen Achtergrondinformatie Extra s Knip de Mix en matchkaartjes uit (zie de laatste pagina van deze lesvoorbereiding). Zorg ervoor dat complete setjes worden uitgedeeld, anders is er

Nadere informatie

LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER

LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER RAALTE LUCHTVERKEER Luchtverkeer (vliegtuigcrashes & bombardementen) Inleiding Vliegtuigen werden zowel door de Duitse bezetters

Nadere informatie

Mevr. Habets-Abrahams

Mevr. Habets-Abrahams NIEUWSBRIEF Nr.24-4 e JAARGANG uitgave nr.6 van 2015 opmaak: oktober 2015 info@heemkunde-margraten.nl www.heemkunde-margraten.nl Verenigingslokaal: Rijksweg 68 Margraten (naast feestzaal het Kroontje en

Nadere informatie

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot,

Daags nadat Momgomery's troepen over de Rijn waren, stak Church.1i de rivier over in een Amerikaanse stormboot, 23g2.. passeerden vanmiddag veel bommenwerpers en jagers in oostelijke richting. Vanavond naar Simonse geweest. Toen ik terug naar huis ging en nog maar juist de poort uit was, hoorde ik opeens iets, alsof

Nadere informatie

Geschiedenis Tweede Wereldoorlog groep 8

Geschiedenis Tweede Wereldoorlog groep 8 Film 1 Gewapend verzet Gewapend verzet duurt 19:42 minuten en is aflevering 7 uit de serie: 13 in de oorlog: http://13indeoorlog.nps.nl/uitzending7.html. In de Tweede Wereldoorlog was er ook verzet tegen

Nadere informatie

Bernhardkazerne en Kamp Amersfoort

Bernhardkazerne en Kamp Amersfoort Bernhardkazerne en Kamp Amersfoort Aan mij weer de eer om een stukkie te schrijven over ons uitje naar Amersfoort. Deze keer hadden we een toer gepland naar het Tankmuseum op de Bernhardkazerne in Amersfoort

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog LI_07 Er is veel volk op de dorpsplaats samengekomen en overal hangen vlaggen. Niemand is aan het werken. Het is waarschijnlijk zondag, en mooi

Nadere informatie

Kinder - slacht offers

Kinder - slacht offers Kinderslacht offers Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland

Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland Hoofdstuk 3 Na de WOI vluchtte de keizer naar Nederland Waarom NL? Nederland was een neutraal land. Bleef in NL tot aan zijn dood. Vrede van Versailles Vs, Eng, Fra winnaars. Duitsland als enige schuldig

Nadere informatie

Brandaan Dilemma s groep 8 Mijn Malmberg

Brandaan Dilemma s groep 8 Mijn Malmberg Dilemma s Pag. Inleiding 2 1 Neem je een onderduiker in huis? 3 2 Geef je de vader van je beste vriendin aan? 4 3 Respecteer je de keuze van je zus als dat menslevens in gevaar brengt? 5 4 Vertel je over

Nadere informatie

1 Op de vlucht. vluchtelingen. Omdat er in Engeland geen oorlog was. Er is een vliegtuig neergestort op de stad en er zijn een paar bommen gevallen

1 Op de vlucht. vluchtelingen. Omdat er in Engeland geen oorlog was. Er is een vliegtuig neergestort op de stad en er zijn een paar bommen gevallen les 1 Op de vlucht 1 Wanneer speelt het verhaal zich af? Op 10 mei 1940 In de eerste dagen van de oorlog. In het midden van de oorlog Aan het eind van de oorlog 2 Waaruit blijkt dat Vlissingen in het begin

Nadere informatie

G E S C H I E D E N I S

G E S C H I E D E N I S M o n a Pa r s o n s e n We n d e l i e n v a n B o e t z e l a e r O o r l o g s v e r - w e r k i n g i n B e l g Een miljonaire en een barones in het verzet Door Max van den Berg Mona Parsons werd op

Nadere informatie

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG RUMBEKE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog RUM_02 Koetsen en karren over de kasseien van de vooroorlogse Rumbeeksesteenweg. De straat loopt recht op de mooie, fiere kerktoren. 31 juli 1914:

Nadere informatie

Wereldoorlog 2: naar het einde van de oorlog (les 06 6des) Geschiedenis 6MEVO-6EM-6EI-6IW VTI Kontich

Wereldoorlog 2: naar het einde van de oorlog (les 06 6des) Geschiedenis 6MEVO-6EM-6EI-6IW VTI Kontich Wereldoorlog 2: naar het einde van de oorlog (les 06 6des) Geschiedenis 6MEVO-6EM-6EI-6IW --- www.degeschiedenisles.com --- VTI Kontich => Na El Alamein, Stalingrad en Midway werden de Asmogendheden (Duitsland,

Nadere informatie

Wie is verantwoordelijk?

