Kies een andere formulering De stijl- en grammaticacontrole van Word

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kies een andere formulering De stijl- en grammaticacontrole van Word"

Transcriptie

1 Kies een andere formulering De stijl- en grammaticacontrole van Word Bas Andeweg & Wim Blokzijl De veelgebruikte tekstverwerker Word van Microsoft controleert teksten, behalve op spelling, ook op grammatica en stijl. Maar waar een spellingcontrole vooral mechanisch werk is, is voor grammatica- en stijlcontrole meer inzicht nodig in zinsstructuur en context. Hoe goed is Word hierin? We testen het programma aan de hand van een corpus van studententeksten. Ontwikkeling stilgevallen... 2 Aanleiding... 2 Opzet... 2 Spelling... 3 Grammatica... 3 Onjuist verwijswoord... 4 Verkeerde woordvolgorde... 4 Onjuiste vervoeging... 4 Onjuist getal... 4 Verkeerd lidwoord... 5 Stijl... 5 Archaïsch taalgebruik... 5 Ambtelijk taalgebruik... 6 Populair taalgebruik... 6 Cliché... 6 Barbarisme... 6 Breedsprakigheid... 7 Voorzetselketen... 7 Vaag taalgebruik... 8 Spreektaal / schrijftaal... 8 Regionaal taalgebruik... 9 Vermijd de lijdende vorm... 9 Toekomst Literatuur Tot in de jaren tachtig waren er schaak- en informatica-experts die meenden dat computers nooit fatsoenlijk zouden leren schaken. De Nederlandse schaakgrootmeesters Euwe (tevens hoogleraar informatica) en Donner (werkte een blauwe maandag voor IBM) waren hier destijds stellig van overtuigd. Inmiddels weten we beter. In 1997 won de IBMschaakcomputer Deep Blue een match van de toenmalige wereldkampioen, Garry Kasparov. Kasparov was na afloop niet bijzonder blij. Ook Euwe en Donner zouden zich, hadden ze nog geleefd, hebben opgevreten van ellende. Schaken kan de computer nu dus. Tijd voor een volgende stap. We zijn optimistischer dan de schakers: we voorspellen dat we tekst ooit door een programma kunnen halen dat ons vervolgens haarfijn, secuurder dan een mens het ooit zou kunnen, uitlegt wat er schort aan stijl, structuur en argumentatie. Een nakijkmachine, menig schrijftrainer wacht er met smart op. Het zou het bestaan een stuk veraangenamen. Nakijken is nu eenmaal niet het leukste onderdeel van het trainerschap Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 1

2 Ontwikkeling stilgevallen Of het al zover is, valt nog te bezien. Sinds Word een stijlchecker meelevert, lijkt de ontwikkeling van stijlcontrole in tekstverwerkers te zijn gestopt. Ook het in Wordperfect geïncorporeerde stijlcontroleprogramma Grammatik wordt door de huidige eigenaar Corel niet verder ontwikkeld. Voormalig auteur van Grammatik Bruce Wampler wijt het allemaal aan Microsoft. In een interview in The New York Times (Markoff 2002) beschrijft hij dat het in het begin van de jaren negentig een spannende tijd was waarin kleine bedrijven elkaar met hand en tand beconcurreerden om de beste en intelligentste stijl-/grammaticachecker, wat resulteerde in een stroomversnelling van technologische ontwikkelingen. Toen Microsoft in een stijlprogramma opnam in het eigen tekstverwerkingsprogramma volgden andere softwarebedrijven snel. En de hele vooruitgang kwam tot stilstand in wat hij noemt een technological backwater ; het bloedde dood. Het enige nieuwe na ruim tien jaar is volgens Wampler dat de grammatica gecontroleerd wordt terwijl je typt. Volgens hem is er niet zo eens heel veel nodig om toch grote vooruitgang te boeken in de verdere ontwikkeling van de stijlcontroleprogramma s, maar hij gelooft niet dat dat zal gebeuren zolang Microsoft de markt beheerst. Theo van der Heuvel, directeur van Polderland BV (de ontwikkelaar van het Nederlandse deel van de Word-stijl-/spellingchecker) is het niet met Wampler eens: Ik weet dat er wel degelijk wordt gewerkt aan verbeteringen. Het is overigens zo dat veel van dat onderzoek (nog) buiten het gezichtsveld van de vakliteratuur gebeurt (Van der Heuvel 2004). Dat laatste klopt ook wel. In een rapport voor de Nederlandse Taalunie geven Daelemans & Strik (2002) aan dat veel van de technologie niet beschikbaar is voor gebruik door de reguliere onderzoeksinstellingen van de universiteiten. De meest interessante ontwikkeling hier is nog het proefschrift van Vosse uit 1994 over tekstcorrectie gebaseerd op grammatica, maar dat lijkt niet te hebben geleid tot de verdere ontwikkeling van de grammatica- en stijlchecker. Voorlopig zullen we het dus met Word moeten doen. Hoe doet dit programma het qua correctie van teksten? Aanleiding Van alle tekstverwerkers wordt Word van Microsoft in Nederland waarschijnlijk het vaakst gebruikt. Dit programma heeft de mogelijkheid om teksten niet alleen op spelling te controleren, maar ook op grammatica en stijl. Hoe gaat dat? Sluit het aan bij de ontwikkelingen op het gebied van de automatische correctie? Is het voor docenten en trainers misschien handig om bepaald commentaar niet meer zelf te geven, maar af te doen met een verwijzing naar Word s stijlcorrectie? In dit artikel bespreken we de mogelijkheden en beperkingen van de spelling-, grammatica- en stijlcontrole van het tekstverwerkingsprogramma Word, waarbij we de nadruk leggen op stijl en grammatica. We gebruikten hiervoor de Word-versie in Office Opzet We hebben de spelling-, stijl- en grammaticacontrole van Word losgelaten op een corpus van teksten. Dit corpus bestond uit 22 Nederlandstalige rapportinleidingen, geschreven door eerstejaarsstudenten Technische Bestuurskunde aan de Technische Universiteit Delft. Deze inleidingen werden geschreven in het kader van een project. Ze gingen allemaal over hetzelfde onderwerp: de noodzaak om de CO 2 -uitstoot terug te dringen in de gemeente Rotterdam. De inleidingen hadden elk een lengte van ongeveer driehonderd woorden Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 2

3 We stelden Word in op strikte schrijfstijl (via het menu Extra/opties/Spelling en grammatica). Met die instelling haalt het programma alles uit de kast. Voor de ene taal is dat overigens wat meer dan voor de andere; voor de Engelse taal zijn er bijvoorbeeld veel meer controlemogelijkheden. We lieten het corpus door Word controleren en hebben vervolgens onafhankelijk van elkaar de volledige resultaten van de controle gecategoriseerd. Na onderling overleg ontstond een definitieve categorisering; zie tabel 1. freq. gewraakte freq. gewraakte Tabel 1: Totaalscores van spel-, stijl- en grammaticafouten in het corpus. 1 terecht commentaar onterecht commentaar twijfelachtig commentaar freq. gewraakte tekst 2 tekst 2 tekst 2 spelling grammatica stijl: 3 archaïsch 1 heden ten 0 0 dage barbarismen ambtelijk 1 aldaar 0 0 populair 0 2 het voortouw 0 nemen cliché 2 met name 0 vaag 1 in het 0 0 algemeen spreektaal 2 zo n 0 1 makkelijk breedsprakigheid 4 [lange zinnen] 0 1 [lange zin] schrijftaal 0 38 reductie; 0 emissiereductie; aangezien regionaal Elke fout is apart geturfd. Tweemaal dezelfde fout in dezelfde tekst leverde dus twee turven op. 2 Om beknoptheidsredenen alleen bij stijl weergegeven. 3 Gecategoriseerd volgens de indeling die Word zelf hanteert. Spelling Uit tabel 1 blijkt dat vooral veel spelfouten worden aangestreept. Dat is verklaarbaar: de gebruikte inleidingen waren voorlopige versies die vaak erg slordig waren opgesteld, waarschijnlijk onder het motto de afwerking komt later nog wel. Fouten als mileubeleid en analiseren zijn dan snel gemaakt. Het meeste commentaar dat Word gaf, was terecht. Onterecht commentaar op spelling kwam vooral voor bij samenstellingen. En soms schoot het lexicon simpelweg tekort; het woord CO 2 bleek bijvoorbeeld onbekend. Grammatica Ook fouten die door Word als grammaticaal worden bestempeld, kwamen vaak voor. Een veelgemaakte misser was dat studenten tenslotte schreven waar ze als laatste bedoelden. Word pakt dit verstandig aan: het programma roept niet direct dat er een fout is gemaakt, maar informeert voorzichtig of er wel staat wat de schrijver bedoelt, en legt het verschil tussen tenslotte en ten slotte uit Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 3

