Normaal of abnormaal? Begripsvorming beïnvloed door adverteerders voor psychofarmaca

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Normaal of abnormaal? Begripsvorming beïnvloed door adverteerders voor psychofarmaca"

Transcriptie

1 Normaal of abnormaal? Begripsvorming beïnvloed door adverteerders voor psychofarmaca Samenvatting afstudeerscriptie van Janneke Toussaint, voor de Opleiding Psychologie, Theorie en Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: Wat moeten we slikken? Publieksreclame voor psychofarmaca door Froukje Bos, beleidsmedewerker Stichting Pandora In 1974 lanceerde Stichting Pandora de spiegelposter Ooit een normaal mens ontmoet?. En beviel t? Deze poster is nog steeds actueel. Wat is normaal of abnormaal? Ook in het onlangs geopende museum Het Dolhuys in Haarlem stelden we deze vraag centraal. De Stichting museum van de geestelijke gezondheidszorg en Stichting Pandora realiseerden museaal concept en inhoud van de tentoonstelling. Met de vormgevers Kossmann & de Jong en Titia Bouwmeester, de conservator Floris Mulder en historica Gemma Blok zochten we naar manieren om in Het Dolhuys te laten zien wat door de eeuwen heen de normen en waarden zijn geweest om over normaal en abnormaal te oordelen. In aanvulling hierop wil Stichting Pandora graag uw aandacht vestigen op een bijzondere scriptie. Hoe de beeldvorming rond dit thema ook door marketingstrategieën bepaald kan worden, beschrijft Janneke Toussaint in haar afstudeerscriptie Wat moeten we slikken? Publieksreclame voor psychofarmaca, voor de Opleiding Psychologie, Theorie en Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, augustus Haar begeleider was prof. dr. Trudy Dehue. De farmaceutische industrie is in staat de norm te verschuiven van normaal en abnormaal, stelt Toussaint. In Direct-To-Consumer Advertising, zoals in Amerika en Nieuw Zeeland toegestaan, geven advertenties voor psychofarmaca publiekelijk antwoord op de discutabele vraag wat psychische ziekte is; allerlei ongewenste psychologische eigenschappen worden genoemd die in aanmerking komen voor een medicinale behandeling. De bedrijven laten doorschemeren dat deze eigenaardigheden niet langer hoeven te worden getolereerd. Zij beïnvloeden hiermee de maatschappelijke norm die bepaalt welke gedragingen en gedachten mensen als abnormaal beschouwen. De aanleiding om dit onderwerp grondig te onderzoeken was voor Toussaint de heftige lobby die de farmaceutische industrie uitvoert bij de Europese Commissie, de industrie wil ook in Europa meer mogelijkheden krijgen tot adverteren voor medicijnen. Hoewel de leden van de Europese Commissie de maatregel die de weg zou openen voor Direct-To-Consumer Advertising in Europa afwezen, gaat de lobby door. Stichting Pandora acht het in dit kader van groot belang uitgebreid stil te staan bij het onderzoek en de bevindingen die Toussaint in haar scriptie beschrijft. Toussaint betoogt dat aan het toestaan van publieksreclame ernstige nadelen zijn verbonden. De farmaceutische industrie krijgt ten eerste een vergaande invloed op de norm van normaal en abnormaal. Het is in haar belang om zoveel mogelijk psychologische eigenschappen als ziek te presenteren en als remedie haar medicijnen aan te bieden. In de Verenigde Staten is al te zien dat dit leidt tot een grote toename in medicijngebruik. Ten Tweede hebben de advertenties tot gevolg dat mensen psychische stoornissen gaan zien als verstoorde processen in de hersenen. Dit beeld van een neurochemische psyche gaat ten koste van de kwaliteit van de behandeling en heeft tot gevolg dat de verantwoordelijkheid voor ongewenste psychologische eigenschappen bij het individu komt te liggen. Ten derde staat de relatie met de behandelaar onder druk. Patiënten profiteren niet meer van de kennis van de arts, maar ze vertrouwen op de informatie uit de advertenties. Hierdoor schrijven artsen vaak voor waar ze om vragen en zijn de kosten voor de gezondheidszorg op den duur onhoudbaar. Al met al hebben DACs en DTC nadelige gevolgen. Toussaint weegt de nadelen af tegen de voordelen. In haar voorwoord geeft zij aan dat met name de persoonlijke verhalen van mensen die lijden onder psychische stoornissen en de bijwerkingen van psychofarmaca haar aangrepen bij haar onderzoek. Tevens was zij geboeid door de manier waarop de farmaceutische industrie als commerciële sector balanceert tussen de uitgangspunten volksgezondheid en winst maken. Publieksreclame voor ziekten en medicijnen Toussaint beschrijft advertenties voor psychofarmaca. Het gaat om medicijnen die alleen verkrijgbaar zijn op recept van de huisarts. Dergelijke spotjes zijn onderdeel van campagnes ter bekendmaking van ziektes, oftewel disease awareness campaigns (DACs). Ze zijn in Europa een van de weinige manieren waarop de farmaceutische industrie het grote publiek kan bereiken. De farmaceutische

