Wetenschapsknooppunt Erasmus Universiteit Rotterdam. Werkboek voor jonge beleggers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wetenschapsknooppunt Erasmus Universiteit Rotterdam. Werkboek voor jonge beleggers"

Transcriptie

1 Wetenschapsknooppunt Erasmus Universiteit Rotterdam Werkboek voor jonge beleggers

2 1200 Praagse miniatuur (kleine afbeelding in een boek) van een werkplaats voor manuscripten (geschreven boeken) waar de leerjongen Everwinus een bloemendecoratie schildert terwijl zijn leermeester Hildebertus zich omdraait van zijn werk en schreeuwt tegen een muis die ervandoor gaat met de kaas.

3 Werkboek voor jonge beleggers

4 Risk comes from not knowing what you re doing Je moet nooit op je gevoel beleggen, maar eerst altijd heel goed onderzoek doen 2

5 Ggegevens belegger naam: leeftijd: school: groep: Welkom Welkom in de wereld van beleggen! Robeco en het Wetenschapsknooppunt van de Erasmus Universiteit Rotterdam geven je een kijkje achter de schermen. Zo leer je over sparen en beleggen, wat beleggen eigenlijk inhoudt en wat erbij komt kijken. Die kennis kun je goed gebruiken als je met je klas meespeelt in de strijd om De Beste Beleggersklas te worden (www.beleggr.nl). Misschien brengt het je ook op ideeën over hoe je zelf met geld wilt omgaan. In ieder geval hopen we dat je je meer bewust wordt van de mogelijkheden die geld biedt. Dat zal je helpen om in de toekomst zelf verantwoord met geld om te gaan. Dit boekje bevat informatie, opdrachten, tips en een klein financieel woordenboek. Robeco en het Wetenschapsknooppunt wensen je veel plezier met het creëren van jouw Goed belegde boterham! 3

6 Beleggers van Robeco aan het werk 4

7 Inhoud Pagina 3 Pagina 6 Pagina 8 Pagina 10 Pagina 12 Pagina 19 Pagina 25 Pagina 30 Pagina 32 Pagina 36 Pagina 40 Pagina 42 Pagina 44 Welkom 1. Geld 2. Geld uitgeven of opzij zetten? 3. Inflatie 4. Beleggen: met geld dat je niet nodig hebt 5. Zorgt beleggen altijd voor een goed belegde boterham? 6. Beleggingsfondsen en Robeco 7. Een dag uit het leven van een fondsmanager 8. Is jouw klas De Beste Beleggersklas van Nederland? 9. Notitieboekje 10. Tips voor de leerkracht 11. Klein financieel woordenboek 12. Links 5

8 Hoofdstuk 1. Geld Geld is overal om ons heen. We kopen er eten, kleding en heel veel andere spullen van. Bij elk gezin komt geld binnen meestal door te werken en in elk gezin wordt geld uitgegeven. We kiezen zelf waar we het beschikbare geld aan uitgeven. Dat geldt ook voor jou, als je zakgeld hebt of voor je verjaardag geld hebt gekregen. Sommige uitgaven zijn verplicht. Zo betalen alle Nederlanders belasting aan de overheid. Met dat geld zorgt de overheid dat er wegen, scholen, ziekenhuizen en dergelijke zijn. Dat zijn voorzieningen waar alle Nederlanders gebruik van maken en daar betalen we dus allemaal een stukje aan mee. Alle Nederlanders betalen belasting 6 Meestal geven we niet al het geld uit dat we hebben, we zetten ook een deel opzij. In Nederland doen we dat vaak omdat we er iets moois van willen kopen, een nieuwe auto bijvoorbeeld. Maar vaak sparen we ook voor later, voor ons pensioen bijvoorbeeld. In dit boekje zullen we bekijken op welke manieren je geld opzij kunt zetten.

9 Opdracht 1: Jouw geld Heb jij geld? Hoe kom je daaraan? Waar geef jij je geld aan uit? Zet je ook geld opzij? Zo ja, heb je een doel waarvoor je spaart? 7

10 Hoofdstuk 2. Geld uitgeven of opzij zetten? Je kunt je geld natuurlijk uitgeven door dingen te kopen die je graag wilt hebben, maar je kunt er ook voor kiezen om geld opzij te zetten voor later. Dat kan met sparen en met beleggen. We gaan eerst kijken naar de mogelijkheden die er zijn met sparen; in hoofdstuk drie leer je meer over beleggen. Sparen in een spaarpot Je stopt je zakgeld elke week in je spaarpot om te sparen voor iets groots, bijvoorbeeld een nieuw spel voor de PlayStation of een mooi boek. Je spaart net zo lang tot je het benodigde bedrag bij elkaar hebt. Het voordeel van een spaarpot is dat je je geld altijd bij de hand hebt en kunt natellen hoeveel je al gespaard hebt. Een nadeel is dat er nooit méér geld uit het spaarvarken komt dan jij erin hebt gestopt. Er zijn manieren waarop dat wel kan. Wat je in het spaarvarken stopt, komt er ook weer uit 8

11 Sparen op een bankrekening Je kunt extra geld verdienen door je geld te sparen op een spaarrekening. Hiervoor moet je samen met je ouders een spaarrekening openen bij de bank. Je gespaarde geld komt dan op je eigen rekening te staan. In ruil hiervoor krijg jij van de bank extra geld, dit noemen we rente. Het totaal / 100 = 1% 500,- / 100 = 5,- 1% is dus 5,- Sem krijgt in totaal 2% rente. 2 x 5,- = 10,- per jaar Voorbeeld Sem is 16 jaar, hij heeft 500,- gespaard. De bank geeft 2% rente per jaar. Dit betekent dat Sem 2% van 500,- extra krijgt van de bank aan het einde van het jaar. Reken maar even mee hoeveel geld Sem verdient door zijn geld op een spaarrekening te zetten. Doordat Sem zijn geld op de bank heeft gezet heeft hij tijdens het sparen 10,- verdiend zonder daar iets voor te hoeven doen. Makkelijk hè? Opdracht 2: Wat levert sparen op? Stel je spaart drie jaar lang 10,- per maand en per jaar nog eens een bedrag van 50,- aan verjaardagsgeld. Je stopt alles netjes in je spaarpot. Je zet je geld op een spaarrekening met 2% rente per jaar. Hoeveel heb je na 1 jaar? En na 2 jaar? En na 3 jaar? Hoeveel heb je na 1 jaar? En na 2 jaar? En na 3 jaar? 9

12 Hoofdstuk 3. Inflatie Geld wordt elk jaar een klein beetje minder waard. Dat heet inflatie. Je merkt dit doordat je met evenveel geld, minder kunt kopen. In Nederland is de inflatie jaarlijks tussen de 1 en 3%. In 2012 was de inflatie 2,5%. Voorbeeld 60 jaar geleden konden we voor één euro drie broden en vijf liter melk kopen. Tegenwoordig is één euro maar net genoeg om één brood te kopen. Je geld wordt minder waard. Als je 10 jaar lang elke week je zakgeld in je spaarpot stopt, zal je dus over 10 jaar minder kunnen kopen met het gespaarde geld dan dat je nu kunt kopen. Hieronder zie je een tabel waarin de prijzen van brood, melk en suiker staan over de periode van 1950 tot Alles is omgerekend naar euro s. In het jaar 1950 kostte een brood 0,17, een liter melk 0,09 en een kilo suiker 0,34. Daarna zie je de prijzen langzaam maar zeker stijgen. Prijzen van levensmiddelen van in euro s Jaartal Brood Melk Suiker ,17 0,09 0, ,20 0,18 0, ,36 0,29 0, ,79 0,52 0, ,02 0,62 0, ,29 0,51 0, ,17 0,64 0, ,29 0,67 0, ,17 0,71 0,93