4 Naast dit losse geval waren er vier typen grammaticacommentaren die vaak terugkwamen. We bespreken ze alle vier. Onjuist verwijswoord Uit tabel 1 blijkt dat het meeste grammaticale commentaar terecht was: 43 keer ging het goed. In 16 gevallen was het commentaar misplaatst. Wat ging er zoal fout? Word blijkt vooral moeite te hebben met verwijswoorden. Neem de zin Deze reductie is een verzoek van de Nederlandse overheid, die heeft toegezegd haar CO 2 -uitstoot met 6% te reduceren. De grammaticacontrole waarschuwt: Mogelijk heeft u die en dat verward. Onbegrijpelijk commentaar, zo op het eerste gezicht. Op het tweede gezicht trouwens ook: uit de toelichting die het programma geeft, blijkt dat Word denkt dat die niet terugverwijst naar overheid, maar naar een ander, niet nader genoemd onzijdig woord (dat moet dan wel verzoek zijn). De verwarring blijkt gek genoeg te worden veroorzaakt door de komma: schrappen we die, dan vervalt het commentaar. Kennelijk vindt Word die komma misplaatst. Het tegendeel is echter het geval. De komma maakt hier het verschil tussen een beperkende en een uitbreidende bijzin; verdwijnt de komma, dan is de bijzin ineens beperkend en staat er iets als van alle Nederlandse overheden is er één die heeft toegezegd haar CO 2 -uitstoot met 6% te reduceren. Dat kan niet de bedoeling zijn. Een merkwaardige misser van Word. Verkeerde woordvolgorde Het commentaar Verkeerde woordvolgorde kwam onder andere tevoorschijn bij de volgende zin: Daarna zullen we een causale analyse uitvoeren en de processen beschrijven en analyseren die in de petrochemische en energie sector voorkomen. Het paperclipcommentaar luidde: In deze zin lijkt er sprake te zijn van een zogenaamde Tante Betje-constructie: de woordvolgorde in de zin is niet correct. Het werkwoord analyseren staat op de verkeerde plaats; het moet na het onderwerp komen en niet ervoor. Als u op de voegwoorden en, want, maar het onderwerp laat volgen is de zin doorgaans correct. Het commentaar kwam twee keer voor in ons corpus. Het laat de schrijver wat piekerend achter. Als je veel van dit soort commentaar zou krijgen, dan zou je toch wel wat moe worden. Wat moeten schrijvers ermee? Onjuiste vervoeging De grammaticacontrole doet zijn werk vooral goed bij eenvoudige zinsconstructies. De student die zijn inleiding begon met Het klimaat veranderd, werd door Word op de vingers getikt. Wordt het ingewikkelder, dan krijgt de tekstverwerker het echter moeilijk. Bijvoorbeeld bij Het begin van het onderzoek was erop gespitst een beter beeld te krijgen van de huidige situatie en inzicht te krijgen in welke veranderingen positief of negatief werken op het gestelde probleem. Het bijvoeglijk naamwoord negatief lijkt hier ten onrechte onverbogen, aldus Word. Aan de toelichting bij dit commentaar is te zien dat het programma werken hier als zelfstandig naamwoord beschouwt, en negatief als bijvoeglijk naamwoord. Merkwaardig is trouwens dat dit commentaar verdwijnt als we begin van het uit de zin schrappen. Onjuist getal Ook hier vergist Word zich snel bij relatief complexe zinsconstructies. Als de checker een werkwoord bespeurt, neemt het al snel aan dat het een persoonsvorm is; vervolgens wordt het dichtstbijzijnde zelfstandige naamwoord als onderwerp bestempeld. Zo gaat het bijvoorbeeld in De sectie milieubeleid zal dus zowel overleg als druk moeten uitoefenen ; Word wil moeten veranderen in moet Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 4

5 Verkeerd lidwoord Verder was het zaak voor de overheid om in te grijpen, schrijft een student. De Wordpaperclip grijpt in, en adviseert om het lidwoord het te veranderen in de. Een begrijpelijke vergissing. Word ziet niet dat het in deze zin als onderwerp fungeert, en denkt dat hier verder was de zaak had moeten staan. Stijl De stijlcontrole van Word is niet bedoeld om een totaaloordeel te vellen over teksten. Word pakt het simpeler aan. Het programma hanteert de tien stijlcategorieën die al in tabel 1 waren te zien: Archaïsch taalgebruik Ambtelijk taalgebruik Populair taalgebruik Cliché Barbarisme Breedsprakigheid Vaag taalgebruik Spreektaal Schrijftaal Regionaal taalgebruik Al het stijlcommentaar dat de gebruiker krijgt, valt in één van deze categorieën. Wordt hiermee inderdaad het hele stijlspectrum gedekt? Natuurlijk niet. Een stijl kan ook houterig zijn, hijgerig, literair, volks, kinderlijk, hooghartig. Maar het probleem is dat zulke stijlen pas te herkennen zijn na een paar zinnen. En aan de categorieën die Word hanteert is al een beetje te zien hoe de stijlcontrole functioneert: vooral op het niveau van woorden en kleine woordgroepen. Een tekst als geheel qua stijl karakteriseren lukt Word nog niet. Waarom eigenlijk niet? Archaïsch taalgebruik In het hele corpus constateert Word slechts één geval van archaïsch taalgebruik. De betreffende stijlzonde luidt: Heden ten dage moet door Nederland nog steeds aan deze afspraak voldaan worden. Terecht treedt Word hier streng tegen op; ook wij zouden de betreffende student adviseren om te kiezen voor Tegenwoordig of Ook nu. Wel jammer dat Word de lijdende vorm niet herkent. Nederland moet tegenwoordig nog steeds aan deze afspraak voldoen klinkt beslist vlotter. Dat de stijlcontrole van Microsoft vooral plaatsvindt op woordniveau, is goed te zien aan het volgende voorbeeld: het begin van een gedateerd rapportagehandboek (De Roo, 1958). Waarom dit handboek? U heeft recht op een bevredigend antwoord. Het gaat immers niet op dat U uw tijd verliest met het lezen van een overbodige tekst, al heeft de auteur gemeend de zijne te moeten besteden aan het schrijven ervan. Je zou kunnen stellen dat de laatste zin zichzelf overbodig verklaart. Verrassend genoeg vindt Word juist deze zin - de meest archaïsche van de drie - spreektaalachtig. Hoe kan dat? Het programma herkent in de combinatie U uw tijd een informele constructie als Mijn moeder haar fiets. Dit is een typisch voorbeeld van het onvermogen van de stijlcontrole om relatief complexe zinsconstructies te beoordelen. Bij zeer eenvoudige woordcombinaties is er meer kans van slagen: Word noemt de combinatie u heeft te formeel en ambtelijk, en adviseert u hebt. Toch faalt de archaïsmencontrole ook vaak op woordniveau. We dagen Word uit met een zelfbedachte (on)zin: Indachtig uw belofte gebieden wij U thans om U onverwijld herwaarts te spoeden. Maar deze drastische poging om op de vingers te worden getikt, mislukt. Word 2005 Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 5

6 beschouwt onverwijld niet als archaïsme, maar als schrijftaal. De rest van dit stilistische hoogstandje, inclusief het archaïsch met een hoofdletter gespelde U, wordt goedgekeurd. Ambtelijk taalgebruik Ook ambtelijk taalgebruik wordt in het corpus maar één keer geconstateerd, en ook hier is het commentaar terecht. In Op de internationale klimaatconferentie aldaar is overeengekomen [ ] kan het woord aldaar stilistisch gezien inderdaad niet door de beugel. Word adviseert om er het minder ambtelijke daar van te maken. Dat levert een zin op die wat houterig aandoet: Op de internationale klimaatconferentie daar is overeengekomen [ ]. Maar Word heeft in ieder geval onze aandacht op de stijlfout gevestigd. Onze studenten waren niet erg geneigd om ambtelijk te schrijven. Om deze functie van de stijlcontrole toch enigszins te prikkelen, hebben we hem losgelaten op een tekst uit het Handboek Stijl (Burger & De Jong, 1997). Deze tekst, een parodie op wat de auteurs stadhuistaal noemen, luidt als volgt: Onder referte aan Uw schrijven d.d. 20 september 1996, doen wij U thans onzerzijdse reactie toekomen ter zake van Uw verzoek behelzende de fiscale aftrekbaarheid van tekstverwerkende apparatuur. Kan het ambtelijker? Nauwelijks, maar Word is niet onder de indruk. De combinatie ter zake wordt schijftaal genoemd (maar wat is daar op tegen in een geschreven tekst?), onzerzijdse moet onzerzijds zijn, en dat is het dan. Populair taalgebruik Ook in de rubriek populair taalgebruik vallen er steken. Hier struikelt Word over het woord voortouw; populair taalgebruik volgens Word. Kies een andere formulering, luidt het advies. Waarom dat zou moeten, en wat precies het bezwaar is tegen populair taalgebruik, wordt echter niet direct uitgelegd daarvoor dient de gebruiker zich op eigen houtje een weg te banen naar een helpfile met achtergrondinformatie over stijlproblemen. Ons lijkt het in ieder geval een onterechte kwalificatie. Als het woord al moet worden afgeraden, dan toch eerder omdat het afgezaagde beeldspraak is een cliché dus, en dat is binnen Word een bestaande categorie. Cliché Het cliché zelf wordt eveneens merkwaardig behandeld. De frase met name wordt in het corpus twee keer als cliché aangestreept. In beide gevallen gaat het om een zin als Het broeikaseffect wordt veroorzaakt door de uitstoot van gassen, met name de uitstoot van CO 2. Word oordeelt dat de betreffende woordcombinatie te vaak wordt gebruikt en beveelt de alternatieven vooral, voornamelijk of in het bijzonder aan. Ook dit advies lijkt ons niet juist. Allereerst is, gezien de toelichting, onduidelijk waarom Word met name als cliché beschouwt, en niet als populair taalgebruik. Vervolgens begrijpen we niet waarom voornamelijk en in het bijzonder verbeteringen zouden moeten zijn. Vooral lijkt ons wel een verbetering, maar dan niet om het minder clichématige maar om het vlottere en minder ambtelijke. Barbarisme Barbarismen zijn in het corpus niet aangetroffen. De categorie is goed te vergelijken met die van het regionale taalgebruik, waarover later meer Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 6