2 bedrijven mogen in DACs echter niet expliciet de naam van hun geneesmiddel noemen. In de Verenigde Staten en in Nieuw Zeeland, heeft de farmaceutische industrie meer vrijheid. Daar is rechtstreekse reclame gericht op de consument, oftewel Direct-To-Consumer Advertising (DTCA) toegestaan. Een voorbeeld van DTCA is een advertentie voor het medicijn Paxil ter behandeling van de sociale angststoornis. Het bedrijf GlaxoSmithKline vraagt de lezers of ze zich overweldigd voelen door angst als ze zich in sociale situaties bevinden. Het bedrijf noemt een paar situaties: Angst kan je bevangen als je spreekt in gezelschap, naar feestjes gaat, als je iemand mee uitvraagt en als je met je baas praat. De boodschap is dat deze klachten duiden op een sociale angststoornis en dat het geneesmiddel Paxil de meest voor de hand liggende behandeling is. Een ander voorbeeld is een advertentie van farmaceutisch bedrijf Lilly voor haar antidepressivum Prozac. De advertentie geeft depressie weer als een donkere onweerswolk en belooft dat na het slikken van Prozac de zon weer doorkomt, wat wordt begeleid met een veelbelovend Welcome back. De bijbehorende tekst vertelt dat depressie meer is dan je down voelen. Het is een echte ziekte met echte oorzaken, aldus de farmaceut. In de advertentie staat wat de symptomen zijn en waardoor de depressie kan ontstaan. Ook wordt uitgelegd dat het medicijn van Lilly kan helpen en in de meeste gevallen slechts milde bijwerkingen heeft. Belangrijk argument bij de lobby van de farmaceutische industrie voor Direct-To-Consumer Advertising in Europa is de ongunstige concurrentiepositie ten opzichte van bedrijven in de VS. De Europese Commissie neemt de industrie serieus, omdat deze dreigt Europa te verlaten (Medawar, 2002). Argumenten voor publieksadvertenties: Het economisch belang: Disease awareness campaigns (DACs) en Direct-To Consumer Advertising (DTCA) dragen sterk bij aan een toenemende consumptie van medicijnen. Na het uitzenden van de symptoomreclame voor schimmelnagels steeg de omzet van fabrikant Novartis van 15 miljoen in 1999 naar 32 miljoen in 2001 (Trouw, 30 maart 2002). Daaruit blijkt dat veel mensen naar de huisarts gingen om hun schimmelnagels met medicijnen van Novartis te laten behandelen. In de Verenigde Staten ziet het publiek gemiddeld 9 advertenties voor geneesmiddelen per dag (Mintzes, 2002). Dit had tussen 1999 en 2000 tot gevolg dat de uitgaven aan gezondheidszorg stegen met 20,8 biljoen dollar. De helft hiervan kwam voor de rekening van de 50 meest geadverteerde medicijnen (Medawar, 2001; MA e.a. 2003). DACs en DTCA zijn dus belangrijk onderdel van de marketing van de farmaceutische industrie. Deze hecht er dan ook veel waarde aan het publiek rechtstreeks te kunnen bereiken. De extreem hoge ontwikkelingskosten van een nieuw geneesmiddel maken dat hoge winsten voor hen nog belangrijker zijn dan in andere bedrijfstakken. Kaskrakers die veel geld in het laatje kunnen brengen komen niet frequent voor. Van de nieuwe medicijnen die voortkomen uit innovatief onderzoek levert slechts 4% zeer hoge inkomsten op (Medawar, 2001). Door het aflopen van patenten hebben de bedrijven bovendien slechts een beperkt aantal jaren om de hoge investeringen in een nieuw middel terug te verdienen. Het is voor een farmaceutisch bedrijf dus van groot belang om zo snel mogelijk tot een flinke omzet met een nieuw medicijn te komen. De industrie steekt daarom 20% van haar opbrengsten direct in marketing van nieuwe medicijnen. In geen enkele andere branche is dit percentage zo hoog (De Vreede, 2003). In Europa is de marketing van medicijnen tot nu toe gericht op artsen. De farmaceutische industrie wil de doelgroep echter graag uitbreiden nu ze de successen ziet die bedrijven in de VS boeken. Daar verdienen ze voor elke dollar geïnvesteerd in een advertentie-campagne $2,11 terug (Mintzes, 2001). DTCA zou de Europese farmaceutische industrie uit het dal kunnen halen waarin deze momenteel zit. De Europese bedrijven menen dat ze door de ongelijke wetgeving niet goed kunnen concurreren. Het grote economische belang van de farmaceutische industrie is dus een sterk argument om naast DACs ook DTCA toe te staan. Kennis voor het grote publiek: Andere argumenten voor het publiekelijk adverteren van receptgeneesmiddelen is de bijdrage van de industrie aan de kennis van het grote publiek. In navolging van het Amerikaanse gezondheidsbeleid baseren veel Europese landen hun zorg steeds meer op een liberalistisch model. Een liberalistisch gezondheidszorgbeleid beschouwt patiënten als consumenten. De gezondheidszorg moet zorgen voor een breed scala aan producten waaruit de consument kan kiezen. Het uitgangspunt is dat consumenten zelf het beste weten waar ze last van hebben en welke behandeling ze prefereren. De

3 consument heeft keuzevrijheid. Dit betekent dat zorgaanbieders hun producten moeten aanpassen aan de eisen van de consumenten, in plaats van zelf het aanbod te bepalen. De veronderstelling in het liberalistische beleid is dat de klant kiest voor de beste prijs-kwaliteitsverhouding. De verschillende zorgaanbieders moeten met elkaar concurreren om een zo goed mogelijk product af te leveren tegen een zo laag mogelijke prijs. Om te kunnen kiezen moeten consumenten weten wat er op de markt te krijgen is. Ze hebben dus kennis nodig over ziektes en behandelmogelijkheden. De rol van de specialist moet kleiner zijn, want de patiënten nemen meer eigen verantwoordelijkheid. Ze maken samen met de huisarts de afwegingen, stellen de diagnose en kiezen een behandeling. In de British Medical Journal (2002) leggen Silvia Bonaccorso en Jeffrey Sturchio, medewerkers van farmaceutisch bedrijf Merck en voorstanders van DTCA uit dat bedrijven de expertise hebben om goede informatie te geven. Deze zal misschien wat eenzijdig gericht zijn op de voordelen van het medicijngebruik, maar volwassenen zijn in staat informatie op waarde te schatten. Bezoek aan de behandelaar: Een derde veelgenoemd voordeel is dat bewustmaking van ziekten en medicijnen mensen alerter maakt over de ernst van hun klachten. Mensen weten vaak niet of ze het bij het goede eind hebben als het om gezondheid gaat. Informatie afkomstig van de fabrikanten geeft een extra duwtje in de rug om naar de huisarts te gaan. Op deze manier kunnen ziektes vroeger worden opgespoord en succesvoller worden behandeld. De advertenties werken daarnaast bevrijdend. Ze brengen over dat schaamte niet nodig is. Door het noemen van cijfers over het vóórkomen van en probleem maken ze duidelijk dat het eigenlijk iets tamelijk gewoons is. Een bekend voorbeeld hiervan is de disease awareness campaign over erectiestoornissen, bij uitstek een probleem waar weinigen makkelijk over zullen beginnen. Veel mannen durven de stap naar de huisarts niet te zetten. In een radiospotje worden zij echter op een heel subtiele wijze aangesproken. De vrouwenstem in het radiospotje spreekt niet over de luisteraar zelf, maar over diens buurman. Dat doet ook het genoemde cijfer van 20% van de mannen boven de 50 jaar die aan hetzelfde probleem lijden. Dit alles, zo benadrukken de voorstanders van DTCA, stimuleert mensen om hulp te zoeken en verkleint tevens het stigma van bepaalde ziektes. Dit gebeurt ook door advertenties voor antidepressiva. Veel mensen vinden het moeilijk om hulp te zoeken als ze zich zwaarmoedig voelen. Ze voelen schaamte en veronderstellen dat het van zelf wel over zal gaan. De advertenties van psychofarmaca, zoals die van Prozac, stellen dit idee krachtig bij. Ze maken duidelijk dat depressie niet iets is wat over gaat als je genoeg je best doet. De advertenties geven kracht, omdat gedeprimeerde mensen horen dat ook veel anderen last hebben van neerslachtigheid en zich ervoor laten behandelen. Een verder voordeel van DTCA is dat mensen beter voorbereid naar hun huisarts gaan (PhRMA, 2003). Op verschillende websites over psychische gezondheid kan men alvast tests invullen die uitwijzen of het probleem het niveau van een ziekte heeft bereikt. Een voorbeeld is de test op de website van de Amsterdamse GGD en de Stichting Fobievrienden, gesponsord door het bedrijf Wyeth Pharmaceuticals. Men kan de test invullen, uitprinten en meenemen naar de huisarts. Voordeel is, zo redeneren de voorstanders van DTCA, dat de hulpvrager dan zelf al een idee heeft over de inhoud en ernst van het probleem evenals een mogelijke remedie. Op de Amerikaanse website over het geneesmiddel Levrita tegen erectiestoornissen kunnen belangstellenden allerlei soorten ondersteuning vinden voor het bezoek aan de huisarts. Ze kunnen een lijstje met vragen downloaden die ze aan de behandelaar kunnen stellen. Maar dat niet alleen: de makers van Levitra helpen zelfs met openingszinnen om het onderwerp aan te kaarten. Ze doen dit door er eerst weer op te wijzen dat veel mensen dezelfde onnodige schaamte hebben: It s not like most guys have a lot of experience talking about their erections. Here are some ideas for when the doctor asks how you re feeling or wether you have any specific concerns waarna voorbeeld openingszinnen volgen zoals: My erection quality isn t what it used to be. I ve herad that LEVITRA could help. What do you think? I ve heard about the drug LEVITRA, and I m interested in whether it could help me improve my erectile function. Is it possible that the medicines I take are interfering with my erection quality? Al met al, zeggen voorstanders van DTCA, kan dit soort informatie ervoor zorgen dat mensen goed voorbereid bij de behandelaar komen (Breitstein, 2004). De advertenties sturen aan op voorschrijven van het medicijn, maar de artsen houden de mogelijkheid om te zeggen dat het niet geschikt is. Doordat patiënten via de reclames meer informatie tot zich nemen, raken ze ook meer betrokken bij de behandeling en is het waarschijnlijker dat ze de behandelvoorschriften opvolgen. De therapietrouw is tot nog toe een groot struikelpunt in de geneeskunde (Taylor, 2003). Het bevorderen van therapietrouw is een veelgehoord argument voor zowel DACs als DTCA.

