ONDERWIJS AAN DE BEST PRESTERENDE LEERLINGEN IN PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS TECHNISCHE VERANTWOORDING EN TABELLEN VAN HET ONDERZOEK

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONDERWIJS AAN DE BEST PRESTERENDE LEERLINGEN IN PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS TECHNISCHE VERANTWOORDING EN TABELLEN VAN HET ONDERZOEK"

Transcriptie

1 ONDERWIJS AAN DE BEST PRESTERENDE LEERLINGEN IN PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS TECHNISCHE VERANTWOORDING EN TABELLEN VAN HET ONDERZOEK maart 2015

2 Voorwoord De Inspectie van het Onderwijs heeft een onderzoek uitgevoerd naar de kwaliteit van het onderwijs aan de cognitief best presterende leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs. In deze onderzoekstechnische verantwoording wordt verslag gedaan van dit onderzoek en worden de onderzoeksresultaten in tabellen gepresenteerd. Deze onderzoeksverantwoording is ondersteunend aan de brochure Hoe gaan we om met onze best presterende leerlingen? en digitaal beschikbaar via Pagina 2 van 33

3 Inhoud Voorwoord Onderzoeksverantwoording Achtergrond en doel Het onderzoek in het primair onderwijs (po) Onderzoeksvragen po Opzet themaonderzoek po Respons en representativiteit po Het onderzoek in het voortgezet onderwijs (vo) Onderzoeksvragen vo Opzet onderzoek vo Respons en representativiteit vo Tabellen primair onderwijs Gegevens uit de vragenlijst basisscholen Oordelen inspecteurs bezochte basisscholen Tabellen voortgezet onderwijs Gegevens uit de vragenlijst vwo-afdelingen Oordelen inspecteurs bezochte vwo-afdelingen Pagina 3 van 33

4 1. Onderzoeksverantwoording Dit hoofdstuk beschrijft allereerst de achtergrond en het doel van het onderzoek naar het onderwijs aan de (potentieel) cognitief best presterende leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs. Daarna worden per sector de onderzoeksvragen, de opzet van het onderzoek en de respons en representativiteit toegelicht Achtergrond en doel De aandacht voor hoogbegaafdheid en de cognitief best presterende leerlingen in het onderwijs neemt toe. Uit onderzoek blijkt dat, in vergelijking met andere landen, Nederland relatief weinig leerlingen kent die heel goed presteren. Het aandeel goed presterende leerlingen lijkt zelfs af te nemen. De inspectie wil vanuit haar taak om toe te zien op de kwaliteit van het onderwijs een beeld krijgen van hoe scholen juist voor de (potentieel) cognitief best presterende leerlingen het onderwijs inrichten. Om dit in beeld te krijgen is in 2014 een themaonderzoek uitgevoerd in het primair en het voortgezet onderwijs. Dit onderzoek heeft een verkennend karakter. In het primair onderwijs is daarbij specifiek gekeken naar de leerlingen die landelijk gezien tot de twintig procent best presterende leerlingen behoren. Deze leerlingen stromen veelal door naar het vwo. Het onderzoek in het voortgezet onderwijs is daarom uitgevoerd in het vwo. Vanwege de sectorspecifieke kenmerken zijn de centrale onderzoeksvraag en de daarvan afgeleide subvragen per sector geformuleerd. De verdere opzet van het themaonderzoek is op hoofdlijnen vergelijkbaar. In de uitvoering zijn echter op onderdelen verschillende keuzes gemaakt vanwege de lopende toezichtplanning Het onderzoek in het primair onderwijs (po) Onderzoeksvragen po Het themaonderzoek in het po is gericht op drie aandachtsgebieden: de beleidsmatige inkadering op de scholen; het signaleringsvraagstuk in combinatie met het stellen van passende doelen bij de onderwijsbehoefte van deze leerlingen; de afstemming en zorg in de klas. Deze aandachtsgebieden zijn onderzocht aan de hand van de volgende centrale onderzoeksvraag: Hoe richten scholen in het primair onderwijs het onderwijs aan de cognitief best presterende leerlingen in? Deze centrale vraag is uitgesplitst in vijf subgebieden met bijbehorende deelvragen: A. Hebben scholen visie en uitgewerkt beleid om binnen het onderwijs te differentiëren voor de groep best presterende leerlingen? Welke onderwijsaanpassingen worden toegepast? B. Signaleert de school leerlingen die meer aankunnen dan het reguliere lesaanbod? Zo ja, hoe bepalen scholen welke leerlingen tot haar best presterende leerlingen behoren en wat hun onderwijsbehoeften zijn? Worden er per leer-/ontwikkelgebied specifieke (ambitieuze) doelen gesteld? Pagina 4 van 33