7 Breedsprakigheid Breedsprakig taalgebruik - zo stelt Word - kenmerkt zich door zinsconstructies die grammaticaal juist zijn, maar door hun lengte of complexiteit de tekst minder leesbaar maken. In het corpus kwam de melding vijf keer voor. Het ging hierbij om zinnen als Wij hebben een simulatieprogramma gemaakt voor het verkeer in en om Rotterdam om te kunnen berekenen hoe je het verkeer beter zou kunnen laten doorstromen en het openbaar vervoer kan verbeteren, waardoor de reistijden in de auto s korter worden waardoor er minder uitstoot zal zijn (46 woorden). Wat doen we hieraan? Moeten we de zin nu korter maken, of kunnen we beter de constructie aanpassen? Enig experimenteren leert dat het in de optiek van Word geen zin heeft om zinsconstructie of interpunctie aan te passen het oordeel breedsprakigheid blijft staan. Het zit m volgens Word dus in de lengte, en niet in de complexiteit van de zin. Dat is echter te kort door de bocht: algemeen erkennen deskundigen dat niet zozeer de lengte, als wel de constructie een zin onleesbaar maakt (zie bijvoorbeeld Burger & De Jong, 1997). In de adviesboeken wordt het advies vermijd lange zinnen met nuances gepresenteerd. Renkema (2002) bijvoorbeeld, presenteert meerdere langere zinnen die zijns inziens goed leesbaar zijn. Dus hoe gealarmeerd moet een schrijver zijn als de Wordpaperclip met het breedsprakigheidcommentaar op het scherm verschijnt? Een vervelende bijkomstigheid is natuurlijk dat er geen directe alternatieven worden geboden. Je moet dus zelf verzinnen hoe het beter kan. Het schrijfcentrum van de Universiteit van Tilburg denkt daar gemakkelijk over: meestal door simpelweg wat met de delen ervan heen en weer te schuiven [kan] een vlottere zin verkregen worden. Burger en De Jong geven een praktisch testadvies: als de zin vaak van richting verandert (herkenbaar aan maar, hoewel, echter, bovendien) dan is deze waarschijnlijk te vol (p188). Koetsenruijter en Berkenbosch maken in hun zeer leesbare adviesboek over het schrijven van milieurapporten duidelijk dat het toch meestal niet alleen een kwestie is van schuiven. Er komt herschrijven aan te pas (Koetsenruijter & Berkenbosch, 2003). En dat betekent dat commentaar voor beginnende schrijvers toch de nodige problemen met zich meebrengt. En als de deskundigen daar al genuanceerd over oordelen, dan denk je als schrijver toch al snel dat één lange zin je de kop niet zal kosten. oorspronkelijk De verwachting is dat de uitkomsten uit het marktverkenningonderzoek en de afbakeningsmogelijkheden omtrent de omvang en de randvoorwaarden voor de glastuinbouwontwikkeling in deze regio gedurende de maanden september en oktober in de interne ambtelijke begeleidingsgroep besproken zullen worden, alvorens te komen tot een definitieve afbakening (eventueel banbreedte) van de omvang (ruimtebehoefte) en de aard van de voorgenomen activiteit, alsmede de randvoorwaarden. herschrijving Er is onderzoek verricht om de markt te verkennen en om de omvang en de randvoorwaarden voor glastuinbouwontwikkeling in deze regio af te bakenen. De interne ambtelijke begeleidingsgroep zal de resultaten van deze onderzoeken in de maanden september november bespreken. Daarna valt een besluit over een definitieve afbakening (eventueel bandbreedte) van de omvang (ruimtebehoefte) en de aard van de voorgenomen activiteiten, alsmede de randvoorwaarden. Voorzetselketen Word kent als stijlprobleem de voorzetselketen (zonder een alternatief te bieden). In ons corpus komt het commentaar slechts één keer voor: Het doel van dit rapport is om er achter 2005 Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 7

8 te komen wat de meest optimale methode voor de sector milieubeleid van Rotterdam is om de CO 2 uitstoot in de regio Rotterdam met 10% te verminderen. Als beoordelaar zou je je eerder druk maken over het wat populaire er achter komen dan over de hoeveelheid voorzetsels. Aangezien Word geen alternatieve formulering biedt bij het commentaar moet de schrijver zelf maar bedenken hoe hij het euvel verhelpt. Ook de adviesboeken hebben regelmatig wat te mopperen over het voorzetsel. De degelijke en wat ouderwets aandoende Taalgids voor de ambtenaar valt vooral over zinnen waarin twee voorzetsels na elkaar komen, bijvoorbeeld De regering is bereid medewerking te verlenen aan het zoeken van op de toekomst berekende oplossingen (troonrede 1964). Burger en De Jong noemen dit de voorzetselhik. Vaag taalgebruik Vaag taalgebruik wordt door Word gedefinieerd als taalgebruik dat niet informatief is. Het gaat dan meestal om een combinatie van woorden die iets vaags, minder vastomlijnds aanduiden, toegepast als bepaling bij een ander woord. Het gebruik van dergelijke vage woorden zonder navolgende verduidelijkende woorden zou de vaagheid versterken. In ons corpus kwam de melding slechts één keer voor: De sector Milieubeleid Rotterdam is op zoek naar een instrumenten mix die zou kunnen leiden tot de gewenste reductie van de broeikasgassen in het algemeen. Burger en De Jong (1997) rekenen onder vaag taalgebruik ook allerlei wat zij noemen vaagmakers, bijvoorbeeld: een beetje, sommige, enige, enkele, grotendeels, in nogal wat gevallen, wel. Jansen e.a. noemen daarbij ook vage tijdsaanduidingen: te zijner tijd, binnenkort en binnen enkele weken. In bepaalde gevallen is vaagheid wel op zijn plaats zo stellen ze: om strategische manoeuvreerruimte te houden. Om studenten zo ver te krijgen om in plaats van enkele punten van kritiek de meer precieze vorm drie punten van kritiek te laten gebruiken kost vaak enige overredingskracht. Word helpt hier niet; het herkent geen van deze frasen. Spreektaal / schrijftaal Word onderscheidt de twee traditionele hoofdstijlregisters: spreektaal en schrijftaal. Tot spreektaal rekent Word woorden en uitdrukkingen die meer voorkomen in gesproken taal en die in schrijftaal vaak ongewenst zijn. Voorbeelden die Word geeft, zijn zinnen als: Zeker weten! Of het Zuid-Nederlandse: Doe de troep maar even opruimen. Tot schrijftaal rekent Word woorden en uitdrukkingen die uitsluitend in geschreven teksten worden gebruikt. Ze zijn minder gangbaar en hierdoor ongeschikt voor gebruik in populaire en eenvoudige teksten (alhier, evenwel, lommer). Het onderscheid met ambtelijk taalgebruik is onduidelijk. Burger en Jong (1997) merken op dat de term schrijftaal niet voldoende onderscheidend is. Immers, een brief aan een vriend zal anders geformuleerd zijn dan een brief aan de Woningbouwstichting. Toch gaat het in beide gevallen om schrijftaal. Daarom zoeken Burger en De Jong het onderscheid meer in de tegenstelling formeel informeel (met als middenpositie neutraal en als uitglijder vulgair). De studenten in ons corpus bezondigen zich volgens Word slechts een enkele keer aan het gebruik van spreektaal. Het schrijven van zo n levert steevast een waarschuwing op Als alternatieven worden gegeven: een dergelijk(e), een zodanig(e) of ongeveer. Meestal goed bruikbaar. Opmerkelijk is overigens dat Word in de eigen voorbeelden (zie tabel) ook dermate als alternatief geeft. Nemen we dit voorstel over, dan zien we vervolgens dat dit direct als schrijftaal wordt gekarakteriseerd. Schrijftaal treft Word vaak in ons corpus aan. Dit wordt veroorzaakt door het frequente voorkomen van het woord reductie (en combinaties ermee zoals emissiereductie, maar het 2005 Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 8

