Parels van geletterdheid

Transcriptie

1 Parels van geletterdheid 2008 Goede voorbeelden uit de praktijk CINOP, s-hertogenbosch, 2008

2 Colofon Titel: Parels van geletterdheid 2008 : Goede voorbeelden uit de praktijk Samenstelling en redactie: Ieteke Bos, Rita van Eck en Piet Litjens Vormgeving: Evert van de Biezen Bestelnummer: A00474 Bestellen via: [email protected] Uitgave: CINOP, s-hertogenbosch Augustus 2008 CINOP 2008 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. ISBN Postbus BP s-hertogenbosch Tel: Fax: EvdB-A00474/080828

3 Voorwoord De Week van de Alfabetisering 2008 heeft als thema Geletterdheid raakt ons allemaal. Van 8 september tot en met 13 september wordt op diverse plaatsen, door verschillende organisaties activiteiten georganiseerd om het thema laaggeletterdheid onder de aandacht te brengen. Waarom zoveel aandacht voor geletterdheid? Iedereen is toch op school geweest? wordt er vaak gezegd. Nog steeds rust er een taboe op laaggeletterdheid. Vele autochtone Nederlanders hebben moeite met lezen en schrijven. Het is voor zo n anderhalf miljoen mensen moeilijk een formulier in te vullen, een verjaarskaartje te schrijven, een gebruiksaanwijzing voor een apparaat of een recept te lezen. In onze samenleving is het een eerste vereiste, dat iedereen kan lezen, schrijven en rekenen. Het is belangrijk voor iedereen om mee te kunnen doen en niet aan de zijlijn te hoeven staan. Dit geldt voor werk, vrijwilligerswerk, sociale contacten enzovoort. Gelukkig is er de laatste jaren een kentering ten goede rond het taboe laaggeletterdheid. Steeds meer initiatieven worden ontplooid om de laaggeletterdheid te bestrijden: in het onderwijs, door werkgevers en overheden, door consultatiebureaus, bibliotheken, woningbouwverenigingen en vele andere instanties. Het landelijk Aanvalsplan Laaggeletterdheid , dat CINOP, Stichting Lezen & Schrijven en Stichting Expertisecentrum ETV.nl uitvoeren in opdracht van het ministerie van OCW begint zijn vruchten af te werpen. Overal kun je goede initiatieven zien, waardoor mensen met plezier leren lezen en schrijven. In de Parels van Geletterdheid 2008 vindt u goede praktijkvoorbeelden van de aanpak van laaggeletterdheid op lokaal, regionaal en landelijk niveau. Het merendeel is genomineerd

4 voor de Nationale Alfabetiseringsprijzen 2008, een vijftal ervan is bekroond. Wellicht brengen deze parels u op een idee om zelf in uw omgeving: op het werk, op het sportveld, op uw hobbyclub of anderszins laaggeletterden te vinden en te enthousiasmeren tot het leren Lezen en Schrijven: Geletterdheid raakt ons allemaal. Uw idee kan een parel zijn, die volgend jaar genomineerd en bekroond kan worden bij de Nationale Alfabetiseringsprijzen Ik wens u veel succes toe. Rita van Eck Programmamanager Laaggeletterdheid CINOP

5 Inhoudsopgave LEZEN EN SCHRIJVEN OP DE WERKVLOER Aanvalsplan Laaggeletterdheid 3 SAB CATERING Taal doe je samen 7 PCM Uitgevers LEZEN EN SCHRIJVEN IN DE VOLWASSENENEDUCATIE Lezen en schrijven voor dak- en thuislozen 15 Albeda College Kijken en Kiezen Plus 19 Loco Tender LEESBEVORDERING Makkelijk Lezen Plein 25 Stadsbibliotheek Haarlem Leeslicht 29 Stichting Lezen & Schrijven Leeskr8! 33 Bibliotheken van de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht

6 INITIEEL ONDERWIJS Voorlezen in het vmbo 41 Kinderboekenweb De Delftse Boekenbende 45 Stichting De Delftse Boekenbende TABOEDOORBREKING, WERVING EN TOELEIDING Zelf kunnen 53 ROC van Amsterdam/Kenniscentrum Alfabetisering Nederlandssprekenden (KAN) Lees en Schrijf! Taal op je werk 59 Stichting Expertisecentrum ETV.nl Weer Leren Loket Veldhoven 65 Ster College/ROC Eindhoven Nieuwe mogelijkheden met nieuwe media 69 Stichting Expertisecentrum ETV.nl

7 LEZEN EN SCHRIJVEN OP DE WERKVLOER

8 2

9 Aanvalsplan Laaggeletterdheid Taboedoorbreking en scholing van laaggeletterden bij SAB CATERING

10 Het project Aanvalsplan Laaggeletterdheid bij SAB CATERING zet zich op twee manieren in om laaggeletterdheid te bestrijden. Enerzijds werkt men aan taboedoorbreking door het onderwerp bespreekbaar te maken onder de eigen medewerkers: laaggeletterde werknemers wordt scholing aangeboden om hun taalvaardigheid te verbeteren. Anderzijds zet SAB CATERING zich in door bekendheid te geven aan het onderwerp binnen haar grote netwerk van zo n 300 cateringlocaties en opdrachtgevers. 4 KORTE BESCHRIJVING SAB CATERING verzorgt momenteel voor 300 cateringlocaties de lunchvoorziening. Dit zijn zeer uiteenlopende bedrijven van huisvuilcentrales tot advocatenkantoren en overheden. Door laaggeletterdheid binnen het gehele netwerk onder de aandacht te brengen wordt een grote groep bereikt, met het doel om het taboe van laaggeletterdheid te doorbreken en ondersteuning te verlenen aan mensen, voor wie goed lezen en schrijven niet zo vanzelfsprekend is. Binnen de catering neemt het lezen en schrijven een steeds belangrijkere rol in. Bijvoorbeeld bij het samenstellen van de menu s, het bijhouden van de HACCP (hygiëne) lijsten en het voeren van een steeds