5 C. Op welke wijze differentiëren scholen in de lessen tussen leerlingen, toegespitst op de best presterende leerlingen? Hoe wordt er in de groepen gebruik gemaakt van de mogelijkheden die leermiddelen bieden om te differentiëren in het aanbod voor de best presterende leerlingen? Op welke wijze wordt de instructie, verwerking en onderwijstijd in de groepen planmatig afgestemd op de best presterende leerlingen? D. Hoe (onderbouwd, doelgericht en planmatig) geeft de school invulling aan individueel maatwerk (leerlingenzorg)? Zijn er op schoolniveau criteria geformuleerd wanneer individueel maatwerk nodig is, hoe worden de onderwijsbehoeften van de gesignaleerde leerlingen bepaald, hoe wordt er op een planmatige wijze invulling gegeven aan dat onderwijs en hoe wordt het resultaat daarvan geëvalueerd? E. Hoe bewaakt en verbetert de school het onderwijs aan de best presterende leerlingen? Heeft de school zicht op de omvang en onderwijsbehoefte van de subgroep best presterende leerlingen? Evalueert de school de opbrengsten en het onderwijsleerproces van de subgroep best presterende leerlingen? Werkt de school planmatig aan het verbeteren van het onderwijs aan de subgroep best presterende leerlingen? Opzet themaonderzoek po Het themaonderzoek bestaat uit twee delen: enerzijds een digitale vragenlijst en anderzijds een aantal schoolbezoeken. De digitale vragenlijst is voorafgaand aan de schoolbezoeken uitgezet bij een representatieve steekproef van tweehonderd basisscholen, met het verzoek aan de directie en intern begeleider om deze gezamenlijk in te vullen. Omdat er zowel in de theorie als in de praktijk vele benamingen en omschrijvingen zijn voor de leerlingen die meer aankunnen, is in de vragenlijst de definitie vermeld die de inspectie in het themaonderzoek hanteert. De (cognitief) best presterende leerlingen zijn de leerlingen die landelijk gezien voor begrijpend lezen of rekenen/wiskunde tot de 20 procent best presterende leerlingen behoren. Het gaat hierbij om leerlingen die bijvoorbeeld in de niveau-indeling van Cito voor begrijpend lezen of rekenen/wiskunde op niveau I scoren. Daarnaast zijn vijftig van de basisscholen die een vragenlijst hebben ontvangen geselecteerd voor een schoolbezoek. De gegevens uit de schoolbezoeken zijn bedoeld om het beeld dat naar voren komt uit de vragenlijst te verifiëren en aan te scherpen. De schoolbezoeken zijn uitgevoerd in combinatie met een zogeheten vierjaarlijks bezoek (4JB). Dit zijn gestandaardiseerde onderzoeken die eens in de vier jaar worden afgelegd op scholen die onder basistoezicht vallen. De steekproef van de te bezoeken scholen is dus niet aselect getrokken. Er zitten bijvoorbeeld geen zwakke of zeer zwakke scholen tussen. Ook scholen met risico s in de eindresultaten zijn niet bezocht. In het kader van dit onderzoek zijn twee lesbezoeken uitgevoerd, waarin instructielessen begrijpend lezen en rekenen/wiskunde in groep 5 en 7 zijn geobserveerd. Daarnaast is er een documentenanalyse uitgevoerd. Ook zijn er gesprekken gevoerd met de schoolleiding, de interne begeleiding, de leraren en zo n acht leerlingen uit de groepen 5 tot en met 8. De school kreeg aan het einde van de dag een mondelinge terugkoppeling over de bevindingen. Tijdens de bezoeken hebben inspecteurs een overzichtsformulier ingevuld. Pagina 5 van 33

6 Respons en representativiteit po De digitale vragenlijst voor het themaonderzoek Onderwijs aan (potentieel) cognitief best presterende leerlingen is uitgezet bij tweehonderd basisscholen. De respons bedraagt 96 procent. Daarnaast is er door inspecteurs een overzichtsformulier ingevuld voor de vijftig bezochte basisscholen. De respons daarvan is eveneens 96 procent. 1 Tabel 1.2a Respons themaonderzoek Onderwijs aan (potentieel) cognitief best presterende leerlingen po Totale Respons steekproef n n % Basisscholen met een digitale vragenlijst Basisscholen die zijn bezocht Daarnaast is gekeken naar de representativiteit, ofwel in hoeverre zijn de basisscholen uit de steekproef een afspiegeling van de totale populatie van basisscholen. Onderstaande tabel toont de verdeling van verschillende kenmerken (bestuur, schoolgrootte, provincie en denominatie), voor de totale populatie basisscholen, de basisscholen die een vragenlijst hebben ingevuld en de basisscholen die zijn bezocht door een inspecteur. Wat betreft de verdeling van kenmerken wijken de scholen die de vragenlijst hebben ingevuld niet (statistisch) significant af van de populatie scholen. Hetzelfde geldt voor scholen die bezocht zijn. Met andere woorden, de bevraagde en bezochte scholen zijn in grote mate een representatieve afspiegeling van de totale populatie scholen. Tabel 1.2b Representativiteit themaonderzoek Onderwijs aan (potentieel) cognitief best presterende leerlingen po Totale populatie basisscholen Basisscholen met een vragenlijst Basisscholen die zijn bezocht n % n % n % Bestuur Eénpitter 464 6,3 17 8, ,5 Meerpitter , ,1 6 87,5 Totaal , , ,0 Schoolgrootte , ,6 9 18, , , , , , , , ,4 4 8,3 401-meer 566 7,7 14 7,3 5 10,4 Totaal , , ,0 Provincie Groningen 314 4,2 9 4,7 1 2,1 Friesland 479 6,5 12 6,3 4 8,3 Drenthe 299 4,0 9 4,7 1 2,1 Overijssel 613 8, ,5 3 6,3 Flevoland 201 2,7 1 0,5 1 2,1 Gelderland ,6 19 9,9 7 14,6 Utrecht 540 7, ,4 5 10,4 Noord-Holland , ,5 8 16,7 1 Door praktische omstandigheden is een deel van de geplande onderzoeken niet uitgevoerd. Daardoor zijn er geen 50 basisscholen bezocht, maar 48. Pagina 6 van 33

7 Zuid-Holland , ,3 7 14,6 Zeeland 237 3,2 3 1,6 1 2,1 Noord-Brabant , ,5 5 10,4 Limburg 410 5,5 14 7,3 5 10,4 Totaal , , ,0 Regio (o.b.v. provincie) Noord , ,6 6 12,5 Oost , , ,9 Midden , , ,8 Zuid , , ,8 Totaal , , ,0 Verdeling gemeenten buiten de steden , , ,1 G ,5 19 9,9 5 10,4 G , ,6 6 12,5 Totaal , , ,0 Denominatie Openbaar , , ,1 Rooms-katholiek , , ,4 Protestants-christelijk , , ,4 Overig bijzonder 608 8,2 14 7,3 1 2,1 Totaal , , , Het onderzoek in het voortgezet onderwijs (vo) Onderzoeksvragen vo Het onderzoek in het vo is gericht op drie aandachtsgebieden: opbrengstgericht werken, differentiatie (en maatwerk) en de ambitieuze schoolcultuur. Deze aandachtsgebieden zijn onderzocht aan de hand van de volgende centrale onderzoeksvraag: Wat doen scholen om leerlingen op het vwo tot hogere resultaten te brengen? De centrale vraag is onderverdeeld in onderstaande deelvragen. A. Hebben scholen beleid om binnen het vwo-onderwijs te differentiëren voor de groep leerlingen die (potentieel) tot de beste 20 procent behoort en hoe bepalen ze deze groep? 1. Welk percentage van de vwo-afdelingen bepaalt welke leerlingen tot de (potentieel) beste 20 procent behoren? Welke criteria zijn daarbij meer en minder dominant of worden meer of minder gehanteerd? (Bijvoorbeeld om na te gaan of scholen deze 20 procent louter selecteren op grond van schoolprestaties of op grond van leerlingkenmerken (IQ, bagage, interesse) al dan niet in relatie (discrepantie) tot hun schoolprestaties?) 2. Welk percentage van de vwo-afdelingen heeft specifiek onderwijskundig beleid om de prestaties van deze (potentieel) beste presteerders te verhogen? Welk type beleid is daarbij meer of minder dominant of wordt meer of minder gehanteerd? Pagina 7 van 33

