de kracht van jezelf Reinier van Arkel groep Meerjarenbeleidsplan drie keer per dag samen het geluk weer vinden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "de kracht van jezelf Reinier van Arkel groep Meerjarenbeleidsplan 2012-2014 drie keer per dag samen het geluk weer vinden"

Transcriptie

1 de kracht van jezelf Reinier van Arkel groep Meerjarenbeleidsplan drie keer per dag samen het geluk weer vinden hoe voorkom je dat iemand ontspoort? denken vanuit mogelijkheden, niet vanuit beperkingen schaamte brengt je niet verder EEn therapie die werkt als EEn snelkookpan wat als grote levensvragen zich aandienen als je niet lekker in je vel zit? als ik niet binnen mag, praat ik desnoods via de brievenbus veiligheid van de cliënt, dat is altijd de grens GROEP

2 Het valt als geestelijke gezondheidsinstelling niet mee een juist beeld naar buiten uit te dragen over wat er precies in je organisatie omgaat. Dat we nu met dit tijdschrift komen om onze toekomstplannen te presenteren, heeft dan ook heel wat voeten in de aarde gehad. We staan echter aan de vooravond van grote, nieuwe ontwikkelingen. En dan bedoelen we niet alleen de bezuinigingen. We investeren in onze specialismen, zoals het Centrum Adolescentenpsychiatrie en het Psychotraumacentrum Zuid Nederland en introduceren een nieuwe manier van werken. En er is zoveel meer te vertellen! Deze ontwikkelingen hebben we samengevat in een meerjarenbeleidsplan. Een toekomstplan dat veel vraagt van onze cliënten, hun naasten, onze medewerkers en onze organisatie als geheel. We vragen kracht van alle mensen om er samen de schouders onder te zetten. Deden we dat dan nog niet? Zeker wel. Elke dag opnieuw zien wij hoe hard er gewerkt wordt om onze cliënten kwalitatief goede zorg te bieden. Elke dag zien we hoe medewerkers elkaar ondersteunen en inspireren. En elke dag zien we als organisatie hoe we cliënten terugzetten in hun eigen kracht. Het zijn juist die verhalen die we hier willen optekenen. Omdat er zoveel moois te vertellen is over de geestelijke gezondheidszorg. Zoveel waar we trots op mogen zijn. Elke dag. De kranten zouden er vol van moeten staan! Paul Spronken Gerton Heyne Raad van Bestuur Reinier van Arkel groep Uitgave: Reinier van Arkel groep. Januari Niets uit deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden verveelvoudigd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever en auteursrechthebbenden. Reinier van Arkel groep Postbus 70058, 5201 DZ s-hertogenbosch Aan deze uitgave werkten: productieleiding en redactie: Afdeling Voorlichting en Communicatie Reinier van Arkel groep, Terry Mooren, Marjo Roes. interviews en teksten: Natasja Ververs - Ververs Tekst en Communicatie. foto s: Toine Maurix. vorm en productie: Marcel van Dijk - btz. druk: Drukkerij BibloVanGerwen.

3

4 Karin van Hoof slaat als ervaringsdeskundige brug tussen cliënt en behandelaar Wie de levenslustige en goed- Karin van Hoof draagt haar verleden moe- is Karin van Hoof ervaringsdeskundige bin- Als ervaringsdeskundige wijs ik personeel Ik heb beide kanten van de medaille gezien lachse Karin van Hoof ziet, kan maar moeilijk geloven dat de 47-jarige moeder van drie kinderen ooit probeerde een einde aan haar leven te maken. Hersteld van haar aandoening is ze nu, jaren later, inmiddels zo sterk dat ze kracht kan putten uit haar eigen psychiatrische ervaringen. Sterker nog, ze helpt er huidige cliënten én medewerkers van Reinier van Arkel mee. In de functie van ervaringsdeskundige slaat zij dig met zich mee. Ze vertelt openhartig hoe ze als kind last had van depressies en van stemmen in haar hoofd. Zelfs haar zelfmoordpogingen op latere leeftijd blijven niet onbesproken. Ik stop dat stuk van mijn leven niet weg. Het is juist mijn kracht. Het heeft me gemaakt tot wie ik nu ben. Ja, ik ben heel erg ziek geweest. Zo ziek dat ik het leven niet meer zag zitten en opgenomen ben geweest. Dankzij de hulp vanuit onder meer de Reinier van Arkel groep ben ik hersteld. En daarmee raak ik de kern van mijn werk: herstel bevorderen. nen de instelling. Niet alleen haar donkere periodes maken haar tot een geschikte ervaringsdeskundige, ook werkte Karin jarenlang als activiteiten- en woonbegeleider binnen diverse zorginstellingen. Ik heb beide kanten van de medaille gezien, ben hulpverlener en cliënt geweest. Ik adviseer nu dus ook beide kanten. De ervaringsdeskundige draait mee op verschillende afdelingen van Reinier van Arkel (Zorgpark Voorburg en Jeroen Bosch Ziekenhuis). Ze is aanwezig bij overdrachten, vergaderingen en diverse dagprogramma s van cliënten. In haar werk is samenwerking erop hoe het is om -zelfs tegen je zin- opgenomen te zijn geweest en wat voor impact bepaalde zaken kunnen hebben op een cliënt. In gesprekken tussen behandelaar en cliënt kan ik dan als brug fungeren. Aan de andere kant ondersteun ik mensen met een psychische kwetsbaarheid om de regie over hun eigen leven weer op te pakken. Karin werkt nu samen met mensen die haar zelf ooit behandelden. Dat is uiteraard heel bijzonder. Toch voelt ze zich gelijkwaardig aan iedereen. Ik durf iedereen een brug tussen cliënt en be- het sleutelwoord. Samenwerking tussen aan te spreken op zijn verantwoordelijk- handelaar. De inzet van betaalde ervaringsdeskundi- cliënten en hulpverleners en tussen hulp- heid. Ook ik heb mijn verantwoordelijkheid gen staat nog in de kinderschoenen bij Rei- verleners onderling. Ik kan daar een steentje genomen om te kunnen herstellen. nier van Arkel. Sinds het voorjaar van 2011 aan bijdragen vanuit mijn eigen ervaringen. DE KRACHT VAN JEZELF 6 7

5 Karin werkt nu samen met de mensen die haar zelf ooit behandelden Ik heb veel respect voor al het goede werk denken dat ze meteen overal het antwoord gereikt, maar je zult het uiteindelijk zelf speelt. Hij kan het er met de hulpverleners Menswaardig herstel binnen Reinier van Arkel. Toch staan soms op moeten weten. Maar waarom stellen ze moeten doen! Voor veel mensen geldt dat niet zo over hebben. Die hebben nooit op In het jaar dat Karin als ervaringsdeskundi- mijn haren overeind als ik een verpleeg- niet meer vragen, zodat ze samen met de cli- hoe zieker ze worden, hoe verder ze van zich- dat punt gestaan. Die blijven zeggen: maar ge werkte, heeft ze naar eigen zeggen me- kundige tijdens een overdracht hoor zeg- ënt op zoek kunnen gaan naar wie hij is en zelf af komen te staan. Als psychiatrisch zieke u hebt toch nog kinderen en er zijn zoveel dewerker en cliënt letterlijk dichter bij el- gen: Die vrouw met borderline heeft van- wat hij daadwerkelijk wil? vergeet je dan wie je eigenlijk bent en wat je dingen om voor te leven. Terwijl hij op dat kaar gebracht. Op een bepaalde afdeling nacht Ik denk dan: Stop! Wie is die cliënt? Mijn eerste menselijke contact na die mis- zelf denkt, voelt en uit. Je gaat houvast zoe- moment die woorden echt niet wil horen. op het zorgpark waar cliënten langdurig Wat is haar naam? Door haar het etiket lukte poging viel me zo tegen dat ik als psy- ken en legt je probleem bij instanties neer. Je Hij zit in die roes. verblijven, dronken personeel en cliënten borderliner te geven, is ze inwisselbaar chiatrisch cliënt overigens gelijk bevestigd verwacht oplossingen voor jouw probleem. Karin leert cliënten tijd voor zichzelf te vra- nooit samen koffie. De reden? Personeel Sinds het voorjaar van 2011 is Karin van Hoof ervaringsdeskundige binnen de instelling. Het hoofddoel van haar werk is de zorg voor cliënten verbeteren. Reinier van Arkel wil spoedig meer ervaringsdeskundigen aan het werk zetten. GGZ Nederland en het Trimbos Instituut onderschrijven het belang van de inzet van ervaringsdeskundigen bij herstel en rehabilitatie. Reinier van Arkel, GGZ Oost Brabant en ROC De Leijgraaf werken samen om de opleiding en actieve deelname van ervaringsdeskundigen in de GGZ te bevorderen. Reinier van Arkel werkt met haar cliënten van de afdeling zorg en rehabilitatie volgens het principe van HEE. Dat staat voor Herstel, Empowerment en Ervaringsdeskundigheid. voor elke willekeurige andere geesteszieke. Maar dan is je cliënt geen mens meer! Ik wil dat hulpverleners beseffen dat ze terug moeten naar de persoon achter de ziekte. Die moeten ze aanspreken om het herstel een handje te helpen. Mislukte suïcidepoging Wat Karin betreft, mogen hulpverleners vaker uit hun rol stappen. Iedereen werkt volgens een bepaalde rol. Dat biedt weliswaar houvast: ik ben verpleegkundige en dit zijn mijn taken, dus dat kun je verwachten. Maar zo n houding schept ook een afstand tegenover de cliënt. Daar spreek ik medewerkers op aan. Als pijnlijk voorbeeld noemt ze hoe ze wakker werd na een suïcidepoging. Je voelt je op zo n moment verschrikkelijk omdat het mislukt is. Dat gevoel is werkelijk niet te beschrijven. Op mijn allereerste vraag aan de ziekenbroeder: Wil je me alsjeblieft heel even vasthouden, antwoordde hij met koele stem wij mogen dat niet. Wat wilde ik toen dat hij die rol van broeder even had losgelaten. Natuurlijk snap ik dat hij niet iedereen de hele tijd kan gaan knuffelen, maar hij had ook mijn hand kunnen pakken en zeggen: ik zou willen dat ik jou nu kon omarmen, maar ik hoop kreeg dat ik niet in deze wereld thuishoor. Ik bedacht op dat moment ook hoe ik mijn volgende zelfmoordpoging zou moeten doen. En hoe het wél zou lukken, zodat ik de onmenselijkheid en het onbegrip nooit meer zou hoeven voelen. Zo n impact hadden zijn woorden op me. Herstellen doe je zelf Karin straalt in haar kleurrijke voorkomen levenslust en innerlijke vrede uit. Ze ademt warmte, toont betrokkenheid en enthousiasme. Ze maakt gemakkelijk contact met cliënten. Ik ben altijd open over wat mij is overkomen. Het feit dat ik ook opgenomen ben geweest bij Reinier van Arkel maakt dat mensen me snel vertrouwen en hun verhaal bij me kwijt willen. Tijdens wekelijkse sessies probeert ze cliënten inzicht te geven in het herstelplan dat voor hen is opgesteld. Als ik van een cliënt hoor dat therapie uit een boekje niet voor hem werkt, probeer ik uit te leggen dat het personeel enkel wil helpen. En hem iets wil aanreiken wat zou kunnen helpen. Het is aan de cliënt om daar wel of niet iets mee te doen. Herstellen doe je namelijk zelf. Op je eigen manier. Met de hulp die je zelf nodig acht. Maar daarmee verlies je je eigen verantwoordelijkheid in je herstel. Cliënt is niet alleen maar ziek Tijdens haar werk bedenkt Karin vaak activiteiten voor cliënten die niets met hun ziekte te maken hebben. Daarmee laat ik hen voelen dat ze méér zijn dan ziek en kwetsbaar. Als je ziek bent, is het heel verleidelijk jezelf constant als zieke te zien. Ik weet het nog van mezelf dat wegstoppen van problemen gemakkelijker is dan de verantwoordelijkheid nemen en er wat aan doen. Ik probeer dat proces te doorbreken. Soms is dat confronterend. Ze licht dit toe aan de hand van een persoonlijke ervaring: Ik heb drie kinderen. Toch heb ik een aantal keren een zelfmoordpoging gedaan. Die roes daar naartoe is, als je je zo rot voelt, zoveel prettiger en minder angstig dan nog lichtpuntjes zien. Als ik dood ben, krijg ik eindelijk rust, denk je dan steeds. Je kunt geen andere oplossing meer bedenken. Als ik bij een depressieve of suïcidale cliënt dit specifieke denkproces benoem, schrikt hij vaak. Soms hoor ik dan: wat weet jij daar nou van? Jij bent niet ziek geweest! Als ik dan uitleg dat ook ik om die reden opgenomen ben gen en te leren zeggen wat ze nu precies willen. Soms zijn ze bloednerveus voor een behandeling bij een psychiater. Het liefst zouden ze nog even een kop koffie drinken of een sigaret roken. Op zo n moment moet de cliënt een time-out kunnen nemen, ook al is de afspraak net begonnen. Wat hij nodig heeft, mag er gewoon zijn. Het draait niet alleen om wat de behandelaar wil. Uiteindelijk zal de cliënt zo zichzelf terugvinden. Alleen wie zichzelf terugvindt, kan werken aan zijn herstel. Bureaucratie maakte me vroeger ziek Karin volgde de cursus Werken met eigen Ervaring bij Stichting Door en Voor om haar werk bij Reinier van Arkel naar behoren uit te kunnen voeren. Dankzij haar werkervaring in de zorg is een aanvullende zorgopleiding niet nodig geweest. Er zijn mensen die me vragen of ik het wel aankan om dagelijks met psychische problemen geconfronteerd te worden. Maar mij stimuleert het juist. Ik heb bovendien altijd gewerkt met mensen die net buiten de boot vielen. Rolpatronen en bureaucratie in de zorg beschouw ik als de zwaarste last binnen mijn werk. Vroeger zou ik daar overigens ziek van zijn geworden. Nu kan ik ac- vond de koffie niet lekker en vond dat de cliënten maar een rommeltje maakten van hun keuken en huiskamer. In plaats van handvatten aan te reiken hoe alles weer netjes kon worden, gingen ze in de personeelsruimte zitten. Als je het dan hebt over menswaardig herstel en resocialisatie, help deze mensen dan op weg en pluk er samen de vruchten van. Daar heb ik me sterk voor gemaakt: nu drinken ze samen weer koffie. Werken in de geestelijke gezondheidszorg moet gaan om bejegening en persoonlijk contact. Luister vaker naar de mens achter de cliënt! In het Meerjarenbeleidsplan beschrijven we de missie van de Reinier van Arkel groep: Wij bieden gespecialiseerde zorg en diensten op terrein van de geestelijke gezondheidszorg. De dialoog met de cliënt en zijn omgeving en onze professionele standaarden zijn de basis voor kwalitatief hoogwaardig handelen. We kijken naar de hele mens: lichaam, geest, sociale omgeving en levensloop. Ieder mens is uniek en in zichzelf van waarde.vanuit dit uitgangspunt krijgen we oog voor de unieke hulpbronnen die iemand zelf en in zijn omgeving heeft. De wensen van cliënten en de openheid en eerlijkheid over datgene wat wij hen te bieden hebben, zijn leidraad in de communicatie tussen cliënt en behandelaar. dat je dit nu ook voelt en dat je hoort wat ik aan jou vraag: Waarom vraag je om een omhelzing? Mis je warmte? Veel hulpverleners Om te kunnen herstellen, heb je je eigen kracht nodig, benadrukt Karin meermaals. Je krijgt als psychiatrisch cliënt hulp aan- geweest, accepteert hij zo n opmerking wel van me. Daarna vindt een cliënt het vaak fijn dat ik weet wat er zich in zijn hoofd af- cepteren dat ik er zelf in elk geval alles aan doe om het werkbaar te maken voor medewerker en cliënt. De volledige tekst van het meerjarenbeleidsplan treft u achterin dit magazine. 8 9