13 Opdracht 3: Even rekenen a. Hoeveel kostte een brood in 1980? b. En in 2010? c. Hoeveel broden kon je in 1960 kopen voor 1,00? d. En in 1990? e. Hoeveel liter melk kon je in 1950 kopen voor 0,50? f. En in 2012? g. Hoeveel kostten vijf broden in 2012? h. En vijf liter melk? i. En vijf kilo suiker? j. Stel je gaat met je moeder naar de winkel. Jullie hebben 10,- te besteden en je wilt voor de hele week brood, melk en suiker kopen. Hoeveel kopen jullie van elk soort? Brood: Melk: Suiker: Hou je nog geld over? Zo ja, hoeveel? 11 Nu vraag je je misschien af of er nog andere manieren zijn om tijdens het sparen geld te verdienen waardoor je uiteindelijk meer geld overhoudt om uit te geven. Daarvoor gaan we naar het volgende hoofdstuk.

14 Hoofdstuk 4. Beleggen: met geld dat je niet nodig hebt Naast sparen kun je ook op een andere manier geld opzij zetten en dat is beleggen. Beleggen is het investeren van je geld met als doel om er in de toekomst meer geld voor terug te krijgen. Je koopt bijvoorbeeld waardepapieren of spullen waarvan je verwacht dat deze een grotere waarde hebben als je ze in de toekomst verkoopt. Een waardepapier is een document dat geld waard is. Wanneer je waardepapieren van een bedrijf koopt noemen we dit beleggen in aandelen. Een aandeel is het papieren bewijs dat je voor een klein stukje (een aandeel) eigenaar bent van een bedrijf. Als je een aandeel koopt, zorg je ervoor dat het bedrijf extra geld krijgt en verder kan groeien. Replica VOC-schip 12

15 Het logo van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, kortweg de VOC Het eerste aandeel en het begin van beleggen: de VOC Voordat de VOC werd opgericht, waren er veel verschillende kleine bedrijven die ieder voor zich handel dreven met andere landen. Zij verscheepten specerijen, textiel en meubels vanuit Azië naar Europa. Het nadeel van het apart handel drijven was dat deze bedrijfjes soms meer bezig waren met wie de beste was dan met handelen zelf. Johan van Oldenbarnevelt - een Hollandse bestuurder uit de 16de en 17de eeuw - kwam met het idee om van al deze kleine ondernemingen één grote organisatie te maken en om gezamenlijk boten te kopen en zich te verzekeren tegen stormen en piraten. Dit werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie, ook wel de VOC genoemd florijnen Natuurlijk heb je om een dergelijke onderneming te kunnen beginnen veel geld nodig, namelijk florijnen. Dat zou vandaag een bedrag van ongeveer 3 miljoen euro zijn. Mensen werden opgeroepen om hun geld in de VOC te beleggen. Door het kopen van een aandeel in de VOC kon je mede-eigenaar worden van de VOC. In totaal waren er duizenden mensen die hun eigen geld belegden in deze nieuwe onderneming. Ze maakten het mogelijk dat deze grote handelsorganisatie kon starten en ze verwachtten ook dat hun aandeel in de toekomst meer waard zou worden. Zo konden ze hun geïnvesteerde geld weer terugverdienen. 13

16 Opbrengst = rendement We hebben gezien dat je belegt om uiteindelijk meer geld terug te krijgen dan dat je erin hebt gestopt, maar hoe werkt dat nu precies als je aandelen koopt? De opbrengst die je krijgt door te beleggen in aandelen, noemen we rendement. Rendement is samengesteld uit dividend en koerswinst of koersverlies. Dividend is de (jaarlijkse) beloning die het bedrijf je geeft voor het geld dat je investeert in dat bedrijf. Wanneer het bedrijf winst maakt, zullen zij een percentage van de winst aan jou uitkeren; dat noemen we dividend. Koerswinst is de opbrengst die je krijgt omdat de waarde van het aandeel stijgt tussen de tijd dat je het aandeel aankoopt en verkoopt. Als je een aandeel koopt voor 100,- en zes jaar later verkoopt voor 120,-, dan is die 20,- extra de koerswinst. Het aandeel kan natuurlijk ook minder waard worden, dan krijg je minder geld terug bij de verkoop, dit noemen we koersverlies. Risico Het ene aandeel zorgt voor meer risico dan het andere. Je moet dus goed nadenken in welk bedrijf je investeert voordat je gaat beleggen. Het is erg belangrijk dat je op de hoogte bent van het nieuws. 14 Markt in de gaten houden Verder is het belangrijk om te weten of het goed gaat met andere bedrijven die vergelijkbare artikelen maken. Komt er een nieuwe baas bij het bedrijf of brengen ze nieuwe producten uit? En verwacht je dat die nieuwe producten het goed gaan doen of niet? Alles is van invloed op de aandelenmarkt.

17 Praktijkvoorbeeld: Melkpoeder in China Flessenmelk voor baby s wordt gemaakt van melkpoeder. In 2008 voegden verschillende melkpoederbedrijven in China melanine aan melkpoeder toe om te verbergen dat zij de melkpoeder hadden verdund met water. Melanine is een stof die wordt gebruikt om plastic te maken. Minstens baby s zijn ziek geworden na het drinken van deze melkpoeders en sommige kinderen zijn er zelfs aan dood gegaan. Door de grote gevolgen werd deze gebeurtenis het melanine-in-melkpoederschandaal genoemd. Wat heeft dit te maken met beleggen? Dit soort nieuws heeft veel invloed op de beleggingsmarkt. Had je als belegger aandelen in een van de Chinese melkpoederbedrijven, dan was deze situatie erg ongunstig. Ouders kochten geen melkpoeder meer bij deze bedrijven omdat ze het bedrijf niet meer vertrouwden. Hierdoor werd er minder melkpoeder van deze bedrijven verkocht en werden de aandelen minder waard. Deze zelfde situatie had ergens anders juist positieve gevolgen voor de aandelen. Ouders hadden nog steeds babymelkpoeder nodig om hun kinderen te voeden en besloten om melkpoeder uit Nederland te halen omdat Nederland er bekend om staan dat melkpoeder streng gecontroleerd wordt. De Nederlandse melkpoederbedrijven gingen hierdoor ineens heel veel extra melkpoeder verkopen, en maakten daardoor veel winst. Conclusie: Als aandeelhouder van een van deze Nederlandse melkpoederbedrijven die melk naar China exporteren, heb je veel extra geld verdiend. Wel zorgde de toegenomen export ervoor dat in Nederland de schappen leeg waren. 15

18 Sparen in een spaarpot Sparen op een bankrekening Beleggen voorwaarden Je hebt een spaarpot nodig. Je moet een spaarrekening hebben. Je hebt geld over en je hebt dit geld voorlopig niet nodig. Je kan je geld gebruiken Ja, als je je geld nodig hebt kun je het direct uit je spaarpot halen. Ja, als je je geld nodig hebt kun je het geld van de bank halen. Ja maar, beleggen is meestal pas zinvol als je dit doet voor de lange termijn. Je kunt er geld mee verdienen Nee, je haalt nooit meer geld uit je spaarvarken dan dat je erin stopt. Je geld wordt zelfs minder waard door de inflatie. Ja, je krijgt meer geld terug dan dat je op de bank gezet hebt. Dit noemen we rente. Door de inflatie is het bedrag dat je extra overhoudt niet zo groot. Ja, door te beleggen kun je extra geld verdienen, maar ook geld verliezen. Beleggen draagt altijd een risico in zich. Als je geld op een goede manier. belegt, kun je op de lange termijn een mooi rendement maken. 16