9 werkwoord reduceren ontspringt de dans). Lastig natuurlijk als je over de reductie van CO 2 moet schrijven. Wat ons betreft had Word wel een verandersuggestie - vermindering - mogen geven. Ook het schrijftaalwoord aangezien wordt gesignaleerd (als alternatief wordt omdat voorgesteld). Regionaal taalgebruik Een enkele keer is Word te verleiden tot het signaleren van wat regionaal taalgebruik wordt genoemd (meestal zonder verbetersuggesties). Het programma verstaat daar woorden en uitdrukkingen onder die uitsluitend worden gebruikt in bepaalde streken in het taalgebied vooral Vlaanderen. Ze stellen dat dit taalgebruik in de standaardtaal niet correct is. Als voorbeeld wordt gegeven: thee inschudden in plaats van thee inschenken. Ons corpus bevatte volgens Word geen regionaal taalgebruik. Het oplossen van eventuele problemen op dit vlak lijkt ons niet moeilijk. De meeste Nederlanders en Vlamingen die regionaal getinte teksten schrijven, kennen over het algemeen ook het alternatief uit het standaard Nederlands. Vermijd de lijdende vorm Een vroegere versie van Word maakte de schrijver attent op een teveel aan passiefconstructies. Het afraden van het gebruik van de lijdende vorm is lange tijd een gebruikelijk stijladvies geweest. Een zin in de bedrijvende vorm is immers over het algemeen aantrekkelijker en beknopter. De zin in de lijdende vorm maakt vaak een omslachtiger en overdreven gewichtige indruk (Jansen e.a., 2002). Het gebruik ervan maakt de tekst onpersoonlijk, onduidelijk en saai (Burger en De Jong, 1997). Het proefschrift van Louise Cornelis (1997) brengt een kentering in de altijd-actief adviezen. Op basis van haar caseonderzoek en enkele kleine experimenten stelt ze dat het gebruik van de lijdende vorm in sommige gevallen heel zinvol kan zijn. Bijvoorbeeld in wetenschappelijke teksten waar de handeling op de voorgrond moet staan en niet de persoon van de onderzoeker. Maar ook daar, zo stelt ze, hangt het erg van de context af wat de beste keus is. Het is er niet gemakkelijker op geworden, en dat is misschien de reden dat Word de lijdende vorm niet meer herkent als stijlfout. Toch is dat jammer. Een zin als Er is door hen in het verleden een plan ontworpen [ ] is voor één keer niet zo erg, maar studenten hebben de treurige neiging om doorlopend naar zulke passiefconstructies te grijpen. Docenten zouden zulke schrijvers graag met een enkele opmerking ( zie Word ) naar de stijlcontrole verwijzen, maar die grijpt dus niet in. De Engelstalige stijlcontrole van Word geeft de lijdende vorm wel aan en geeft ook een alternatieve formulering. Soms gaat dat goed, soms ook niet (zie voorbeeld). oorspronkelijk goed A verification of the usability of the above informal definitions was carried out by two judges, both of them communication trainers. onzinnig Answers to questions that were included in the extensive slides were answered better by the group that saw the extensive slides than the group that saw the concise support version. herschrijvingsvoorstel Two judges, both of them communication trainers, carried out a verification of the usability of the above informal definitions. The group that saw the extensive slides than the group that saw the concise support version answered answers to questions that were included in the extensive slides better Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 9

10 Hulp voor studenten? De grammatica- en stijlcontrole van Word zijn slechts beperkt bruikbaar. De controle is vooral nuttig bij eenvoudige zinsconstructies, maar ook dan verslikt Word zich vaak. Dat ligt soms aan een erg beperkt grammaticaal inzicht, en soms aan dubieuze definities van begrippen als cliché en populair taalgebruik. De controlefunctie maakt een vrij primitieve indruk. Het begrip context is Word goeddeels vreemd, en dat maakt dat de merkwaardigste teksten vrij ongeschonden uit de stijl- en grammaticacontrole komen. Een extreem voorbeeld tot besluit, uit een rapport van een student Werktuigbouwkunde over een automatische potloodslijper: Het ontwerp Hieronder zal ik proberen iets meer over het ontwerp te vertellen. De elektromotor drijft een tandwiel aan, die weer een ander tandwiel aandrijft wat zich haaks op de as van de motor bevindt, aan dezelfde as waar het aangedreven tandwiel zich bevindt, zit een wieltje met een gleuf erin, die met behulp van een rubber ring een ander wieltje op een andere as aandrijft. Op deze as zit ook weer een ander wieltje wat een andere as aandrijft, op die as zit een tandwiel, die langs een heugel loopt, gemonteerd op het huis, op deze manier zorgt de elektromotor voor de voedingsbeweging.de rotatie die nodig is om de frees aan te drijven komt van dezelfde motor. Aan de as van de motor zit een verleng-as gemonteerd die direct is aangesloten op de frees. Om het freesje nog een tweede bewegingsrichting te geven (het freesje moet namelijk om het potlood heen draaien wil het scherp worden) is een soort ring op genomen die een inwendige vertanding heeft. De assen en tandwielen dansen ons thans voor de ogen. Wat vindt Word hiervan? Niet zo heel veel. Het digitaal verkregen commentaar is te zien in tabel 2: Tabel 2: Spel-, stijl- en grammaticafouten in het potloodslijperfragment, volgens Word. gewraakte tekst commentaar (geparafraseerd) De elektromotor drijft een tandwiel aan, die weer Breedsprakigheid. een ander tandwiel aandrijft wat zich haaks op de as van de motor bevindt, aan dezelfde as waar het aangedreven tandwiel zich bevindt, zit een wieltje met een gleuf erin, die met behulp van een rubber ring een ander wieltje op een andere as aandrijft. voedingsbeweging.de Spatie invoegen. drijft een tandwiel aan, die Komma is overbodig, of vervang die door dat als het niet naar tandwiel verwijst maar naar een eerder woord. Op deze as zit ook weer een ander wieltje wat aandrijft is ten onrechte aan elkaar geschreven, een andere as aandrijft, naar analogie met zo voorstellen zij dit keer. verleng-as Onbekend woord. freesje Onbekend woord. het freesje Moet de freesje zijn. Wie alleen het commentaar leest, zou kunnen denken dat het hier om een acceptabele tekst gaat, met slechts een paar gemakkelijk te verbeteren gebreken. Een volle waardering van de verschrikkelijkheid van deze alinea vereist kennelijk nog steeds een mensenverstand. Toch zitten er een aantal onopgemerkte fouten in die ook voor software herkenbaar zouden moeten zijn. Het houterige effect dat je krijgt als je twee hoofdzinnen met een komma aan elkaar knoopt, bijvoorbeeld. Vooral de derde zin (Op deze as ) lijdt daaronder. Gek trouwens dat 2005 Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 10

11 deze zin niet breedsprakig wordt bevonden. Ook de combinatie een ander wieltje wat had het programma wel mogen opvallen. De redenering achter onterecht commentaar laat zich soms wel raden. Bijvoorbeeld wanneer Word denkt dat aandrijft niet aan elkaar mag worden geschreven. Kennelijk meent het programma dat een andere as het onderwerp is bij aandrijft, en dat er dus een zin staat die begint met Een andere as aandrijft. Wel is het dan weer vreemd dat het programma geen commentaar levert op de interpunctie. Een enkel commentaar is geheel onbegrijpelijk. Word kent het woord freesje niet, maar deelt vervolgens toch gedecideerd mee dat het een de-woord is. Hoe kan dat, terwijl alle verkleinwoorden per definitie het-woorden zijn? Toekomst Verbetering van Nederlandse stijlcheckers zit er voorlopig niet in zo lijkt het. Dat komt niet omdat Nederland te klein zou zijn. In Zweden bijvoorbeeld wordt nog steeds hard gewerkt aan een eigen Zweedse stijlcontroleprogramma (Carlberger e.a. 2004). Nieuwe ontwikkelingen zijn er ook in Amerika. Er blijkt al verrassend veel vooruitgang geboekt op het gebied van de automatische tekstbeoordeling; de software die geheel automatisch essays beoordeelt lijkt volgens sommigen (Williams 2001) al rijp te zijn om het taaltechnisch laboratorium te verlaten 1. Uit onderzoek is gebleken dat het eindcijfer dat de computer toekent nauwelijks afwijkt van dat van een menselijke beoordelaar (Valenti, Neri & Cucchiarelli, 2003). Een nadeel is wel dat het alleen werkt bij een gegeven onderwerp. In dat onderwerp moet de computer worden getraind; afhankelijk van de gebruikte beoordelingstechniek kan het voorkomen dat een menselijke beoordelaar eerst zelf 200 tot 270 essays over het betreffende onderwerp moet nakijken (Whittington & Hunt, 1999; Valenti, Neri & Cucchiarelli, 2003). Al deze essays moeten met het bijbehorende commentaar vervolgens aan de computer worden gevoerd. Die leert hiervan wat de bedoeling is, en op basis van verschillende heuristieken zo zoekt het programma naar woorden die in een goed essay over het gegeven onderwerp niet mogen ontbreken - velt de computer vervolgens een redelijk betrouwbaar oordeel over nieuw ingevoerde essays. Eerst zelf minstens tweehonderd essays moeten nakijken: dat klinkt nog niet als een grote tijdsbesparing, behalve misschien voor de docent die zijn studenten jaar in, jaar uit, steeds dezelfde essayopdracht geeft. Er zijn ook programma s die het met een minder intensieve training kunnen stellen, maar die zijn dan weer minder nauwkeurig. We begonnen dit artikel met een voorspelling: we verwachten een digitale tekstbeoordelaar die niet voor een menselijke lezer onderdoet. Voor zover het al niet duidelijk was, blijkt het werktuigbouwkundige voorbeeld wel dat Word nog niet zover is. Word s grammatica- en stijlcontrole is een gebrekkig afgerichte waakhond. Hij blaft vaak voor niets, en zwijgt waar hij had moeten blaffen. De meerwaarde van de controle is vooral dat de foutmeldingen uitnodigen tot reflectie op de eigen tekst. Op zich natuurlijk wel nuttig, maar er is ruimte voor verbetering. Nu overheerst de indruk dat we steeds worden gecorrigeerd door een autist. 1 Een demonstratieversie is te vinden op de website van Pearson Knowledge Technologies: Verwacht overigens niet teveel van de kwaliteit van dit gratis product Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 11