6 Intensieve psychiatrische ouderenzorg bij de Bogerd op zorgpark Voorburg Soms knokken voor je cliënt Werken bij de Reinier van Arkel groep vraagt om lef en betrokkenheid. Je moet aandacht hebben voor de wensen van de geesteszieke cliënt, hem respectvol bejegenen en hem vooral los durven laten. Kristie Willekens en Roel van der Els vertellen over hun werk op Achter een openstaande kamerdeur klinkt een luide roep, gevolgd door zacht hummen. Verpleegkundige Roel van der Els (31) kent zijn pappenhei- steeds naar binnen te rennen. Dat deed ik eerst wel. Maar dan zie je iemand tevreden in zijn stoel zitten en eigenlijk verstoord kijken, omdat tensieve psychiatrische zorg gegeven aan mensen van 50 jaar of ouder. Op de overige afdelingen wonen ouderen met een meervoudige problematiek. Kristie: Ze zijn hier Hoewel de Bogerd een afdeling is waar met de dag geleefd wordt en vooruitkijken er voor veel cliënten niet echt in zit, wordt uitgekeken naar de nieuwe huisvesting op De cliënt kiest voortaan zelf wat en waar hij eet. En iedereen krijgt een eigen kamer. Tweepersoonskamers behoren er tot het verleden. de Bogerd, de besloten afdeling voor ouderenpsychiatrie. Soms word je ongevraagd familie, omdat de cliënt niemand anders meer heeft. mers op de Bogerd en loopt glimlachend voorbij. Dat gaat de hele dag zo. Pas als we geen geluid horen, is het mis. Collega Kristie Willekens (33) vult hem aan: In het begin is je bent binnengekomen. Je leert dan wel de cliënt los te laten. De Bogerd valt onder de divisie Zorg en Resocialisatie en telt acht afdelin- gehospitaliseerd. Het merendeel vrijwillig. Velen zijn zwakbegaafd, kampen met persoonlijkheidsstoornissen, schizofrenie of het syndroom van Korsakov. Het is geen gemakkelijke doelgroep. Roel en Kristie het zorgpark. De verhuizing naar nieuwbouwpand Futura, op het zorgpark vlakbij de Bogerd, staat voor juni 2012 gepland. Roel: Het zal best wennen zijn voor de cliënten. Maar er komen mooie nieuwe Kristie is blij met de nieuwe activiteiten als het gezondheidscentrum waar ouderen kunnen bewegen. Ik vind het moeilijk om te zien dat een cliënt soms een middag op zijn bed doorbrengt uit verveling, omdat dat wel wennen. Je hebt de neiging gen. Op vier afdelingen wordt in- werken beiden sinds 2003 op de Bogerd. zorgvoorzieningen, zoals een restaurant. het activiteitenaanbod van schilderen en 10 11

7 knutselen hem niet aanspreekt. Deze men- natuurlijk bij. Dat maakt je ergens familie. haar dan ook nog oplappen met sonde- kort bij ons in huis toen hij kanker kreeg. dat het wel goed zat. Toen we een paar da- sen zijn langdurig opgenomen, daar moet je Als je de enige persoon bent die nog zorgt voeding. Maar omdat wij als verpleegkun- Meerdere malen drongen wij als verpleeg- gen later zijn kamer opruimden, vond ik passende voorzieningen voor blijven zoe - en over de vloer komt bij de cliënt, betekent digen haar kenden, wisten we dat haar lijf kundigen bij hem erop aan het contact met onder een tafelkleed twee pasfotootjes van ken. Dit is hun thuis en eigenlijk ben je als dat dat je extra goed moet luisteren, bena- nu gewoon echt op was. Hij zou niet veel zijn zoon te herstellen: Nu is daar nog tijd zijn zoon. Dan weet je dat je het goed hebt verpleegkundige bij hen te gast. Dat is ook drukt Roel. Je moet signalen oppakken en bereiken met zijn sondevoeding. Beter zou voor. Straks op je sterfbed lukt dat mis- gedaan. Daar pasfoto s verstoppen, doet precies de manier waarop wij met onze cli- arts of psychiater waarschuwen als je het ge- ze niet meer worden. Moet je dan nog tijd schien niet meer. Hij wilde dat echt niet. een vader niet als hij zijn zoon niet mist. ënten omgaan. Deze bejegening zet de wens voel hebt dat het niet goed gaat met de cliënt. rekken met sondevoeding? Normaal sta je Hij had niemand nodig, maakte hij duide- van de cliënt voorop. Het is even wennen, Als hij een keer zegt: het hoeft allemaal niet als verpleegkundige niet voor zulke keu- lijk. We zijn toen toch op zoek gegaan naar want soms ben je geneigd nee te zeggen op meer voor mij, moet je alert zijn. Zegt hij dat zes. In dit geval werd naar ons geluisterd. zijn zoon. Natuurlijk denk je dan bij jezelf: een verzoek, omdat het even niet uitkomt vaker, dan moet je meteen hulp inschakelen. Ze hoefde niet meer te vechten tegen het is dat wel ethisch verantwoord? Mag het tussen al je drukke werkzaamheden door. Maar als je er nog eens over nadenkt, kun je vaak geen ander argument bedenken waarom het niet zou mogen, behalve dan dat het Knokken voor je cliënt Als je als verpleegkundige familie van de cliënt wordt, betekent dat ook dat je soms leven dat haar steeds meer beperkingen oplegde. Dat voelde voor mij heel goed. Iets tegen de wil van de cliënt doen wel? Hij wil het eigenlijk niet, maar over de lange termijn bekeken, kan hij zich toch gehoord voelen als we nu het contact herstellen. Na zijn dood wist ik pas dat ik goed had gehandeld lastig is voor mijzelf. Maar het gaat niet om tegen een andere hulpverlener nee moet Betrokkenheid bij het wel en wee van de En zo geschiedde. Roel maakte de afspraak mij. Het gaat om de cliënt. durven zeggen. Kristie: Soms moet je cliënt komt ook tot uiting door soms iets en legde zijn cliënt uit dat zijn zoon zou knokken voor het belang van je cliënt. Zo tegen de wil van de cliënt te doen. Dat langskomen. Hij had de keus hem wel of Sterven in eenzaamheid wist ik als persoonlijk begeleider van een klinkt raar, maar toch werkt het af en toe niet ontvangen. Officieel gezien had het Het zwaarste aan hun werk vinden de ver- cliënt dat zij het fysiek al langer heel zwaar zo. Je moet de vraag achter de vraag horen verplegend personeel die zoon moeten pleegkundigen als een cliënt in eenzaamheid sterft. Kristie: We hebben hier nu weer een bewoonster die echt niemand meer heeft. Wij hebben nog gezocht naar familie van haar in Spanje. Dat is helaas niet gelukt. Je weet dus dat zij ooit in eenzaamheid zal sterven. Wij staan haar dan had, omdat ze door de ouderdom steeds meer moest inleveren. Ze kon niet meer lopen, ging steeds slechter eten en langer slapen. Toen zij op enig moment helemaal niet meer at en slecht kwam te liggen, dacht de behandelaar dat dat met haar chronische psychoses te maken had. Hij wilde dan. Roel legt dit uit: Ik werd persoonlijk begeleider van een nieuwe cliënt. De 76-jarige man had helemaal geen contact meer met zijn familie. Hij zei me dan: Ik heb alles en iedereen afgezworen. Ik hoef mijn zoon ook nooit meer te zien. Ik kan de wereld aan zonder hem. De man was nog maar weigeren, want de cliënt wilde geen contact. Maar ze zijn samen een sigaretje gaan roken en spraken kort met elkaar. Daarna hielden ze contact. Vier maanden later overleed mijn cliënt. Hij heeft me nooit gezegd wat hij nou van onze actie vond. Dat knaagde erg aan me, ook al zeiden collega s De doelstelling van de Reinier van Arkel groep is het behandelen van mensen met psychiatrische ziektes en het bijdragen aan de kwaliteit van leven van onze cliënten door het bieden van goede zorg. Medewerkers kennen een grote mate van autonomie en nemen verantwoordelijkheid voor hun handelen. Ze leggen verantwoording af in een cultuur waar vertrouwen het uitgangspunt is, maar die wel in gedragsregels is ingebed: de TrustRules. Medewerkers beschikken naast hun professionele competenties over een breed scala aan vaardigheden: qua communicatie in het aangaan van een werkelijke dialoog; qua behandelen in het matchen en afronden; qua ondernemen in het verkennen van duurzame oplossingen en nieuwe hulpbronnen; qua samenwerken in het inschakelen of ondersteunen van andere disciplines en betrokkenen. Nieuwbouw Futura biedt huisvesting aan 98 cliënten die aangewezen zijn op langdurige zorg. De leeftijd van de Futura-bewoners ligt tussen 50 en 90 jaar. In Futura krijgt men een eigen appartement met zit- en slaapkamer, eigen sanitair en tv- en internetaansluiting. Iedereen heeft een eigen voordeur. Er is een restaurant, er zijn kleinere woonkamers die als eet- en kookruimte gebruikt kunnen worden. Het wordt een licht gebouw met veel glas. Op de foto Futura in aanbouw