19 Waar kies je nu voor: beleggen of sparen? We weten nu al heel wat over geld en geld opzij zetten: Geld wordt door de inflatie elk jaar een klein beetje minder waard. Wat je in je spaarpot stopt, komt er ook weer uit. Als je spaart door geld op de bankrekening te zetten, krijg je elk jaar een beetje rente. Je krijgt dus extra geld. Als je binnen 5 jaar het geld nodig hebt, kun je beter sparen. Als je geld meer dan 5 jaar niet nodig hebt, kan je soms beter beleggen, maar dat hangt ervan af of je bereid bent om risico te lopen. Hiernaast zie je in een schema nog eens de belangrijkste kenmerken van sparen in een spaarpot, sparen bij de bank en beleggen. Opdracht 4: Wat zou jij doen? Bespreek onderstaande situaties in een groepje (of de hele klas) en schrijf op wat jij zou doen? a. Ann heeft al tijden 100,- in haar spaarpot en heeft geen grote wensen waar ze voor spaart. Ook krijgt ze nog elke week zakgeld. Ze wil wel wat meer maken van die 100,-. Wat adviseer je haar? Waarom? 17

20 b. Frits heeft al 4 jaar gespaard voor een nieuwe auto. Hij heeft een bedrag van 8.000,- bij elkaar en hij heeft in totaal ,- nodig. Zijn vriend Ben belegt zelf en adviseert hem om nu te beleggen in aandelen van Dopio omdat ze laag staan en er wordt een grote groei verwacht het komende jaar. Nu voor 4.000,- aandelen van Dopio kopen, levert hem einde van het jaar zijn gewenste 2.000,- op, zegt zijn vriend. Wat zou je doen als je Frits was? Waarom? c. Sjors is 40 jaar en werkt al heel lang voor zichzelf. Als hij 67 jaar is wil hij stoppen met zijn schildersbedrijf. Een vriend van hem adviseert hem om 27 jaar lang iedere maand 50,- te beleggen. Tenslotte heeft hij het geld niet direct nodig. Vind je het een goed advies? 18 Waarom?

21 Hoofdstuk 5. Zorgt beleggen altijd voor een goed belegde boterham? Beleggen doe je voor later, voor iets dat je wilt kunnen doen of kopen. Het is belangrijk om daar van tevoren goed over na te denken: Wat is het doel van je belegging? Hoeveel geld kun je beleggen? En over hoeveel tijd wil je weer over dit geld kunnen beschikken? Doel bepaald? Verzamel dan informatie! Als belegger is het heel erg belangrijk dat je weet wat er gebeurt in de wereld om je heen. Wat is er in het nieuws? Welke bedrijven en sectoren doen het heel goed, en welke doen het minder goed? Een sector is een groep bedrijven die hetzelfde soort producten maakt of diensten levert. Alle bedrijven die etenswaren produceren, horen bijvoorbeeld tot de levensmiddelensector; reisbureaus en pretparken horen tot de vrijetijdsector. Als belegger is het ook heel handig als je voorspellingen kunt doen over de ontwikkelingen en trends van bedrijven of sectoren. Een trend is een ontwikkeling die een bepaalde kant op gaat. Een voorbeeld daarvan is een modetrend: nu hebben spijkerbroeken een strak en recht model (skinny) terwijl 10 jaar geleden wijde broeken in de mode waren. Je kunt ook spreken over een economische trend, daarbij kijk je naar hoe de economie zich zal ontwikkelen. Er zijn mensen die het hun vak gemaakt hebben om trends te voorspellen. 19

22 Soms gebeuren er ook dingen in de wereld die je niet kunt voorspellen maar die wel invloed hebben op de waarde van bedrijven en aandelen, bijvoorbeeld een aardbeving of grote brand. Beleggen zorgt dus niet automatisch voor een goed belegde boterham. Maar als je drie belangrijke vuistregels aanhoudt, dan is het mogelijk op termijn een mooi rendement te verkrijgen. Vuistregel 1: Verdeling (spreiding) Als je in één bedrijf belegt loop je veel risico. Je kunt je risico verminderen door in meerdere bedrijven een deel van je geld te beleggen. Dan is het minder erg als een bedrijf het minder goed doet, en spreid je je kansen beter. Wetenschappers hebben berekend dat je in ten minste zeven bedrijven moet beleggen om je risico te spreiden. Het is belangrijk dat je goed op de hoogte bent van de ontwikkelingen die er zijn bij en rondom deze bedrijven. We vergelijken wat er gebeurt als je je beleggingen niet spreidt en wat er gebeurt als je je belegging wel spreidt. Voorbeeld zonder spreiding (verdeling) Stel je hebt aandelen van een bedrijf in mobiele telefonie. Je hebt het jaren erg goed gedaan en dan komt plots een nieuwkomer op de markt. Deze snoept een flink deel van jouw opbrengst weg, omdat deze nieuwe telefoons nog hipper zijn. Dat heeft natuurlijk invloed op de waarde van jouw aandeel. Jouw telefoons zijn namelijk minder interessant dan die van het nieuwe bedrijf. Dus je verkoopt er minder. 20 Voorbeeld met spreiding Het bedrag dat je wilt beleggen kun je zien als een taart die je in verschillende stukken snijdt. Elk stuk taart staat voor een aandeel van een ander bedrijf of een andere sector. Maakt een van de taartpunten verlies? Geen paniek want met de andere taartpunten kun je nog wel winst maken. Door te beleggen in verschillende typen bedrijven, in verschillende sectoren, en in verschillende regio s kun je voorkomen dat de hele taart verlies maakt.

23 Iedere taartpunt staat voor een bedrijf, zo spreid je het risico Je kunt zelf kiezen hoe je de beleggingen spreidt. Dan kies jij zelf de taartpunten ofwel bedrijven uit. Je kunt er ook voor kiezen om te beleggen in een fonds. Een fonds is een mandje dat is samengesteld met aandelen van verschillende bedrijven die een expert heeft uitgekozen. Wat fondsbeleggen precies inhoudt leer je in hoofdstuk zes. Vuistregel 2: Lange termijn Je moet alleen beleggen met geld dat je niet direct nodig hebt. Geld verdienen met beleggen kost tijd. Het is het beste als je tenminste 5 jaar de tijd neemt. Sommige aandelen leveren eerst maar weinig op, maar door de jaren heen kan dat ineens heel veel worden. Voorbeeld Rond het jaar 2000 bestonden er al wel internetwinkels maar de meeste mensen kozen ervoor om in echte winkels hun spullen te kopen. Als je toen een aandeel had in internet-verkopers, maakte je niet veel winst. Tegenwoordig wordt er wel veel gekocht via internet. Zo werd meer dan 10% van de sinterklaasinkopen in 2012 al via internet gedaan. Mensen die deze trend goed hebben voorspeld en geduld hebben gehad, hebben veel winst gemaakt. 21

24 Voorbeeld van de koers van aandelen van Als je in 2000 aandelen had gekocht van dit bedrijf en je had ze in 2002 weer verkocht, dan had je geen winst gemaakt. Als je in het jaar 2000 aandelen had gekocht van dit bedrijf en je had ze in 2006 weer verkocht, dan had je een mooi rendement gemaakt. Als je in het jaar 2000 aandelen had gekocht en in 2009 had je ze nog steeds, dan had je waarschijnlijk weer pech: na 2008 daalde de waarde van de aandelen weer snel. 22 Vuistregel 3. Verantwoord handelen Maak een plan en hou aan dit plan vast! Je kunt beter in het begin goed nadenken dan halverwege je plan aanpassen. Beleggen doe je voor de lange termijn, je moet niet op je gevoel handelen. Het aankopen en verkopen van aandelen kost namelijk geld, dit noemen we transactiekosten. Hoe meer je van aanpak wisselt, hoe meer geld dit kost en dat is natuurlijk zonde! Ook is het goed om je af te vragen in wat voor soort bedrijven je belegt. Het is aan te raden om te beleggen in bedrijven die goed zijn voor de mens, de omgeving en het milieu. Dat is namelijk op de lange termijn positief voor iedereen.