4 Er kleven echter ook veel nadelen aan het adverteren van ziektes en geneesmiddelen. In de advertenties valt de term ziekte bij een diversiteit aan problemen die niet noodzakelijk in medische termen beschreven hoeven te worden. Waren bepaalde psychische moeilijkheden vroeger nog een vanzelfsprekend facet van het leven, nu moeten ze met medicijnen worden aangepakt. Problemen versus stoornissen In de geschiedenis van de psychiatrie bleven wetenschappers het oneens over de mate van invloed van biologische, psychologische en sociale factoren. Het valt op dat door de loop der tijd steeds meer klachten als gestoord werden beschouwd en behandeld. De American Psychiatric Association (APA) zorgde dat het belangrijkste classificatiesysteem van psychische stoornissen de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) III alle stoornissen die in de behandelkamer voorkwamen definieerde. De APA presenteerde daarmee vele problemen als psychische stoornissen, dit betekende een grote uitbreiding van het aantal ziektecategorieën. Ze zijn gedefinieerd aan de hand van aspecifieke symptomen. Deze kunnen zich echter ook voordoen bij een adequate psychische reactie op een stressvolle omgeving. Daarom is het moeilijk te achterhalen of de verzameling symptomen qua ernst en duur duidt op een stoornis, anders uitgedrukt of er sprake is van een interne psychologische disfunctie. Definiëring van psychische stoornissen. De filosoof Jerome Wakefield onderscheidde ziek en gezond van elkaar door de introductie van twee belangrijke componenten: Er is sprake van een psychische stoornis als een intern psychologisch systeem niet in staat is volgens zijn ontwerp te werken en als deze disfunctie als deviant wordt beschouwd in een bepaalde sociale context. (Wakefield, 1992) Deze definitie heeft een universele en een culturele component. Als we gedrag willen beoordelen als ziek of gezond is het ten eerste van belang een onderscheid te maken tussen een psychologisch adequate en een gestoorde reactie op de omgeving. Alleen de laatste reactie betekent een disfunctie in het psychologische systeem. Ten tweede moet de samenleving een gestoorde reactie ook als deviant beschouwen om deze als ziek aan te kunnen merken. Toussaint licht dit aan de hand van voorbeelden toe. De DSM II en de huidige DSM IV houden geen rekening met deze componenten. Onderzoekers of professionals in de klinische praktijk kunnen hierdoor personen ten onrechte als psychisch gestoord diagnosticeren. Ze kijken dan alleen of de klachten voldoen aan de criteria die de DSM stelt. Ze verzuimen na te gaan of de universele component geldig is, of er sprake is van een interne psychologische disfunctie. Dit illustreert het voorbeeld van een vragenlijstonderzoek dat de sociale angststoornis moest opsporen. In 1980 kwam de sociale angststoornis in de DSM-III te staan. De prevalentie van de stoornis werd destijds geschat op 2,75%. De sociale angststoornis was toen nog een zeldzame kwaal. Tien jaar later deden de onderzoekers echter nogmaals onderzoek op basis van de criteria die de DSM-III stelt. Toen vonden ze een prevalentie van 13,3%, wat een zeer sterke toename is in tien jaar tijd. De oorzaak hiervan, zo stellen critici, is de veranderde vragenlijst waarmee het onderzoek werd uitgevoerd. In 1980 was een onweerstaanbare drang om blootstelling aan sociale of prestatiesituaties te vermijden nog een vereiste voor de diagnose. In 1990 was echter een gevoel van ongemak in dit soort situaties al voldoende. De onderzoekers stelden de diagnose al als deelnemers een irrationele angst hadden bij een van de volgende activiteiten: publiekelijk spreken, gebruik maken van het toilet als je niet thuis bent, eten of drinken in een openbare gelegenheid, jezelf gek voelen als je tegen een ander spreekt, schrijven terwijl er iemand toekijkt of praten tegen een kleine groep mensen. De meeste deelnemers gaven aan dat ze angst hadden voor het spreken in het openbaar en verkregen op die manier de diagnose sociale angststoornis (Horwitz, 2002). Er bestaat geen duidelijke grens die aangeeft onder hoeveel stress mensen staan en wat daar een normale reactie op is (Horwitz, 2002). Vooral bij depressie, angst en psychosomatische symptomen is het moeilijk om vast te stellen of het wel of niet gaat om een stoornis (Horwitz, 2002). De makers van de DSM presenteren deze condities als afgebakende ziekte-eenheden, terwijl deze in de praktijk vaak tegelijkertijd voorkomen. Het zijn meestal gevolgen van een stressvolle levensomgeving. De vraag is wanneer deze condities een psychiatrische stoornis impliceren. Behalve de onderzoekers hebben ook de farmaceutische bedrijven te maken met de vage grenzen rondom psychische stoornissen. Zij koppelen hun medicijnen aan categorieën uit de DSM en