Wie is verantwoordelijk? Wie is verantwoordelijk? Anne Frank is vervolgd omdat zij joods was. Zij is één van de zes miljoen joden die in de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Zonder hulp van anderen had Adolf Hitler nooit zoveel

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Welkom in Caddum Mijn vrienden heten Henk en Gijs. De achternaam van Henk is Van Brakel. Maar iedereen noemt hem Henk van Henk en Aartje. Dus Henk zij

Welkom in Caddum Mijn vrienden heten Henk en Gijs. De achternaam van Henk is Van Brakel. Maar iedereen noemt hem Henk van Henk en Aartje. Dus Henk zij Inleiding Vroeger woonde ik in Caddum. Ik ben daar niet geboren. Maar ik woon daar vanaf mijn derde jaar. Caddum is een klein dorp op de Veluwe. Echt een boerendorp. De meeste mensen in het dorp zijn boer.

Nadere informatie

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen

Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen Hannes van Gelderen Dienstplichtig soldaat bij 1 e sectie 1-II-8 R.I. en slapie van Evert Hoksbergen Evert slaapt voor eeuwig op de Grebbeberg, rij 7 graf nummer 37. Tijdens de mobilisatie in augustus

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945

Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945 Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945 Hij was een in Oostenrijk geboren Duits politicus en de leider van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Hij was

Nadere informatie

2e Wereldoorlog verslag Verslag over de 2e Wereldoorlog. Jeroen de Wit Werkstuk Basisschool 2012

2e Wereldoorlog verslag Verslag over de 2e Wereldoorlog. Jeroen de Wit Werkstuk Basisschool 2012 2e Wereldoorlog verslag Verslag over de 2e Wereldoorlog Jeroen de Wit Werkstuk Basisschool 2012 Foto zelf gemaakt in herdenkingskamp Westerbork. Carnavalsvakantie 2012 Inhoudsopgave Voorwoord! 2 Ontstaan

Nadere informatie

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de gemeente in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat. De volgende dag al moeten de dienstplichtigen

Nadere informatie

WERKBLAD KITTY WURMS

WERKBLAD KITTY WURMS WERKBLAD KITTY WURMS Bron 1. foto Kitty Kitty Wurms is geboren op 4 oktober 1923. Deze foto is gemaakt na de oorlog, in 1945. Hoe oud is Kitty op deze foto?... Er zijn geen foto s meer van Kitty op een

Nadere informatie

2000 WOORDEN EN 200 BEELDEN

2000 WOORDEN EN 200 BEELDEN 2000 WOORDEN EN 200 BEELDEN Vervolging en deportatie van de Joden in Nederland 1940-1945 Een korte virtuele rondgang door de tentoonstelling in het Nederlands paviljoen in Auschwitz http://www.auschwitz.nl/paviljoen

Nadere informatie

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen

Toetsvragen geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 9 Toetsvragen Tijdvak 9 Toetsvragen 1 De Eerste Wereldoorlog brak uit naar aanleiding van een moordaanslag in Serajewo. Maar lang daarvoor groeiden er al tegenstellingen waarbij steeds meer landen werden betrokken.

Nadere informatie

WERKBLAD LOTTY VEFFER

WERKBLAD LOTTY VEFFER WERKBLAD LOTTY VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Lotty Lotty Veffer is geboren op 10 juli 1921. Deze foto komt uit 1940.

Nadere informatie

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 Geachte dames en heren, lieve familie en vrienden, Op 12 april 1945 was ik hier ook. Ik ben Eva Weyl en was toen bijna 10 jaar. Ik herinner mij de bevrijding heel goed;

Nadere informatie

WILLEM VAN HANEGEM Een voetballer die veel verdriet had door Auke Kok

WILLEM VAN HANEGEM Een voetballer die veel verdriet had door Auke Kok WILLEM VAN HANEGEM Een voetballer die veel verdriet had door Auke Kok WILLEM VAN HANEGEM Geboren: 1944, Breskens Toptijd: 1962-1983 Clubs: Velox, Xerxes, Feyenoord, AZ 67, Chicago Sting, FC Utrecht Positie

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Café Kerkemeijer te Rekken

Café Kerkemeijer te Rekken -17- Café Kerkemeijer te Rekken Inleiding Café Kerkemeijer, aan de Rekkenseweg te Rekken, is in de gehele regio een bekende locatie en één om wat voor bijeenkomst dan ook te houden. Iedereen in Rekken

Nadere informatie