25 Praktijkvoorbeeld: Olieramp Op 20 oktober 2010 was er een grote explosie op een van de olieplatformen van BP, een grote oliemaatschappij. Hierdoor stroomde er drie maanden lang olie de zee in. Het lukte maar niet om het gat te dichten. Wetenschappers spreken van de ergste olievervuiling in de geschiedenis van de VS. Om het gat te kunnen dichten en de gelekte olie op te ruimen heeft BP in totaal 9,5 miljard dollar moeten betalen. Daarnaast heeft BP ook veel schadevergoeding moeten betalen. Waarschijnlijk moeten zij in de toekomst nog meer betalen want de rechtszaak tegen BP loopt nog steeds. Door het lekken van de olie in zee, zijn de BP-aandelen tijdens de ramp bijna een derde in waarde verminderd. Als aandeelhouder van BP betekent dit een flink verlies. Zodra het nieuws kwam dat het gat gedicht was begon de prijs van de aandelen direct weer te stijgen, op een dag steeg de waarde alweer met 4%. Het nieuws heeft dus zoals je ziet veel invloed op de aandelenbeurs. Volgens BP heeft de natuur ook een handje geholpen om de schade te beperken. Door extreme algengroei kon de olie snel worden afgebroken. 23

26 Electro zoekt beleggers! Grote winsten Groene stroom Oliebel zoekt beleggers! Opdracht 6: Klassendiscussie Als belegger geef je een bedrijf geld om verder te groeien. Wat voor soort bedrijf zou jij het liefst steunen? En waarom? a. Electro zoekt beleggers die willen investeren in een windmolenpark in de Noordzee. Door de bouw van 1000 nieuwe windmolens kunnen in 2020 één miljoen gezinnen gebruik maken van groene stroom. Op de korte termijn verwacht men een laag rendement; op de langere termijn zijn de perspectieven goed, aldus een woordvoerder van Electro. 24 b. De firma Oliebel zoekt beleggers om te investeren in olieboringen in het Noordpoolgebied. Energie is zeer belangrijk voor de wereld en het bedrijf heeft betrouwbare aanwijzingen dat er op de Noordpool olie in de grond zit. Oliebel verwacht grote winsten te realiseren als de leidingen eenmaal gelegd zijn. Dat duurt naar verwachting 2 jaar, aldus een woordvoerder van Oliebel.

27 Hoofdstuk 6. Beleggingsfondsen en Robeco Je moet goed weten wat er speelt om de goede keuzes te kunnen maken bij het beleggen. Dat is soms nog best ingewikkeld. Veel mensen kiezen er dan ook voor om een expert in te schakelen om hun geld te laten beleggen in een beleggingsfonds. Een beleggingsfonds kun je zien als een mandje waarin aandelen zitten van verschillende bedrijven. Het hele mandje staat voor het fonds, en de verschillende producten in het mandje staan voor de aandelen van de verschillende bedrijven. Door een aandeel te kopen in het fonds, koop je een stukje van het mandje dat is samengesteld uit kleine stukjes aandelen van de verschillende bedrijven uit het fonds. Zo kun je met een klein bedrag toch aandeelhouder van meerdere bedrijven zijn. Een beleggingsfonds kun je zien als een mandje met aandelen van verschillende bedrijven 25

28 De expert die het fonds beheert noemen we een fondsmanager. Hij doet de beleggingen in het fonds voor jou en neemt je al het werk uit handen. Fondsmanagers werken in een team om goed in de gaten te houden wat er in de wereld gebeurt en hoe dat de aandelenkoersen beïnvloedt. Zij zorgen er ook voor dat de beleggingen gespreid worden over de verschillende sectoren en verschillende delen van de wereld. Zo investeren ze bijvoorbeeld ook in opkomende markten. Een opkomende markt is een land of gebied waar een snelle economische groei wordt verwacht. Voorbeelden zijn Brazilië, India en Indonesië: tot voor kort behoorden deze landen tot de groep ontwikkelingslanden, maar de laatste 5 tot 10 jaar groeit de economie daar enorm. Robeco en haar geschiedenis De naam Robeco staat voor Rotterdams Beleggings Consortium. Robeco is de grootste fondsbeheerder van Nederland. Ook hebben ze vestigingen in het buitenland. Zij beheren ongeveer honderd fondsen. 26 Oprichtingscertificaat Robeco uit 1933 Robeco is ruim 85 jaar geleden ontstaan. In die tijd ging het heel goed met de Rotterdamse Haven. De eigenaren van die bedrijven hadden heel veel geld gespaard en dat wilden ze beleggen in andere bedrijven. Ze hebben toen samen Robeco opgericht. Dat ging zo: iedere bedrijfseigenaar legde gespaard geld in. Daarvan huurden ze specialisten in die het nieuws en de ontwikkeling van bedrijven goed volgden. Deze specialisten kochten van het gezamenlijk ingelegde geld aandelen van allerlei bedrijven. Al het geld dat er aan het einde van het jaar werd verdiend uit deze belegging, werd weer als winst uitgekeerd aan de bedrijfseigenaren. En zo werkt het principe nog steeds.

29 De beurs Op de beurs kun je aandelen verhandelen. Je kunt het zien als een soort markt, maar dan met waardepapieren. Verkopers bieden hun aandelen te koop aan en kopers kunnen ze kopen, tenminste als ze het eens zijn over de prijs. De prijs of waarde van een aandeel verschilt van dag tot dag en soms zelfs van moment tot moment. Dat is vaak spannend. De prijs of waarde van aandelen noemen we de koers. Deze koers komt op de beurs tot stand door vraag en aanbod. Aan het Damrak in Amsterdam is de Nederlandse beurs gevestigd, Amsterdam Stock Exchange. Hier worden aandelen gekocht en verkocht. In Amerika, in de stad New York, ligt de zakenwijk Wallstreet. Daar vind je een van de grootste aandelenbeurzen van de wereld. Een belegger aan het werk 27

30 Opdracht 7: Wat doen de koersen? 1. Je kunt op verschillende manieren bekijken wat er gebeurt met de waarde van aandelen. Bijvoorbeeld: 1. Teletekstpagina nu.nl/beurs a. Wat betekent rood? Wat betekent groen? b. Welk aandeel is het meest gestegen? Hoeveel? c. Welk aandeel is het meest gezakt? Hoeveel? d. Over hoeveel tijd heeft de daling/stijging plaatsgevonden? 28

31 2. Spreek af dat iemand uit de klas volgende keer de financiële pagina uit de Telegraaf meeneemt. Daar staat van alles in over aandelenkoersen, trends, groei en adviezen van deskundigen. Kies per tweetal een stukje uit dat je nader bestudeert en vertel er later de klas over. Wat heb je geleerd? 29