5 presenteren aspecifieke symptomen als tekenen van psychische ziekte en prijzen hun medicijnen aan als remedie. Medicinale behandeling van een psychische stoornis en de effectiviteit van psychofarmaca Een behandeling van een psychische stoornis bestaat doorgaans uit een combinatie van psychotherapie en medicatie. Artsen kunnen ook voor één van de twee vormen van behandeling kiezen. Dit hangt af van de aard van de stoornis en de opvattingen van de arts. De keuze van de behandeling heeft ook te maken met de manier waarop patiënten hun klachten presenteren. Hebben ze al nagedacht over een mogelijke sociale of psychologische oorzaak, of zien ze de klachten als een ziekte waarvan de oorzaak ligt in de hersenen. Toussaint ligt hier de serotoninehypothese toe. Vanaf de tweede helft van de 20 e eeuw werd de biologische aanpak langzamerhand steeds gangbaarder. De farmaceutische industrie speelde in op ontwikkelingen in de wetenschap en promoot sindsdien de medicinale behandeling. Ze vertelt professionals en het lekenpubliek dat psychische stoornissen èchte ziektes zijn, legt uit welke processen in de hersenen verstoord zijn en hoe deze met behulp van medicijnen weer kunnen herstellen. Toussaint gaat in op onderzoek naar en kanttekeningen bij de effectiviteit van psychofarmaca en de methode van onderzoek via randomized clinical trial (RCT). Uit dit soort onderzoek naar de moderne antidepressiva, de SSRI s, komt in het gunstigste geval naar voren dat twee derde van de gebruikers opknapt. Eén derde hiervan is toe te schrijven aan het placebo-effect. Dit betekent dat de SSRI s toch een aanzienlijk effect zouden hebben. De biologische onderzoekers veronderstellen dat RCT s leiden tot zuivere en ware kennis. Er zijn echter critici die betogen dat dit niet zo is, en dat de werkelijke effectiviteit van antidepressiva aanzienlijk lager ligt (Fischer &Greenberg, 1995; Dehue, 2003). Om te beginnen zijn er aanwijzingen dat onderzoekers gebruik maken van problematisch gevormde groepen. Ze hanteren allerlei regels om te bepalen wie wel en wie niet geschikt is om als proefpersoon te fungeren. De stoornis mag bijvoorbeeld geen overlap vertonen met andere psychische stoornissen. Terwijl bij de meeste patiënten hun depressiviteit juist wel samengaat met andere psychopathologische condities. Proefpersonen mogen bovendien niet zo depressief zijn dat ze niet meer kunnen spreken. Ze mogen niet te ernstig in de war zijn, want dan kan de organisatie van het onderzoek gevaar lopen. Door dit soort regels zijn de groepen deelnemers waarschijnlijk geen afspiegeling van de gemiddelde patiënt met de diagnose depressie. Hierdoor zou een kloof tussen onderzoek en praktijk bestaan. Nog een ander probleem met de proefpersonen dat critici noemen is het grote percentage drop-outs. Een groot aantal mensen verlaat voortijdig het onderzoek. Dit komt vaak door de bijwerkingen van de geneesmiddelen. Onderzoekers nemen deze dropouts niet mee in het eindresultaat van het onderzoek. Dit betekent dat ze het percentage van succesvolle behandeling te hoog in kunnen schatten (Fischer&Greenberg, 1995; van den Burg, 1994). Toussaint beschrijft hoe critici wijzen op een probleem met de placebo s in RCT. Ook hierdoor zouden de onderzoekers de zuivere werkzaamheid van het geneesmiddel te hoog inschatten. Uit dit soort analyses blijkt dat de behandelingen van psychische stoornissen vallen of staan met de overtuiging van arts en patiënt. De effectiviteit van antidepressiva hangt mogelijkerwijs vooral af van het placebo-effect en in mindere mate van de werking van de SSRI s zelf. Behalve de mogelijk beperkte werkzaamheid van de antidepressiva, is er nog een reden waarom behandelen met alleen medicijnen waarschijnlijk niet optimaal is. Het ontstaan van een stemmingsstoornis kan multifactorieel bepaald zijn. Artsen hebben bij een depressieve patiënt doorgaans te maken met een zeer complex geheel van oorzaken. Hier moeten ze rekening mee houden bij de behandeling. Naast biologische factoren spelen omgevingsfactoren een rol. Veel depressies ontstaan na een periode met stressvolle gebeurtenissen. Daarbij kan het gaan om min of meer acute gebeurtenissen, zoals het overlijden van een naaste, een echtscheiding of verlies van een baan. Ook meer langdurige problemen zoals slepende relatieproblemen of conflicten op het werk kunnen vooraf gaan aan een depressie. De gebeurtenissen kunnen van recente datum zijn, maar ook in het verleden hebben gespeeld, zoals mishandeling of seksueel misbruik in de vroege jeugd. Naast omgevingsfactoren kunnen psychologische factoren een rol spelen. Mensen die in hun vroege socialisatie zijn geconfronteerd met verlies van ouders of met inadequaat beperkende overbescherming, kunnen moeite hebben met hantering van thema s als afhankelijkheid, ambivalentie en zelfkritiek (Vandereycken, 2000). Ook kan depressiviteit samenhangen met denk- en interpretatiepatronen die ten onrechte een verband leggen tussen neutrale gebeurtenissen en omstandigheden die een depressieve reactie wel degelijk zouden rechtvaardigen. Systematische denkfouten dragen bij aan een vicieuze cirkel van negatieve verwachtingen en interpretaties waar mensen niet gemakkelijk uit komen. Ten slotte zijn er naast de verstoorde hersenprocessen nog andere biologische factoren die van invloed kunnen zijn op het ontstaan van een depressie, zoals een