11 Zomer/Najaar 2008 NEEM MEE DeliciousDelivery.nl Lodewijk van Eigen Huis & Tuin Gorillatour in Uganda uitgebreidere administratie op de computer. Behalve het bereiden van de lunch zijn dit ook dagelijks terugkerende werkzaamheden: goed kunnen lezen en schrijven is dus heel belangrijk. AANPAK SAB CATERING werkt samen met roc s door het hele land, waardoor medewerkers in hun eigen regio een opleiding kunnen volgen. Er wordt nauw samengewerkt met opdrachtgevers, zoals overheden, sociale verzekeringsbanken en onderwijsinstellingen, om binnen die organisaties het onderwerp laaggeletterdheid op de agenda te zetten. Uiteraard is deze samenwerking een belangrijk platform om zoveel mogelijk mensen te bereiken. SAB CATERING probeert via de brancheorganisatie van de catering (Veneca) aandacht te vragen voor laaggeletterdheid. Op die manier wil men andere cateraars bekend maken met het probleem en stimuleren om ook iets te doen. In dit project wordt dus op twee manieren ingezet op de bestrijding van laaggeletterdheid: via de klant en onder eigen medewerkers. Dat gebeurt op allerlei manieren, zoals een presentatie tijdens de regiobijeenkomsten, posteracties op cateringlocaties tijdens de landelijke Boekenweek, in de SABasics (voor lunchgasten), aandacht voor laaggeletterdheid in de nieuwsbrief die gericht is aan alle 800 medewerkers van SAB CATERING. Buiten koken Nicolien Sauerbreij Nieuw belevingsconcept WAT HEEFT HET OPGELEVERD? De positieve aandacht van SAB CATERING heeft ertoe geleid dat diverse medewerkers informatie hebben aangevraagd over taalscholing. Nieuwe medewerkers krijgen tijdens de aannamegesprekken informatie over laaggeletterdheid en hun scholingsbehoefte wordt geïnventariseerd. Zeven medewerkers hebben zich via SAB CATERING opge- Unieke lunchroom in Alphen Er op uit in Nederland Winter/Voorjaar 2008 NEEM MEE Stichting Lezen & Schrijven Hollandse kaas uit Marokko Thee grenzeloos lekker Chinatown in Holland Najaar 2007 NEEM MEE 5

12 geven voor een Nederlandse taalcursus bij het roc; een aantal hebben al een diploma of certificaat behaald. Deelname aan deze cursussen wordt geheel vergoed door SAB CATE- RING. Een van de deelnemers speelt een hoofdrol in de serie Lees en Schrijf! Taal op je werk. Zowel intern als extern is het onderwerp laaggeletterdheid bespreekbaar geworden en is het taboe voor een groot deel doorbroken. Hierdoor is voor de medewerkers de drempel om scholing te gaan volgen lager geworden. CONTACT B. (Bert) Jonasse SAB CATERING B.V

13 Taal doe je samen Kennisdeling tussen PCM Uitgevers en het Kenniscentrum Alfabetisering Nederlandssprekenden (KAN)

14 Lezen en schrijven is het dagelijks brood van PCM Uitgevers. Er is veel kennis en ervaring in huis om een steentje bij te dragen aan de aanpak van laaggeletterdheid. PCM Uitgevers doet dit al enkele jaren door een financiële bijdrage aan de Stichting Lezen & Schrijven. De kennis van de PCM-medewerkers wordt ook ingezet ten gunste van laaggeletterde roc-cursisten en laaggeletterde werknemers van PCM Uitgevers; zij worden geschoold in het lezen en schrijven. KORTE BESCHRIJVING Uit de samenwerking tussen het ROC van Amsterdam en PCM Uitgevers is een mooi project ontstaan, dat verder gaat dan alleen leesen schrijfonderwijs voor laaggeletterden. Het doel van het project is om de expertise van medewerkers van PCM Uitgevers binnen het roc te benutten voor aanvullende begeleiding in het onderwijs aan volwassen laaggeletterden. Door aandacht te besteden aan verschillende aspecten van kranten en boeken, 8

15 zoals een workshop door redacteuren, wordt de samenwerking concreet. Laaggeletterden krijgen begeleiding bij het praktisch toepassen van opgedane lees- en schrijfvaardigheden. Hierdoor wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan het verlagen van de drempel om deze in het dagelijks leven te gaan gebruiken. Door de enthousiaste samenwerking met professionele medewerkers van PCM Uitgevers worden cursisten gestimuleerd en groeit hun zelfvertrouwen zienderogen. AANPAK PCM Uitgevers werkt samen met roc s in de buurt van de bedrijfslocaties. Het gaat hierbij om het ROC van Amsterdam/KAN, de vestiging Joke Smit en ROC Zadkine. Verder zijn er verschillende werkmaatschappijen van PCM Uitgevers bij de samenwerking betrokken. Zo worden laaggeletterde medewerkers van het Distributiebedrijf en Grafisch Bedrijf Amsterdam geschoold en bieden medewerkers van PCM Uitgevers zich aan als vrijwilliger. PCM Uitgevers heeft eft de vrijwilligers aangeboden aan an het ROC van Amsterdam en ROC Zadkine. Zij bieden tijdens de lessen s hulp bij vragen waar ar docenten niet aan toeinzekomen. Door de van een speciaal aan-angestelde projectmedewerker is het gelukt om medewerkers van PCM Uitgevers enthousiast te maken voor dit project. Met beperkte financiële middelen, door intensieve eve contacten met de kranten en boekenuitgeverijen erijen en intensieve communicatie zijn medewerkers geënthousiasmeerd. 9

16 10

17 WAT HEEFT HET OPGELEVERD? De uitwisseling tussen PCM Uitgevers en de deelnemers van de roc s heeft veel opgeleverd, zowel op het gebied van scholing als voor taboedoorbreking. Medewerkers van het Grafisch Bedrijf Amsterdam en Distributeurs krijgen passend lees- en schrijfonderwijs. Vrijwilligers van PCM Uitgevers helpen deelnemers van het KAN bij het maken van een schoolkrant en het bijhouden van websites als en en het schrijven van publicaties voor het personeelsblad van het roc. Cursisten maken kennis met echte dagbladen en krijgen rondleidingen in de drukkerij om inzicht te krijgen in het productieproces. De PCM vrijwilligers hebben veel geleerd over de problematiek rond laaggeletterdheid. Met hun enthousiasme zijn zij nu binnen PCM Uitgevers ambassadeur voor de samenwerking met het roc en kan PCM Uitgevers meer vrijwilligers werven. TIPS Maak iemand binnen het bedrijf vrij om een project van de grond te trekken. Dit moet een doener zijn die een goed netwerk heeft of opbouwt, die mensen enthousiasmeert en activiteiten organiseert. CONTACT C. (Claudia) van Tunen PCM Uitgevers [email protected] 11