32 Hoofdstuk 7. Een dag uit het leven van een fondsmanager Dit is Henk Grootveld. Hij is manager van een aandelenfonds van Robeco. Hij werkt in een team van negen mensen om te zorgen dat de beleggingen steeds meer waard worden. Het is Henk zijn taak om trends toekomstige ontwikkelingen goed in te schatten zodat het fonds langzaam maar zeker groeit. Gewekt door mijn katers, Tommy en Jerry. Na een nacht muizen vangen zitten ze onder mijn raam luid te mauwen. Ontbijten en snel even de krant doorbladeren! Op kantoor. Het beleggingsteam is compleet, we bespreken wat er vannacht gebeurd is: welke aandelen zijn meer waard geworden en welke aandelen zijn minder waard geworden? Welk nieuws is er dat invloed heeft op de aandelenmarkt? Eerste bezoek van vandaag: De leider van Unilever, een groot bedrijf dat levensmiddelen produceert, komt praten over de sterke groei in de verkoop van Unilever producten zoals Knorr sausen, Magnum ijsjes en Dove zeep in opkomende markten als India en Indonesië. Zijn er concurrenten die dezelfde producten verkopen in die landen? Voorbereiden van een reis naar de Verenigde Staten waar ik verschillende bedrijfsbezoeken zal doen. 30 Even snel naar de Perry Sport want mijn zoon moet vanavond een inhaal-wedstrijd spelen en hij Whatsappt me net dat zijn keepers-handschoenen zijn gescheurd en de sportzaak in ons dorp zijn maat niet meer heeft. Bellen met collega Marco, die is op reis in de Verenigde Staten en dus net wakker. Hij heeft gisteren uitgebreid gesproken met het bedrijf Illumina dat machines maakt waarmee je snel kanker kan ontdekken maar ook snel criminelen kan ontmaskeren. Ons fonds heeft aandelen van dit bedrijf. Ik wil natuurlijk weten of het bedrijf hard door blijft groeien. Mijn fav oriete tijdschrift van 13D Research komt uit: hieruit haal ik belangrijke informatie om goede keuzes te kunnen maken bij de beleggingen.

33 De beurs in Amerika is open, ik bekijk hoe de koersen ervoor staan. Vanwege het tijdsverschil van zes uur gaat de beurs daar nu pas open. Laatste bezoek van vandaag: het Japanse bedrijf Unicharm dat luiers maakt. Vorig jaar hebben ze voor het eerst in Japan meer luiers aan ouderen verkocht dan aan baby s! Het bedrijf blijft hard groeien. Interessant! Snel naar huis want de voetbalwedstrijd begint al om uur. Iedereen is binnen dus ik kan nog even achter de computer thuis om te bekijken hoe de koersen staan. Mmm, iets lager dan vanmiddag Lichten uit en katers naar buiten. Opdracht 8: Wat betekent dat eigenlijk? Henk Grootveld is continu op de hoogte van wat er speelt en heeft veel contact met collega s en bedrijven in het buitenland. Dat is ook nodig als je goed wilt beleggen. Misschien gebruikt hij ook begrippen die je niet (goed) kent. Bespreek in tweetallen wat onderstaande begrippen betekenen en schrijf het op. Let op: sommige woorden vind je terug in het woordenboekje achterin: Concurrent Trend Opkomende markt Whatsappt 31 Koers Als het in Nederland uur s morgens is, dan is het in New York uur Hoe heet de beurs in Amerika (New York)?

34 Hoofdstuk 8. Is jouw klas De Beste Beleggersklas van Nederland? Wil jij graag ervaren hoe het is om belegger te zijn? Dat kan. Samen met je leerkracht kun je je opgeven voor deze battle om het beleggen onder de knie te krijgen. Op kan jouw leerkracht zich inschrijven. Hoe werkt het? Zes weken lang leer je hoe beleggen werkt en welke vaardigheden van belang zijn. Blijf je kalm of juist niet? En waarop baseer je je beslissing? Als jouw groep meedoet aan Beleggr.nl, dan hebben we de volgende tips. 8 tips voor Beleggr.nl Tip 1 Zorg voor een goed beleggingsteam 32 Ieder mens is een beetje anders. De een is voorzichtig, de ander neemt juist veel risico; misschien kan jij goed rekenen en de klasgenoot naast je juist goed lezen of tekenen. Als je verschillende typen mensen in een team hebt, en jullie overleggen goed met elkaar, dan vergroot dat de kans op succes. Tip 2 Bedenk samen een doel waar je voor wilt spelen Met dit spel kan je klas een echte prijs winnen. Bedenk dus met de klas een mooi doel waar je voor wilt spelen. Dat kan iets voor de school zijn of de wijk waar je woont maar ook een goed doel.

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Welke soorten beleggingen zijn er?

Welke soorten beleggingen zijn er? Welke soorten beleggingen zijn er? Je kunt op verschillende manieren je geld beleggen. Hier lees je welke manieren consumenten het meest gebruiken. Ook vertellen we wat de belangrijkste eigenschappen van

Nadere informatie

Periodiek Inleggen. Iedere maand vast bedrag. Klein bedrag mogelijk. Spreiding instaprisico. Flexibel

Periodiek Inleggen. Iedere maand vast bedrag. Klein bedrag mogelijk. Spreiding instaprisico. Flexibel Periodiek Inleggen Met een klein maandelijks bedrag uw vermogen opbouwen 2 G emak staat centraal 3 Spreiding risico van het instapmoment Iedere maand vast bedrag Klein bedrag mogelijk Spreiding instaprisico

Nadere informatie

Rekenmodule procenten Pagina 1

Rekenmodule procenten Pagina 1 % Rekenmodule procenten Pagina 1 Rekenmodule procenten Pagina 2 Inleiding Omdat gebleken is dat nog niet iedereen van jullie helemaal thuis is in procenten gaan we het nu hebben over dit onderwerp. Met

Nadere informatie

Rekenmodule procenten Pagina 1

Rekenmodule procenten Pagina 1 % Rekenmodule procenten Pagina 1 Inleiding Omdat gebleken is dat nog niet iedereen van jullie helemaal thuis is in procenten gaan we het nu hebben over dit onderwerp. Met behulp van deze module proberen

Nadere informatie

Beleggen op uw eigen tempo.

Beleggen op uw eigen tempo. Flexinvest Beleggen op uw eigen tempo. FINTRO. GAAT VER, BLIJFT DICHTBIJ. 2 De voordelen van beleggen en het gemak van sparen Flexinvest is een beleggingsplan waarmee u maandelijks een klein bedrag opzij

Nadere informatie

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag?