8 3. Welk percentage van de vwo-afdelingen voorziet hierbij duidelijk in individueel maatwerk? Welke vormen van maatwerk worden meer of minder gehanteerd? 4. Voor zover vwo-afdelingen specifiek onderwijskundig beleid hebben of in individueel maatwerk voorzien voor de verbetering van de prestaties van de betere leerling: welk deel van de scholen formuleert dit beleid in de officiële schooldocumenten als een concrete, meetbare beleidsdoelstelling? (Dus niet alleen als een algemene, globale intentie.) B. Is er binnen de lessen sprake van differentiatie tussen (groepen) leerlingen, toegespitst op de best presterende leerlingen? 1. In welk deel van de lessen is er sprake van gerichte differentiatie naar de (potentieel) betere leerling? 2. In welk deel van de lessen krijgen leerlingen ruimte voor verbreding en verdieping van de lesstof? 3. In welk deel van de lessen worden leerlingen voldoende uitgedaagd op hun eigen niveau? Op welke wijze wordt dit aangetoond, buiten de lesobservaties van de inspectie (observatie, beleving leerling/docent, prestatie-verbetering)? 4. In welk deel van de lessen wordt differentiatie proactief ingezet door de docent? In welk deel van de lessen op aanvraag van een leerling? C. Heerst er op vwo-afdelingen een ambitieus leerklimaat? 1. In hoeveel vwo-afdelingen zijn er ambitieuze doelen opgesteld ter attentie van de prestaties en de competenties van leerlingen? 2. In hoeveel vwo-afdelingen zijn docenten bereid en in staat om flexibele lesprogramma s en individuele trajecten voor leerlingen uit te voeren? D. Passen scholen hun organisatie, de benadering van de kwaliteitszorg en de invulling van professionele ontwikkeling van docenten aan op het onderwijs aan de (potentieel) beste 20 procent van de leerlingen? 1. Hoeveel vwo-afdelingen laten docenten scholen in het bieden van specifiek onderwijskundig beleid/ individueel maatwerk voor deze leerlingen? Welke soorten scholing worden in meer of mindere mate aangeboden? 2. In hoeveel vwo-afdelingen zijn er specifieke docenten belast met de begeleiding van talentvolle leerlingen? 3. Hoeveel vwo-afdelingen hebben de schoolorganisatie aangepast om (individueel) maatwerk te kunnen bieden? Welke aanpassingen komen daarbij in mindere of meerdere mate voor? 4. Op welke wijze wordt het maatwerk aangetoond en geborgd (observatie, vakwerkplan, leermiddelen, toetsen, enquêtes leerlingen)? 5. Hoeveel vwo-afdelingen ondervinden hindernissen als het gaat om het bieden van maatwerk/differentiatie/extra aanbod/examinering of andere vormen van certificering? Welke hindernissen worden vooral genoemd? (Later uitgesplitst naar wettelijke, personele en/of financiële hindernissen.) Pagina 8 van 33

9 E. Werken scholen opbrengstgericht ter attentie van de doelstelling om de resultaten van de 20 procent beste leerlingen te verbeteren? 1. Welk deel van de scholen heeft specifieke opbrengstdoelen gesteld voor de groep potentieel beste leerlingen? 2. Welk deel van de scholen stelt specifieke verbeterplannen op om beleidsdoelstellingen rond het verhogen van de resultaten van de potentieel beste leerlingen te realiseren? 3. Welk deel van de vwo-afdelingen meet hun voortgang ten opzichte van de doelstelling in het bestuursakkoord? Welke vormen van meting komen daarbij vooral voor? Welk deel van de scholen heeft (al) een vooruitgang kunnen meten? Opzet onderzoek vo Het onderzoek bestaat uit twee delen: enerzijds een digitale vragenlijst en anderzijds een aantal schoolbezoeken. De digitale vragenlijst is voorafgaand aan de schoolbezoeken uitgezet bij een representatieve steekproef van vwo-afdelingen in het hele land. Hierbij is uitgegaan van 125 vwo-afdelingen, inclusief de scholen die worden bezocht. In de vragenlijst is kort toegelicht dat de vragen gaan over het onderwijs aan de (potentieel) cognitief best presterende leerlingen, ofwel de leerlingen waarvan de verwachting is dat zij de best presterende leerlingen zullen zijn bij de examenvakken van het vwo. Daarnaast is een steekproef van vijftig vwo-afdelingen, die ook een vragenlijst hebben ontvangen, bezocht. De schoolbezoeken zijn uitgevoerd in combinatie met onderzoeken ten behoeve van het Onderwijsverslag (24 vwoafdelingen), aangevuld met scholen uit de zogenaamde Tweede tranche steekproef/vierjaarlijkse bezoeken (26 vwo-afdelingen). Er is enkel op de vwoafdelingen binnen de twee steekproeven onderzoek verricht. Tijdens de bezoeken hebben inspecteurs een overzichtsformulier ingevuld met aanvullende vragen Respons en representativiteit vo De vragenlijst voor het themaonderzoek Onderwijs aan (potentieel) cognitief best presterende leerlingen is uitgezet bij 125 vwo-afdelingen. De respons bedraagt 75 procent. Daarnaast is er door inspecteurs een overzichtsformulier ingevuld voor de vijfitig bezochte vwo-afdelingen. De respons daarvan is ruim 90 procent. 2 De foutenmarge bedraagt, bij deze respons, voor de vragenlijst 9 procent en voor het overzichtsformulier 14 procent. Een foutenmarge van 9 procent betekent dat wanneer uit je onderzoek blijkt dat bij 50 procent van de vwo-afdelingen iets voorkomt, dit percentage tussen de procent kan liggen (met een betrouwbaarheidsniveau van 95 procent). Er is een kans van 5 procent dat de werkelijke waarde buiten het berekende interval ligt. 2 Door praktische omstandigheden is één van de geplande onderzoeken niet uitgevoerd. Daardoor zijn er geen 50 vwo-afdelingen bezocht, maar 49. Pagina 9 van 33