6 genetische aanleg. Diverse lichamelijke aandoeningen kunnen mede aanleg zijn voor het ontstaan van een depressie. Ook het gebruik of misbruik van middelen als alcohol, drugs of geneesmiddelen kunnen een rol spelen. De antidepressiva werken alleen in op de hersenprocessen. Er lijken daarom ook andere behandelmethoden nodig om de depressie optimaal te kunnen behandelen. Bijwerkingen Het is de bedoeling dat de SSRI s inwerken op een specifiek proces in de hersenen. De antidepressiva werken echter in op meerdere plaatsen in het lichaam. Hierdoor kunnen mensen last krijgen van bijwerkingen. Deze verschillen per individu, maar er zijn een aantal veel voorkomende te noemen die meestal ook staan beschreven in de bijsluiters van moderne antidepressiva. Toussaint gaat hier aan de hand van ervaringsverhalen nader op in. De verschillende aspecten van de aard van de behandeling met psychofarmaca worden toegelicht aan de hand van antidepressiva maar gelden ook voor andere psychofarmaca. Een medicijn als enige behandelmethode is niet in staat om sociale factoren of psychologische denken interpretatiepatronen te beïnvloeden. Ten tweede zijn de medicijnen geen onschuldige stoffen. Ze werken sterk in op het lichaam, waardoor een deel van de gebruikers last kan krijgen van vervelende of zelfs ernstige bijwerkingen. Argumenten tegen publieksadvertenties Grens tussen goed en gek Een eerste argument tegen adverteren is de grote invloed die de farmaceutische industrie erdoor krijgt op de culturele opvattingen over gezondheid. Nu komen de meeste Europeanen nog bij de huisarts vanwege klachten die het dagelijks functioneren substantieel verstoren. De arts stelt een diagnose en kiest de meest geschikte behandeling. De patiënten krijgen medicijnen omdat ze lijden aan de symptomen van een ziekte. Als de farmaceutische industrie mag adverteren voor haar receptgeneesmiddelen, zal dit veranderen. Mensen zullen de psychofarmaca gaan slikken omdat de advertenties hen ervan overtuigen dat ze ziek zijn. Toussaint ligt dit proces toe en constateert dat deze normverschuiving in de Verenigde Staten sinds 1997 daadwerkelijk plaats vond. De consumptie van psychofarmaca is in vergelijking met andere Westerse landen gelijktijdig zeer sterk toegenomen (Rose, 2003). Een groot deel van de toename is toe te schrijven aan de verkoop van de meest geadverteerde medicijnen (Mintzes, 2001; Medawar, 2001). De bedrijven sporen de Amerikanen aan om naar de huisarts te gaan. Het zijn niet langer de klachten die bezorgd maken, maar de norm die de farmaceutische industrie de mensen bijbrengt. Op welke manier de industrie de norm beïnvloedt licht Toussaint toe aan de hand van advertenties. Zij wijst erop dat advertenties voor Paxil, het antidepressivum dat in Europa onder de naam Seroxat wordt verkocht, om de stoornis (depressie en verschillende angststoornissen) te illustreren, sociale situaties gebruikt waarin angst ook een adequate psychologische reactie kan zijn. Zo noemt de fabrikant GlaxoSmithKline als voorbeelden angst bij spreken voor publiek of als je op het punt staat iemand mee uit te vragen als indicatie van de sociale angststoornis. Toussaint geeftt aan dat er in deze situaties volgens de definitie van Wakefield geen sprake hoeft te zijn van een psychische stoornis. Reacties die in Europa nu nog normaal zijn, worden in de Verenigde Staten steeds minder geaccepteerd. Amerikanen gaan angst in dit soort situaties door de invloed van advertenties als gestoord beschouwen. Hoe ver dit kan gaan illustreert Toussaint aan de hand van een advertentie waarin GlaxoSmithKline niet schuwt om een dramatische gebeurtenis te gebruiken om de verkoopcijfers van het bedrijf op te krikken. Na de gebeurtenissen van 11 september 2001 plaatste het farmaceutische bedrijf een advertentie in het New York Times Magazine. Hierin promootten ze het medicijn Paxil, dat geschikt is om gegeneraliseerde angststoornissen mee te behandelen. Het bedrijf sprak angstig Amerika toe: Miljoenen mensen lijden aan chronische angst en miljoenen mensen kunnen geholpen worden met Paxil. De DSM omschrijft mensen met gegeneraliseerde angststoornis als mensen die nerveus en angstig zijn, veel tobben en opzien tegen allerlei dagelijkse gebeurtenissen. De angsten zijn verbonden met tenminste drie van de volgende zes klachten: rusteloosheid, snelle vermoeidheid, concentratieproblemen, prikkelbaarheid, spierspanningsklachten en slaapstoornissen. De boodschap in de advertentie is dat de angst niet normaal is en dat mensen zich kunnen laten behandelen. Waarom zouden ze met klachten rond blijven lopen, als ze er iets tegen kunnen doen? Het problematische aspect aan deze boodschap is dat de angst een hele logische reactie is op zo n ingrijpende gebeurtenis. Zou het juist niet gestoord zijn als de Amerikanen na de aanval op de Twin