18 12

19 LEZEN EN SCHRIJVEN IN DE VOLWASSENENEDUCATIE

20 14

21 Lezen en schrijven voor dak- en thuislozen Kansarme mannen en vrouwen weer laten participeren in de Rotterdamse samenleving

22 Het Albeda College heeft een alfabetiseringsproject voor dak- en thuislozen opgestart. Met dit project wil men kansarme mannen en vrouwen weer laten participeren in de Rotterdamse samenleving. Daarbij wordt uitgegaan van zelfredzaamheid in de eigen omgeving van de cursist. Er wordt gewerkt aan competenties die een dak- en thuisloze in het dagelijkse leven nodig heeft. KORTE BESCHRIJVING Het project Lezen en schrijven voor dak- en thuislozen is het eerste initiatief voor deze zeer bijzondere doelgroep. Het initiatief is genomen door de cliëntenraad van het Centrum voor Dienstverlening, dus echt van de mensen voor de mensen. Het doel van het project is om laaggeletterde kandidaten in hun eigen omgeving aan competenties te laten werken, die zij nodig hebben in hun dagelijkse leven. Op deze manier gaan voorheen kansarme mannen en vrouwen weer participeren in de Rotterdamse samenleving. Het project is in zeer korte tijd van de grond gekomen en het is nu al duidelijk dat dit project een uitstraling gaat hebben naar andere mensen in dezelfde situatie. In Rotterdam, maar hopelijk ook daarbuiten. 16

23 AANPAK In dit project wordt samengewerkt door het Albeda College, Sozawe Rotterdam CVD (Centrum voor Dienstverlening) en het Leger des Heils. De werving van cursisten wordt gedaan door deze samenwerkende partijen. Dak- en thuislozen kunnen zich gratis opgeven voor de cursus Beter leren lezen en schrijven of de cursus Beter leren lezen en schrijven en kennismaken met de computer. De cursussen duren 20 weken en na afloop van elke les kunnen de cursisten gratis een hapje eten. De maaltijd wordt betaald door de samenwerkende partijen en dit blijkt een goede stimulans te zijn om elke week naar de les komen. Het programma van de cursus is in nauwe samenwerking met de cursisten tot stand gekomen. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Van de 40 deelnemers is maar een klein deel uitgevallen. Aanvankelijk was met veel uitval rekening gehouden, maar het enthousiasme onder de deelnemers bleek groot. De 32 cursisten die met succes de cursus hebben doorlopen, ontvingen een persoonlijke felicitatiebrief van Prinses Laurentien. De succesvolle uitvoer van de eerste ronde cursussen heeft geleid tot voldoende expertise om ook in de toekomst de grote groep dak- 17

24 en thuislozen goed te bedienen. De samenwerking tussen de partijen is uitstekend verlopen en dit betekent in de ketenaanpak dat dit een positieve ervaring is die vaker gebruikt kan worden voor andere trajecten. CONTACT C. (Carla) Chappell Albeda College

25 Kijken en Kiezen Plus Leren lezen en schrijven met pictogrammen

26 Kijken en Kiezen Plus is een digitale productie van Loco Tender die volwassenen stap voor stap meeneemt in de wereld van het schrift en de Nederlandse taal. De gebruiker leert rechtstreeks de betekenis van de tekst, de klank en de in ons land gebruikelijke leesrichting. Daarbij wordt gebruik gemaakt van pictogrammen. KORTE BESCHRIJVING Kijken en Kiezen Plus is gericht op leesonderwijs aan vooral allochtonen, maar ook geschikt voor autochtonen en is gebaseerd op Kijken en Kiezen. Dit is een digitaal leesspel dat de spelers stap voor stap inleidt in de wereld van het schrift. Vanaf het herkennen van pictosymbolen tot het kunnen lezen van eenlettergrepige woorden, met een uitstapje op het eind van het spel naar een aantal nuttige signaalwoorden van meer dan een lettergreep. Automatisch leert men het leesproces op de juiste manier aan te pakken: eerst kijken, dan kiezen. Uiteindelijk kan de gebruiker eenvoudige zinnen en een aantal nuttige meerlettergrepige woorden lezen. Het stijgen in moeilijkheidsgraad gaat in kleine stapjes, waardoor de speler nauwelijks merkt dat het lezen steeds moeilijker wordt. Eenvoud en variatie in de herhaling zorgen ervoor dat de speler veel oefenstof krijgt en het spel toch leuk blijft vinden. Het is nooit te moeilijk, omdat de speler altijd stemhulp kan vragen. Kijken en Kiezen Plus kan ook gebruikt worden voor het verrijken van de woordenschat. 20

27 Kijken en Kiezen Plus heeft een leerlingvolgsysteem, waarin de voortgang wordt geregistreerd en een programma per leerling kan worden samengesteld. AANPAK De versie voor het speciaal onderwijs (Kijken en Kiezen) is ontwikkeld met behulp van een sponsorbijdrage. Gebruik van Kijken en Kiezen wordt gestimuleerd door promotie op de website en het aanbieden van studiedagen. Dit gaat Loco Tender ook voor de Plusversie doen. In het project is samengewerkt door Stichting Knowblesse, Uitgeverij Jongbloed en de Noaber Foundation. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Meer dan 200 scholen gebruiken inmiddels de versie Kijken en Kiezen. Enkele honderden leerkrachten hebben de studiedagen gevolgd. Loco Tender wil dit ook voor de volwasseneneducatie gaan doen. CONTACT H. (Henk) Ten Cate Loco Tender