8 Het Psychotraumacentrum Zuid Nederland, onderdeel van Reinier van Arkel, heeft zich landelijk op de kaart gezet met de meergezinstherapie voor veteranen. De therapie is ontwikkeld in Engeland en eind 2009 bij het psychotraumacentrum opgezet door gezins- en relatietherapeut Erie Hilliger. In Nederland bestond deze vorm van meergezinstherapie voor veteranen nog helemaal niet. Maar ik geloofde heel erg in het therapiemodel. Het is voornamelijk gericht op de eigen kracht van mensen, de eigen kracht van een gezin en een groep. Een posttraumatische stressstoornis (PTSS) ontwricht volgens de therapeute niet alleen het leven van de getroffen militair, maar ook dat van zijn partner en kinderen. We behandelen hier gezinnen die helemaal zijn vastgelopen door PTSS. De impact van PTSS is voor alle gezinsleden enorm. Veteranen zijn getraind om te overleven, voor emoties is weinig plaats. Dat geldt vaak ook voor de emoties van andere leden van het gezin. Een PTSS brengt vaak ongelooflijke spanningen, driftbuien, heftige schrikreacties, agressie en verdriet. De kracht van de therapie, die Erie Hilliger samen met Marieke van der Heuvel geeft, is dat je herkenning oproept door gezinnen bij elkaar te zetten. Het besef dat je niet het enige gezin bent die met deze specifieke problemen kampt en dat je problemen en krachtgebieden herkent bij jezelf en de andere gezinnen, brengt een verandering teweeg. Deze vorm van therapie wekt volgens Erie Hilliger minder weerstand dan wanneer een therapeut bij een veteraan individueel patronen die niet goed gaan, gaat benoemen. Ik kan zeggen dat hij zijn kinderen verdriet doet door zijn gedrag, maar hij houdt van zijn kinderen en doet dat niet expres. Hij weet gewoon niet beter. In groepsverband zien ze hoe anderen met hun kinderen omgaan. Daar herkennen ze vaak wel foute patronen. MEERGEZINSTHERAPIE VOOR OORLOGSVETERANEN ZET PSYCHOTRAUMACENTRUM LANDELIJK OP DE KAART Deze therapie werkt als een snelkookpan Confronterende oefeningen De meergezinstherapie is heel intensief, vertelt Erie Hilliger. Het is voor alle leden van het gezin hard werken. Deze behandelmethode werkt als snelkookpan. Het individu kan zijn masker niet lang ophouden omdat er veel prikkels zijn en anderen hem confronteren met zijn gedrag. Zoals mensen thuis zijn, zo zijn ze ook in de groep. Een oefening die goed werkt, is de kinderen in een kring te zetten en de ouders in een grote kring daaromheen. Kinderen mogen bij deze oefening praten over de problemen thuis. Ouders mogen alleen observeren en in een schriftje hun bevindingen opschrijven. De oefening is ontzettend confronterend. Kinderen herkennen namelijk de verhalen van andere kinderen en durven zelf opeens ook meer te zeggen dan ze ooit thuis zouden doen. Je hoort hoe het leven in een gezin is, hoe er ruzie gemaakt wordt, hoe kinderen zich schuldig voelen aan het verdriet bij papa of mama, hoe ze bang zijn, met elkaar vechten uit frustratie, tot en met de kat knijpen om zich af te reageren. Toen de sessie over was, zag je gezinnen elkaar spontaan omhelzen, huilen, zich bewust van het leed. Er leek een nieuwe start gemaakt na een periode van veel leed. Dat is de kracht van de groepstherapie. Huwelijken gered Binnen het psychotraumacentrum zijn de behandelaars ervan overtuigd dat de meergezinsbehandeling huwelijken heeft gered en kinderen hun kind-zijn heeft teruggegeven. Voor sommige gezinnen is verdere behandeling niet meer nodig. Andere veteranen krijgen nog wel individuele therapie, gecombineerd met ondersteunende echtpaargesprekken. Dat moet terugval in oude patronen voorkomen. Het is als therapeut mooi om te zien hoe de grote meerderheid van de gezinnen inzicht heeft gekregen in gedragspatronen en hoe die veranderen. In drie jaar tijd haakten in totaal drie gezinnen af bij de meergezinstherapie. Je hoopt nooit op uitval, maar geen enkel therapiemodel is natuurlijk heilig. Er spelen altijd andere factoren mee. Overigens komt ook niet elk gezin voor de therapie in aanmerking. Zo mag een veteraan geen last hebben van psychoses en alcohol- of drugsmisbruik en geweld moet zijn gestopt of onderdeel zijn van de behandeling. Koninklijk huis De therapie is zo succesvol dat het landelijke zorgsysteem voor veteranen deze wil invoeren bij andere klinieken in Nederland. Naast Reinier van Arkel is inmiddels ook Centrum 45 en GGZ Drenthe gestart met meergezinstherapie voor veteranen. Veteranen zelf raken niet uitgesproken over de successen die ze als gezin geboekt hebben, vertelt Erie. De eerste groep was zelfs zo enthousiast dat ze de media, de landelijke politiek en zelfs het koningshuis aanschreven. Iedereen moest weten hoe ze er als gezinnen mee geholpen waren. Van kroonprins Willem-Alexander kregen de veteranen een persoonlijke gelukwens terug. Bij de Reinier van Arkel groep kunnen veteranen en hun gezin een unieke therapie volgen. Samen met andere families gaan ze de strijd aan met de gevolgen van traumatische herinneringen. De meergezinsbehandeling bestaat uit vijftien dagen dagtherapie. De groep bestaat uit zes tot acht gezinnen. Het psychotraumacentrum Zuid Nederland van Reinier van Arkel heeft veel expertise opgebouwd over complex trauma. Het specialisme traumabehandeling krijgt bijzondere aandacht binnen de Reinier van Arkel groep. Het psychotraumacentrum biedt behandeling voor: asielzoekers vluchtelingen, veteranen en mensen met vroegkinderlijk trauma. Nieuwe doelgroepen zijn: geüniformeerde hulpverlening en treinmachinisten. Kenmerken Posttraumatische Stress Stoornis: herbelevingen, nachtmerries, prikkelbaarheid, schrikachtigheid en bevroren emoties en psychosomatische klachten als hoofdpijn, maagklachten, hartkloppingen en transpireren. Onderzoek toont aan dat tussen de 5 en 10 procent van alle Nederlandse veteranen PTSS heeft, en ongeveer 15 procent symptomen van PTSS vertoont

9 veteraan Dave van Haandel volgde met zijn vrouw en drie kinderen de meergezinstherapie op het psychotraumacentrum Overleven, da s onze tactiek Van posttraumatische stressstoornis (PTSS) moest Dave van Haandel niets weten. Niet zeuren en doorgaan, zei hij altijd. Intussen ging zijn gezin gebukt onder zijn bewind thuis. Toen zijn dochters het huis uit vluchtten en zijn vrouw het welletjes vond, belandde het hele gezin in therapie op het psychotraumacentrum. Zonder die hulp was ik nu vrijgezel, alcoholist en zou ik op straat leven. Dave van Haandel (44) kan niet stil zitten. Zijn been trilt, zijn handen wrijven langs zijn mond of ondersteunen hevig gebarend zijn woorden. Om de paar tellen gaat hij verzitten in zijn stoel. Ik ben hyperactief. Het hoort bij mijn chronische PTSS. Ik heb ook last van nachtmerries, slaap slecht en heb soms spontaan een hele dag buikloop. Ik had de link nog nooit gelegd met PTSS. Sterker nog, ik ontkende überhaupt dat ik klachten had. Mijn vrouw Saskia zag het al 17 jaar met lede ogen aan. Ze gaf me een paar jaar geleden de keuze: of je doet er wat aan of onze relatie is over. Dan wil je wel wat aan je problemen doen, kan ik je vertellen. Dave kan zich niet herinneren wanneer hij voor het laatst gehuild heeft. Niet toen zijn moeder vorig jaar stierf, niet toen zijn kleinkind onlangs dood werd geboren. Ik denk twintig jaar geleden toen mijn tweede dochter werd geboren en mijn vrouw op dat moment heel slecht lag. Toen was ik zo bang. Het was allemaal voor zijn tijd in Cambodja. Daar zijn de problemen begonnen, vertelt hij. Drie VN-missies maakte Dave van Haandel als marinier mee. In in de Perzische Golf, in in Cambodja en in 1996 in het voormalig Joegoslavië. Over zijn trauma s in de oorlogsgebieden kan hij nog niet goed vertellen. Als chef-kok van de pelotons heb ik niet meegevochten. Maar wat is vechten? Ik stond oog in oog met een antitankgranaat op me gericht. Ik was kok en ongewapend! Maar ik was ook de vijand en moest dood. Zulke momenten doen wat met je. Gezin Praten over zijn ervaringen bij de marine heeft Dave van Haandel nooit gedaan. Mijn moeder zei me wel op de dag dat ik terugkwam uit Cambodja: er zijn daar dingen gebeurd die het daglicht niet kunnen verdragen. Ik zie het aan je ogen, jongen. Maar ik heb het weggestopt. Wilde niemand er mee lastig vallen. Bovendien had ik bij de marine geleerd dat er geen plaats is voor emoties. Overleven en doorgaan. Ah-hoe-ha, riepen we dan met zijn allen. Zo heb ik de afgelopen 17 jaar ook geleefd. Ik vond het nooit een probleem. Mijn gezin wel, zo blijkt nu. De gezinstherapie heeft een boel verduidelijkt binnen het gezin Van Haandel. Dochters Soley (22), Djuanita (20) en zoon Ewoud (11) deden er uit de doeken hoe de PTSS hun gezinsleven ontwrichtte. Tijdens de therapie hoorde ik mijn dochter zeggen dat ze op de dag na haar achttiende verjaardag het huis uit is gevlucht. Om mij. Ook mijn tweede dochter vertrok. Zij koos er zelfs voor om haar studie te laten voor wat het was en geld te gaan verdienen om een eigen huis te kunnen bekostigen. Weg bij haar ruziënde ouders. Dat hakte er wel in bij me. Het houdt niet op na de therapie, zegt Dave van Haandel beslist. De puzzelstukjes zijn in elkaar gevallen tijdens de sessies. We herkennen en erkennen onze problemen nu en hebben handvatten gekregen hoe er samen mee om te gaan. Thuis is het een stuk rustiger geworden. Mijn zoon durft me gewoon aan te spreken als ik onredelijk ben of schreeuw. Dat is een ongelooflijke winst. Voorheen had hij dat nooit gedurfd. Op zulke momenten besef ik dat ik het anders moet aanpakken. Elke dag gaat het beter. Erkenning Minimaal tweemaal per week heeft Dave van Haandel nu nog individuele en groepstherapie in het psychotraumacentrum. Ik ben er nog niet, hoor. Als ik hier een kameraad van vroeger tegenkom, verzin ik nog steeds een smoesje waarom ik hier ben. Ik schaam me er zelfs voor dat ik therapie nodig heb. Het voelt alsof ik heb gefaald. Ik kan het niet anders zien. Wie knakt is zwak. En zwak zijn, past niet bij een militair. Die opvatting is er jarenlang bij me ingedrild. Ik ben dus een zwakkeling nu. Dave van Haandel zegt bovendien zijn trauma s geen plek te kunnen geven, zolang erkenning voor bepaalde zaken vanuit Defensie uitblijft. Ik heb bijvoorbeeld in Cambodja het anti-malariamiddel Lariam geslikt. Later werd bekend dat je daar psychoses van kunt krijgen. Alle militairen kregen na een rechtszaak vijf euro per persoon schadevergoeding. Een lachertje gezien de psychotische klachten die ik inderdaad heb gehad. Maar goed. Het was erkenning. Nu wacht ik op erkenning voor mijn PTSS. Op het psychotraumacentrum is PTSS bij me vastgesteld. Ik ben er al twee jaar ziek door. Maar ik kom niet in aanmerking voor een invaliditeitspensioen van Defensie. Zwakte bij een militair mag er schijnbaar zelfs jaren na diensttijd nog steeds niet zijn. Dat verwart me, maakt me boos en onzeker: ben ik dan wel echt ziek, stel ik me aan? Moet ik niet gewoon sterk zijn? Ah-hoe-ah en maar weer doorgaan? 16 17