7 Towers onbewogen door zouden gaan leven, niet bang zouden zijn voor de toekomst, onbezorgd zouden zijn over het lot van hun partners? De angst is een adequate interne psychologische reactie en dus geen stoornis. De farmaceutische industrie stelt voor om er een medicijn tegen te slikken. Dit is schrijnend, want de klachten hebben een functie. De gevoelens van angst en de bijbehorende symptomen zijn signalen naar de buitenwereld. Het sociale netwerk vangt de signalen op en kan steun bieden (Vandereycken, e.a. 2000). Als angstige personen medicijnen slikken om hun symptomen te onderdrukken, geven ze mogelijk geen of in mindere mate signalen af die noodzakelijk zijn om de nodige sociale steun te krijgen. Terwijl ze zonder het gebruik van medicijnen en met de hulp van de sociale omgeving zich na verloop van tijd gewoonlijk weer beter gaan voelen. De bedrijven spelen handig in op de natuurlijke eigenschap van mensen niet abnormaal te willen zijn en niet buiten de groep te willen vallen (Forsyth, 1999). De informatie in advertenties, licht Toussaint toe, is er ten eerste op gericht om zoveel mogelijk mensen zich te laten herkennen in een ziektebeeld en benadrukt ten tweede de voordelen van een bepaalde behandeling. Publieksreclame voor receptgeneesmiddelen, concludeert zij, is daarom een onevenwichtige informatiebron en heeft een slechte uitwerking op de manier waarop mensen naar hun psychische gezondheid kijken. De bedrijven medicaliseren allerlei psychische gezonde gedragingen (Hayes, 2002; Mintzes, 2002; Toop, 2003; Moynihan, 2002). Doordat advertenties de grenzen van psychische ziekte verleggen komen ook mensen die een dipje hebben, die in bepaalde situaties angstig zijn of die zeer actief zijn in aanmerking voor geneesmiddelen. De ongewone eigenschappen worden steeds minder getolereerd, de advertenties geven mogelijkheden er iets aan te doen. Het is te vergelijken met de plastische chirurgie. Aan te kleine borsten of een scheve neus kunnen mensen tegenwoordig wat laten doen. Neurochemische psyche Een ander argument tegen adverteren is dat het bijdraagt aan een eenzijdig biologisch beeld van psychische ziekte. De farmaceutische industrie beïnvloedt artsen met advertenties en tevens met artsenbezoekers, zij heeft in toenemende mate invloed op de keuze van behandeling door de patiënt. Via internet en andere media kunnen ze steeds makkelijker informatie over hun medicijnen en de werking verspreiden. Psychotherapeuten hebben daarentegen geen middelen om hun behandeling op dezelfde doeltreffende manier te promoten. De behandeling door middel van een geneesmiddel wordt hierdoor steeds meer voor de hand liggend. De publieksreclames leren dat de oorzaak simpelweg ligt bij een stofje in de hersenen. De Amerikaanse onderzoekers Daniel Kleinman en Lawrence Cohen (1991) analyseerden advertenties voor psychofarmaca gericht op de behandelaar, die betrekking hadden op het onderwerp werk. Het viel hen op dat de advertenties de belofte geven dat de medicijnen patiënten zullen helpen om weer productief tot de mainstream van de maatschappij te behoren. De farmaceutische bedrijven lokaliseren de pathologie in het individu. Dat misschien sociale factoren de oorzaak zijn van de ellende op het werk kaarten ze niet aan. Volgens de twee onderzoekers verstoren de advertenties het debat over behandelingsopties en legitimeren ze de bestaande sociale relaties en attitudes die op het werk zoveel stress bezorgen. De context kan goede aanknopingspunten bieden om een psychisch probleem duurzaam op te lossen. De advertenties gaan echter niet in op mogelijkheden om veranderingen in het denken of in de omgeving te bereiken, maar leggen de abnormaliteit bij het individu, bij de zieke. Niet de werkdruk of de werkomgeving worden veranderd, maar men laat het individu een geneesmiddel slikken. Druk op behandelaars Een derde negatieve consequentie van het adverteren is de druk die komt te staan op de relatie tussen de arts en zijn patiënten. Met name in de VS is te zien waartoe dit leidt. De advertenties zijn overtuigend omdat ze kunnen schermen met wetenschappelijke tests en met biologische theorieën over neurotransmitters en signaaltransmissies. Met deze informatie gaan patiënten naar de huisarts. Deze speelt dan niet meer een rol in de interpretatie van de klachten, maar moet al dan niet instemmen met de diagnose die de patiënten zelf stellen. Ook vragen patiënten gericht naar de geadverteerde medicijnen. Barbara Mintzes (2002), onderzoeker aan de universiteit van British Columbia in Canada, vond dat huisartsen in de meeste gevallen voorschrijven waar de patiënten om vragen. Dit doen ze ook als ze twijfelen aan de geschiktheid van het medicijn in de betreffende situatie. Vandereycken, e.a. stelden in 2000 bovendien dat assertiviteitstraining en het leren van sociale vaardigheden een verbetering aangeven terwijl dit van antidepressiva nog niet voldoende bekend is voor genoemde stoornissen. Toussaint gaat hier nader op in en stelt de retorische vraag: Maken de patiënten dan nog wel gebruik

8 van de kennis en kunde van de specialist? Door de advertenties raken patiënten overtuigd van de waarde van de medicijnen. De huisarts moet zich niet zelden bezighouden met het tegenspreken van informatie uit de advertenties. De artsen lopen risico het vertrouwen van hun patiënten te verliezen. De verzekeraars vergoeden de tijd voor de discussie niet. Het gezondheidssysteem dat publieksreclame toestaat dreigt onbetaalbaar te worden. Dit blijkt uit een toename in gezondheidszorgkosten in de VS. In 1991, toen publieksreclame voor receptgeneesmiddelen nog niet werd toegestaan, waren de gezondheidszorgkosten nog 55 miljoen dollar. In 2000, drie jaar na de wetswijziging, was dat 2,5 biljoen dollar. De helft van de toename in kosten is veroorzaakt door de vijftig meest geadverteerde medicijnen (Mintzes, 2001). De verzekeraars moeten grotendeels voor de kosten opdraaien. Ze proberen deze nog enigszins in de hand te houden door de artsen ter verantwoording te roepen. Een groep wetenschappers in Nieuw Zeeland heeft onderzoek gedaan naar de ervaringen van huisartsen met direct op de consument gerichte advertenties. Net als in de Verenigde Staten is in Nieuw Zeeland DTCA toegestaan. Uitkomst van het onderzoek was dat veel huisartsen verontwaardigd zijn over de misleidende inhoud van de publieksreclame voor geneesmiddelen. Ze stellen dat de advertenties veel mensen, vooral ouderen, onnodig angstig maken. De huisartsen voelen zich door de commercie onder druk gezet om de geadverteerde medicijnen voor te schrijven. Ze schrijven de gevraagde medicijnen zelfs voor als die niet beter werken dan goedkopere alternatieven of niet geschikt zijn voor de patiënten. Uitleggen waarom de medicijnen niet geschikt zijn of relatief duur zijn, neemt kostbare tijd in beslag. Verzekeraars vergoeden deze tijd niet en in de wachtkamer zitten nog meer patiënten te wachten op medische hulp (Toop, 2003). Naar aanleiding van dit rapport is een discussie ontstaan tussen politici en wetenschappers en het lijkt erop dat de overheid van Nieuw Zeeland DTCA gaat verbieden (Burton, 2004). Afwegingen: Het meest sterke argument voor het toestaan van DACs en DTCA is dat de farmaceutische industrie belangrijk is voor de economie. Maar hoe zit het met de andere voordelen die eerder werden genoemd in deze scriptie? Bovenstaande argumenten tegen adverteren elimineren een aantal argumenten vóór. Een daarvan is het voordeel dat advertenties over gezondheid zouden passen in een beleid gebaseerd op liberalistisch model. Burgers hebben kennis nodig om goede keuzes te kunnen maken en medeverantwoordelijk te kunnen zijn in het behandelproces. De informatie van de farmaceutische industrie zou hier een goede rol in kunnen spelen, aldus voorstanders. Uit de situatie in de Verenigde Staten en Nieuw Zeeland blijkt echter dat mensen helemaal niet in staat zijn de informatie van de industrie op waarde in te schatten. De informatie misleidt hen en maakt hen onnodig angstig (Toop e.a., 2003). Het lijkt er daarom op dat mensen de kennis beter uit andere bronnen kunnen verkrijgen dan de farmaceutische industrie. Dat patiënten door de informatie goed voorbereid bij de behandelaar komen is ook geen geldig argument. De advertenties bereiden mensen niet góed voor, maar zijn daarentegen eenzijdig gericht op de voordelen van de medicijnen. De kennis en kunde van een onafhankelijke professional als de arts blijft daarom onmisbaar voor een goede behandeling. Patiënten weten niet voldoende om verantwoorde keuzes te kunnen maken. Ze zijn daardoor afhankelijk van de artsen die ervoor hebben gestudeerd. Voorstanders noemen als beschermende factor de blijvende betrokkenheid van de behandelaar. De huisarts zou van doorslaggevend belang blijven bij de beslissing om medicijnen voor te schrijven. Als een patiënt niet ziek is en geen medicijnen nodig heeft, dan zal de arts ze niet voorschrijven. Het onderzoek van Barbara Mintzes (2002) spreekt dit echter tegen. De stijging van de prevalentie van psychische stoornissen wijst erop dat artsen hun patiënten niet kunnen beschermen. Steeds meer mensen in de Verenigde Staten noemen zichzelf psychisch ziek. Zij gaan naar hun huisartsen voor psychofarmaca en krijgen die ook (Rose, 2003; Mintzes, 2002). Een ander standpunt dat de farmaceutische industrie aanvoert voor informatieverstrekking aan de consument is vroege opsporing van ziekte. Inderdaad zal een gedeelte van de mensen die naar de huisarts gaat gebaat zijn bij dat bezoek. Bovendien is de betrokkenheid groter en de therapietrouw daardoor beter. Deze argumenten zijn geldig. Het valt niettemin op dat veel te veel mensen zich aangesproken voelen door de advertenties. Ook mensen die niet ziek zijn of voor wie de medicijnen niet geschikt zijn gaan naar de huisarts. De gezondheidszorg dreigt hierdoor onbetaalbaar te worden. Daarom zou informatie afkomstig van een onafhankelijke bron meer geschikt zijn om de werkelijk zieke mensen aan te spreken en te betrekken bij de behandeling.