10 Tabel 1.3a. Respons themaonderzoek Onderwijs aan (potentieel) cognitief best presterende leerlingen vo Totale Respons steekproef n n % Vwo-afdelingen met een digitale vragenlijst Vwo-afdelingen die zijn bezocht Daarnaast is gekeken naar de representativiteit, ofwel in hoeverre zijn de vwoafdelingen uit de steekproef een afspiegeling van de totale populatie van vwoafdelingen. Onderstaande tabel toont de verdeling van verschillende kenmerken (schoolsamenstelling, grootte, regio en denominatie), voor de totale populatie vwo-afdelingen, de vwo-afdelingen die een vragenlijst hebben ingevuld en de vwo-afdelingen die zijn bezocht door een inspecteur. Wat betreft de verdeling van kenmerken wijken de vwo-afdelingen die de vragenlijst hebben ingevuld niet (statistisch) significant af van de populatie scholen. Hetzelfde geldt voor de vwoafdelingen die bezocht zijn. Met andere woorden, de bevraagde en bezochte vwoafdelingen zijn in grote mate een representatieve afspiegeling van de totale populatie vwo-afdelingen. Tabel 1.3b. Representativiteit themaonderzoek Onderwijs aan (potentieel) cognitief best presterende leerlingen vo Totale populatie vwo-afdelingen Vwo-afdelingen met een Vwo-afdelingen die zijn bezocht vragenlijst n % n % n % Schoolsamenstelling Vmbo-b-k-gt-havo-vwo , ,5 5 10,2 Vmbo-gt-havo-vwo , , ,8 Havo/vwo , , ,6 Vwo 50 8, ,3 9 18,4 Totaal , , ,0 Afdelingsgrootte < ,2 9 9,3 6 12, , , , , , , , ,4 9 18,4 Totaal , , ,0 Provincie Groningen 27 4,6 0 0,0 0 0,0 Friesland 24 4,1 3 3,1 1 2,0 Drenthe 14 2,4 4 4,1 2 4,1 Overijssel 47 8,1 5 5,2 3 6,1 Flevoland 15 2,6 4 4,1 1 2,0 Gelderland 69 11, ,3 4 8,2 Utrecht 45 7,7 9 9,3 6 12,2 Noord-Holland 91 15, , ,4 Zuid-Holland , , ,4 Zeeland 12 2,1 1 1,0 0 0,0 Noord-Brabant 76 13, ,3 6 12,2 Limburg 29 5,0 8 8,2 5 10,2 Totaal , , ,0 Regio (o.b.v. provincie) Noord 65 11,2 7 7,2 3 6,1 Oost , ,5 7 14,3 Pagina 10 van 33

11 Midden , , ,1 Zuid , , ,4 Totaal , , ,0 Verdeling gemeenten Buiten de steden , , ,1 G , , ,6 G , ,6 7 14,3 Totaal , , ,0 Denominatie Openbaar , , ,6 Rooms-katholiek , , ,6 Protestants-christelijk , ,4 7 14,3 Overig bijzonder , , ,5 Totaal , , ,0 Pagina 11 van 33

12 2. Tabellen primair onderwijs 2.1 Gegevens uit de vragenlijst basisscholen De digitale vragenlijst is ingevuld door 192 scholen; dit is een respons van 96 procent. De gegevens uit de vragenlijst zijn representatief voor de totale populatie van basisscholen. De gegevens uit onderstaande tabellen zijn rechtstreeks afgeleid uit de antwoorden van de basisscholen. Tabel 2.1a Visie en beleid gericht op het onderwijs aan de (cognitief) best presterende leerlingen In ontwikkeling In visie specifiek aandacht voor onderwijs aan (enkele van) de best presterende leerlingen (n=192) 38% 56% De visie is uitgewerkt in specifiek beleid en/of afspraken (n=179) 47% 50% Het beleid en/of afspraken is opgesteld op (n=90) - schoolniveau - 96% - bestuursniveau - 43% - niveau van het samenwerkingsverband - 12% Het beleid en/of afspraken is vastgelegd in (n=90) - het schoolplan - 32% - de schoolgids - 44% - een beleidsplan - 70% - een zorgdocument - 56% - een jaarplan - 28% - een ander document - 22% In het beleid beschreven onderwijsaanpassingen (n=90) - in de eigen groep - 98% - groepsoverstijgend - 70% - buiten de eigen school - 50% De doelgroep van het beleid en/of afspraken is (n=90) - de best presterende leerlingen (volgens definitie onderzoek) - 77% - hoogbegaafde leerlingen - 76% - meerbegaafde leerlingen - 76% - jonge leerlingen met een ontwikkelingsvoorsprong - 61% - leerlingen die uitblinken op één bepaald vakgebied - 48% - leerlingen die uitblinken op meerdere vakgebieden - 51% Pagina 12 van 33

13 Tabel 2.1b Kennis en faciliteiten van het team gericht op het onderwijs aan de (cognitief) best presterende leerlingen In de afgelopen vijf jaar is door één of meerdere teamleden een studietraject of scholing gevolgd gericht op het onderwijs aan (enkele van) de best presterende leerlingen (n=187) In dit schooljaar is budget gereserveerd voor bij- of nascholing gericht op het onderwijs aan (enkele van) de best presterende leerlingen (n=187) 72% 33% Het studietraject of scholing is gevolgd door (n=135) - de directie 29% - de intern begeleider 65% - de leraar van de plusgroep 27% - de specialist meer- en hoogbegaafdheid 19% - één leraar of enkele leraren 41% - het gehele team 27% Pagina 13 van 33

14 Figuur 2.1a Manieren waarop basisscholen in de eigen groep tegemoet komen aan de onderwijsbehoeften van de (cognitief) best presterende leerlingen (percentages, n=187) Tabel 2.1d Gebruik van signaleringsinstrumenten en werkwijze/protocol signalering (n=187) Gebruik intake-instrument en/of intakevragenlijst - ja, bij alle leerlingen 40% - ja, bij instroom in groep 1 of 2 32% - in ontwikkeling/nee 29% Eenduidige werkwijze (protocol) voor signalering ontwikkelingsvoorsprong - ja, voor de groepen 1 en 2 49% - ja, voor de groepen 3 tot en met 8 55% - in ontwikkeling 34% - nee 14% Pagina 14 van 33