10 En dan weer op eigen kracht vooruit demarrage begeleidt cliënten op hun zoektocht naar een plaats in de maatschappij Meerjarenbeleidsplan We richten ons op het versterken van eigen kracht bij mensen met meervoudige en complexe problematiek. Werk, activiteiten en sociale contacten dragen in onze opvatting bij aan het herstel van mensen. Behandeling is in de meeste gevallen gericht op genezing, maar is ook gericht op herstel en een zo goed mogelijk functioneren in de maatschappij. Demarrage begeleidt mensen op het gebied van werken, wonen en maatschappelijke deelname. Er zijn leerwerktrajecten, praktijkplaatsen, trainingen en dagactiviteiten. Er zijn groepsactiviteiten: de houtgroep, computervaardigheden, werken in het groen, creatieve vorming, beschutte werkplekken, zoals de zorgboerderij en individuele trajectbegeleiding. Elke behandeling bij de Reinier van Arkel groep is gericht op het versterken van de eigen kracht van de cliënt, ook bij mensen met meervoudige en complexe problematiek. Dit kan door de cliënt zoveel mogelijk te laten deelnemen aan de maatschappij. Denk hierbij aan werk, activiteiten en sociale contacten. Maar hoe keer je terug in die maatschappij als je zo ziek bent geweest? Suzanne (25) klopte aan bij Demarrage voor trajectbegeleiding na haar langdurige behandeling van schizofrenie en depressies. Ze heeft nu weer een betaalde baan. Zeventien jaar was Suzanne toen ze haar eerste psychose kreeg. Ik had toen al anderhalf jaar onafgebroken stemmen in mijn hoofd. Ik verborg het door veel te blowen. Dat was een vlucht voor me. Toen het blowen een psychose veroorzaakte, ben ik van school afgegaan. Ik zat op de havo. Ik had vreselijk last van psychoses. Alle indrukken in een ruimte komen dan keihard bij je binnen. Als iemand buiten praat, lijkt het of hij in je oor schreeuwt. Een lamp is dan opeens zo fel dat het licht je oog doorboort. En dan constant die stemmen in mijn hoofd. Ik hoorde alle mensen om me heen praten over mij. Dat deden ze niet echt, maar ik was ervan overtuigd dat ze dat wel deden. Dit ging de hele dag zo. Nee, ik was ver heen. Met mij was geen normaal gesprek meer te voeren. Ik heb me toen ook vrijwillig laten opnemen op Villa Mila in Rosmalen, en later op Zilverlinden van de Reinier van Arkel groep in Vught. In totaal is Suzanne twee jaar lang opgenomen. Daar komt de puber ook van haar cannabisverslaving af. Na de opname ging Suzanne wonen in een beschermde woonvorm. Kort na haar verblijf op Zilverlinden klopte Suzanne in 2005 aan bij Demarrage om door trajectbegeleider Jet van de Ven begeleid te worden op haar zoektocht naar een plaats in de maatschappij. In de jaren die volgen, zet Suzanne stapjes vooruit binnen het hulpverleningstraject van Reinier van Arkel. Begeleiding door Demarrage Vanuit angst en onzekerheid start Suzanne met vrijwilligerswerk in een ouderencafé en later in sociaal eetcafé de Mengelmoes, weet Jet van de Ven nog. Ze krijgt dan weer een rol van betekenis omdat ze taken krijgt. Van lieverlee worden de taken en vaardigheden stapsgewijs opgebouwd. Suzanne traint haar concentratievermogen door deel te nemen aan een computercursus bij Demarrage en breidt haar activiteiten uit. Ze volgt kooklessen ter voorbereiding op zelfstandig wonen en een assertiviteitstraining om beter voor zichzelf op te komen. Suzanne wilde graag een opleiding volgen. Om te onderzoeken of ze in staat was te onthouden, te concentreren en te studeren heeft ze deelgenomen aan een module Praktijkvaardigheden administratie bij het SKO in Vught. Daarna heeft ze zich aangemeld voor de opleiding Bloem en Vormgeving bij Helicon in s-hertogenbosch. Ineens kreeg ze een volledige weektaak, naar school, stage lopen en studeren. Dit gaf me veel voldoening, maar ik weet ook nog dat ik elke dag als ik thuis kwam meteen in slaap viel. Ik kon dan uren achtereen slapen. Mijn medicatie had ik al ver afgebouwd en ik moest steeds meer op eigen kracht doen. Ik was daar altijd zo moe van. Bij Demarrage kreeg ik de ruimte mijn eigen keuzes te maken en op eigen tempo te leren en te werken. Een terugval Toen ze haar studie bij Helicon afrondde, verhuisde ze van een beschermdwonenflat naar een studentenflat. Ik ging voor het eerst helemaal zelfstandig wonen! Ik was zo blij. Ik woonde los van de zorgverleners en kon mijn eigen keuzes weer maken. De eenzaamheid in het flatje knaagde echter al snel aan Suzanne. Ik wilde graag een MBOopleiding volgen om als ervaringsdeskundige te gaan werken maar ben daarvoor afgewezen. Ik voelde me ook écht afgewezen en dit maakte me onzeker. Toen ik definitief wilde stoppen met mijn medicijnen, ging het mis. Ik kreeg een terugval. Hoorde weer stemmen en zag rare dingen. Sindsdien weet Suzanne dat ze chronische psychoses (schizofrenie) heeft en daar altijd medicijnen voor zal moeten blijven gebruiken. Dat was even slikken. Ik gun mezelf namelijk een eigen leven en eigen huisje. Maar als dat met medicatie moet, dan is dat zo. Ik ga wel uitzoeken met mijn huisarts of ik kan overstappen op homeopathische middelen. Ik ben intussen wel gewoon trots op mezelf. Ik ben altijd hulpje geweest op het werk en nu ben ik volledig medewerker bij een cateringbedrijf. Ik mag zelfs soms in de auto van mijn baas rijden. Dat geeft best een cool gevoel! Trajectbegeleider Jet van de Ven van Demarrage vraagt of Suzannes baas weet van haar achtergrond. Suzanne knikt: Ik heb hem eerlijk verteld dat ik depressieve klachten heb gehad en daarvoor hulp heb gekregen. Later heb ik ook verteld dat ik een psychose heb gehad. Dat wilde ik zelf vertellen voordat hij zou vragen waarom ik een Wajong-uitkering (= wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten) heb. Ik heb nu een jaarcontract. Uiteraard is het spannend of dat verlengd wordt. Ik werk er hard voor. Het is geen vetpot wat ik verdien, netto 138 euro per maand meer dan mijn Wajong-uitkering. Maar het werk geeft me een stimulans om me goed te blijven voelen. Daar wil ik aan blijven werken. Jet van de Ven zag Suzanne in 2005 binnenkomen en ziet haar nu vertrekken. Een wereld van verschil is het! Ze is zo gegroeid. Ze heeft alles op eigen kracht gedaan. Suzanne reageert: Nou, dat had ik niet zonder jouw hulp gekund. Jij dacht mee over wat goed voor me was, ik kon altijd mijn verhaal bij jou kwijt en je kwam zelfs naar mijn diplomauitreiking op school. Dat je die moeite voor me nam, vond ik zo bijzonder. Jet lacht: Ik vind het kicken dat ik dat heb mee mogen maken. Daar doe ik het voor. Ik hoop dat je nog meer mijlpalen in je leven zult halen. Suzanne heeft haar diploma gehaald, ze is nu veel sterker geworden, merkt Jet van de Ven op. Ze is daar trots op en inmiddels werkt ze 36 uur per week. Op eigen initiatief is ze vrijwilligerswerk gaan doen in een bejaardenhuis om samen met ouderen bloemstukjes te maken. Ik heb haar al die stappen zien maken: vanaf de eerste kleine stap vooruit tot nu een arbeidscontract. Volgens Jet van de Ven weten veel cliënten die bij Demarrage aankloppen niet goed wat hun kwaliteiten en vaardigheden zijn. Wij richten ons op wat mensen wel kunnen, dat mensen een rol van betekenis krijgen, dat ze verantwoordelijkheden krijgen, dat ze erbij horen. Je bent iemand, je bent geen cliënt. Wij zien hier elke dag hoe werk, activiteiten en sociale contacten bijdragen aan het herstel van mensen. Het zijn kleine stapjes voor de samenleving, maar grote stappen voor de cliënt. Je ziet hen steeds sterker worden