28 22

29 LEESBEVORDERING

30 24

31 Makkelijk Lezen Plein Landelijk een begrip in alle openbare bibliotheken

32 Stadbibliotheek Haarlem timmert al een aantal jaren stevig aan de weg met een succesvol en toegankelijk concept: het Makkelijk Lezen Plein. Het Makkelijk Lezen Plein is een fysieke plaats in de bibliotheek waar kinderen met leesproblemen door inzet van de juiste middelen geprikkeld worden om te lezen. Inmiddels is het Makkelijk Lezen Plein een begrip met een bijna landelijke dekking. Genoeg redenen om dit concept in het zonnetje te zetten. KORTE BESCHRIJVING Bibliotheken bezitten een schat aan gedrukte, visuele en auditieve informatie. Informatie die ook voor de zwakkere lezers beschikbaar moet kunnen zijn. Het Makkelijk Lezen Plein maakt deze informatie toegankelijk voor de zwakkere lezers, zodat ook zij zelfredzaam zijn. Het plein werd in het leven geroepen voor kinderen van 8 tot 13 jaar met dyslexie, een concentratiestoornis, een taalontwikkelingsachterstand of een auditieve, visuele of verstandelijke beperking. Inmiddels is het initiatief uitgegroeid tot een project met benaderingen voor uiteenlopende doelgroepen, voor jong en oud! AANPAK Het Makkelijk Lezen Plein is niet alleen een verzameling informatie. Ouders en leerkrachten kunnen hier ook terecht voor handvatten en tips om hun kinderen en leerlingen te stimuleren om te lezen. Daarnaast is er een website waarop kinderen en jongeren met een leesprobleem elkaar tips kunnen geven 26

33 en ervaringen kunnen uitwisselen op het gebied van lezen. Voor ouders, leerkrachten en bibliotheken biedt de website advies en feedback op het gebied van leesbevordering. Ook is het Kenniscentrum Makkelijk Lezen Plein opgericht. Dit kenniscentrum biedt Openbare Bibliotheken ondersteuning in het opzetten van gelijksoortige projecten. De Stadsbibliotheek Haarlem hecht veel waarde aan een goede samenwerking. Deze werkt onder andere samen met plaatselijke (sbo-)scholen, bibliotheekinrichters voor het scheppen van de fysieke voorwaarden van het Makkelijk Lezen Plein, onderwijsbegeleidingsdiensten, het Masterplan Dyslexie, Loket Aangepast-lezen, intermediairs en verschillende distributeurs van hulpmiddelen. Het ministerie van OCW en een aantal provincies geven zelfs opdrachten om voorzieningen voor volwassen laaggeletterden in te richten naar het voorbeeld van het Makkelijk Lezen Plein. Het Makkelijk Lezen Plein is een succesvol en effectief middel gebleken ter voorkoming van laaggeletterdheid door kinderen tot lezen te stimuleren. Op dit moment wordt gewerkt aan een concept Makkelijk Lezen Plein in-de- School, waarmee scholen deze basisvoorziening ten bate van hun zwakke lezers kunnen WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Het Makkelijk Lezen Plein is een initiatief van Stadsbibliotheek Haarlem. Inmiddels heeft 75% van de Basisbibliotheken in Nederland één of meerdere Makkelijk Lezen Pleinen. Het Makkelijk Lezen Plein is een begrip geworden. 27

34 inrichten. Ook wordt gewerkt aan een opvolger voor jongeren: 4you! Het Kenniscentrum Makkelijk Lezen Plein speelt een steeds belangrijkere rol bij het adviseren van uitgevers en andere instellingen rond leesbevordering voor kinderen met een leesprobleem. De website biedt ondersteuning aan kinderen, jongeren, ouders, leerkrachten en bibliotheken op het gebied van makkelijk lezen. Door het organiseren van symposia, het uitgeven van een handleiding en een plan van aanpak, het geven van scholing en de website zijn de uitgangspunten van het Makkelijk Lezen Plein verbreid in de bibliotheekwereld. CONTACT N. (Nanda) Geuzebroek Stadsbibliotheek Haarlem

35 Leeslicht Boeken in eenvoudig Nederlands

36 30

37 Veel mensen hebben moeite met lezen. Het is moeilijk om een leuk boek te vinden als je liever geen stripboek of kinderboek wil lezen. Daarom is de serie Leeslicht ontwikkeld. De serie omvat gemakkelijk leesbare boeken voor mensen die moeite hebben met lezen en schrijven. KORTE BESCHRIJVING Leeslicht is een serie boeken in eenvoudig Nederlands. De boeken zijn door bekende schrijvers geschreven of zijn bewerkingen van bekende verhalen. Op vrijdag 14 september 2007 overhandigde schrijfster Marjan Berk de eerste exemplaren van Leeslicht aan minister Ronald Plasterk van het ministerie van OCW en aan Alfabetiseringsambassadeurs (dat zijn ex-laaggeletterden die een cursus lezen en schrijven hebben gevolgd). AANPAK Het doel van dit initiatief is om uiteindelijk te komen tot een structureel aanbod van gemakkelijke boeken in Nederland. Leeslicht verschijnt tweemaal per jaar (april en september). DOEL VAN LEESLICHT De drempel om te lezen verlagen voor mensen die moeite hebben met lezen. Vergroten van de bekendheid met de problematiek van laaggeletterdheid. Een structureel aanbod van Leeslicht tweemaal per jaar tegen een lage verkoopprijs via een laagdrempelig verkoopkanaal. Een succesvolle communicatiecampagne in het kader van Leeslicht. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? De serie Leeslicht is tweemaal verschenen. In de reeks verschenen tot nu toe boeken van Marjan Berk, Yvonne Kroonenberg, Kader Abdolah, Auke Kok en Daphne Deckers. Daarnaast verscheen in april 2008 een vereenvoudigde biografie over het leven van Anne Frank in samenwerking met de Anne Frank Stichting en Amsterdam Wereldboekenstad. Tot 31

38 en met mei 2008 zijn er ruim boeken verkocht. TIPS Leeslicht is bruikbaar voor educatieve doeleinden binnen bibliotheken en roc s. Zo kunnen leesclubs worden gevormd, waarin lezers kunnen praten over de verhalen. Ook kunnen schrijvers worden uitgenodigd om in de klas of in de bibliotheek meer te vertellen over het schrijversvak en de aanpak van laaggeletterdheid. Uitgevers kunnen vanuit hun beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen een bijdrage leveren aan de serie door hun auteurs te stimuleren medewerking te verlenen aan een vereenvoudigde versie van hun werken. CONTACT L. (Lodewijk) van Noort Stichting Lezen & Schrijven