15 Tabel 2.1e Componenten en instrumenten voor het signaleren van een eventuele ontwikkelingsvoorsprong (n=161) Groep 1 en 2 Groep 3 tot en met 8 Componenten - ontwikkeling van cognitieve vaardigheden 94% 99% - ontwikkeling van sociaal-emotionele vaardigheden 89% 86% - ontwikkeling van motorische vaardigheden 48% 22% - ontwikkeling van creatieve vaardigheden/denkvermogen 65% 73% - ontwikkeling van de werkhouding 75% 86% Instrumenten - signalering door groepsleerkracht 96% 97% - (observatie-)instrumenten voor meer- en hoogbegaafde 54% 67% leerlingen - portfolio 9% 7% - aanvullende observaties 74% 73% - gesprekken met de ouders 91% 96% - gesprekken met de leerling 52% 85% - collegiale consultatie 40% 45% - leerlingvolgsysteem 88% 98% - externe onderzoeksgegevens 60% 85% Tabel 2.1f Volgen en analyseren van de ontwikkeling van de (cognitief) best presterende leerlingen (n=187), altijd, meestal, incidenteel Nee, (nog) niet Foutenanalyse van toetsen leerlingvolgsysteem als onder het gebruikelijke niveau wordt gescoord Diagnostische gesprekjes als op toetsen leerlingvolgsysteem onder het gebruikelijke niveau wordt gescoord Doortoetsen als (herhaald) een hoge score op toetsen leerlingvolgsysteem wordt behaald Diagnostische gesprekjes als op methodegebonden toetsen onder het gebruikelijke niveau wordt gescoord Gebruik van andere toetsen (naast leerlingvolgsysteem en methodegebonden) of observatie-instrumenten om prestaties en ontwikkeling in beeld te krijgen Voorafgaand aan een blok/leerinhouden toetsen in hoeverre de stof al wordt beheerst 29% 30% 27% 14% 15% 31% 40% 14% 16% 28% 32% 24% 17% 37% 32% 14% 13% 10% 19% 59% 7% 21% 39% 33% Tabel 2.1g Volgen en analyseren van de ontwikkeling van de (cognitief) best presterende leerlingen (n=187) Voor welk leergebied zijn de leraren het best in staat een goede analyse te maken - rekenen/wiskunde 81% - begrijpend lezen 1% - taal 2% - spelling 11% Voor welk leergebied vinden de leraren het moeilijk om een goede analyse te maken - rekenen/wiskunde 2% - begrijpend lezen 73% - taal 44% - spelling 11% Pagina 15 van 33

16 Figuur 2.1b Afstemming gericht op best presterende leerlingen (percentages, n=187)tabel 2.1h Geplande afstemming van instructie en verwerking gericht op (cognitief) best presterende leerlingen per leergebied (n=187) Geplande afstemming instructie en verwerking voor - rekenen/wiskunde 93% - begrijpend lezen 35% - taal 44% - spelling 47% - Engels 3% - wereldoriëntatie 20% Tabel 2.1i Zorg voor (cognitief) best presterende leerlingen (n=187) In ontwikkeling Vastgelegde criteria waarin is aangegeven - dat de cognitieve ontwikkeling stagneert 38% 16% - dat de cognitieve ontwikkeling een substantiële voorsprong laat 38% 27% zien - dat de sociaal-emotionele ontwikkeling zorgelijk is 40% 24% De school heeft best presterende zorgleerlingen - 70% waarvoor De gegevens worden geanalyseerd 15% 82% Een handelingsplanning wordt opgesteld 28% 52% Pagina 16 van 33

17 Tabel 2.1j De kwaliteit van onderdelen van kwaliteitszorg specifiek gericht op het onderwijs aan de (cognitief) best presterende leerlingen (n=187) In ontwikkeling Doelen voor de resultaten aan het eind van de basisschoolperiode 35% 8% Doelen voor de tussenresultaten 37% 28% Evaluatie van de eind- en tussenresultaten 47% 27% Evaluatie van het onderwijsleerproces 48% 31% Beleidsprioriteiten voor verbeteringen 49% 31% Borging van gerealiseerde verbeteringen 46% 30% 2.2 Oordelen inspecteurs bezochte basisscholen De inspecteurs hebben op alle bezochte scholen een overzichtsformulier ingevuld met hun oordelen over de afstemming, het stellen van doelen, het bepalen van de onderwijsbehoefte, het signaleren, de zorg en de kwaliteitszorg van het onderwijs aan de (cognitief) best presterende leerlingen. Het overzichtsformulier is door de inspecteurs ingevuld voor 48 scholen; dit is een respons van 96 procent. De bezochte scholen zijn geselecteerd rekening houdend met kenmerken zoals schoolgrootte, regio e.d. Het is echter geen aselecte steekproef. Hiermee dient rekening te worden gehouden bij de interpretatie van onderstaande gegevens. In zijn algemeenheid kan worden geconcludeerd dat de inspecteurs de kwaliteit van het onderwijs aan de best presterende leerlingen over het geheel bekeken, negatiever beoordelen dan de scholen zelf. Tabel 2.2a Afstemming onderwijs op (cognitief) best presterende leerlingen (n=48) Afstemming instructie basisaanbod (methodisch) - voor (bijna) alle leergebieden verkorte instructie, waarbij een deel van de 2% instructie expliciet bedoeld is voor de BPL - voor (bijna) alle leergebieden verkorte instructie 38% - voor een enkel leergebied verkorte instructie 31% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 10% - niet/nauwelijks 19% Afstemming instructie aangepaste aanbod - op vaste momenten in de week (minimaal twee keer 10 minuten) 6% - ad-hoc keuze van leraar 10% - op aanvraag leerlingen 25% - leermiddelen zijn zo dat extra instructie niet nodig is 2% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 13% - niet / nauwelijks / onbekend 44% Afstemming verwerking basisaanbod (methodisch) - voor (bijna) alle leergebieden volgens compactingprogramma, richtlijnen 25% methode of schoolafspraken - voor een enkel leergebied volgens compactingprogramma, richtlijnen methode of 54% schoolafspraken - keuze leraar 10% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 6% - niet / nauwelijks / onbekend 4% Afstemming verwerking aangepaste aanbod - aangepast werk als moet-werk op dag-/weektaak 29% Pagina 17 van 33