11 Vertrouw op eigen kracht De Reinier van Arkel groep gaat in haar toekomstbeleid uit van de eigen kracht van cliënten. Dat betekent mensen meer autonomie en eigen verantwoordelijkheid geven. Het is een landelijke trend, maar de psychiatrische instelling in Den Bosch gaat een stap verder. Het gaat niet alleen om cliënten, we kijken tegelijkertijd naar de eigen kracht van onze medewerkers en de eigen kracht van de organisatie als geheel. reinier van arkel zet nieuwe koers UIT om goede zorg te kunnen blijven garanderen in tijden van bezuinigingen De geestelijke gezondheidszorg (GGZ) is de afgelopen jaren met een aantal grote veranderingen geconfronteerd. Er staan forse bezuinigingen op de rol. Hierdoor staan de financiële resultaten van GGZinstellingen onder druk, ook die van de Reinier van Arkel groep. Onze aandacht ging in de afgelopen jaren om die reden vooral uit naar de bedrijfsmatige kant van het werk, vertelt bestuurder Gerton Heyne. Dat werpt weliswaar zijn vruchten af, maar we zien ook dat hierdoor op een aantal punten de kwaliteit van zorg onder druk komt te staan. Bovendien vonden professionals de vele aandacht voor het bedrijfsmatig werken op gespannen voet staan met het inhoudelijke werk, dat de goede zorg voor de cliënt mogelijk maakt. Bestuursvoorzitter Paul Spronken vertelt dat het goed gaat met Reinier van Arkel, maar dat een andere focus nodig is om het in de toekomst goed te blijven doen. Wij worstelen met het dilemma dat we de kosten moeten terugdringen en daarnaast moeten blijven investeren in de zorg. Het maakt het besturen lastig. Het allerbelangrijkste voor Reinier van Arkel is goede hulpverle- ning bieden aan mensen met ernstige psychische en psychosociale problemen. Het is onze verantwoordelijkheid deze zorg in de toekomst te waarborgen. Behandeling bij Reinier van Arkel is in veel gevallen gericht op genezing, maar kan zeker ook gericht zijn op herstel en een zo goed mogelijk functioneren in de maatschappij. Samen met andere bij de cliënt betrokken partijen richt de instelling zich meer en meer op life style en (terugval)preventie. Om psychiatrische zorg duurzaam te houden, ligt de nadruk op de eigen kracht van mensen, rehabilitatie en zelfredzaamheid. We willen mensen helpen zo gezond mogelijk te leven. We gaan bij elke behandeling uit van wat de cliënt nog wel kan, en ondersteunen daar waar nodig. Psychotische cliënt Wie vreest dat elke cliënt van Reinier van Arkel in de toekomst volledige autonomie en eigen verantwoordelijkheid krijgt over zijn behandeling, heeft het mis. Paul Spronken benadrukt dat er een duidelijke grens is. Van een zwaar psychotische cliënt kan en mag je eigen keuzes natuurlijk nooit verlangen. Daarmee kun je zijn gezondheid en veiligheid en die van de omgeving in gevaar brengen. Wie denkt dat een psychotische cliënt dan dus automatisch is veroordeeld tot de separeerruimte heeft het echter ook mis. Reinier van Arkel biedt voortaan zelfs mensen met de zwaarste problematiek de keuze hoe ze tot rust willen komen. Hiervoor hebben we zogenoem - de comfortrooms ontwikkeld. Die vervangen de separeerruimtes en bieden cliënten de mogelijkheid zelf de kleur, geur en het geluid van de ruimte te bepalen. Autonomie onder voorwaarden dus eigenlijk

12 Zorgmarkt CLIËNT Zelfmanagement Herstel Sociale netwerken Dat we hiermee de goede weg inslaan, kregen we in 2011 eigenlijk al bevestigd met de Well Being Award Autonomie en veranwoordelijkheid Hulpverleningsrelatie ORGANISATIE Samenwerking en ketenvorming Bedrijfscontinuïteit Facilitering Arbeidsmarkt PROFESSIONAL Professionele ontwikkeling Professionele verantwoordelijkheid Flexibiliteit en mobiliteit Minder regels, meer vertrouwen Wie goede zorg voor zijn cliënt wil waarborgen, zal ook zijn personeel moeten blijven motiveren. Een besef dat duidelijk aanwezig is bij de Raad van Bestuur. Je moet een inspirerende werkgever voor je medewerkers blijven. Dat valt niet altijd mee in tijden van bezuinigingen. Maar we denken het sentiment ten goede te kunnen beïnvloeden door ook hier meer autonomie en eigen verantwoordelijkheid in te voeren. Dit brengen we onder meer tot uiting met Het Nieuwe Werken en Trust Rules. Medewerkers zijn afgelopen jaar door de Raad van Bestuur al uitgedaagd om overbodige verkeersborden op de eigen afdeling te benoemen: We kijken waar mogelijkheden liggen om meer te varen op vertrouwen en minder op regels. Je ziet overigens dan dat de praktijk heel weerbarstig is. Je kunt met zijn allen proberen de organisatie om te bouwen, maar zo n andere manier van werken heeft ook alles met vertrouwen in elkaar te maken. Het zal tijd nodig hebben om bepaalde vaste patronen te doorbreken. Mensen moeten elkaar leren inspireren en versterken door durf en lef te tonen en te vertrouwen op de eigen kracht. De nieuwe manier van werken is geen vrijbrief om alles te doen wat je wilt, benadrukt Gerton Heyne. We geven mensen vertrouwen, maar verwachten daarvoor dat iemand dan ook zijn verantwoordelijkheid neemt. De professional wordt dus zelf verantwoordelijk voor zijn professionele en zorginhoudelijke ontwikkeling. Dat moeten wij hen alleen niet steeds meer vertellen, wij moeten dat gewoon ondersteunen en faciliteren op het gebied van diagnostiek, behandeling van de cliënt en opleiding voor medewerkers. Werken waar en wanneer je wilt Reinier van Arkel mag een gezonde organisatie zijn, maar wil het dat in de toekomst blijven, dan zal ook in de eigen gelederen gesneden moeten worden. Dat betekent dat we het aantal vierkante meters in beheer fors gaan terugdringen. Van 15 tot wel 20 procent, zegt Gerton Heyne. Beheer van panden is een enorme kostenpost. We zullen dus slimmer om moeten gaan met onze vierkante meters. Minder panden in eigen beheer houden. Dat kan ook door Het Nieuwe Werken. Elke keer Bij Trust Rules draait het om minder regels en meer vertrouwen. Het idee is ontleend aan een studie en rapport van KPMG. Gerton Heyne: Je moet het zien als een gevaarlijk kruispunt vol stoplichten, zebrapaden en verkeersborden. Na een weldoordachte ingreep is het kruispunt omgebouwd tot een rotonde zonder borden en belijning. De moraal van dit verhaal: de veiligheid is significant toegenomen. Leve de ontregeling. Het idee van Trust Rules is onder de medewerkers ontvangen als een verademing. De schoorsteen van onze instelling kan blijven roken, maar de manier waarop is zoveel beter voor onze organisatie. dat er voortaan sprake is van verhuizing of nieuwbouw proberen we Het Nieuwe Werken in te voeren. Spronken benadrukt dat de reductie van het aantal vierkante meters vooral gaat om kantoorfuncties. Onze klinische vierkante meters (denk aan onze ziekenhuisfunctie of woonruimte van cliënten) zie je juist verruimd worden. Dat komt omdat vanaf 2012 niemand meer groepsgebonden woont, maar iedereen een eigen appartement heeft. We zien in de hele organisatie deze ontkoppeling van zorg van wonen. Dit is ook zo n landelijke trend. In het kader van de autonomie zullen wij uiteraard ook bevorderen dat cliënten zelf gaan huren en dat wij aan huis zorg zullen gaan verlenen. Dit is weer een heel andere manier van vierkante meters reduceren. Visionair beleid De nieuwe koers van Reinier van Arkel is het visionaire antwoord op de wens om goede geestelijke gezondheidszorg in de toekomst te kunnen garanderen. Dat we hiermee de goede weg inslaan, kregen we in 2011 eigenlijk al bevestigd met de Well Being Award. Deze prijs geeft aan dat we het welzijn van de cliënt voorop stellen en onze organisatie daarop durven in te richten. Heel concreet wonnen we onder andere vanwege het besluit om de instellingskeuken af te schaffen en cliënten voortaan de keuze te geven wat hij wil eten, waar en of hij dat eten zelf wil bereiden of niet. Voorheen bepaalden wij alles. Het gevolg van deze wijziging: positieve reacties van cliënt en personeel. De maaltijden zijn beter en op alle locaties hebben medewerkers de mogelijkheid om met cliënten zelf te koken. Die keuzevrijheid maakt de zelfstandigheid van de cliënt zoveel groter en geeft direct het nut van gezonde voeding weer. In combinatie met cliëntvriendelijke nieuwbouw en een coherente visie gebaseerd op de kernwaarden autonomie en eigen verantwoordelijkheid leidde dat tot de Well Being Award. Valkuilen De ingezette koers mag veel belovend zijn, het zal er de komende jaren niet eenvoudiger op worden in de zorg, concluderen de bestuurders. Vooralsnog houdt de overheid vast aan marktwerking in de zorg. De zorg zal geconfronteerd blijven worden met kortingen en bezuinigingen. Daar kunnen we ons niet voor afsluiten. We zullen de uitdaging aan moeten gaan. Het belangrijkste hierbij is dat we niet in de valkuil stappen om overal controle over uit te willen blijven oefenen. Dat brengt mensen aan het steigeren. We moeten hen ruimte geven en zo zorgen voor goede én betaalbare zorg. Daar staan we om bekend en dat is zeker ook nodig in de toekomst. Uit het meerjarenbeleidsplan: We gaan uit van eigen kracht: van de cliënten, van onze medewerkers en de kracht van de organisatie als geheel. Duurzaamheid en vitaliteit zijn daarbij belangrijke thema s. Autonomie en verantwoordelijkheid komen tot uiting in Het Nieuwe Werken en de Trust Rules. Ondanks krimpende budgetten zal ook in de komende jaren geïnvesteerd worden in innovatie en scholing vanuit de overtuiging dat deze factoren belangrijke voorwaarden zijn om, nu en in de toekomst, goede zorg aan onze cliënten te kunnen blijven leveren

13 De Reinier van Arkel groep investeert de komende jaren fors in het Centrum Adolescentenpsychiatrie in s-hertogenbosch. Niet alleen met wetenschappelijk onderzoek onder cliënten, maar ook door de zorg voor jongvolwassenen met ernstige psychische klachten verder te professionaliseren. Hoe gaat de behandeling van adolescenten eigenlijk? En hoe help je iemand die vastloopt, hulp zoekt en elke dag bezig is zijn kracht terug te vinden? Dit is het verhaal van Peter, Ingeborg en Diana. Deeltijdbehandeling bij centrum adolescentenpsychiatrie is een levenslange investering Wat als grote levensvragen zich aandienen als je niet lekker in je vel zit? PETER Een mooie jongen met een atletische bouw. Tikkeltje stoer. Op het eerste oog lijkt Peter alles mee te hebben. Achter zijn prachtige lach gaat echter een heetgebakerd baasje schuil. Bij het uitgaan is de 21-jarige Bosschenaar dan ook regelmatig betrokken bij vechtpartijen, vertelt hij. Meestal heb ik dan wat gedronken. Maar over het algemeen geldt dat als mij iets niet bevalt, dat ik het zeg. En als iemand dan niet wil luisteren, dat hij dat ook kan voelen. Nee, trots is Peter allerminst op zijn temperamentvolle en enigszins agressieve inslag. Ik weet zaken niet altijd goed op te lossen. Ik haak ook snel af als iets niet lukt. Hierdoor ben ik na mijn havo-diploma met mijn vervolgstudie vastgelopen. De oorzaak van mijn probleem ligt in mijn jeugd. Daar kan en wil ik nog niet over praten. Maar het zorgt er wel voor dat ik me nu niet nuttig voel, onzeker ben en constant vrees te zullen falen. Peter klopte in 2011 voor hulp aan bij Reinier van Arkel. Uit onderzoek blijkt dat zijn sociale ontwikkeling op een bepaalde leeftijd is gestagneerd. Iets wat zijn persoonlijke ontwikkeling niet ten goede komt. En da s lastig als je op een leeftijd komt waarop je levensvragen moet gaan beantwoorden: ga je op jezelf wonen, maak je je studie af en hoe zie je je toekomst? Zijn persoonlijke begeleider (ook wel transmuraal behandelaar genoemd) op het Cen- trum Adolescentenpsychiatrie raadde hem aan de deeltijdbehandeling te gaan volgen. Dat is zes tot twaalf maanden lang elke dag therapie van 9 tot 16 uur samen met zeven andere adolescenten. s Avonds en in de weekeinden is hij gewoon thuis. Twee maanden geleden is Peter gestart. Ik ga er voor. Ik wil mezelf weer in de spiegel aan kunnen kijken met een trots gevoel. Ik wil bovendien de studie Sociaal Pedagogische Hulpverlening gaan volgen, daarvoor moet ik nu alles op orde brengen bij mezelf. Ik heb drie jaar aangerommeld. Dat kan zo niet langer. Peter is pas net gestart met de deeltijdbehandeling, maar geeft al blijk van veel zelfreflectie. Ik ben een alpha-mannetje. Overheers graag anderen. In de creatieve therapie is me gevraagd iets te maken zoals ik mezelf nu zie. Ik ga voor een gorilla van zeepsteen. Harde buitenkant, maar eigenlijk heel zacht. Als die aap af is, wil ik hem symbolisch wegzetten. Zo kan ik in de therapie leren weer mezelf te zijn. Peter wil andere adolescenten meegeven dat het belangrijk is je problemen op te lossen voordat ze je boven het hoofd groeien. Doe er iets mee. Laat het niet zitten. Therapeuten zijn niet eng. Het is ook niet suf om te huilen, maar juist dapper en moedig om je problemen te erkennen en iets van je leven te maken