9 Weinig argumenten voor Direct-To-Consumer Advertising blijven staande. Het economische belang, de vroege ontdekking van ziekte en betere therapietrouw moeten het opnemen tegen een norm van gezondheid in handen van de farmaceutische industrie, het beeld van een neurochemische psyche, de verhoogde druk op de huisarts en tenslotte de onbetaalbaarheid van het gezondheidssysteem. Al met al lijken de argumenten tegen adverteren zwaarder te wegen dan de argumenten voor. Gen informatievestrekking door de farmaceutische industrie Het economische belang blijft het sterkste argument voor het toestaan van adverteren door de industrie. De vroege ontdekking van ziekte en betere therapietrouw zouden ook door andere bronnen van informatie kunnen worden verbeterd. Ik denk echter, stelt Toussaint, dat het economische belang van Direct-To-Consumer Advertising (DTCA) niet opweegt tegen de nadelen. In Amerika is te zien dat allerlei ongewenste psychologische eigenschappen door de advertenties in aanmerking komen voor een medicinale behandeling. De bedrijven laten doorschemeren dat deze eigenaardigheden niet langer hoeven te worden getolereerd. Hiermee blijken ze een aanzienlijk effect te hebben op de samenleving. De farmaceutische industrie is in staat de norm te verschuiven van normaal en abnormaal. Door deze verschuiving gaan steeds meer mensen naar de huisarts met psychische klachten die veroorzaakt zijn door een uitwendige stressor. De farmaceutische industrie pleit echter voor een medicinale aanpak. Deze is erop gericht een biologische oorzaak weg te nemen. Als de reclame zijn werk doet, gaan mensen pillen slikken tegen psychologisch adequate reacties. De medicijnen werken in op de hersenen en doen niets aan de stressor. Dit zou een eenzijdige en misschien overbodige behandeling betekenen. Een behandeling met medicijnen kan bovendien vervelende, soms ernstige bijwerkingen tot gevolg hebben. Op maatschappelijk vlak zullen publieksreclames ook negatieve gevolgen hebben. Mensen zullen op den duur steeds minder tolerant zijn ten opzichte van individuen die zich afwijkend gedragen. Uit Nieuw Zeeland komen bovendien sterke signalen dat het adverteren leidt tot onnodig angstige mensen. De huisartsen moeten onevenredig veel tijd steken in het overtuigen van mensen dat de inhoud van de advertenties niet op hen van toepassing is. Het wantrouwen in de behandelaars groeit, omdat mensen denken zelf deskundig te zijn. Het is dus goed dat de Europese Commissie in 2002 nee heeft gezegd tegen het voorstel om Direct- To-Consumer Advertising (DTCA) op beperkte schaal toe te staan. Het is raadzaam dat beleidsmakers ook nog eens kritisch kijken naar Disease Awareness Campaigns (DACs). Toussaint gaat in op de spotjes over schimmelnagels in Nederland. De Inspectie voor de Gezondheidszorg bracht de zaak voor de rechter, maar de rechter sprak het bedrijf (Novartis) vrij. Uit de websites waar campagnes naar verwijzen blijkt, stelt Toussaint, echter dat ze wel degelijk reclame maken. Zij stelt vervolgens dat de DACs weliswaar een geringere invloed hebben dan DTCA, maar ook hierin zit een boodschap die niet altijd zuiver is. Toussaint concludeert: Vooralsnog kan ik geen stellige uitspraak doen over de al dan niet gewenstheid van publieksreclame betreffende de lichamelijke gezondheid. Op het gebied van de geestelijke gezondheid kan daarentegen wel een conclusie worden getrokken. DTCA zal voor de Europeanen geen positieve ontwikkeling zijn en er zou ook nog eens kritisch moeten worden gekeken naar de DACs ter bekendmaking van psychische ziekten.

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Wie is er eigenlijk (niet) gek?

Wie is er eigenlijk (niet) gek? Wie is er eigenlijk (niet) gek? Filosofisch Café Nijmegen 05.11.2013 Sanneke de Haan Introductie Stel: een jongetje is te druk. Hij verstoort de rest van de klas, zegt de juf. Heeft het jongetje ADHD,

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Spiritualiteit en Psychiatrie 7. Een transpersoonlijke kijk op de psychiatrie

Spiritualiteit en Psychiatrie 7. Een transpersoonlijke kijk op de psychiatrie Spiritualiteit en Psychiatrie 7 Een transpersoonlijke kijk op de psychiatrie Kees Aaldijk Gepubliceerd in Spiegelbeeld, november 2011 Stel, je hebt ernstige psychische problemen en je zit in een crisissituatie.