12 Literatuur Burger, Peter & Jaap de Jong (1997). Handboek Stijl: Adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Groningen: Martinus Nijhoff. Carlberger, J., R. Domeij, V. Kann & O. Knutsson (2004). The development and performance of a grammar checker for Swedish: a language engineering perspective. Natural language engineering 1(1). Cornelis, L.H. (1997) Passive and perspective. Dissertatie Universiteit Utrecht. USCL nr.10. Daelemans, W. & H. Strik (2002). Het Nederlands in taal- en spraaktechnologie: prioriteiten voor basisvoorzieningen. Rapport Nederlandse Taalunie (taalunieversum.org/taal/ technologie/docs/daelemans-strik.pdf) Heuvel, Theo van den (2004). Persoonlijke medeling in over interview van Wampler. Jansen, D. (red.) e.a. (2002) Zakelijke communicatie 1. Groningen/Houten: Wolters- Noordhoff, 4 e geh.herz. dr. Koetsenruijter, Willem & Rinke Berkenbosch (2003). Het schrijven van milieueffectrapportages. Boxtel: uitgeverij Aeneas. Markoff, J. (2002). Has Grammar Lost Its Technological Edge? New York Times, 15 april [http://www.nytimes.com/2002/04/15/technology/ebusiness/15neco.html] Renkema, Jan (2002). Schrijfwijzer. s-gravenhage: Sdu. Vierde editie. Roo, Albert de (1958). Goed Nederlands op het kantoor. Brussel/Turnhout: Brepols. Valenti, Salvador, Francesca Neri & Alessandro Cucchiarelli (2003). An overview of current research on automated essay grading. Journal of Information Technology Education, vol.2. Vosse, T. (1994). The Word Connection. Grammar-Based Spelling Error Correction in Dutch. Enschede: Neslia Paniculata. Whittington, Dave & Helen Hunt (1999). Approaches to the Computerized Assessment of Free Text Responses. Proceedings of the Third Annual Computer Assisted Assessment Conference. Williams, Robert (2001). Automated essay grading: An evaluation of four conceptual models. Op: website Curtin University of Technology. De auteurs Bas Andeweg en Wim Blokzijl zijn verbonden aan het Instituut voor Techniek en Communicatie van de Technische Universiteit Delft Bas Andeweg / Wim Blokzijl, TU Delft 12

Handleiding schrijven voor Wiki

Handleiding schrijven voor Wiki Handleiding schrijven voor Wiki Durf, begin Wees niet bang om te schrijven. Begin gewoon met schrijven. Pas als je klaar bent, kijk je naar de regels en pas je de tekst aan. Perfectie bestaat niet. Als

Nadere informatie

VMBO-T / Nederlands / 2011 / tijdvak 1

VMBO-T / Nederlands / 2011 / tijdvak 1 VMBO-T / Nederlands / 2011 / tijdvak 1 Voorbeeld van een brief: Eigen naam Adres Postcode en plaats Naam geadresseerde Adres Postcode en plaats Geachte heer De Vries, Plaats, Datum Mijn naam is Mike Louwman,

Nadere informatie

Professionele taal. 7 oktober 2014

Professionele taal. 7 oktober 2014 Professionele taal 7 oktober 2014 Programma workshop Introductie en het schrijfproces Fase 1 Hoofdboodschap en doel Valkuilen Fase 2 Formuleringen en stijl Valkuilen Fase 3 Spelling en interpunctie Valkuilen

Nadere informatie

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 INHOUD Inleiding Online cursussen Klantgericht schrijven Nederlands Zakelijk Engels Spelling & Grammar Online test Nederlands spelling & grammatica Online test Engels

Nadere informatie

EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT

EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT Monitoraat op maat Academisch Nederlands 1 EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT De communicatie tussen een student en een docent verloopt vaak per e mail. Een groot voordeel van het medium is namelijk de

Nadere informatie

VMBO-T / Nederlands / 2011 / tijdvak 2

VMBO-T / Nederlands / 2011 / tijdvak 2 VMBO-T / Nederlands / 2011 / tijdvak 2 Voorbeeld van een zakelijke brief: Eigen naam Adres Postcode en plaats Zoektocht T.a.v. de heer Victor Brent Adres Postcode en plaats Geachte heer Brent, Plaats,

Nadere informatie

Werkstuk of verslag. de vormvoorschriften

Werkstuk of verslag. de vormvoorschriften Werkstuk of verslag de vormvoorschriften begeleider: (naam van de docent) het vak waarvoor je het verslag maakt naam en klas van de leerling schooljaar en datum van inleveren 2 Samenvatting Elk onderzoeksverslag

Nadere informatie

Inhoud. 1 Spelling 5. Noordhoff Uitgevers bv

Inhoud. 1 Spelling 5. Noordhoff Uitgevers bv Inhoud 1 Spelling 5 1 geschiedenis van de nederlandse spelling in vogelvlucht 11 2 spellingregels 13 Klinkers en medeklinkers 13 Spelling van werkwoorden 14 D De stam van een werkwoord 14 D Tegenwoordige

Nadere informatie

VMBO-T / Nederlands / 2010 / tijdvak 1

VMBO-T / Nederlands / 2010 / tijdvak 1 VMBO-T / Nederlands / 2010 / tijdvak 1 Voorbeeld van een artikel: Behoorlijke schade Vorige week vrijdag stond het tweede schoolfeest van het jaar op het programma. Tot diep in de nacht heb ik gedanst

Nadere informatie

OPA-methode. Inhoud. 1. De OPA-methode maakt uw zinnen leesbaar 2. Zinnen bestaan uit zinsdelen 3

OPA-methode. Inhoud. 1. De OPA-methode maakt uw zinnen leesbaar 2. Zinnen bestaan uit zinsdelen 3 OPA-methode Inhoud 1. De OPA-methode maakt uw zinnen leesbaar 2 Zinnen bestaan uit zinsdelen 3 U kunt zinnen altijd in de vier OPA-volgordes schrijven 5 PP in taal 2001 versie april 2001 1 1. De OPA-methode

Nadere informatie

De bovenkamer. Het gebruik van De bovenkamer bij Taal actief. Josée Coenen. een kleurrijke grammatica van het Nederlands

De bovenkamer. Het gebruik van De bovenkamer bij Taal actief. Josée Coenen. een kleurrijke grammatica van het Nederlands Josée Coenen De bovenkamer een kleurrijke grammatica van het Nederlands Het gebruik van De bovenkamer bij Taal actief Bij de verschillende onderdelen van Taal actief kunt u onderdelen uit De bovenkamer

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

AANWIJZINGEN VOOR HET SCHRIJVEN VAN VERHALEN VOOR

AANWIJZINGEN VOOR HET SCHRIJVEN VAN VERHALEN VOOR AANWIJZINGEN VOOR HET SCHRIJVEN VAN VERHALEN VOOR WWW.ZEEUWSEANKERS.NL Denk van tevoren goed na over de inhoud van de tekst: wát wil je precies aan de lezer vertellen? Hou daarbij in het oog wat de bezoeker

Nadere informatie

VMBO-T / Nederlands / 2010 / tijdvak 2

VMBO-T / Nederlands / 2010 / tijdvak 2 VMBO-T / Nederlands / 2010 / tijdvak 2 Voorbeeld van een zakelijke brief: Eigen naam Adres Postcode en plaats Naam geadresseerde Adres Postcode en plaats Geachte leden van de oudervereniging, Plaats, Datum

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Studiewijzer. Stap 00 Vóór het schrijven Vijf eisen van zakelijke communicatie Opdrachten

Inhoudsopgave. Studiewijzer. Stap 00 Vóór het schrijven Vijf eisen van zakelijke communicatie Opdrachten Inhoudsopgave Studiewijzer Stap 00 Vóór het schrijven Vijf eisen van zakelijke communicatie Stap 1 Doel 1.1 Waarom schrijven mensen? 1.2 Doelen 1.3 Waarom, waarom, waarom? 1.4 Doorlopend voorbeeld Stap