14 INGEBORG Paniekaanvallen en huilbuien beheersten de afgelopen jaren het leven van de 23-jarige Ingeborg. Diverse angsten maakten zich meester van de Haarense brunette. Haar faalangst, perfectionisme en onbeschrijflijke vrees voor allerhande zaken zorgden ervoor dat ze driemaal met haar studie stopte. Soms zat ik alleen maar te zweten en te trillen, had ik hartkloppingen en was ik compleet sprakeloos. Ik kreeg niks meer uit mijn handen op zo n moment. Ik moest wel hulp zoeken. Ik liep op alle fronten vast. Bij aanvang van haar deeltijdbehandeling, nu negen maanden geleden, schreef Ingeborg vier hoofddoelen op. Mijn lat moest dringend omlaag. Ik wilde niet langer meer perfectionistisch zijn. Ik moest realistischer naar de wereld gaan kijken, mijn twee gezichten in balans krijgen en ontdekken waar mijn kracht ligt. In een dagboek houdt de adolescent haar vorderingen bij. Daarnaast bespreekt ze in een kringgesprek wat haar bezighoudt en waarmee ze worstelt. Dat kan elke dag, maar hoeft niet. Naast de hoofddoelen schrijft elk groepslid elke week een kleiner doel op waar hij die week aan zal werken. Hierbij heb ik genoemd: opener zijn en meer tijd voor mezelf vrijmaken. Deelname aan deeltijdbehandeling is aan regels gebonden. Na een intensieve dag mogen de groepsleden bijvoorbeeld niet met elkaar afspreken. Dat is om kliekvorming te voorkomen. En omdat we in de groep gezamenlijk alles bespreken, moeten we niet onderling zaken gaan regelen. Ik heb geen moeite met deze afspraak. Ik ben vaak zo uitgeput na de sessies dat ik alleen maar naar huis wil. Ingeborg woont inmiddels op kamers. Het mooie aan de deeltijdbehandeling vindt Ingeborg dat je zelf zaken mag inbrengen waarover je wilt praten. Zo hield ik tijdens mijn deeltijdtherapie eens een spreekbeurt over de muziek die ik vroeger beluisterde en welk gevoel ik daarbij had. Daarna liet ik muziek horen die me nu aanspreekt. Na afloop van mijn spreekbeurt bespraken we het verschil in gevoel. Ook de ontwikkeling daarin en hoe ik zover ben gekomen. Het geeft je veel inzichten om zo met je gevoel bezig te zijn. Het allermoeilijkste tijdens haar therapie vond ze om zaken uit haar verleden op tafel te leggen. Ik raakte zelfs in een loyaliteitsconflict met mijn ouders hierover. Voor mij voelt het dat ik als kind heel wat te kort ben gekomen. Ik vond het heel pijnlijk om zo over mijn ouders te moeten praten. Het voelde echt als verraad. Maar ik heb geleerd dat ik voor mezelf mag kiezen en dat dat kan zonder naar iemand te wijzen. Ingeborg wil in september starten met een mode-opleiding. Ze is vastberaden deze studie af te maken. Ik heb veel geleerd hier. Ik ben er wel klaar voor, denk ik. Ik vind het nog erg spannend. Over twee weken stopt haar deeltijdbehandeling. Of dat als een bevrijding voelt? Nee, absoluut niet. Ik voel me als een vogeltje dat net heeft leren vliegen. Ik zal alles zelf moeten gaan doen. In de groep voelt alles vertrouwd en veilig. Hier veroordeelt niemand me. Hier is ook niets naar of vervelend wat ik zeg. Zij weten namelijk ook hoe het is als je een gedragsstoornis hebt. Ik denk dat ik de groep nog heel erg ga missen. Maar ik neem hen mee bij alle verdere stappen die ik zet. Ik zie dit namelijk als een investering voor de rest van mijn leven. DIANA Achter haar iets wat angstige blik kijken twee stralende ogen de wereld in. Als Diana lacht, brengt ze de zon in de kamer. Maar de Boxtelse heeft nog moeite om zomaar te lachen, vertelt ze. De 20-jarige Diana is nu zes maanden in deeltijdbehandeling en al vanaf 2009 krijgt ze individuele therapie bij Reinier van Arkel. Ik heb last van een angststoornis en een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis, waardoor ik een aanhoudende en overmatige behoefte heb om verzorgd te worden. Dat wil zeggen dat mijn persoonlijkheid is scheefgegroeid. Ik heb geen persoonlijkheidsstoornis, maar als ik niets aan mijn angststoornis doe, zal ik dat hoogstwaarschijnlijk wel ontwikkelen. Diana woont nog thuis en krijgt via Reinier van Arkel kamertraining. Ik wil graag op mezelf gaan wonen. Dat vraagt om structuur in je leven. Tijdens de therapie leren we hoe we een huishouden kunnen runnen. Elke maand krijgen we als groep bijvoorbeeld huishoudgeld. Hiervan kopen we eten en drinken voor de lunch. We moeten alles zelf beheren: de kas en voorraad. In een kasboek houden we de bonnetjes bij. Als groep zijn we verantwoordelijk dat het goed gaat. Niemand kan dus op fouten afgerekend worden. Daarnaast hebben we om de beurt corvee of notuleerdienst tijdens de groepssessies. Je leert orde op zaken te stellen en te houden. De deeltijdbehandeling vindt ze zwaar. Het heeft even geduurd voordat ik me thuis voelde in de groep. Ik had ook last van mijn medicijnen, waardoor ik mijn hoofd er af en toe niet bij kon houden. Nu ik andere medicijnen heb, voel ik me een stuk beter. Maar ik ben niet zo n prater. Ik heb ook niet zomaar alles verteld in de groep. Ik vind het eng om tijd voor mezelf te nemen. Al die ogen zijn dan ook op je gericht. Ga d r maar aanstaan om dan je gevoel te bespreken. Bovendien heb ik best wel last van stemmingswisselingen. Dat komt doordat ik een heel laag zelfbeeld heb. Ik ben hierdoor ook vastgelopen op school en op mijn werk. Ik ben angstig aangelegd en die angsten maken dat mijn normale functioneren af en toe flink verstoord wordt. Het Centrum Adolescentenpsychiatrie geeft ambulante behandeling, deeltijdbehandeling en klinische behandeling. Tijdens de deeltijdbehandeling is een jongere een aantal dagen of dagdelen per week van huis. s Avonds en in het weekeinde is hij thuis. Deeltijdbehandeling is voor jongeren die in hun dagelijks leven weinig zelfvertrouwen hebben, angstig zijn en vastlopen in meerdere situaties (school, werk, relaties, vriendenkring, thuis). Het programma heeft verschillende onderdelen, zoals: groepspsychotherapie, creatieve therapie, ergotherapie, psychomotorische therapie en sociotherapie. De behandelduur varieert van 6 tot 12 maanden. Intussen heeft Diana geleerd dat feedback van anderen ook heel nuttig kan zijn voor haar herstel. Het is eigenlijk ook heel fijn als iemand feedback geeft op mijn verhaal. Soms roept het herkenning bij de ander op. Dat maakt dat ik me niet zo alleen voel staan. Andere keren komt er een gesprek op gang dat me nieuwe inzichten geeft. Eigenlijk is elke inbreng in het groepsgesprek voor mij zinvol geweest. Je moet er zelf dus aan werken. Diana is nog niet zover dat ze alles bespreekbaar durft te maken. Daar waar ze groepsgenoten ook wel eens in discussie ziet gaan met de therapeuten, zwijgt ze zelf liever. Eigenlijk moet ik alles bespreekbaar maken. Maar ik durf die strijd nog niet aan te gaan zoals de anderen. Ik moet eerst nog leren uit te spreken wat ik voel. Dat vind ik echt nog moeilijk. Wat ze in haar toekomst wil doen, vindt ze lastig te zeggen. Ik wil volgend jaar mijn vwo-opleiding afmaken. In Atheneum 6 ben ik vastgelopen. Hartstikke zonde natuurlijk. Ik ga daarna niet werken. Ik wil verder leren. Wat precies weet ik nog niet. Maar ik wil met mensen werken. Misschien kan ik ooit mensen gaan helpen die ook zijn vastgelopen. Daar heb ik dankzij deze therapie in elk geval ervaring mee, lacht ze