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag? Eindtoets hoofdstuk 1 Kopen doe je zo (CONSUMEREN) 1.3 Ik spaar, leen en beleg mijn geld 1 REDENEN OM TE SPAREN Hier staan zes mensen die sparen: Linda zet geld opzij voor haar vakantie Roy belegt in aandelen

Nadere informatie

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld

door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld door: R-Newt jongerenwerk de Twern Werkboek Omgaan met Geld Les 1 Omgaan met Geld eze les leren jullie een aantal woorden die met het omgaan van geld te maken hebben, gaan jullie praten over geld en gaan

Nadere informatie

Maandbeleggen. Ook met een klein bedrag. Geen aankoopkosten. Betere spreiding. Flexibel. Van punt tot punt sneller naar je doel

Maandbeleggen. Ook met een klein bedrag. Geen aankoopkosten. Betere spreiding. Flexibel. Van punt tot punt sneller naar je doel Maandbeleggen Van punt tot punt sneller naar je doel Ook met een klein bedrag Geen aankoopkosten Betere spreiding Flexibel Elke maand dichter bij je doel Je legt geld opzij voor later. Om een onvergetelijke

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

Handboek Maatschappelijke stage Handen uit de mouwen voor ZOA

Handboek Maatschappelijke stage Handen uit de mouwen voor ZOA Handboek Maatschappelijke stage Handen uit de mouwen voor ZOA Dit document helpt je om een actie voor ZOA op te zetten. Je kan met een maatschappelijke stage voor ZOA 15 tot 30 uur maken. Wat vind je in

Nadere informatie

Nieuwsbrief februari 2016

Nieuwsbrief februari 2016 Nieuwsbrief februari 2016 In deze nieuwsbrief vindt u de volgende onderwerpen: - De beleggingsresultaten over 2015 - Vragen en antwoorden over de beleggingsresultaten en uw pensioenregeling bij Aegon PPI

Nadere informatie

Beleggingsmodel Fondsen

Beleggingsmodel Fondsen Beleggingsmodel Fondsen De meest comfortabele manier van beleggen Steeds afgestemd op het actuele beursklimaat Keuze uit verschillende risico s en rendementen Gecombineerde beleggingsexpertise van ABN

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Aandelenmarktspel. Handleiding Dealingroom. BitPress Educatie B.V. Amsterdam 2015, versie NL

Aandelenmarktspel. Handleiding Dealingroom. BitPress Educatie B.V. Amsterdam 2015, versie NL BitPress Educatie B.V. Amsterdam 2015, versie NL 1 Inleiding Het Aandelenmarktspel speelt zich af gedurende een week op de London Stock Exchange. De handelsweek loopt van maandag tot en met vrijdag en

Nadere informatie

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst.

Kinderen. Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Kinderen Uitbreiding van uw gezin. Uw kind op school. Een gezonde f inanciële toekomst. Een goede financiële start Kinderen. Voor u t weet, zijn ze groot en leiden ze hun eigen leven. Maar voor het zover

Nadere informatie

RegioBank Doelbeleggen

RegioBank Doelbeleggen RegioBank Doelbeleggen Denkt u erover om te beleggen? En wilt u hierbij gemak en niet meer risico lopen dan bij u past? Dan is Doelbeleggen de oplossing voor u. Met Doelbeleggen beleggen onze experts uw

Nadere informatie

Voorblad Wat is geld?

Voorblad Wat is geld? Voorblad Wat is geld? Je hebt de test op de website van Nibud gedaan: http://service.nibud.nl/geldtypetest/ Welk geldtype ben je? Vind je dit zelf ook? Motiveer je antwoord. Beantwoord de volgende vragen

Nadere informatie

1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp.

1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. Tekst lezen 1. Lees de tekst met het stappenplan. Kom je nog moeilijke woorden tegen in de tekst? Gebruik dan de woordhulp. 2. Er staan een aantal moeilijke woorden in de tekst. Hieronder staat een rijtje.

Nadere informatie

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum.

Mijn Mokum is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het Amsterdam Museum. 2 INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is gemaakt door het. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het museum. In dit werkboekje

Nadere informatie

Rabo BedrijvenPensioen. Een aandeel in elkaar

Rabo BedrijvenPensioen. Een aandeel in elkaar Rabo BedrijvenPensioen Een aandeel in elkaar Inhoud Het Rabo BedrijvenPensioen: modern en overzichtelijk Pensioen voor uw werknemers: hoe werkt het? Zorg voor uw werknemers, hun partners en hun kinderen

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Beleggen C 03.2.15

Algemene Voorwaarden Beleggen C 03.2.15 Algemene Voorwaarden Beleggen C 03.2.15 Inleiding Dit zijn de Algemene Voorwaarden Beleggen. De voorwaarden vormen een onderdeel van de overeenkomst tussen u en de bank. In de overeenkomst staan alle afspraken

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management)

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

HALLO ALLEMAAL LIKE BPF SCHILDERS OP FACEBOOK WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2. WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4

HALLO ALLEMAAL LIKE BPF SCHILDERS OP FACEBOOK WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2. WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4 Pensioen voor pensioengerechtigdenblad maart 2016 WAT DE DEKKINGSGRAAD ONS VERTELT 2 Online klantenpanel GEZOCHT: MENSEN MET EEN MENING! 3 WAT IS ER VERANDERD IN 2016? Wijzigingen pensioenregeling 4 BELEGGEN

Nadere informatie

VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST

VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST - LEERLING SuccesformulesVoorkant_Opmaak 1 06-10-14 10:08 Pagina 1 VERSCHILLENDE TARIEVEN VOOR MEER WINST 1 anigap 80:01 41-01-60 1 kaampo_tnakroovselumrofseccus

Nadere informatie

Trade van de week. Welcome to. Africa

Trade van de week. Welcome to. Africa Trade van de week Welcome to Africa We versturen nu al een tijdje wekelijks de Trade van de Week. Een Trade van de Week hoeft in absolute termen niet de grootste winst op te leveren. Een kleine investering

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik ga verhuizen

Inhoud. Mijn leven. ik ga verhuizen Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Plannen... 4 Hoofdstuk 2 Meubels enzo... 6 Hoofdstuk 3 Geld... 8 Hoofdstuk 4 Winkelen... 10 Hoofdstuk 5 Adreswijziging... 12 Hoofdstuk 6 De sleutel!... 14 Hoofdstuk 7 Voorbereiden...

Nadere informatie

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u?

De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? De rente stijgt: welke gevolgen heeft dat voor u? Onafhankelijke informatie voor consumenten Wat is renterisico? Als u geld nodig heeft, kunt u een lening afsluiten. U moet het geleende geld wel terugbetalen.

Nadere informatie

Bouw je eigen pensioen Ontdek het licht aan het eind van de duistere tunnel

Bouw je eigen pensioen Ontdek het licht aan het eind van de duistere tunnel z Bouw je eigen pensioen Ontdek het licht aan het eind van de duistere tunnel Stephan Toom Inleiding Om maar gelijk met de deur in huis te vallen: dit is geen eeboek om je te verleiden je aan te sluiten

Nadere informatie

Beginnen met beleggen

Beginnen met beleggen Beginnen met beleggen Rabobank De Zuidelijke Baronie Deze presentatie is interactief: Ga met uw smartphone naar rabobeleggen.nl Vul de code Zundert in en klik op inloggen Uw antwoorden worden anoniem verwerkt

Nadere informatie

Koopkracht: de waarde van geld

Koopkracht: de waarde van geld Koopkracht: de waarde van geld 1. Leerlingenblad Inleiding Wat is het doel? Wat is het onderwerp? Wat is het middel? Inzicht krijgen in de waarde van geld Koopkracht: de waarde van geld Een presentatie

Nadere informatie

Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn))

Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn)) www.jooplengkeek.nl Vermogensmarkt De markt: vraag en aanbod Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn)) Vermogen is een ruimer begrip dan geld. Een banksaldo is ook vermogen.

Nadere informatie

Gastles: Hoe word ik rijk?

Gastles: Hoe word ik rijk? Gastles: Hoe word ik rijk? Hoe word je rijk? Dat willen we natuurlijk allemaal weten. In deze presentatie krijg je veel tips. Eerst een quiz om te kijken hoe veel jullie weten. Wie weet er veel? Pak je

Nadere informatie

Milieuopdrachten Sarahs Wereld

Milieuopdrachten Sarahs Wereld Milieuopdrachten Sarahs Wereld Om de wereld milieuvriendelijker te maken, heeft Sarah zeven milieutips. 1. De ruil je rijk! tip 2. De koop tweedehands! tip 3. De kijk uit wat je koopt! tip 4. De haal het

Nadere informatie

Past een variabele rente bij u? Wel of niet doen...