18 - aangepast werk als mag-werk op dag-/weektaak 27% - in de groepen liggen extra materialen waaraan leerlingen kunnen werken 17% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 13% - niet / nauwelijks / onbekend 14% Eisen verwerking aangepast aanbod - ja, beheersing kennis- en vaardigheden-doelen 4% - ja, minimale tijdsbesteding 19% - ja, minimale hoeveelheid 29% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 29% - niet / nauwelijks 35% Feedback verwerking aangepaste aanbod - ja, wekelijks op de kwaliteit van het gemaakte werk 13% - ja, ongeveer één keer per maand op de kwaliteit van het gemaakte werk 13% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 31% - niet / nauwelijks / onbekend 42% Tabel 2.2b Stellen doelen voor (cognitief) best presterende leerlingen (n=48) Voor het reguliere methodische aanbod in vergelijking met de andere leerlingen - dezelfde doelen met een hoger beheersingsniveau én verrijkingsdoelen uit het 19% methodische aanbod - dezelfde doelen met een hoger beheersingsniveau 42% - dezelfde doelen en hetzelfde beheersingsniveau 29% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren / leergebieden / onbekend 10% Voor het aangepaste aanbod - ja, voor alle best presterende leerlingen 17% - ja, maar alleen voor een enkele best presterende (zorg-)leerling 10% - geen eenduidige lijn tussen leerjaren 6% - nee 63% De leerlingen worden betrokken bij de aangepaste doelen - ja, alle best presterende leerlingen 4% - ja, een enkele best presterende leerling 15% - nee 33% - niet van toepassing, worden geen aangepaste doelen geformuleerd / onbekend 48% Tabel 2.2c Onderwijsbehoefte (cognitief) best presterende leerlingen (n=48) Wijze formulering / bepaling onderwijsbehoefte - per individuele best presterende leerling (meer dan alleen uitdaging nodig) 8% - voor de groep best presterende leerlingen (meer dan alleen uitdaging nodig) 8% - benoemen behoefte aan meer cognitieve uitdaging voor een leergebied 48% - geen eenduidige lijn tussen de leerjaren 15% - niet 17% - anders / onbekend 4% Pagina 18 van 33

19 Tabel 2.2d Systematisch volgen en analyseren van de ontwikkeling van (cognitief) best presterende leerlingen (n=48) De leraren volgen de ontwikkeling voor Nederlandse taal en rekenen/wiskunde 88% De leraren maken (fouten)analyses van de resultaten 65% De leraren trekken conclusies uit deze resultaten voor de afstemming 50% De leraren volgen en beoordelen de resultaten van aangepast werk 19% De leraren toetsen door als leerlingen (herhaald) een hoge score laten zien 33% De leraren voeren diagnostische gesprekjes als onder het gebruikelijke niveau 33% wordt gescoord De leraren toetsen voorafgaand aan een blok/leerinhouden in hoeverre de stof 17% wordt beheerst Tabel 2.2e De kwaliteit van de zorg voor de school in zijn geheel en ingezoomd op de best presterende leerlingen (BPL) (n=48) Voldoende Voldoende kwaliteit kwaliteit school in ingezoomd zijn geheel op BPL 8.1 De school signaleert vroegtijdig welke leerlingen zorg nodig 100% 69% hebben 8.2 Op basis van een analyse van de verzamelde gegevens 44% 29% bepaalt de school de aard van de zorg voor de zorgleerlingen 8.3 De school voert de zorg planmatig uit 56% 31% 8.4 De school evalueert regelmatig de effecten van de zorg 50% 25% Tabel 2.2f Aandacht voor andere dan cognitieve talenten (n=48) Nee, niet specifiek 65%, op praktisch gebied 2%, op technisch gebied 10%, op creatief gebied 23%, op sociaal gebied 8%, op muzikaal gebied 15% Tabel 2.2g De kwaliteit van de kwaliteitszorg voor de school in zijn geheel en ingezoomd op de (cognitief) best presterende leerlingen (BPL) (n=48) Voldoende kwaliteit school in zijn geheel Voldoende kwaliteit ingezoomd op BPL 9.1 De school heeft inzicht in de onderwijsbehoeften van haar 85% 50% leerlingenpopulatie 9.2 De school evalueert jaarlijks de resultaten van de leerlingen 96% 35% 9.3 De school evalueert regelmatig het onderwijsleerproces 52% 17% 9.4 De school werkt planmatig aan verbeteractiviteiten 81% 38% 9.5 De school borgt de kwaliteit van het onderwijsleerproces 77% 27% Pagina 19 van 33

20 Tabel 2.2h Voorbeelden van genoemde aandachtspunten/knelpunten (=selectie uit gegeven antwoorden) Personeel en deskundigheid - deskundigheid vooral bij één leraar - we weten te weinig wat deze leerlingen nodig hebben - hoe omgaan met combinatie hoogbegaafdheid en specifieke sociaal-emotionele problematiek - leraren denken nog te veel dat uitdaging voldoende is en er geen instructie nodig is - analysevaardigheden van leraren vergroten ook gericht op deze groep leerlingen - leraren durven deze leerlingen nog onvoldoende los te laten Organisatorisch - het werken met meerdere instructiegroepen, waardoor tijdgebrek ontstaat voor begeleiding van de betere leerlingen - volle klassen, meer aandacht voor de onderkant - nog te leerkrachtafhankelijk, lijn in de school nog onvoldoende duidelijk - waar is de grens aan wat leraren kunnen uitvoeren in de groep - onvoldoende tijd beschikbaar om beleid te formuleren en te implementeren Instrumenten en leermiddelen - onze school heeft nog te weinig aanvullende materialen - er is wel materiaal te koop, maar het ontbreekt aan tijd om je er voldoende in te verdiepen en het juiste te kiezen - te weinig computers, die soms ook niet goed werken - voor deze leerlingen durven schrappen in gebruikte methoden - onvoldoende informatie over wat het beste werkt Diagnostiek en toetsing - hoe signaleer je tijdig, met name bij de kleuters en onderpresteerders - behoefte aan een signaleringsinstrument - goed signaleren en diagnosticeren kost tijd - lastig om de goede onderwijsbehoefte te formuleren Financiën - geen budget (meer) voor plusklas - op jaarbasis beperkt budget beschikbaar voor aanvullende materialen Wet- en regelgeving - n.v.t. Pagina 20 van 33

21 Figuur 2.2a Oordeel inspecteurs over de ontwikkelingsfase van het onderwijs aan de cognitief best presterende leerlingen (percentages, n=48) Pagina 21 van 33

Hoe gaan we om met onze best presterende leerlingen?