Nadere informatie

tabel 1: percentage studenten dat een bepaald soort maandelijkse inkomsten heeft

tabel 1: percentage studenten dat een bepaald soort maandelijkse inkomsten heeft Onderzoek geldzaken student U werkt als onderzoeker bij het Nederlandse Instituut voor Geldzaken. U heeft onderzoek gedaan naar hoe studenten hun geldzaken regelen. U schrijft een verslag voor studenten

Nadere informatie

De taaltoets voorbij. Oefenmateriaal bij het boek

De taaltoets voorbij. Oefenmateriaal bij het boek De taaltoets voorbij Oefenmateriaal bij het boek Oefenstrategie In de inleiding bij het boek schreven wij onder andere: Recent wetenschappelijk onderzoek onderbouwt dat je voornamelijk vanuit je onbewuste

Nadere informatie

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau Vaardigheden Wat zijn vaardigheden? Vaardigheden geven aan waar iemand bedreven in is. Ze zijn meestal aan te leren. Voorbeelden van vaardigheden zijn typen en kennis van het Nederlands. Wat meet Q1000

Nadere informatie

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 WERKGEVERS. > inhoud

TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 WERKGEVERS. > inhoud TAAL OP NIVEAU CURSUSAANBOD 2015-2016 WERKGEVERS INHOUD Inleiding Online cursussen Klantgericht schrijven Nederlands Zakelijk Engels Spelling & Grammar Online test Nederlands spelling & grammatica Online

Nadere informatie

Eisen Nederlands, vormgeving, APA. Pagina 1 van 10. Eisen Nederlands, vormgeving en bronvermelding AMA

Eisen Nederlands, vormgeving, APA. Pagina 1 van 10. Eisen Nederlands, vormgeving en bronvermelding AMA Pagina 1 van 10 Eisen Nederlands, vormgeving en bronvermelding AMA Versie: 8 juni 2015 Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Eisen Nederlands 3 Eisen vormgeving 4 Eisen bronvermelding 5 Procedure

Nadere informatie

Handboek NT2 in het volwassenenonderwijs

Handboek NT2 in het volwassenenonderwijs Handboek NT2 in het volwassenenonderwijs Extra opdrachten hoofdstuk 9 Schrijven 9.5 Opdracht 5 Schrijfexamens beoordelen: onderdelen uit het Staatsexamen NT2-II 2002-2003 Hieronder volgen enkele voorbeelden

Nadere informatie

Toelichting rapportages DTT schrijfvaardigheid Engels

Toelichting rapportages DTT schrijfvaardigheid Engels Toelichting rapportages DTT schrijfvaardigheid Engels Versie januari 2016 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Toelichting leerlingrapportage DTT Engels schrijfvaardigheid 2 2.1 De diagnose 2 2.2 De diagnose

Nadere informatie

Spoor je leerlingen dus aan om een verzorgde taal te hanteren tijdens en buiten de lessen. Je maakt hen enkel sterker!

Spoor je leerlingen dus aan om een verzorgde taal te hanteren tijdens en buiten de lessen. Je maakt hen enkel sterker! Jongeren en chattaal geen probleem, standaardtaal is ook een must in ons systeem! September Aandacht voor Standaardnederlands Taal verbindt en maakt van een groep mensen een samenleving. Een rijke taal

Nadere informatie

Taaljournaal Leerlijnenoverzicht - Lezen

Taaljournaal Leerlijnenoverzicht - Lezen Taaljournaal Leerlijnenoverzicht - Lezen 1.1 Eigen kennis 1.1.1 Kinderen kunnen hun eigen kennis activeren, m.a.w. ze kunnen aangeven wat ze over een bepaald onderwerp al weten en welke ervaringen ze er

Nadere informatie

Een onderzoeksvraag formuleren in vier stappen

Een onderzoeksvraag formuleren in vier stappen Een onderzoeksvraag formuleren in vier stappen In vier stappen kun je tot een bruikbare, zinvolle onderzoeksvraag komen. Die stappen zijn: 1. Het onderzoeksterrein verkennen 2. Het onderzoeksterrein afbakenen

Nadere informatie

2 Lesstof Formuleren

2 Lesstof Formuleren LESSTOF Formuleren 2 Lesstof Formuleren INHOUD INLEIDING... 4 STRUCTUUR... 4 INHOUD... 8 TOT SLOT... 18 Lesstof Formuleren 3 INLEIDING Muiswerkprogramma s zijn computerprogramma s voor het onderwijs. De

Nadere informatie

Wetenschapscommunicatie. Sessie 2: schriftelijke rapporting

Wetenschapscommunicatie. Sessie 2: schriftelijke rapporting Wetenschapscommunicatie Sessie 2: schriftelijke rapporting Aandachtspunten (PDF) Voorbeeldtekstjes Wat is er slecht aan deze tekstjes? Wat zou jij verbeteren? (gebruik aandachtspunten als leidraad) Schrijfopdracht

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS)

REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS) Latijns-Amerika Studies (LAS) BA programma REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS) De Bacheloropleiding Latijns-Amerika Studies (specialisatie geschiedenis) wordt in het tweede semester

Nadere informatie

2015 Nederlandse Associatie voor Examinering Zakelijke Correspondentie Nederlands 1 / 7

2015 Nederlandse Associatie voor Examinering Zakelijke Correspondentie Nederlands 1 / 7 Zakelijke Correspondentie Nederlands Correctiemodel voorbeeldexamen 2015 Nederlandse Associatie voor Examinering Zakelijke Correspondentie Nederlands 1 / 7 Vraag 1 Toetsterm 6.1 en 7.1 - Beheersingsniveau:

Nadere informatie

Richtlijnen duidelijke websites Voor iedereen die websites begrijpelijker wil maken Inhoud 1 Startpagina en menu 2 Een webpagina 3 Duidelijk schrijven 1 Startpagina en menu Het doel van de website Maak

Nadere informatie

2003/2004 S C H R I J V E N E X A M E N I I. Voorbeeldexamen. Beoordelingsvoorschriften. Staatsexamen Nederlands als tweede taal NT 2

2003/2004 S C H R I J V E N E X A M E N I I. Voorbeeldexamen. Beoordelingsvoorschriften. Staatsexamen Nederlands als tweede taal NT 2 S C H R I J V E N Voorbeeldexamen E X A M E N I I 2003/2004 Beoordelingsvoorschriften Staatsexamen Nederlands als tweede taal NT 2 Inhoudsopgave 1 Scores voorbeeldexamen Schrijven II 4 2 Aanwijzingen

Nadere informatie

COMPETENTIES BELEIDSMEDEWERKER

COMPETENTIES BELEIDSMEDEWERKER COMPETENTIES BELEIDSMEDEWERKER Betekenis vakjes van links naar rechts vakje 1 onvoldoende: vakje 2 matig: vakje 3 goed: vakje 4 excellent: vertoont concreet beschreven gedrag nauwelijks vertoont concreet

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 h/v de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 h/v de betekenis

Nadere informatie

Klare taal de deur uit!

Klare taal de deur uit! voor de Gemeente s-hertogenbosch GridLine B.V. Pagina 1 De Klare taal Word Plugin... 3 Snel starten met Klare taal... 4 Uitgebreide beschrijving Klare taal functies... 5 Tekst beoordelen... 5 Taalniveaurapport...

Nadere informatie

Tekstsoortenles Brief niveau B

Tekstsoortenles Brief niveau B Tekstsoortenles Brief niveau B Wat doe je in deze les? Bij de les Andere tekstsoort van Nieuwsbegrip XL lees je allerlei verschillende soorten teksten. Zoals een verslag, een reclametekst, een brief of

Nadere informatie

Examen VWO - Compex. wiskunde A1

Examen VWO - Compex. wiskunde A1 wiskunde A1 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 25 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 14 tot en met 21 In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

OVERZICHT TUSSENDOELEN GEVORDERDE GELETTERDHEID. 1. Lees- en schrijfmotivatie

OVERZICHT TUSSENDOELEN GEVORDERDE GELETTERDHEID. 1. Lees- en schrijfmotivatie OVERZICHT TUSSENDOELEN GEVORDERDE GELETTERDHEID 1. Lees- en schrijfmotivatie 1.1 Kinderen zijn intrinsiek gemotiveerd voor lezen en schrijven. 1.2 Ze beschouwen lezen en schrijven als dagelijkse routines.