39 Leeskr8! De combinatie van traditioneel lesgeven en digitale hulpmiddelen

40 Lezen is niet de meest favoriete bezigheid van de meeste vmbo-leerlingen. En dat is jammer, want lezen is goed voor de taalontwikkeling! De bibliotheken uit de vier grote steden (Bibliotheek Rotterdam, Dienst Openbare Bibliotheek Den Haag, Bibliotheek Utrecht en Openbare Bibliotheek Amsterdam) hebben daarom de handen ineengeslagen in het project Leeskr8! Het project richt zich speciaal op leerlingen in de onderbouw van het vmbo. Leeskr8! geeft docenten en bibliothecarissen de mogelijkheid om met behulp van een film, een digitaal spel en een digitale lesmethode leesbevordering leuk te maken. KORTE BESCHRIJVING Leerlingen van nu lezen veel meer dan de leerlingen van 25 jaar geleden. Door internet, games en sms zijn kinderen wel veel met taal en lezen bezig, maar niet altijd op een manier die past binnen het onderwijs. Leeskr8! gebruikt deze invalshoek om docenten en bibliothecarissen een handvat te bieden om samen met vmbo-leerlingen met leesbevordering aan de slag te gaan. Belangrijk is dat leerlingen ontdekken dat goed kunnen lezen heel belangrijk is voor hun toekomst, dat ze al redelijk veel lezen, dat lezen soms moeilijk is maar dat dit helemaal niet erg is. De insteek van Leeskr8! is dat leerlingen zelf boeken kunnen kiezen, waarbij aandacht is voor leesbeleving. Lezen is een recreatieve en ontspannende bezigheid; niet alleen van leesboeken, maar ook van informatieve boeken, strips, kranten en tijdschriften. Lezen kan eigenlijk heel leuk zijn! En plezier in het lezen is essentieel om vmbo-leerlingen aan het lezen te krijgen en te houden. AANPAK Onderwijs en bibliotheken hebben een gemeenschappelijk belang, namelijk ervoor te zorgen dat leerlingen geen risico lopen om in de toekomst laaggeletterd te worden. Beide gebruiken andere manieren om dit doel te bereiken. Door een werkwijze te ontwik- 34

41 35

42 kelen die zowel in het onderwijs als in bibliotheken te gebruiken is, kunnen beide partijen individueel of samen het leesplezier bij vmboleerlingen vergroten. Om Leeskr8! te realiseren is door de bibliotheken in de vier grote steden intensief samengewerkt. Het project werd mede mogelijk gemaakt door de Provincie Noord-Holland, de Provincie Zuid-Holland, de Provincie Utrecht, Stichting Lezen en de Vereniging van Openbare Bibliotheken. Voor de productie van de website en de film Leeskr8! is gebruik gemaakt van Studio A in Den Haag. Tot slot is bij de ontwikkeling van Leeskr8! gekeken naar de inzetbaarheid van het project binnen bestaande projecten als Taalkr8! van de Stichting Lezen & Schrijven. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Leeskr8! is een product dat zowel door het onderwijs als door bibliotheken te gebruiken is. Dit kan individueel, maar het liefst in samenwerking met elkaar. In een maand tijd zijn 34 docenten en bibliothecarissen aan de slag gegaan met het product Leeskr8! Zij kunnen met behulp van de computer een les 36

43 maken en de leerlingen opdrachten geven. De combinatie van het traditionele lesgeven met digitale hulpmiddelen zorgt voor betere resultaten bij de deelnemende leerlingen. CONTACT G. (Ger) van de Geer G4 Bibliotheken

44 38

45 INITIEEL ONDERWIJS

46 40

47 Voorlezen in het vmbo Vmbo ers met prentenboeken aan de slag

48 Twee vliegen in één klap: vmbo ers lezen voor en jonge kinderen genieten van goede prentenboeken. In het project Voorlezen in het vmbo lezen leerlingen van het vmbo onder leiding van medewerkers van de bibliotheek voor aan peuters en kleuters. De leerlingen doen een waardevolle ervaring op en het project draagt bij aan een doorlopende leeslijn. KORTE BESCHRIJVING Het project Voorlezen in het vmbo bestaat uit een lessenserie en een praktijkstage. Op school krijgen de leerlingen les in het voorlezen en praten ze over hun eigen voorleeservaringen. Iets wat niet altijd gemakkelijk blijkt, want lang niet alle vmbo-leerlingen zijn vroeger voorgelezen. Toch hebben de meeste kinderen wel herinneringen aan klassiekers als Rupsje Nooitgenoeg of Monkie. Hierna is het tijd voor de praktijkstage. In deze stage lezen de leerlingen in tweetallen voor aan groepjes van ongeveer vier kleuters. De leerlingen ervaren zo (opnieuw) hoe leuk prentenboeken kunnen zijn en doen een positieve leeservaring op. AANPAK Het opzetten van een samenwerking tussen de vmbo-school en de bibliotheek was een eerste belangrijke stap in dit project. Van een regulier overleg of samenwerking was namelijk nog geen sprake. Dankzij een GOA-subsidie van de gemeente Rhenen kon het project in 2005 van start gaan. Het programma ziet er voor de vmbo-ers als volgt uit: voor de praktijkstage doorlopen de leerlingen vijf lessen. In die lessen worden zij voorbereid op het gebruik van prentenboe- 42

49 ken, de functie van de bibliotheek en verschillende manieren om voor te lezen. Vervolgens starten de leerlingen met de praktijkstage. Om beurten lezen de leerlingen de kinderen ongeveer tien minuten voor. De andere leerling observeert de voorlezer aan de hand van een observatieformulier om feedback te kunnen geven. In dit project wordt gewerkt met derdeklassers, maar ook andere klassen kunnen met het voorlezen aan de slag. TIPS Heb niet te hoge verwachtingen ten aanzien van het lezen van vmbo-leerlingen. Het is al mooi als leerlingen eens naar de bibliotheek komen en zich verdiepen in een boek. Het hoeven niet meteen de grootste lezers te worden. Let dan ook op andere successen, zoals leerlingen die groeien in hun volwassen rol en verantwoordelijkheid dragen. Dat is een mooi resultaat! WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Het voorleesproject is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit 3 vmbo (ongeveer 80). Deze leerlingen doen een positieve leeservaring op. Bovendien draagt het project bij aan een goede samenwerkingsrelatie tussen scholen en de bibliotheek. Deze contacten zorgen voor voldoende draagvlak en meer dan genoeg stageplekken voor vmbo-leerlingen. CONTACT L. (Lea) Kessels Kinderboekenweb [email protected] 43