15 centrum adolescentenpsychiatrie start wetenschappelijk onderzoek naar persoonlijkheidsstoornissen bij adolescenten Hoe voorkom je dat iemand ontspoort? Wie op jonge leeftijd uitvalt met een persoonlijkheidsstoornis loopt het risico ook maatschappelijk te ontsporen. Om ervoor te zorgen dat meer adolescenten na hun therapie hun school afmaken, werk zoeken en een goede partner krijgen, start de Reinier van Arkel groep een wetenschappelijke studie naar persoonlijkheidsstoornissen onder 18- tot 24-jarigen. Uiteindelijk doel is sneller diagnoses stellen en betere behandelingen ontwikkelen. Prof. dr. Marcel van Aken aan het woord. Reinier van Arkel investeert de komende jaren fors in het Centrum Adolescentenpsychiatrie (CAP) in s-hertogenbosch. Een van die investeringen is deze wetenschappelijke studie. Prof. dr. Marcel van Aken leidt het onderzoeksteam waarin ook klinisch psychologen van het CAP Christel Hessels en Paul van der Heijden plaatsnemen. Marcel van Aken is in het dagelijks leven hoogleraar Ontwikkelingspsychologie op de Universiteit van Utrecht. In een eerder wetenschappelijk onderzoek in Duitsland heeft hij samen met andere wetenschappers kunnen aantonen dat verschillen in persoonlijkheid bij driejarigen al waarneembaar zijn en redelijk stabiel blijven. Op 3-jarige leeftijd hebben we zaken kunnen voorspellen, die nu ruim 25 jaar later in grote lijnen zijn uitgekomen. Als een kind beschreven werd als relatief verlegen, dan zie je op 29-jarige leeftijd dat die kinderen veel later dan andere leeftijdsgenoten een partner hebben gekregen. Driejarigen die als echt vervelend en agressief werden aangeduid, hadden op 29-jarige leeftijd veel vaker verschillende stukgelopen relaties gehad. Ook waren ze vaker met de politie in aanraking geweest en kampten ze met diverse problemen. Als je deze gedragsontwikkeling grofweg kunt voorspellen, kun je er ook wat mee doen in de hulpverlening voor kinderen met persoonlijkheidsstoornissen. Daar richt het komende onderzoek binnen het CAP zich dus op. Bewijzen dat het werkt Onderzoek naar psychiatrische problematiek bij adolescenten heeft de laatste jaren een grote vlucht genomen, ook in Nederland. Veel onderzoek richt zich op angststoornissen, depressie, forensisch-psychiatrische problematiek, ADHD of autisme. Tevens vindt er hoogwaardig onderzoek plaats naar schizofrenie en psychosen bij adolescenten. Op het gebied van persoonlijkheidsstoornissen en de bijbehorende problematiek bij adolescenten is nog weinig onderzocht, stelt Marcel van Aken. Binnen het CAP is een groot percentage cliënten in behandeling vanwege persoonlijkheidsstoornissen. Reden voor de Reinier van Arkel groep om mee te werken aan de wetenschappelijke studie, vertelt manager Hans van Benthem van het CAP. We hopen straks sneller diagnoses te kunnen stellen en betere behandelingen te ontwikkelen. Het is bovendien voor de cliënt fijn om een wetenschappelijk beproefde behandeling te volgen, want in de toekomst zullen alleen nog behandelingen vergoed worden die bewezen effectief zijn. Zware problematiek Werkte de wetenschapper in Duitsland met grote groepen kinderen zonder al te veel problemen, Reinier van Arkel groep biedt Marcel van Aken binnen het CAP een nieuw onderzoeksterrein: adolescenten met persoonlijkheidsstoornissen als borderline of narcisme. Normaal waren dat de uitersten in een range, hier wordt die onderzoeksgroep uitvergroot. Wat ze precies hebben, is een van de variabelen waarin we geïnteresseerd zijn. Misschien komen we erachter dat een behandeling bij een bepaalde aandoening prima werkt en bij een andere stoornis helemaal niet. Het maakt voor mijn onderzoek niet uit of iemand een korte of een lange behandeling krijgt. Het gaat allemaal om zware problematiek binnen het CAP. Hier komen jongeren die op andere plekken niet verder zijn gekomen. Volgens de wetenschapper is het heel erg belangrijk te weten of de behandeling langdurig effect heeft gehad. Adolescentenbehandeling is ontzettend belangrijk vanwege fundamentele levenskeuzes die zich in deze leeftijdsgroep aandienen. De jonge mensen staan aan het begin van hun maatschappelijke carrière. Als een bepaalde therapie mensen een fundamenteel andere kijk op het leven geeft, kan het zijn dat ze wél hun school afmaken, wél werk krijgen en een goede partner krijgen. Daarmee bewijs je de maatschappij een dienst. De maatschappij verlangt ook meer en meer adequate oplossingen. we bewijzen de maatschappij een dienst met deze wetenschappelijke studie Diagnose en behandeling onder de loep Zowel de fase van diagnoses stellen als de daadwerkelijke behandeling wordt onder de loep genomen. Om aan te kunnen tonen of een behandeling effect heeft, zal deze voortaan via een bepaald strikt protocol moeten verlopen. Dat vraagt een kleine inspanning van de professionals, erkent Marcel van Aken. Op het gebied van een verklaring vinden voor de problemen worden enkele diagnostische instrumenten toegevoegd. In de toekomst wordt ook nadrukkelijker gekeken naar de omgeving van jongeren. Nu horen we ook wel hoe de relatie is met ouders, of de cliënt verkering heeft en dat soort zaken. Maar dat moet gestructureerder in beeld gebracht worden. Nu komt er heel veel informatie voorbij waarmee niets concreets gebeurt. Dat is zonde! Bezuinigingen in de zorg Huidige politieke ontwikkelingen en bezuinigingen in de zorg worden niet direct meegenomen in het onderzoek. Natuurlijk heeft dat effect op de hulpverlening. Maar dat onderwerp onderzoeken we niet. Ondanks dat maak ik me wel zorgen over de bezuinigingen. Mensen vergeten soms hoe snel je in zo n situatie terecht kunt komen. Het klinkt alsof het een andere groep is waar niemand zomaar mee te maken heeft. Maar het kan je familie of je eigen kinderen overkomen. Bij deze bezuinigingen denk ik dan: denk nou na, het ligt niet op voorhand aan de ouders dat kinderen problemen krijgen, het is soms niet te vermijden. Het gebeurt in de beste families. Dat vind ik af en toe wel schrijnend. Voel je iets verantwoordelijker voor elkaar. Realiseer je dat het een dunne grens is. Zeg niet: zoek het zelf maar uit. Daar is niemand mee geholpen. Het Centrum Adolescentenpsychiatrie geeft hulp en begeleiding aan jonge mensen tussen de 18 en 24 jaar met ingewikkelde psychische problemen. Wij geven helder aan wat cliënten van ons mogen verwachten: wanneer begint en eindigt een zorgpad en welke effecten mag de cliënt van de behandeling verwachten. Routine Outcome Monitoring (ROM) geeft inzicht in de effecten van die behandelingen. De resultaten van de behandeling worden met de cliënt besproken. Uit het meerjarenbeleidsplan: We richten ons op het toerusten van onze cliënten, zodat zij hun leven kunnen vormgeven zoals zij dat zelf willen

16 Denken vanuit mogelijkheden en niet vanuit beperkingen frans denissen vertelt over technologische ontwikkelingen in de zorg en de kracht van de medewerkers bij de reinier van arkel groep De tijd dat een cliënt in een kale separeerruimte werd weggezet om te kalmeren, heeft de Reinier van Arkel groep achter zich liggen. In de zogenoemde comfortroom met licht, geur en kleur naar wens kan de overprikkelde cliënt voortaan op zijn eigen manier bijkomen. Technologische ontwikkelingen doen hun intrede in de complexe psychiatrische zorg. Met lavendelgeur en gedimd paars licht hoor ik hoe een zachte vrouwenstem mij zachtjes toezingt. Mijn gedachten dwalen af. Ik voel mijn lijf ontspannen. De knagende onrust verdwijnt voor even. Als de muziek me na een paar minuten toch weer irriteert, kies ik op het touchscreen aan de muur van de comfortroom voor het thema bos. De kamer kleurt groen als een merel me toezingt en ik hoor het ruisen van de boomtoppen in de wind. Ruik ik daar nu zelfs het bos? Het idee achter de nieuwe comfortroom in het Centrum Ouderen- en Ziekenhuispsychiatrie (COZ) in het Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ) in Den Bosch is simpel; De wens van de cliënt staat voorop. Op zijn eigen manier mag hij tot rust komen. Het is wel even wat anders dan de kille separeerruimte. De eerste comfortroom van het COZ wordt binnenkort in gebruik genomen., vertelt Frans Denissen, verpleegkundig teamleider op het COZ

17 Het COZ is gehuisvest in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in s-hertogenbosch. Ik zie overal mooie mensen hier. Ik wil met hen nog jaren samenwerken. Met de specialisten en medewerkers uit het algemeen ziekenhuis wordt over en weer nauw samengewerkt, bijvoorbeeld in het Centrum voor geheugenproblematiek en de poli voor mensen met NAH. De ouderenpsychiatrie behandelt ouderen vanaf 60 jaar met psychiatrische en psychosociale hulpvragen. Wij besteden extra aandacht aan de sociale en lichamelijke factoren die van invloed zijn op de psychiatrische aandoening. De ziekenhuispsychiatrie heeft bijzondere specialismen zoals onder andere onverklaarde lichamelijke klachten en psychiatrische problematiek bij zwangerschap. Het Nieuwe Werken De comfortroom is niet het enige technische hoogstandje. Het COZ ademt vooruitgang. Zo is de werkvloer compleet ingericht om Het Nieuwe Werken (HNW) mogelijk te maken. Het draait allemaal om flexibiliteit: werken op de plaats en tijd dat het jou uitkomt. Grote woorden op papier, maar het werkt in de praktijk, lacht Frans. We zijn een 24-uurs afdeling waarbij het gewoon is geworden dat we op elk gewenst moment kunnen inspelen op de wensen van de mensen. Het COZ heeft een opvallend open en warme uitstraling. Grote kleurrijke doeken, ruime spreekkamers, maar ook deurloze stilteplekken waar elke medewerker op elk gewenst moment kan inloggen. De complexe psychiatrische zorg wil af van het imago dat alles achter gesloten deuren plaatsvindt. Wie hier voor het eerst rondloopt, ziet een moderne organisatie, die denkt vanuit mogelijkheden in plaats van beperkingen. Mensen hebben er hart voor de zaak. Dat zie je en geeft je een goed gevoel. Dat alle afdelingen voor ouderen- en ziekenhuispsychiatrie in één gebouw zijn ondergebracht, werkt ontzettend cliëntvriendelijk, leert de ervaring. Afspraken met behandelaren kunnen beter op elkaar worden afgestemd. Er zijn korte communicatielijnen, omdat je snel bij elkaar binnen kunt lopen. Je ziet dat hierdoor ook het teamoverstijgend werken aanslaat. Voor een aantal medewerkers was HNW weliswaar erg wennen. Maar als je ziet met welke snelheid nu gewerkt kan worden dankzij alle technische voorzieningen, dan mag je eigenlijk niet klagen. Een echte cultuuromslag vind ik het overigens niet. Onze cliëntendossiers en naslagwerken waren allemaal al digitaal. Investeren in mensen Investeren in je mensen is investeren in draagkracht, stelt de teamleider. Als je goed bent voor je medewerkers, zijn zij goed voor de cliënt. En met al deze investeringen laat Reinier zien zijn medewerkers serieus te nemen. De kracht van onze organisatie zit hem dan ook in de betrokkenheid van de medewerkers. Ik zie dagelijks op de werkvloer hoe medewerkers elkaar versterken. Je ziet mensen ook echt trots zijn op hun werkplek. De 51-jarige Haarenaar werkt al 28 jaar bij de Reinier van Arkel groep. Hij prijst bij al zijn verhalen steeds weer de betrokkenheid van de medewerkers. Er is de afgelopen jaren erg veel veranderd in de zorg. Wetten veranderden, zorg moest efficiënter en tegelijkertijd professioneler. Dat heeft veel van het personeel gevraagd. Toch bleef iedereen er steeds de schouders onder zetten. Dat maakt deze organisatie heel bijzonder. Grote brand Het voor Frans meest aansprekende voorbeeld van kracht stamt echter uit de tijd van voor HNW. Sterker nog, HNW moest toen nog uitgevonden worden. Het was tijdens de grote brand, die op Aswoensdag in 2005 een deel van de afdeling Klimop op zorgpark Voorburg in de as legde. Met spoed moesten dertig cliënten herplaatst worden. Terwijl de brandweer nog bluswater vanuit de vijver oppompte, was heel Reinier van Arkel al in touw voor die cliënten. We hadden elders op het zorgpark een aantal plekken waar we hen konden onderbrengen. Het verstand ging op nul en iedereen kwam helpen. Uit alle lagen van de organisatie stonden mensen die dag de bedden op te maken en hielpen cliënten bij hun wel en wee. Ik ging door de brand van één afdeling met 24-uurszorg, naar vijf plekken waarvoor per direct alle 24-uursdiensten geregeld moesten worden. Het is ons allemaal gelukt. Frans beseft dat de brand een niet-alledaags voorbeeld is. Maar we deden op niemand vergeefs een beroep. Twee rookverslaafde cliënten mochten na de brand niet meer het pand in. Iemand van het facilitair bedrijf is toen bij een winkel pakjes sigaretten gaan halen. Dat is betrokkenheid! En de centrale keuken liet spontaan slaatjes en extra lekkere dingen aanrukken om alle cliënten en medewerkers te verwennen tijdens hun extra inzet. Ik hoor nu jaren later nog mensen zeggen: die brand was verschrikkelijk, maar wat hebben we toen toch lekker gegeten. Mooi Mens Award De kalmte die Frans bewaarde tijdens de grote brand en zijn aandacht voor de verwenzorg tijdens zijn dagelijkse werkzaamheden (aangestoken met het verwenzorgvirus door Joke Zwanikken-Leenders) leverde hem een nominatie voor de Mooi Mens Award 2010 op. Hij won niet. Wel eindigde hij bij de laatste vijf van Nederland. Daar ben ik best trots op. Vooral omdat collega s van team Jozef me hadden voorgedragen. Maar het was zeker niet alleen mijn verdienste. Ik ben gewoon niet gauw in paniek. En ik was toevallig teamleider tijdens de brand, maar had het nooit alleen gekund! Ik zie dus overal mooie mensen hier. Ik wil met hen nog jaren samenwerken. 32 Uit het meerjarenbeleidsplan: Medewerkers zijn het talent en kapitaal in de organisatie. Dat willen we behouden en laten groeien door vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid ruimte te creëren voor professionele en persoonlijke ontwikkeling. Onze professionals werken op basis van vertrouwen met niet meer regels dan noodzakelijk. Het Nieuwe Werken krijgt de komende jaren nader invulling waarbij HRM-beleid, ICT-ontwikkelingen en de visie op vastgoed elkaar zullen versterken.