Past een variabele rente bij u? Wel of niet doen... Past een variabele rente bij u? Wel of niet doen... 1 Inhoud De juiste keuze maken. 3 Vast en variabel. 4 Goed om even te weten. 6 2 De juiste keuze maken. U betaalt graag de laagste rente voor uw hypotheek.

Nadere informatie

Voorwaarden Beleggersgiro

Voorwaarden Beleggersgiro Voorwaarden Beleggersgiro 1. Inleiding 1.1. Wat is beleggen via de beleggersgiro? 1. Via de beleggersgiro kunt u beleggen in bepaalde beleggingsproducten. Zie hiervoor artikel 1.2 (In welke beleggingsproducten

Nadere informatie

Waar moet u op letten bij de levensloopregeling?

Waar moet u op letten bij de levensloopregeling? Waar moet u op letten bij de levensloopregeling? Onafhankelijke informatie voor consumenten Waar gaat deze folder over? Deze folder gaat over de levensloopregeling. Waarom een levensloopregeling? Veel

Nadere informatie

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Beleggen. Omdat u op tijd de juiste zet wilt doen

Beleggen. Omdat u op tijd de juiste zet wilt doen Beleggen Omdat u op tijd de juiste zet wilt doen 225517_1213.indd 1 29-10-13 11:21 Bankier op uw manier Gemak en deskundigheid vormen samen de kern van onze dienstverlening. U beslist hoe en wanneer u

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

Lesbrief Meneer Beer

Lesbrief Meneer Beer Lesbrief Meneer Beer Het verhaal Het verhaal gaat over Meneer Beer. Hij is verliefd op een prachtig berinnetje, maar hij durft het haar niet te vertellen. Hij vindt zichzelf maar een eenvoudige beer. Om

Nadere informatie

De spelregels van het De KBC-Beleggerskoers (editie 2014-2015)

De spelregels van het De KBC-Beleggerskoers (editie 2014-2015) De spelregels van het De KBC-Beleggerskoers (editie 2014-2015) Online-beleggingsspel De KBC-Beleggerskoers is een spannend online beleggingsspel. Het is bij dit spel de bedoeling dat je een zo groot mogelijk

Nadere informatie

INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING

INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING ECONOMIE VMBO 3 VMBO TL 1 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1: Box 1 berekenen Hoofdstuk 2: Box 3 berekenen Hoofdstuk 3: Alles bij elkaar Hoofdstuk 4: Handleiding

Nadere informatie

De grootste financiële beslissing in een mensenleven

De grootste financiële beslissing in een mensenleven De grootste financiële beslissing in een mensenleven 1 520.000.000.000,- ( 520 mrd) Totale hypotheekschuld van Nederlandse huishoudens Bron: NMa 2 170.000,- De gemiddelde grootte van een hypotheek in Nederland

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen U bouwt een pensioeninkomen op via uw werkgever. Dit pensioeninkomen ontvangt u nadat u gepensioneerd bent, naast uw AOW-uitkering.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Management en Organisatie. Proefles

Management en Organisatie. Proefles Management en Organisatie Proefles I. Geld lenen. Stel: je wordt 18 jaar, je haalt je rijbewijs en je wilt dan direct een auto hebben. Die kost 25.000, maar jij hebt geen cent. Je kijkt naar de TV en je

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Beleggen op uw manier

Beleggen op uw manier Beleggen op uw manier 2 Professioneel beleggen U wilt uw vermogen snel laten groeien; sneller dan op een spaarrekening. U durft daarbij risico te lopen, maar u houdt wel graag zelf de controle over uw

Nadere informatie

Verzekeringen. Werkgever en personeel. Het Persoonlijk Pensioen Plan: verstandig beleggen voor een goed pensioen

Verzekeringen. Werkgever en personeel. Het Persoonlijk Pensioen Plan: verstandig beleggen voor een goed pensioen Defensieve Lifecycle Neutrale Lifecycle Offensieve Lifecycle Zelf beleggen Verzekeringen 2008 Werkgever en personeel Het Persoonlijk Pensioen Plan: verstandig beleggen voor een goed pensioen Werkgever

Nadere informatie

Thema Informatie vragen bij een instelling

Thema Informatie vragen bij een instelling http://www.edusom.nl Thema Informatie vragen bij een instelling Lesbrief 28. De belastingaanslag. Wat leert u in deze les? Informatie over uw inkomsten begrijpen. Informatie over uw uitgaven begrijpen.

Nadere informatie

het gemak van het Pension Lifecycle Fund

het gemak van het Pension Lifecycle Fund het gemak van het Pension Lifecycle Fund 1 inhoud Omschrijving Pagina 1. Wat is een lifecycle fonds? 2 2. Hoe werkt het ABN AMRO Pension Lifecycle Fund? 2 3. Hoeveel rendement kunt u behalen? 3 4. Wat

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Vermogen opbouwen voor later

Vermogen opbouwen voor later BeleggingsRekening U wilt geld opzij zetten voor later en een vermogen opbouwen. Omdat uw kinderen nog gaan studeren, u graag die verre reis wilt maken, een tweede huis wilt kopen, eerder wilt stoppen

Nadere informatie

ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd.

ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. Beleggen

Nadere informatie

Flexinvest Beleggen op uw eigen tempo SPAREN EN BELEGGEN

Flexinvest Beleggen op uw eigen tempo SPAREN EN BELEGGEN Flexinvest Beleggen op uw eigen tempo SPAREN EN BELEGGEN Daniël Elke maand stort ik 120 als appeltje voor de dorst voor later. #flexinvest#extraatjevoormijnpensioen Inge Het geld van Kerstmis, Nieuwjaar,

Nadere informatie

Inflatie creëeren door geld drukken

Inflatie creëeren door geld drukken De heilige schrift stelt dat de bron van alle kwaad geld zou zijn. In I Tim.6:10, wordt dat terecht genuanceerd: de wortel van alle kwaad is geldzucht. Geld maken met geld Geld is een vreemd goedje. Met

Nadere informatie

Alles over microkrediet Informatie voor een spreekbeurt of klassenproject op de basisschool

Alles over microkrediet Informatie voor een spreekbeurt of klassenproject op de basisschool Alles over microkrediet Informatie voor een spreekbeurt of klassenproject op de basisschool Microkrediet voor Moeders, januari 2015 1 Inhoudsopgave Vragen & antwoorden... 3 Wat is microkrediet?... 3 Waarom

Nadere informatie

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Jouw spreekbeurt over de bank Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrentespaarrekening. Sparen voor een aanvulling op mijn pensioen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrentespaarrekening. Sparen voor een aanvulling op mijn pensioen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Lijfrentespaarrekening Sparen voor een aanvulling op mijn pensioen. Extra sparen voor een aanvulling op uw pensioen? Kies voor zekerheid met de Allianz Lijfrentespaarrekening

Nadere informatie

Maak van je kind een maker!