Hoe gaan we om met onze best presterende leerlingen? Hoe gaan we om met onze best presterende leerlingen? DE HUIDIGE PRAKTIJK IN HET PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS, MET VOORBEELDEN EN VRAGEN TER INSPIRATIE Inhoud 3 Aandacht voor best presterende leerling

Nadere informatie

EXPERIMENT FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN 2011-2014

EXPERIMENT FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN 2011-2014 EXPERIMENT FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN 2011-2014 EINDRAPPORT VAN HET ONDERZOEK OP ELF SCHOLEN NAAR DE EFFECTEN VAN FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN OP DE KWALITEIT VAN HET ONDERWIJS september 2014 2 3 4 Voorwoord

Nadere informatie

Opbrengsten maak er werk van! Inspectie van het Onderwijs

Opbrengsten maak er werk van! Inspectie van het Onderwijs Opbrengsten maak er werk van! Inspectie van het Onderwijs Opbrengsten maak er werk van! Woord vooraf 1 Opbrengstgericht onderwijs leidt tot hogere prestaties 3 2 Opbrengstgericht werken op vier niveaus

Nadere informatie

Zorgplan bs. de Esch 2012.2013. bs. de Esch

Zorgplan bs. de Esch 2012.2013. bs. de Esch Zorgplan bs. de Esch 2012.2013 bs. de Esch 1 INLEIDING... 2 2 DOELSTELLING... 3 3 UITGANGSPUNTEN... 4 4 DE ZORGSTRUCTUUR... 5 4.1 Inleiding... 5 4.2 De intern begeleider... 5 4.3 Het samenwerkingsverband...

Nadere informatie

Ouders: Thuis in taal en rekenen

Ouders: Thuis in taal en rekenen Ouders: Thuis in taal en rekenen Handreiking voor ouders en de oudergeleding van de medezeggenschapsraad in het basisonderwijs voor het volgen van de leeropbrengsten bij taal en rekenen Project Thuis in

Nadere informatie

De leraar als regisseur

De leraar als regisseur Doorlopende leerlijnen Wilma Willems en Kris Verbeeck De leraar als regisseur Opbrengstgericht rekenonderwijs bij de invoering van de referentieniveaus in PO en VO De leraar als regisseur Opbrengstgericht

Nadere informatie

DE KWALITEIT VAN SCHOOLLEIDERS in het basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs

DE KWALITEIT VAN SCHOOLLEIDERS in het basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs DE KWALITEIT VAN SCHOOLLEIDERS in het basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs Utrecht, maart 2014 Voorwoord De Inspectie van het Onderwijs heeft in de afgelopen jaren onderzoek gedaan

Nadere informatie

Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs

Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs Inhoudsopgave Voorwoord: Alle leerlingen perspectief op ontwikkeling 4 Deel A _ Basis Ontwikkelingsperspectief:

Nadere informatie

Samenwerken aan Taalbeleid:

Samenwerken aan Taalbeleid: Samenwerken aan Taalbeleid: in tien stappen naar een taalbeleidsplan Marieke Tomesen Jack Duerings Annie van der Beek Deze uitgave is tot stand gekomen dankzij subsidie van het Ministerie van Onderwijs,

Nadere informatie

Duiden en Doen. Versie SBO

Duiden en Doen. Versie SBO Duiden en Doen Werken aan kerndoelen, referentieniveaus, leerstandaarden, leerlijnen, ontwikkelingsperspectieven, leerroutes, uitstroomniveaus en enzovoort, met de leerresultaten als uitgangspunt. Versie

Nadere informatie

De staat van het onderwijs

De staat van het onderwijs De staat van het onderwijs Hoofdlijnen uit het Onderwijsverslag 2013/2014 De staat van het onderwijs Hoofdlijnen uit het Onderwijsverslag 2013/2014 inspectie van het onderwijs april 2015 inspectie van

Nadere informatie

De zeggenschap van leraren Nulmeting in het po, vo, mbo en hbo

De zeggenschap van leraren Nulmeting in het po, vo, mbo en hbo De zeggenschap van leraren Nulmeting in het po, vo, mbo en hbo ResearchNed, in opdracht van het Ministerie van OCW Lette Hogeling Froukje Wartenbergh-Cras Jessica Pass Joyce Jacobs Sil Vrielink Marlies

Nadere informatie

Rapportage Begeleiding dyslectische leerlingen in het voortgezet onderwijs

Rapportage Begeleiding dyslectische leerlingen in het voortgezet onderwijs Rapportage Begeleiding dyslectische leerlingen in het voortgezet onderwijs Dr. Judith Bekebrede Bekebrede Onderwijsconsulent in opdracht van het Masterplan Dyslexie Amsterdam, maart 2013 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De lerende organisatie: Wat is het en hoe geef je er vorm aan?

De lerende organisatie: Wat is het en hoe geef je er vorm aan? Onderzoeksrapport De lerende organisatie: Wat is het en hoe geef je er vorm aan? Resultaten van een onderzoek op twaalf Nederlandse scholen voor voortgezet onderwijs Universiteit Utrecht Onderwijsadvies

Nadere informatie

Stichting Platforms Vmbo. Wat moet en wat mag in de onderbouw vmbo

Stichting Platforms Vmbo. Wat moet en wat mag in de onderbouw vmbo Stichting Platforms Vmbo Wat moet en wat mag in de onderbouw vmbo Stichting Platforms Vmbo Wat moet en wat mag in de onderbouw vmbo 1 Onderwijsinhoud 2 Onderwijsvormgeving 3 Onderwijs aan zorgleerlingen

Nadere informatie

HANDREIKING. DATAMUUR Werken met groepsplannen. Inleiding. Opbrengstgericht werken

HANDREIKING. DATAMUUR Werken met groepsplannen. Inleiding. Opbrengstgericht werken HANDREIKING Opbrengstgericht werken DATAMUUR Werken met groepsplannen PO Inleiding Scholen hebben als doel het maximale uit een leerling te halen. Een leerling moet kunnen presteren naar zijn cognitieve-

Nadere informatie

Onderwijskwaliteit blijvend verbeteren; welke rol speelt het bestuur?