Nadere informatie

VSO leerlijn Engels (uitstroom arbeid)

VSO leerlijn Engels (uitstroom arbeid) VSO leerlijn Engels (uitstroom arbeid) LEERLIJN ENGELS VSO Leerlijnen Kerndoelen 1.1. Taalbegrip 1. De leerling leert vertrouwde woorden en basiszinnen te begrijpen die zichzelf, zijn/haar familie en directe

Nadere informatie

Gratis e-book Checklist Webteksten Door René Greve, Webteksten en SEO, (www.renegreve.nl)

Gratis e-book Checklist Webteksten Door René Greve, Webteksten en SEO, (www.renegreve.nl) Dit is versie 2.1 (april 2009) Kijk voor de nieuwste versie op: www.renegreve.nl/e-books/ Copyright: Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van René Greve verveelvoudigd

Nadere informatie

Verschillende soorten argumentatie en controlevragen

Verschillende soorten argumentatie en controlevragen Verschillende soorten argumentatie en controlevragen Naar: J. de Jong & S. Wils (1995/1998). Schriftelijke verslaglegging van onderzoek. Materiaal bij Scriptiecursus II. Interne publicatie, Ivlos, Universiteit

Nadere informatie

Wegwijzer: Een breed publiek aanspreken

Wegwijzer: Een breed publiek aanspreken Wegwijzer: Een breed publiek aanspreken In de meeste gevallen heb je een specifieke doelgroep voor ogen en stem je je taalgebruik op die doelgroep af. Maar soms wil je het brede publiek aanspreken. In

Nadere informatie

Educatief Professioneel (EDUP) - C1

Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Voor wie? Voor hogeropgeleide volwassenen (18+) die willen functioneren in een uitdagende kennis- of communicatiegerichte functie: in het hoger onderwijs, als docent

Nadere informatie

ONDERZOEK VOOR JE PROFIELWERKSTUK HOE DOE JE DAT?

ONDERZOEK VOOR JE PROFIELWERKSTUK HOE DOE JE DAT? ONDERZOEK VOOR JE PROFIELWERKSTUK HOE DOE JE DAT? Wim Biemans Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Economie & Bedrijfswetenschappen 4 juni, 2014 2 Het doen van wetenschappelijk onderzoek Verschillende

Nadere informatie

Richtlijnen schrijven voor werkenbijmmc.nl

Richtlijnen schrijven voor werkenbijmmc.nl Richtlijnen schrijven voor werkenbijmmc.nl Myxt Web Solutions Ron Schöningh Helftheuvelweg 11 511 AV s-hertogenbosch Tel. 073 850 51 85 mail: ron@myxt.nl Inhoudsopgave 1. Schrijven voor het web 3 1.1 Lezen

Nadere informatie

Hoofdstuk 14 - Sneller en beter een tekst schrijven

Hoofdstuk 14 - Sneller en beter een tekst schrijven Hoofdstuk 14 - Sneller en beter een tekst schrijven 14.1. Inleiding 199 14.2. Sneller typen met woordvoorspelling 201 14.3. Beter spellen en schrijven zonder typen 203 Deel 4 - ICT als brug tussen capaciteit

Nadere informatie

Lesbrief nummer 23 december 2015

Lesbrief nummer 23 december 2015 Lesbrief nummer 23 december 2015 Wilt u laten weten wat u van deze TLPST vond? Hebt u tips voor de volgende aflevering? Mail ons: redactie@tlpst.nl. Hoe klink jij? Wat vinden andere mensen van hoe jij

Nadere informatie

Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid. 1. Tussendoelen lees- en schrijfmotivatie. 2. Tussendoelen technisch lezen

Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid. 1. Tussendoelen lees- en schrijfmotivatie. 2. Tussendoelen technisch lezen Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid Bron: Aarnoutse, C. & Verhoeven, L. (red.), Zandt, R. van het, Biemond, H.(in voorbereiding). Tussendoelen Gevorderde Geletterdheid. Een leerlijn voor groep 4 tot

Nadere informatie

Commissie van Advies bezwaren functiewaardering Politie

Commissie van Advies bezwaren functiewaardering Politie Functie : Gegevensbeheerder / Kerninstructeur BVH Schaal ingedeeld : schaal 6 gevraagd : schaal 7 Dossier: 13.21 Uitspraak: 2013 Argumenten van het bevoegd gezag en de ambtenaar Samengevat komen de argumenten

Nadere informatie

Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven

Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Hier niet schrijven Klacht concertkaartjes U heeft een paar maanden geleden concertkaartjes besteld bij Concert En Zo. Dit is echter niet helemaal goed gegaan. U schrijft daarom een klachtenbrief naar Concert En Zo. Opdracht

Nadere informatie

We moeten vreemde woorden uit het Nederlands te weren

We moeten vreemde woorden uit het Nederlands te weren We moeten vreemde woorden uit het Nederlands te weren Deze meningsuiting is een beetje moeilijk te behandelen. Volgens mij het gebruik van het woord "weren" sterk is. WV Maar volgens de auteur van dit

Nadere informatie

Tekststudio Schrijven en Schrappen 06-13 59 30 44 www.schrijven-en-schrappen.nl - lotty@schrijven-en-schrappen.nl -

Tekststudio Schrijven en Schrappen 06-13 59 30 44 www.schrijven-en-schrappen.nl - lotty@schrijven-en-schrappen.nl - Graag zou ik je bij dezen iets vertellen betreffende onnodig moeilijk taalgebruik dat geregeld wordt gebezigd. Alhoewel de meeste mensen weten dat ze gerust in spreektaal mogen schrijven, gebruiken ze

Nadere informatie

71 S. instapkaarten taal verkennen 5KM. MALtABERG. QVRre. v;rw>r t. -t.

71 S. instapkaarten taal verkennen 5KM. MALtABERG. QVRre. v;rw>r t. -t. v;rw>r t 7 S SS QVRre F9 - -t. t- L 5KM i r MALtABERG instapkaarten taal verkennen S -4 taal verkennen komt er vaak een -e achter. Taa actief. instapkaarten taal verkennen. groep 8 Maimberg s-hertogenbosch

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rapportage Alphen-Chaam 02 juni 2009 R A P P O R T A G E E F F

Nadere informatie

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis In deze docentenhandleiding vindt u meer informatie over de schrijfinstructie-les, die aansluit bij de lessenserie Nederland als democratie. Het doel van

Nadere informatie

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Voorbeeldlesmateraal maakt vernieuwingen Maatschappijwetenschappen concreet en uitvoerbaar In het kader van haar afstudeerproject voor de eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl

Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl Groene journalistiek door jongeren Gids voor het schrijven van een artikel www.juniorreporter.nl Junior Reporter Groene journalistiek door jongeren JUNIOR REPORTER maakt onderdeel uit van Young Reporters

Nadere informatie

Serieus ingevulde enquetes: 32 17 mannen, 15 vrouwen waaronder 15 voorlezers

Serieus ingevulde enquetes: 32 17 mannen, 15 vrouwen waaronder 15 voorlezers Serieus ingevulde enquetes: 32 17 mannen, 15 vrouwen waaronder 15 voorlezers Eerste indruk Wanneer vielen de lezingen uit de Naardense Bijbel u op 0 Ik heb er eigenlijk nooit iets van gemerkt 1 Ik had

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over het CAK. Datum: 28 november 2012. Rapportnummer: 2012/190

Rapport. Rapport over een klacht over het CAK. Datum: 28 november 2012. Rapportnummer: 2012/190 Rapport Rapport over een klacht over het CAK. Datum: 28 november 2012 Rapportnummer: 2012/190 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat het CAK hem in het kader van zijn eigen bijdrage Zorg met Verblijf lange

Nadere informatie

JOB AID: Feedback & toetsing van schrijfopdrachten

JOB AID: Feedback & toetsing van schrijfopdrachten JOB AID: Feedback & toetsing van schrijfopdrachten Inleiding Deze job aid is vooral bedoeld voor de vakken met een schrijfopdracht uit de schrijfvaardighedenlijn. Het betreft de vakken: I. SMW, II. Organisatiewetenschappen,

Nadere informatie

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 4: STIJL

Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 4: STIJL Brave New Books daagt je uit: schrijf je boek af in één maand! WEEK 4: STIJL In vier weken krijg je inzicht in wat een verhaal goed, meeslepend, invoelbaar en prettig leesbaar maakt. Je krijgt gereedschap

Nadere informatie

Lesstof. Formuleren. voor gevorderden

Lesstof. Formuleren. voor gevorderden Lesstof Formuleren voor gevorderden 2 Lesstof Formuleren voor gevorderden INHOUD LESSTOF... 1 INLEIDING... 4 STRUCTUUR... 4 INHOUD... 8 Lesstof Formuleren voor gevorderden 3 INLEIDING Muiswerkprogramma

Nadere informatie

Juryrapport. van de Senaat namens de Nederlandse Kinderjury 2007

Juryrapport. van de Senaat namens de Nederlandse Kinderjury 2007 Juryrapport van de Senaat namens de Nederlandse Kinderjury 2007 Bij deze 20 e editie van de Nederlandse Kinderjury verschijnt voor het tweede achtereenvolgende jaar een juryrapport. Dit juryrapport is

Nadere informatie

Klare taal de deur uit!

Klare taal de deur uit! Handleiding bij de Klare taal Word-plugin voor de Gemeente `s-hertogenbosch (plugin voor Word 2010) GridLine B.V. Pagina 1 De Klare taal Word-plugin... 3 Snel starten met Klare taal... 4 Uitgebreide beschrijving

Nadere informatie

4.1 Wanneer schrijf je een aanbiedingsbrief? 33 4.2 Wat is het tekstdoel van een aanbiedingsbrief? 33 4.3 Hoe bouw je een aanbiedingsbrief op?