Maak van je kind een maker! Maak van je kind een maker! En word er zelf ook één. Zes regels waarmee dat waarschijnlijk best wel lukt. 1 Welkom In dit boekje vertellen we over maken. Het is speciaal gemaakt voor ouders die samen met

Nadere informatie

beleggen zoals u dat wilt

beleggen zoals u dat wilt beleggen zoals u dat wilt Zelf, met advies of laten beleggen Kennismaken met beleggen Wat is het en hoe werkt het? 04 Waarom beleggen? Kansen, doelen en risico s. 06 Beleggen zoals u het wilt Welke manier

Nadere informatie

economie CSE GL en TL COMPEX

economie CSE GL en TL COMPEX Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 1 donderdag 27 mei 272010 mei totale examentijd 2 uur economie CSE GL en TL COMPEX Vragen 1 tot en met 22 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Lees het verhaal over Geld eens rustig door. Maak voor jezelf een samenvatting of powerpoint.

Lees het verhaal over Geld eens rustig door. Maak voor jezelf een samenvatting of powerpoint. Jouw spreekbeurt over GELD. Een spreekbeurt over geld, leuk! Dat zal iedereen aanspreken, want we hebben er allemaal mee te maken en de meesten kopen graag leuke dingen. Maar ja, dan moet je wel geld hebben.

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Hypotheekrekening. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Hypotheekrekening. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Hypotheekrekening Beleggen om uw hypotheek terug te betalen. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen Kies voor goede fondsprestaties van Allianz met de

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen ING Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de ING Fondsen wellicht iets voor u. ING Fondsen als een moderne,

Nadere informatie

De financiële situatie van Pensioenfonds UWV vanaf 31 augustus 2014

De financiële situatie van Pensioenfonds UWV vanaf 31 augustus 2014 De financiële situatie van Pensioenfonds UWV vanaf 31 ustus 2014 Op 31 ustus 2014 liep het kortetermijnherstelplan van Pensioenfonds UWV af. Tegen de verwachting in heeft het pensioenfonds de pensioenen

Nadere informatie

Maak je eigen jaarbegroting

Maak je eigen jaarbegroting Maak je eigen jaarbegroting Inleiding Een begroting maken. Het woord begroting wordt normaal gesproken alleen gebruikt bij bedrijven en de overheid. Maar het is tijd om ook jouw budget dezelfde aandacht

Nadere informatie

Expeditie M&M. Microkredieten. lesbrief. ontdek avontuurlijk leren. Foto: Roel Burgler / Hollandse Hoogte

Expeditie M&M. Microkredieten. lesbrief. ontdek avontuurlijk leren. Foto: Roel Burgler / Hollandse Hoogte Expeditie M&M ontdek avontuurlijk leren lesbrief Foto: Roel Burgler / Hollandse Hoogte VMBO Microkredieten Expeditie M&M Inleiding Wat heb je nodig als je een bedrijf wilt beginnen? Geld! Meestal moet

Nadere informatie

Triodos Bank Private Banking Meer over duurzaam beleggen met Triodos Advies op Maat

Triodos Bank Private Banking Meer over duurzaam beleggen met Triodos Advies op Maat Triodos Bank Private Banking Meer over duurzaam beleggen met Triodos Advies op Maat Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail

Nadere informatie

Online Seminar Beleggen Ook een beetje beleggen kan lonen

Online Seminar Beleggen Ook een beetje beleggen kan lonen Online Seminar Beleggen Ook een beetje beleggen kan lonen Annemarie van Gaal Ondernemer & financieel deskundige Bob Homan Manager ING Investment Office Amsterdam, 8 oktober 2013 Agenda 1. Wat is beleggen

Nadere informatie

Gestructureerde ProductenWijzer

Gestructureerde ProductenWijzer Gestructureerde ProductenWijzer Producten met gehele of gedeeltelijke hoofdsombescherming U bent mogelijk geïnteresseerd in beleggen in gestructureerde producten. Maar wat zijn gestructureerde producten?

Nadere informatie

Dat is een koopje! HOOFDSTUK 8 WOORDEN. Kies het goede woord. Ik ga even naar de... Ik ga sla en tomaten halen. a groenteman b slager

Dat is een koopje! HOOFDSTUK 8 WOORDEN. Kies het goede woord. Ik ga even naar de... Ik ga sla en tomaten halen. a groenteman b slager 119 119 HOOFDSTUK 8 Dat is een koopje! WOORDEN 1 2 3 1 Ik ga even naar de.... Ik ga sla en tomaten halen. a groenteman b slager 2 Wil je wat drinken? Ja graag, een... koffie alsjeblieft. a fles b beker

Nadere informatie

De veranderende markt

De veranderende markt De veranderende markt 1 De veranderende markt Vanaf 2000 is de detailhandel sterk veranderd door de opkomst van de computer. Als verkoper kun je de kennis over de geschiedenis en de toekomst van de detailhandel

Nadere informatie

Obligaties 4-4-2014. Algemeen economisch:

Obligaties 4-4-2014. Algemeen economisch: Obligaties 4-4-2014 Algemeen economisch: Over de afgelopen maanden zet de bestaande trend zich door. De rente blijft per saldo onder druk, ondanks een tijdelijke hobbel na de start van het afbouwen van

Nadere informatie

Hoe stel je prioriteiten?

Hoe stel je prioriteiten? Hoe stel je prioriteiten? Wat heb je eraan? In deze les leer je hoe je prioriteiten stelt, dus te kiezen welke dingen het belangrijkst zijn om te doen. Dat is handig als je meer moet doen dan waar je eigenlijk

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig beleggen

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig beleggen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Loop geen onnodig risico Verstandig beleggen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen die wil beleggen. In Nederland zijn er 1,5

Nadere informatie

Actielessen. Lesbrief 3. Leren in de bibliotheek. Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Lesbrief 3. Leren in de bibliotheek. Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Lesbrief 3. Leren in de bibliotheek Wat leert u in deze les? Hoe je kunt leren in de bibliotheek en op het internet Grammatica: voltooide tijd Veel succes! Deze les is

Nadere informatie

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Voor groep 7 en 8 Inhoud van deze lesbrief Thema s in het boek Lesopzet Doel van de les Uitwerking Bijlage: opdrachtenblad Thema s in het boek

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Triodos Bank Private Banking. Meer over duurzaam beleggen met Triodos Fondsadvies.

Triodos Bank Private Banking. Meer over duurzaam beleggen met Triodos Fondsadvies. Triodos Bank Private Banking. Meer over duurzaam beleggen met Triodos Fondsadvies. Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail

Nadere informatie

Gaat u beleggen? Publieksfolder

Gaat u beleggen? Publieksfolder Gaat u beleggen? Publieksfolder Gaat u beleggen? U wilt meer weten over beleggen. Misschien belegt u al een tijdje in effecten, bijvoorbeeld in aandelen, obligaties of opties. Of misschien denkt u er over

Nadere informatie

Beschikbarepremieregeling

Beschikbarepremieregeling Beschikbarepremieregeling Beleggen voor uw pensioen Meer weten? Hoe werkt beleggen? 4 Hoeveel pensioen krijgt u? Beleggingsmogelijkheden 5 Hoeveel beleggingsrisico wilt u lopen? 7 8 Geef uw keuze door

Nadere informatie

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel!

Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Je geldzaken goed geregeld: een rustig gevoel! Samen je centen de baas INFORMATIE VOOR NIEUWE CLIËNTEN GELD EN GELDZAKEN: SOMS BEST LASTIG Het gebeurt iedereen wel eens. Dat je een brief krijgt die je

Nadere informatie

Aandelenopties in woord en beeld

Aandelenopties in woord en beeld Aandelenopties in woord en beeld 2 Aandelenopties in woord en beeld 1 In deze brochure gaan we het hebben over aandelenopties zoals die worden verhandeld op de optiebeurs van Euronext. Maar wat zijn dat

Nadere informatie