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden Inhoud Inleiding 9 1 Hoe het allemaal begon 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Gebruik van medicatie in de psychiatrie vóór 1950 13 1.3 De eerste antipsychotica 16 1.4 De tweede generatie antipsychotica 17 1.5 De

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug. ANGST Zit het in een klein hoekje? Dr. Miriam Lommen Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.nl Wie is er NOOIT bang? Heb ik een angststoornis? Volgens

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Depressieve klachten Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 5 Wanneer arts raadplegen 6 Wat kun je zelf doen 7 Geneesmiddelen

Nadere informatie

innovatieve geneesmiddelen Onmisbare pijler onder de gezondheidszorg

innovatieve geneesmiddelen Onmisbare pijler onder de gezondheidszorg vereniging innovatieve geneesmiddelen Nederland innovatieve geneesmiddelen Onmisbare pijler onder de gezondheidszorg geneesmiddelen bedrijven gezondheidszorg samenleving 5 9 15 19 Onmisbare pijler onder

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008 GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden Augustus 2008 Toelichting: De vragen zijn ingedeeld in drie onderdelen: -1- vergoedingen voor geneesmiddelen, -2- preferentiebeleid van zorgverzekeraars,

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014 Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie: effectief depressie aanpakken Dr. Roeslan Leontjevas - psycholoog - onderzoek aan Radboud Universitair

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil

Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil Henriëtte van der Horst, huisarts Hoofd afdeling huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde VUmc LOVAH congres 23

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen

CVS : forensisch psychiatrische overwegingen CVS : forensisch psychiatrische overwegingen ZOL Genk 17 Februari 2011 Prof Dr Dillen Chris Forensisch Psychiater Vrije Universiteit Brussel, Faculteit Recht - Criminologie Porseleinwinkel Etiologie Chronisch

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking

07-04-15. Herkennen van en omgaan met. Angst en Depressie. Na vanmiddag. bij ouderen met een verstandelijke beperking Na vanmiddag Herkennen van en omgaan met Angst en Depressie bij ouderen met e Weet u hoe vaak angst en depressie voorkomen, Weet u wie er meer risico heeft om een angststoornis of depressie te ontwikkelen,

Nadere informatie

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater

Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Als je dip een depressie wordt. Dokter op dinsdag 11 december 2012 L.Breuning, psychiater Wanneer is een dip een depressie Dip hoort bij het leven Depressie is een ziekte Ziekte die (nog) niet aan te tonen

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Samenvatting. Maatschappelijke controverse

Samenvatting. Maatschappelijke controverse Samenvatting In samenleving en politiek en onder beroepsbeoefenaren is er veel discussie over de gestage groei van het aantal jongeren met psychische problemen, waaronder ADHD (Attention Deficit Hyperactivity

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

Nooit meer gestresst. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl

Nooit meer gestresst. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl Nooit meer gestresst Nooit meer nerveus of opgejaagd? Volgens de Amerikaan Robert Epstein kan het, als we onszelf vier vaardigheden aanleren om stress te vermijden. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen Peter F M Verhaak NIVEL 12-maands prevalentie stemmings-, angst- en middelenstoornis 250 200 N/1000 patiënten 150 100 50 Depressie

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Waarom werd PTSS destijds geïntroduceerd? Gevolgen van de Vietnam-oorlog Task force in de

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen

Hij heeft 7(angst, depressie, sociale fobie, agorafobie, somatische klachten, vijandigheid, cognitieve klachten)+2 (vitaliteit en werk) subschalen SQ-48: 48 Symptom Questionnaire Meetpretentie De SQ-48 bestaat uit 48 items en is in 2011 ontworpen door de afdeling psychiatrie van het LUMC om algemene psychopathologie (angst, depressie, somatische

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart

11-10-2014. Ypsilon 30 jaar. Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht - Ypsilon en onderzoekers trekken sinds die tijd met elkaar op Wat hebben we gezamenlijk bereikt!

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen

Registratie-richtlijnen BEROEPSGEBONDEN BURNOUT/OVERSPANNING (niet in Europese Lijst van Beroepsziekten) (CAS: Burnout P611 en Overspanning P619) 1 Achtergrondinformatie Van burnout wordt gesproken indien sprake is van een langdurige

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting DEPRESSIE BIJ OUDEREN: SEKSEVERSCHILLEN IN KLINISCHE PRESENTATIE EN MEDICATIEGEBRUIK

Nederlandse Samenvatting DEPRESSIE BIJ OUDEREN: SEKSEVERSCHILLEN IN KLINISCHE PRESENTATIE EN MEDICATIEGEBRUIK Nederlandse Samenvatting DEPRESSIE BIJ OUDEREN: SEKSEVERSCHILLEN IN KLINISCHE PRESENTATIE EN MEDICATIEGEBRUIK 162 Nederlandse Samenvatting INLEIDING Depressie Depressie komt veel voor, over de hele wereld,

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Coaching, Counseling & DSM

Coaching, Counseling & DSM Coaching, Counseling & DSM Ron van Deth - Overgang van DSM-IV naar DSM-5 - Wat kan/moet ik als coach/counselor met de DSM? Valkuilen coach/counselor Gaan diagnosticeren Iemand met een psychische stoornis

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling Stemmingsstoornissen Postpartum depressie Depressie na bevalling GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

De psychiatrische cliënt in beeld Terugkeer in de maatschappij Psychiatrisch stigma bekeken vanuit client, familie en samenleving Job van t Veer Wat is het psychiatrisch stigma? Psychiatrisch stigma Kennis

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

ADVENTSKERKLEZING. Wat is een zingevingscrisis? Ellen van Son. Zingevingstherapeute

ADVENTSKERKLEZING. Wat is een zingevingscrisis? Ellen van Son. Zingevingstherapeute ADVENTSKERKLEZING Wat is een zingevingscrisis? Ellen van Son Zingevingstherapeute 11 januari 2015 Inhoud van deze lezing Een korte reflectie: Wat is zingeving? Hoe voelt een zingevingscrisis aan? Verschil

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Functional limitations associated with mental disorders

Functional limitations associated with mental disorders Samenvatting Functional limitations associated with mental disorders Achtergrond Psychische aandoeningen, zoals depressie, angst, alcohol -en drugsmisbruik komen erg vaak voor in de algemene bevolking.

Nadere informatie

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst chirurg. Patiënten weten vaak niet of nauwelijks aan welke risico s ze bij een ingrepen]. ingreep worden blootgesteld. behandelingsovereenkomst Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische

Nadere informatie

Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven

Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven De invloed van psychologische factoren op het ontstaan van kanker Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven Uitgangspunt Zijn er fysiologische mechanismen die zouden kunnen

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Inzicht in de heterogeniteit van depressieve stoornissen 227 Depressies, ofwel depressieve stoornissen, zijn veel voorkomende ziektebeelden met een grote impact op het leven van

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 29 477 Geneesmiddelenbeleid Nr. 269 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 7 februari 2014 In de vaste commissie voor Volksgezondheid,

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan?

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan? Patiëntenbrochure Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Heeft u - in overleg met uw (huis)arts - besloten te stoppen met het gebruik van de antidepressiva? Of overweegt

Nadere informatie

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen sociale psychologie Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld Onderzoeksresultaten fase 1 Elisabeth Hoekstra Goda Perlaviciute Linda Steg onderzoekgaswinning@rug.nl

Nadere informatie