50 44

51 De Delftse Boekenbende Leesplezier voor alle basisschoolkinderen uit Delft en omgeving

52 Het jaarlijkse festival De Delftse Boekenbende is het meest bekende en succesvolle festival voor kinderen in Delft en omgeving. Al voor het tiende jaar op een rij wordt dit festival tijdens de Kinderboekenweek georganiseerd voor kinderen van 3 t/m 12 jaar en hun ouders. Jaarlijks komen er ruim bezoekers af op deze feestelijke activiteiten en cultuuruitingen rondom boek en verhaal. KORTE BESCHRIJVING De Delftse Boekenbende zoekt altijd naar koppelingen tussen het boek en andere kunstdisciplines. Hierdoor krijgen het boek en de mystiek van het verhaal de plek die ze verdienen. Dit kan bijvoorbeeld met behulp van theatervoorstellingen, voorleessessies en workshops. Kinderen krijgen tijdens het festival de kans om deel te nemen aan uiteenlopende spannende en leerzame activiteiten. De Delftse Boekenbende is een uniek evenement, van grote waarde voor boek en verhaal. 46

53 47

54 48

55 AANPAK Het festival is tien jaar geleden kleinschalig begonnen, maar raakte al snel ingeburgerd in Delft en omgeving. Sinds enkele jaren wordt De Delftse Boekenbende financieel gesteund door de Gemeente Delft, Fonds1818 en Stichting Hulp aan Delftse Jongeren. Een constante projectgroep heeft de organisatie van dit festival op zich genomen, naast de normale werkzaamheden. Om de continuïteit van De Delftse Boekenbende veilig te stellen en het festival naar een professioneler niveau te tillen, is in 2006 een meerjarenplan opgesteld ( ). Mede dankzij het meerjarenplan is het aantal bezoekers de afgelopen jaren toegenomen van naar ruim per jaar. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? De Delftse Boekenbende is in 10 jaar uitgegroeid tot het meest bekende en succesvolle evenement voor kinderen in Delft en omgeving. In deze 10 jaar is het festival steeds meer geprofessionaliseerd. Het aantal bezoekers is fors toegenomen naar per jaar en ook het aantal locaties is uitgebreid. De laatste editie vond zowel buiten plaats, als in bioscoop MustSee, Theater de Veste en DOK Bibliotheek. Maar de projectgroep van Stichting De Delftse Boekenbende zit niet stil! Meedoen aan culturele activiteiten is niet voor ieder kind vanzelfsprekend. De projectgroep richt zich in de toekomst nog meer op de wensen van een brede doelgroep om ook deze kinderen te kunnen bereiken. CONTACT M. (Marjolein) Droog Stichting De Delftse Boekenbende

56 50

57 TABOEDOORBREKING, WERVING EN TOELEIDING

58 52

59 Zelf kunnen Alle laaggeletterden in Amsterdam naar het KAN, dat is het doel!

60 54

61 Publicaties, lezingen, inzet van ambassadeurs; niets wordt uit de weg gegaan in het project Zelf Kunnen om laaggeletterden in Amsterdam te bereiken en te scholen. Cursisten kunnen bij het Kenniscentrum Alfabetisering Nederlandssprekenden (KAN) rekenen op een individuele aanpak waarbij de eigen leervraag centraal staat, want zelf kunnen is uiteindelijk het doel. KORTE BESCHRIJVING Alles kan bij het KAN. Dat blijkt uit de omvangrijke lijst van activiteiten die de afgelopen jaren door het Kenniscentrum Alfabetisering Nederlandssprekenden zijn uitgevoerd in het signaleren en terugdringen van laaggeletterdheid in de regio Amsterdam. Om alle activiteiten op het gebied van promotie en werving te kunnen doen, heeft het KAN, onderdeel van het ROC van Amsterdam, één formatieplaats vrijgemaakt. Mede daardoor beschikt het KAN over een actieve ambassadeursgroep die goed begeleid wordt. Ambassadeurs die trots zijn en bij de presentaties van het KAN de aanwezigen uit eerste hand vertellen over zijn of haar ervaringen als laaggelet-geletterde. AANPAK Om zoveel mogelijk laagge-geletterden in Amsterdam te bereiken, heeft het KAN een en groot aantal samenwerkingspartners aangetrokken. Bij het trainen en begeleiden van ambassadeurs en bij presentaties en contacten binnen bedrijven werkt het KAN vaak samen met onder andere de partners van het Landelijk Aanvalsplan Laaggelet- terdheid (Stichting Lezen & Schrijven, CINOP en Stichting Expertisecentrum ETV.nl), Stichting ABC, PCM Uitgevers ers en de Openbare Bibliotheek Amsterdam. In de cursussen bij het KAN staat zelfstandig werken centraal. Individuele e leervragen, zoals 55

62 het verbeteren van lees-, schrijf- en rekenvaardigheden worden tijdens een intakegesprek helder gemaakt en omgezet in concrete leerdoelen. Deelnemers bepalen dus zelf wat ze willen leren. Na de aanmelding en intake wordt de deelnemer in een oriëntatiegroep geplaatst, om kennis te maken en te wennen aan het KAN. Door deze begeleiding bij aanvang van het scholingstraject is de uitval minimaal. KAN geeft, om de deelnemers zo goed mogelijk te bedienen, apart les aan Nt1 en Nt1.5 cursisten. 56

63 WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Alle wervingsactiviteiten hebben geleid tot veel aandacht voor laaggeletterdheid in Amsterdam. Burgemeester Cohen en de commissie onderwijs van de gemeente Amsterdam bezochten het KAN. Bij die gelegenheid is een prachtig promotieboekje gerealiseerd. Sinds het bezoek is er meer aandacht voor het scholen van laaggeletterden en heeft de gemeente extra middelen ingezet voor promotie en werving. De provincie Noord-Holland verstrekt subsidie om vanuit het KAN meer 57

64 provinciale aandacht voor laaggeletterdheid te genereren. Maar ook op landelijk en regionaal niveau heeft het KAN meegewerkt aan aandacht voor laaggeletterdheid, door een aanzienlijk aantal publicaties en televisie- en radio-interviews op landelijk en regionaal niveau. Zo verscheen er een interview in dagblad DAG met een ambassadeur over het boek Anne Frank van de serie Leeslicht, werd een ambassadeur geïnterviewd op Radio 1 en verschenen er op de site van Trouw meerdere artikelen over de samenwerking van PCM Uitgevers en het KAN (zie ook pagina 7 tot en met 11). CONTACT H. (Hank) Gronheid ROC van Amsterdam/Kenniscentrum Alfabetisering Nederlandssprekenden (KAN) [email protected] 58