Onderwijskwaliteit blijvend verbeteren; welke rol speelt het bestuur? BESTUUR, MANAGEMENT EN ONDERWIJSKWALITEIT PO VO Hoe besturen borgen Onderwijskwaliteit blijvend verbeteren; welke rol speelt het bestuur? Simone Kessels Tessa de With Mmv: Barbara de Boer, Gert-Jan Bos

Nadere informatie

Excellentie en differentiatie

Excellentie en differentiatie Excellentie en differentiatie Met praktijkvoorbeelden van vo-scholen uit het netwerk van het Junior College Utrecht Dr. Ton van der Valk Met dank aan: Judith Schenzel, voor haar bijdrage aan de research

Nadere informatie

Over drempels naar meer ict-gebruik in het voortgezet onderwijs

Over drempels naar meer ict-gebruik in het voortgezet onderwijs Rapport 4 Over drempels naar meer ict-gebruik in het voortgezet onderwijs Rapport naar aanleiding van het project DigilessenVO in 2009 Bert Zwaneveld Herman Rigter Ruud de Moor Centrum Ruud de Moor Centrum

Nadere informatie

Een (zeer) goed presterende leerling is meer dan zijn vaardigheidsniveau. Een brede kijk op leerlingen

Een (zeer) goed presterende leerling is meer dan zijn vaardigheidsniveau. Een brede kijk op leerlingen Yvonne Janssen & Janneke Breedijk-Dekker Een (zeer) goed presterende leerling is meer dan zijn vaardigheidsniveau. Een brede kijk op leerlingen SAMENVATTING Het vraagt een integrale kijk op talentvolle

Nadere informatie

BEOORDELEN VAN ONDERZOEKS- VAARDIGHEDEN VAN LEERLINGEN

BEOORDELEN VAN ONDERZOEKS- VAARDIGHEDEN VAN LEERLINGEN BEOORDELEN VAN ONDERZOEKS- VAARDIGHEDEN VAN LEERLINGEN richtlijnen, alternatieven en achtergronden kernredactie: Dr. K.M. Stokking Drs. M.F. van der Schaaf MesoConsult B.V. Tilburg juni 1999 Deze brochure

Nadere informatie

Werken met groepsplannen

Werken met groepsplannen TAAL/LEESONDERWIJS HAND- Werken met groepsplannen Handreiking taalbeleid Mariët Förrer Yvonne Leenders Inhoudsopgave pag. Inleiding door Roel Weener, Projectleider Projectbureau Kwaliteit - PO-Raad 3 1.

Nadere informatie

OPBRENGSTGERICHT WERKEN BIJ KLEUTERS SUCCESFACTOREN EN KNELPUNTEN VAN OPBRENGSTGERICHT WERKEN IN DE GROEPEN 1 EN 2

OPBRENGSTGERICHT WERKEN BIJ KLEUTERS SUCCESFACTOREN EN KNELPUNTEN VAN OPBRENGSTGERICHT WERKEN IN DE GROEPEN 1 EN 2 OPBRENGSTGERICHT WERKEN BIJ KLEUTERS SUCCESFACTOREN EN KNELPUNTEN VAN OPBRENGSTGERICHT WERKEN IN DE GROEPEN 1 EN 2 Utrecht, februari 2013 Oberon Postbus 1423 3500 BK Utrecht tel. 030-2306090 fax 030-2306080

Nadere informatie

Digitaal leren moet je leren

Digitaal leren moet je leren LOOK Rapport 38 Renny Beers Reggie Berkers Karel Kreijns Hartger Wassink Digitaal leren moet je leren Ict-ontwikkeling in teams op SG Were Di Wetenschappelijk Centrum Leraren Onderzoek Open Universiteit

Nadere informatie

De staat van het onderwijs

De staat van het onderwijs DE STAAT VAN HET ONDERWIJS De staat van het onderwijs ONDERWIJSVERSLAG 2012/2013 INSPECTIE VAN HET ONDERWIJS APRIL 2014 INSPECTIE VAN HET ONDERWIJS ONDERWIJSVERSLAG 2012/2013 oor u ligt het nderwijsverslag

Nadere informatie

Opvoeden en ontwikkelen doen we samen!

Opvoeden en ontwikkelen doen we samen! Opvoeden en ontwikkelen doen we samen! Praktijkgericht onderzoek naar de manier waarop scholen in primair en voortgezet onderwijs hun maatschappelijke opdracht praktisch kunnen vormgeven KPC Groep Sophie

Nadere informatie

PROTOCOL DYSLEXIE VOORTGEZET ONDERWIJS

PROTOCOL DYSLEXIE VOORTGEZET ONDERWIJS [ PROTOCOL DYSLEXIE VOORTGEZET ONDERWIJS Handreiking voor directie, middenmanagement en docenten Koos Henneman Judith Bekebrede Albert Cox Hedwig de Krosse ] Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs Handreiking

Nadere informatie

RAPPORT PERIODIEK KWALITEITSONDERZOEK PIPITA BASISSCHOOL TE WILLEMSTAD, CURA<;AO

RAPPORT PERIODIEK KWALITEITSONDERZOEK PIPITA BASISSCHOOL TE WILLEMSTAD, CURA<;AO Inspectie van het Onderwijs Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap RAPPORT PERIODIEK KWALITEITSONDERZOEK PIPITA BASISSCHOOL TE WILLEMSTAD, CURA

Nadere informatie

Excelleren van leerlingen mogelijk maken

Excelleren van leerlingen mogelijk maken PASSEND ONDERWIJS EN ZORG VO Excelleren van leerlingen mogelijk maken Voor één docent is het te moeilijk Minke Bruning Gert Kamphof Josée von Weijhrother Greet de Boer Excelleren van leerlingen mogelijk

Nadere informatie

Omgaan met verschillen op het snijvlak van pedagogisch en didactisch handelen

Omgaan met verschillen op het snijvlak van pedagogisch en didactisch handelen Omgaan met verschillen op het snijvlak van pedagogisch en didactisch handelen Een verkenning Klaas Hiemstra Jacqueline Schoones Otto de Loor Monica Robijns APS is een toonaangevend onderwijsadviesbureau

Nadere informatie