4.1 Wanneer schrijf je een aanbiedingsbrief? 33 4.2 Wat is het tekstdoel van een aanbiedingsbrief? 33 4.3 Hoe bouw je een aanbiedingsbrief op? Inhoud 1 Aan de slag 13 1.1 Inleiding: het schrijfproces 13 1.2 Fase 1: oriënteren 14 1.2.1 Het onderwerp 14 1.2.2 Het tekstdoel 14 1.2.3 De doelgroep 15 1.3 Fase 2: ordenen 16 1.4 Fase 3: opbouwen 16

Nadere informatie

Casus 14 Argumenten op tafel!

Casus 14 Argumenten op tafel! Casus 14 Argumenten op tafel! Ondernemers proberen lastige besluiten op een gemakkelijke manier door de ondernemingsraad aanvaard te krijgen. Formuleer in algemene bewoordingen en vooral niet al te precies,

Nadere informatie

Pdf versie uitleg Grammatica

Pdf versie uitleg Grammatica Uitleg Grammatica Inleiding In deze zelfstudiemodule kun je grammatica oefenen. Grammatica betekent volgens de Van Dale Leer van het systeem van een taal, geheel van regels volgens welke woorden en zinnen

Nadere informatie

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat.

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. A. LEER EN TOETSPLAN DUITS Onderwerp: Leesvaardigheid De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

Rijsimulator onderzoek

Rijsimulator onderzoek Rijsimulator onderzoek In 2006 is de TU Delft gestart met onderzoek naar rijsimualtors in samenwerking met simulator producent Green Dino BV. De onderzoeksgroep DATA (Data Automated Training and Assessment)

Nadere informatie

De teksten van de vormingspakketten die de sociaal adviseurs gebruiken worden gescreend op klare taal door de collega s van diversiteitsmanagement.

De teksten van de vormingspakketten die de sociaal adviseurs gebruiken worden gescreend op klare taal door de collega s van diversiteitsmanagement. De teksten van de vormingspakketten die de sociaal adviseurs gebruiken worden gescreend op klare taal door de collega s van diversiteitsmanagement. Hierbij ter informatie de 20 Tips voor klare taal van

Nadere informatie

C2-taken uitvoeren met een B2-niveau: kunst- en vliegwerk?

C2-taken uitvoeren met een B2-niveau: kunst- en vliegwerk? C2-taken uitvoeren met een B2-niveau: kunst- en vliegwerk? Ineke de Bakker Universiteit van Amsterdam Instituut voor Nederlands Taalonderwijs en Taaladvies (INTT) E.: r.t.debakker@uva.nl Programma II van

Nadere informatie

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs

Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs kennisnet.nl Beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs Op de volgende pagina s treft u het beoordelingsinstrument Digitale Leermiddelen Taalonderwijs. Het instrument is ingedeeld in acht

Nadere informatie

Leren schrijven via internet Digitale schrijfcentra van universiteiten. Studenten moeten op schrijfcursus

Leren schrijven via internet Digitale schrijfcentra van universiteiten. Studenten moeten op schrijfcursus Leren schrijven via internet Digitale schrijfcentra van universiteiten Wim Blokzijl - Instituut voor Techniek en Communicatie, Technische Universiteit Delft Onderzoeksverslagen, literatuurverslagen en

Nadere informatie

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek Dossieropdracht 3 Analyse 1 - Didactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 22 november, 2007 Samenvatting Het realistische wiskundeonderwijs heeft

Nadere informatie

Het belang van een goed beoordelingsmodel

Het belang van een goed beoordelingsmodel Door Aniek Geelen en Karen Heij Toets! wordt uitgegeven door Bureau ICE, de nieuwe generatie toetsen en examens Waarom heb ik een onvoldoende en hij niet? Het belang van een goed beoordelingsmodel Een

Nadere informatie

Soms kan het nuttig zijn verkeerde gespelde eigennamen te laten opzoeken en te vervangen via de functie Bewerken vervangen

Soms kan het nuttig zijn verkeerde gespelde eigennamen te laten opzoeken en te vervangen via de functie Bewerken vervangen Doelstellingen: module 1 correctie en revisie Tekstfragmenten in een document zoeken en eventueel vervangen. Zich ervan bewust zijn van de risico s verbonden aan automatisch vervangen. Spellingcontrole

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

Beoordelingsmodellen PPT Profiel Professionele Taalvaardigheid Voorbeeldexamen 1

Beoordelingsmodellen PPT Profiel Professionele Taalvaardigheid Voorbeeldexamen 1 Beoordelingsmodellen PPT Profiel Professionele Taalvaardigheid Voorbeeldexamen 1 PROFIEL PROFESSIONELE TAALVAARDIGHEID 1 Beoordelingsmodellen - Voorbeeldexamen Deel A Taak 1 Klacht levering studieboeken

Nadere informatie

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9

Noordlease. Opgemaakt door Danielle de Bruin. Periode: 1 januari t/m 31 december 2014. 1 van 9 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Danielle de Bruin Noordlease Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 7 maart 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht T. 030-36175

Nadere informatie

- Opening - Motivatie - Jezelf verkopen - Afsluiting. In de volgende pagina s vind je hier meer over. Hoe schrijf je een goede sollicitatiebrief?

- Opening - Motivatie - Jezelf verkopen - Afsluiting. In de volgende pagina s vind je hier meer over. Hoe schrijf je een goede sollicitatiebrief? Een goede sollicitatie gaat altijd uit van een CV én sollicitatiebrief. Het een kan niet zonder het ander en juist als beide documenten goed op elkaar afgestemd zijn, maak je de meeste kans om uitgenodigd

Nadere informatie

Voorgeslacht rapport generator

Voorgeslacht rapport generator Beschrijving Voorgeslacht rapport generator versie 3.5 (16 mei 2006) auteur:berend Meijer De voorgeslacht rapport generator is een sjabloon voor gebruik met het genealogie-programma Aldfaer (www.aldfaer.nl).

Nadere informatie

Het maken van een werkstuk

Het maken van een werkstuk Het maken van een werkstuk Deze papieren geven informatie over: A. De verzorging : Hoe hoort een werkstuk er uit te zien? B. De indeling : Hoe wordt een werkstuk ingedeeld? C. Het onderwerp : Waarover

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Advies 7 april 2010 1 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 Aanbevelingen 7 Aanleiding en context voor dit advies 9 Algemeen 11 Opmerkingen bij tekst en opzet van

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 vmbo de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 vmbo de betekenis

Nadere informatie

Installatie & Ondersteuning. Zyxel router

Installatie & Ondersteuning. Zyxel router Installatie & Ondersteuning Zyxel router Inhoudsopgave: 1. Welkom 2. Aansluiten 2.1 De router 2.2 In de doos 2.3 Aansluiten 2.4 Installeren 3. Vagen & Garantie 3.1 Veelgestelde vragen 3.2 Reset van de

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/94829

Nadere informatie

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool 1 Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool Milou de Smet, Saskia Brand-Gruwel & Paul Kirschner Open Universiteit Goed schrijven is een belangrijke, maar complexe vaardigheid. De schrijver

Nadere informatie

Programma van Inhoud en Toetsing (PIT)

Programma van Inhoud en Toetsing (PIT) Schooljaar 2015 2016 Nederlands havo vwo 1 Lesperiode: 1 week 36 t/m week 38 Hoofdstuk: Spelling H 2 t/m 6 De stam van het werkwoord Splitsbare werkwoorden Persoonsvorm tegenwoordige tijd en de bijbehorende

Nadere informatie

Syntheseproef kerst 2013 Theoretische richtingen

Syntheseproef kerst 2013 Theoretische richtingen Syntheseproef kerst 2013 Theoretische richtingen Vooraf De syntheseproef bestaat uit een aantal onderdelen. 1. Schriftelijke taalvaardigheid Het verslag dat je maakte van de aidsgetuigenis van Kristof

Nadere informatie

En, wat hebben we deze les geleerd?

En, wat hebben we deze les geleerd? Feedback Evaluatie Team 5 En, wat hebben we deze les geleerd? FEED BACK in de klas En, wat hebben we deze les geleerd? Leerkracht Marnix wijst naar het doel op het bord. De leerlingen antwoorden in koor:

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 9 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 014 Datum: 11 februari 015 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN ENGELS HAVO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

Formuleren. Doelgroep Formuleren. Omschrijving Formuleren

Formuleren. Doelgroep Formuleren. Omschrijving Formuleren Formuleren Muiswerk Formuleren is een programma dat aandacht besteedt aan de belangrijkste stof die in de eerste klassen van het voortgezet onderwijs veelal aan de orde komt. Doelgroep Formuleren Formuleren

Nadere informatie

A Inhoud. 2. De identiteit van de eigenaar van de website en het doel van de website staan genoemd.

A Inhoud. 2. De identiteit van de eigenaar van de website en het doel van de website staan genoemd. Beoordelingsformulier websites Afdeling Taal en Communicatie VU De schriftelijke communicatie-uitingen van de verzekeraar moeten begrijpelijk en duidelijk zijn voor de klant en afgestemd op diens taalniveau.

Nadere informatie

Het schrijven van stukken. Een introductie

Het schrijven van stukken. Een introductie Het schrijven van stukken Een introductie SYSQA B.V. Almere Datum : Status : Opgesteld door : Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 6 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Algemeen...

Nadere informatie