65 Lees en Schrijf! Taal op je werk Vervolg op het succes Lees en Schrijf!

66 Het gratis en unieke totaalpakket voor laaggeletterden. Lees en Schrijf! bestaat uit een televisieserie, een werkboek en een oefenwebsite ( Met een unieke en volstrekt nieuwe aanpak stimuleert Lees en Schrijf! laaggeletterden op het werk om concreet aan hun lees- en schrijfprobleem te werken. Lees en Schrijf! Taal op je werk, is een vervolg op de serie Lees en Schrijf! die zich vooral richt op algemeen voorkomende en alledaagse schrijf- en leestaken. KORTE BESCHRIJVING Lees en Schrijf! Taal op je werk bestaat uit een televisieserie, een (gratis) werkboek en online oefeningen op de website Lees en Schrijf! Taal op je werk richt zich op de laaggeletterden die al aan het arbeidsproces deelnemen of (opnieuw) een plek willen veroveren op de arbeidsmarkt. Lees en Schrijf! Taal op je werk is een laagdrempelige en effectieve manier om deze groep te bereiken en ze te motiveren en te stimuleren aan de slag te gaan met hun schrijf- en leesprobleem. kijk op de regionale tv nieuw! 60

67 ONGEDWONGEN Beide series van Lees en Schrijf! motiveren laaggeletterden hun lees- en schrijfvaardigheid aan te pakken en te verbeteren. Een tweede doel is laaggeletterden te stimuleren een cursus bij een roc te volgen. Een alledaagse en herkenbare situatie is het uitgangspunt van iedere aflevering en ieder hoofdstuk: bijvoorbeeld formulieren invullen, werken met een rekenmachine en een memo lezen. Elke aflevering wordt op een aangename en ongedwongen manier gebracht, zodat laaggeletterden het leuk vinden om er aan mee te doen. presenteert iedere aflevering, Monique van Bokkum geeft handige lees- en schrijftips. Lees en Schrijf! Taal op je werk is te zien bij regionale zenders in het hele land. Naast de uitzendtijden staat op meer programma-informatie. Op dezelfde website zijn ook de verschillende afleveringen te vinden. Met het werkboek oefenen kijkers zelf met de lees- en schrijftips. Het werkboek is ook los van de televisieserie te gebruiken. Kijkers bestellen het gratis werkboek door te bellen naar (0800) Op de website kunnen geïnteresseerden oefeningen maken. De nieuwe Lees en Schrijf! Taal op je werk kent twaalf afleveringen van ieder vijfentwintig minuten. In iedere aflevering vertelt een voormalig laaggeletterde zijn of haar verhaal. Hoe is het gelukt om de taalvaardigheid te vergroten en welke invloed heeft dat? De afleveringen laten vooral mensen in hun werkomgeving zien. Een collega, een chef; ze vertellen wat hen opvalt. Dieuwertje Blok AANPAK Voor de ontwikkeling van dit project heeft ETV.nl voortgeborduurd op de eerste serie. Het projectteam bestond uit dezelfde mensen, zodat zij hun eerdere ervaringen mee konden nemen in deze tweede serie. De onderzoeksresultaten en evaluatie van de eerste serie Lees en Schrijf! hebben geleid tot enkele verbeteringen van het project. 61

68 WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Binnen de uitzendperiode van april tot juli 2008 vroegen meer dan mensen een werkboek aan. Van de eerste serie zijn al meer dan werkboeken verspreid. En ook op de website staan al meer dan mensen geregistreerd om oefeningen te maken. Lees en Schrijf! bereikt veel laaggeletterden. CINOP heeft het gebruik en de effecten van Lees en Schrijf! onderzocht bij laaggeletterden die het werkboek hebben besteld. De conclusies zijn positief: 75% van de mensen gebruikt het werkboek daadwerkelijk en 25% van hen werkt verder op de oefenwebsite. Bij 90% neemt het vertrouwen in lees- en schrijfvaardigheid toe. maken hebben. Mira Media voerde dit onderzoek uit in opdracht van Stichting Expertisecentrum ETV.nl. TIPS Bedrijven en organisaties hebben behoefte aan materiaal om laaggeletterdheid bij medewerkers bespreekbaar te maken en aan te pakken. Daarvoor ontwikkelt ETV.nl aanvullend op Lees en Schrijf! Taal op je werk de Taalgids. De Taalgids bevat belangrijke spelling-, lees- en schrijftips, oefeningen, veel voorkomende moeilijke woorden en voorbeelden van briefjes en formulieren. Het gaat om een kant en klaar basisconcept, waarvan branches of organisaties een maatwerkeditie kunnen laten maken. Uit het onderzoek De impact van Lees en Schrijf blijkt dat mensen de serie leuk vinden om te kijken en dat het ze helpt om actief aan hun taal te werken. Geletterden krijgen een beter beeld van de problematiek en de belemmeringen waar laaggeletterden mee te CONTACT B. (Ben) Vaske Stichting Expertisecentrum ETV.nl

69 kijk op de regionale tv nieuw! gratis werkboek? Bel! 63

70 64

71 Weer Leren Loket Veldhoven Werving door middel van leerbonnen

72 December 2007 opende het Weer Leren Loket in de bibliotheek van Veldhoven zijn deuren. Op initiatief van het Ster College, onderdeel van het ROC Eindhoven kunnen volwassenen bij het Weer Leren Loket terecht voor informatie over cursussen en opleidingen of een Leerbon aanvragen. Een Leerbon is een eenmalige bijdrage aan een cursus, opleiding of workshop die wordt betaald door de gemeente. Het Weer Leren Loket biedt service aan iedereen, maar in het bijzonder aan laagopgeleide, laaggeletterde volwassenen die worden gestimuleerd tot het volgen van educatie in basisvaardigheden. en ondersteund door een extra financiële stimulans van de gemeente. AANPAK De formule van het Weer Leren Loket is ontwikkeld door het Ster College en vervolgens gekoppeld aan de uitgifte van Leerbonnen. Het succes van het project zit in het feit dat de samenwerking voor alle partijen interessant is: de gemeente kan de aanvraag van KORTE BESCHRIJVING Het Weer Leren Loket is een herkenbaar, fysiek punt op een centrale plaats in de eigen omgeving. Hierdoor is er continue werving mogelijk. Bij het Weer Leren Loket wordt de leervraag van de mensen op maat beantwoord door het leeraanbod van de omgeving 66

73 Leerbonnen (mede) onderbrengen bij een publieksvriendelijke en laagdrempelige voorziening, waar men informeert, adviseert en tijd en aandacht heeft om behulpzaam te zijn bij het invullen van het formulier. Voor de bibliotheek betekent het een extra toeloop en een verhoging van de dienstverlening. Tot slot bereikt het Ster College zijn doelgroep: de laaggeletterden. De partijen hebben allen een eigen, waardevolle bijdrage aan het project. De gemeente stelt leerbonnen beschikbaar, verzorgt de financiële administratieve afwikkeling en draagt bij aan de promotie van het loket. Het Ster College zorgt voor de personele bezetting, de administratieve en organisatorische projectondersteuning en de promotie. De Openbare Bibliotheek Veldhoven verzorgt de inrichting, stelt de benodigde faciliteiten beschikbaar en levert tevens een bijdrage aan de promotie. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? Met dit project zijn goede resultaten behaald. In vier maanden tijd is er 62 keer contact gezocht (via of loketbezoek) met het Weer Leren Loket. Er zijn 35 leerbonnen verstrekt, waarvan 9 aan laaggeletterden die deelnemen aan een combinatiecursus taal/ rekenen van het Ster College. Deze combinatie is vanaf april 2008 gestart in nog eens negen andere gemeenten in regio De Kempen en in verschillende wijken van Eindhoven. 67

74 Het succes van dit project heeft bovendien geleid tot vestiging van een Weer Leren Loket (inclusief een Leerbonvariant) in andere gemeenten, waarbij men samenwerkt met onder andere de Volksuniversiteit, bewonersvereniging en het WMO-loket. CONTACT I. (Irene) Diepstraten Weer Leren Loket Veldhoven/Ster College ROC Eindhoven TIP De samenwerking in dit project is in zeer korte tijd tot stand gekomen. Daarbij bleken de korte lijnen van groot belang voor een goede administratieve stroomlijning van leervragen en leerbonnen. 68

75 Nieuwe mogelijkheden met nieuwe media Stichting Expertisecentrum ETV.nl voert experimenten uit

76 Om een beter beeld te krijgen van de bruikbaarheid van nieuwe digitale media in het onderwijs, voert ETV.nl verschillende experimenten uit. Doel van de experimenten is dat roc s ervaring opdoen met digitale toepassingen. De docenten die meewerken aan de experimenten zien direct de meerwaarde en passen het toe in de onderwijspraktijk. De bedoeling is ook dat de bij ETV.nl aangesloten roc s de opgedane kennis en expertise met elkaar uitwisselen. KORTE BESCHRIJVING Met de experimenten wil ETV.nl onderzoeken welke nieuwe technieken en nieuwe media de bestaande producten kunnen aanvullen en hoe ze een waardevolle toevoeging zijn voor het onderwijs. De vier experimenten uit 2007 richten zich op de oorspronkelijke doelgroepen van ETV.nl en met name laaggeletterden. Bij de keuze van de experimenten is vooral gekeken naar de praktische toepasbaarheid en de inbedding in de lespraktijk. Een aantal experimenten sluit direct aan op het succesvolle Lees en Schrijf!. Drie succesvolle experimenten zijn Digitales, Invullen, zo gedaan en Lees en Schrijf! op de mobiel. DIGITALES NT1-Deelnemers leren tijdens workshops een Digitale te maken in een videobewerkingsprogramma met behulp van zelf meegebrachte foto s, video s, animaties, tekeningen en geluid. Ze leren monteren, hun verhaal onder woorden brengen en een voice over maken. Deze Digitales worden geplaatst 70

77 71

78 op de website voor ambassadeurs laaggeletterdheid. Deze is direct te benaderen via of via de portal INVULLEN, ZO GEDAAN Deze multimediale oefenmodule is een innovatieve manier van geleide instructie bij het zelfstandig aanleren van een specifieke vaardigheid. In dit geval gaat het om het invullen van formulieren. Er is gebruik gemaakt van screencasting: een filmopname van het beeldscherm. Deze wordt voorzien van gesproken commentaar. Deze technologie is een goede vervanger van een docent die een bord volschrijft met uitleg, voorbeelden en oefeningen. Het gaat op de website vooralsnog om acht formulieren. LEES EN SCHRIJF! OP DE MOBIEL Dit experiment biedt een website van Lees en Schrijf! die je met je mobiele telefoon kunt bezoeken. Sms LEES naar 3010 en ontvang een sms terug met een link naar de mobiele site. Op die site staan taaloefeningen, makkelijke nieuwsberichten, informatie, een kort filmpje en de mogelijkheid om foto s te versturen. WAT HEEFT HET OPGELEVERD? De experimenten geven ETV.nl en de roc s meer inzicht in de mogelijkheden om nieuwe media in te zetten voor het onderwijs. Zo blijken Digitales goed in te zetten voor alle niveaus. Het geeft cursisten zelfvertrouwen en cursisten leren een verhaal duidelijk te vertellen en met beelden te ondersteunen. Er is veel behoefte aan materiaal om te oefenen met het invullen van formulieren. De website Invullen, zo gedaan is een welkome aanvulling op bestaand materiaal en zowel cursisten als docenten reageren positief. Deze digitale toepassing voorziet in een ondersteunings behoefte voor basisvaardigheden. Uit het experiment met de mobiel blijkt dat dit medium minder geschikt is om nieuwe content te leren, maar dat het effectief inge- 72

79 zet kan worden om terug te blikken en om te oefenen. Cursisten vinden het leuk om toepassingen van Lees en Schrijf! op de mobiel te doen, maar er moet veel aandacht zijn voor duidelijke navigatie. Om mobiele sites goed te kunnen bekijken zijn veel schermen nog te klein. Door de snel veranderende en verbeterde techniek zal toegang tot internet op de mobiel steeds makkelijker worden. Digitales worden steeds meer ingezet in het onderwijs; niet alleen bij cursisten alfabetisering, maar ook binnen NT2- en mbo-onderwijs. Door de train-de-trainer-cursussen kunnen steeds meer docenten hiermee werken. CONTACT B. (Ben) Vaske Stichting Expertisecentrum ETV.nl ETV.nl ontwikkelt en verbetert de website Invullen, zo gedaan nog verder. De mogelijkheid bestaat om de site uit te breiden met nieuwe formulieren. 73

80 74