18 We hebben mazzel dat ze alle vier autisme hebben op eigen kracht wonen met hulp en ondersteuning van reinier van arkel in verbouwd klooster in vught Uit het meerjarenbeleidsplan van Reinier van Arkel: Beslissingen met betrekking tot onroerendgoed zijn in lijn met het al ingezette vastgoedbeleid: een reductie van 15 à 20 procent van het aantal m2, het optimaal benutten van bestaande gebouwen en het maken van keuzes ten aanzien van het scheiden van wonen en zorg. Anton en Ellen van Gog uit Vught hebben vier autistische kinderen. Dat heeft hun leven op zijn kop gezet. Niets is nog vanzelfsprekend. Zo zijn ze vanaf 2005 al op zoek naar een pand waarin hun kinderen zelfstandig kunnen wonen met de juiste begeleiding en zorg. De Reinier van Arkel groep bood uitkomst. In het voormalige klooster Mariënhof in Vught wonen vanaf april 2012 zestien jongeren met autisme, elk in hun eigen appartement. Vanaf de dag dat Thomas geboren werd, voelde Ellen dat er iets mis was met haar zoon. Hij huilde langdurig, liep blauw aan van de drift in zijn ledikantje. Als ik hem wilde troosten, ging het huilen over in krijsen. Het duurde tot zijn zesde levensjaar voordat er echte zorgen kwamen over het gedrag van Thomas, vertelt Ellen. Op school was hij stil en introvert, maar na schooltijd reageerde hij alle prikkels af op zijn zusjes Marcella en Stephanie. Op de dag dat Anton en Ellen hoorden dat hun vierde kindje op komst was, werd op Herlaarhof, het centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie in Vught, de diagnose PDD-NOS bij Thomas gesteld. Tijdens het eerste familiegesprek schoof moeder Ellen zelf dochters Marcella en Stephanie naar voren voor een gedragstest. Ik zag bepaalde gedragspatronen van Thomas bij hen terug. Ellen kreeg gelijk. Ook haar meisjes hadden een vorm van autisme. Broertje Robin werd uit voorzorg getest. De uitkomst was haast geen verrassing meer, verzucht Ellen. Autisme is erfelijk bepaald, maar zowel Anton als Ellen heeft er zelf geen last van. Anton: We hebben gewoon pech gehad. Al zijn we het intussen gewend. We hebben zelfs mazzel dat ze alle vier autisme hebben. Daardoor heb je een vaste structuur voor allemaal. In andere gezinnen met één autist en andere kinderen, dan verlangt dat aanpassingen van andere kinderen. Die staan erger onder druk dan onze kinderen. Vergis je niet. In het begin hebben we ook moeten slikken. Vrienden zijn we kwijtgeraakt, omdat ze het gedrag van onze kinderen niet konden begrijpen. Samen op vakantie of een avondje uit zat er niet meer in. Je zadelt niet iemand met vier autistische kinderen op. Ach, we maken er gewoon het beste van samen. Mariënhof Hoewel het autisme een schaduw over het gezin werpt, gaan Anton en Ellen altijd uit van de mogelijkheden die het leven biedt. In plaats van constant bezig te zijn met de beperkingen die het autisme met zich meebrengt, probeer we kansen te pakken. Er is namelijk een heleboel dat onze kinderen nog wel kunnen. Anton en Ellen zijn er altijd van uitgegaan dat hun kinderen uiteindelijk op zichzelf kunnen gaan wonen. Omdat daar risico s aan zijn verbonden, hebben we heel zorgvuldig gezocht naar een vertrouwde plek, dicht bij huis. Die zoektocht startte in 2005 toen zoon Thomas 15 jaar was. Ze kregen hierbij steun van stichting MEE en Reinier van Arkel. Toen nog eens elf ouders aangaven ook woonruimte te zoeken voor hun autistische kinderen, ging de gemeente Vught meedenken met dit ouderinitiatief. Aanvankelijk hadden ze nieuwbouw in het Stadhouderspark op het oog. Toen dat plan geen doorgang kon vinden, kwam Mariënhof in beeld. Reinier van Arkel huurt het pand van de Charlotte Elisabeth van Beuningen Stichting voor 20 jaar en stelt de appartementen beschikbaar aan de jongeren, zij hebben allemaal een indicatie dat ze voor wonen ondersteunende zorg nodig hebben. Overdag werken of studeren ze. Bij de dagelijkse dingen thuis krijgen ze hulp vanuit Reinier van Arkel. Uiteindelijk doel is hen steeds zelfstandiger maken, waardoor ze in de toekomst alleen nog ambulante zorg nodig hebben. Eindelijk een soort achterwacht gevonden Voor zoon Thomas (21) duurde de realisatie van Mariënhof te lang. Hij heeft onlangs een eigen woning gevonden. Marcella (20) en Stephanie (19) vertrekken binnenkort wel naar Mariënhof. Marcella bereidt zich momenteel al fulltime voor met kamertraining via Reinier van Arkel. Robin (14) blijft straks alleen over met papa en mama. Het zal erg rustig worden in huis. Een hele zorg minder. Al ben je toch nog altijd met je kinderen bezig in je hoofd. Dat zal nooit veranderen. Ergens voelt deze vorm van zelfstandig wonen met zorg en begeleiding als een soort achterwacht. Voor het geval dat wij ooit wegvallen, legt Anton uit. Ellen is erg blij voor haar kinderen dat ze een eigen plek hebben gevonden. Ze heeft er vertrouwen in dat het goed zal gaan met de zorg en begeleiding vanuit Reinier van Arkel. En wie weet zit er straks nog eens een korte vakantie voor ons tweeën in. Ja, dat zou weer eens mooi zijn. De komende jaren wordt kritisch gekeken of alle panden in eigen beheer blijven. Mariënhof in Vught is een goed voorbeeld van het scheiden van wonen en zorg, zoals de Reinier van Arkel groep dat in de toekomst voor ogen heeft. Het pand wordt grondig verbouwd, medio 2012 kunnen 16 jongvolwassenen met een vorm van autisme hier hun intrek nemen. De Reinier van Arkel groep is verantwoordelijk voor het aanbieden van zorg op maat

19 Als ik niet binnen mag, praat ik desnoods via de brievenbus bemoeizorger cees van vessem zoekt zorgmijders op Buren maken zich zorgen om hun eigenaardige buurman. De tuin is al maanden verwaarloosd en het huis oogt vervuild. De buurman sjouwt dagelijks veel drank mee naar huis en maakt een verwarde indruk als je hem aanspreekt. Een typisch voorbeeld van een zorgwekkende zorgmijder, zegt Cees van Vessem. Iemand die meent dat hij geen hulp nodig heeft. Dat kan gevaarlijke situaties opleveren. Voor de gemeente Den Bosch was dat een paar jaar geleden reden om maatregelen te nemen. Vier hulporganisaties, waaronder de Reinier van Arkel groep, werd verzocht de handen ineen te slaan. Hieruit is het samenwerkingsverband Centrum voor Trajecten en Bemoeizorg (CvTB) ontstaan. Sinds 2009 zijn bemoeizorgers als Cees van Vessem actief. Niet te benijden Cees komt daar waar andere hulpverleners eerder bot vingen of daar waar andere hulpverleners niet willen, durven of mogen Cees van Vessem zit op bankjes in het park naast verslaafden, praat met daklozen onder bruggen en zoekt mensen thuis op als de omgeving zich ernstig zorgen maakt over de situatie daar. De bemoeizorger probeert mensen te bewegen hulp te aanvaarden. Een bemoeitraject dat lef, doorzettingsvermogen en betrokkenheid vraagt. Niet elke cliënt bij Reinier van Arkel komt met een reguliere doorverwijzing via de huisarts binnen. Soms hebben ze een duwtje in de rug nodig. komen. Een bemoeizorger is zeker niet te moet overwinnen om aan zorg te kunnen benijden. Mensen willen vaak niks van je komen. Langs een balie, in een wachtruimte zitten met anderen. Niet iedereen zit weten, beschimpen je of weigeren te luisteren. daar op te wachten. Reguliere zorgtrajecten lopen vaak spaak door slechte communicatie, weet Cees uit Omdat een zorgmijder de hulpverleners ervaring. Ook de onbereikbaarheid van de zelf niet opzoekt, kruipt Cees wekelijks op hulpverleners of zorgvrager speelt een rol. een bankje in een park of onder een brug En dan heb je fysieke obstakels die de cliënt naast een verslaafde of dakloze. Ik bezoek 36 37

20 Het Centrum voor Trajecten en Bemoeizorg (CvTB) is een samenwerkingsverband en bestaat uit medewerkers van Stichting Maatschappelijke Opvang, Novadic-Kentron, de Reinier van Arkel groep en Juvans. Natuurlijk ben ik me er wel van bewust dat ik niet elke situatie kan oplossen. Maar ik kan wel mensen terug in hun kracht zetten. Het CvTB biedt bemoeizorg en begeleiding aan bijzondere doelgroepen, zoals zorgwekkende zorgmijders, daklozen, verslaafden, en multi-probleemhuishoudens. Deze mensen kampen vaak met complexe, meervoudige problemen waarin psychiatrische, lichamelijke, verslavings - of psychosociale aspecten een rol kunnen spelen. Daardoor kunnen ze slecht voor zichzelf zorgen of overlast veroorzaken. In veel gevallen kunnen, mogen of willen deze mensen (nog) geen gebruik maken van de reguliere hulpverlening, en hebben ze geen steunsysteem waarop ze kunnen terugvallen. Bemoeizorgers van de CvTB benaderen ongeveer 450 mensen per jaar. Voor circa 200 van hen wordt een vervolgtraject ingezet. De overigen zijn al in behandeling bij andere hulporganisaties. In het kader van gemeentelijk beleid wijkgericht werken zet de Reinier van Arkel groep 2 FACT-teams in in kwetsbare wijken in s-hertogenbosch. De teams bieden cliënten die regelmatig ook stabielere periodes beleven, hulp op het moment dat ze die nodig hebben. De teams werken nauw samen met onder andere familie, huisarts, woningbouwverenigingen, werken dagbestedingprojecten, politie en GGD. ook mensen thuis. Ik kom in huizen waar de vlooien tegen je knieën omhoogspringen en waar de kattenpoep centimeters hoog in de woonkamer ligt. Ja hoor, gewoon in de omgeving Den Bosch maken wij dat mee. Hoe vies een situatie ook is, we kijken altijd hoe wij iemand kunnen helpen. Wil hij echt niet, dan kunnen we zorg bij een rechter afdwingen. Sommige situaties zijn zo nijpend dat Cees niet weggaat voordat er direct hulpverlening bij is gekomen. Als ik bij iemand kom van wie ik weet dat hij depressief is en ik zie voorbereidingen voor een zelfdoding, denk aan: afscheidsbrieven, schone kleren, een touw of pillen, dan gaan natuurlijk de alarmbellen rinkelen. Dan zorg ik direct voor noodopvang. Onverzekerden Schrijnend vindt Cees de onverzekerden die hij op straat aantreft. Het zijn veelal Moe-landers, oftewel (arbeids)migranten uit Midden- en Oost-Europa (Polen, Roemenië en Bulgarije). Zij hebben geen zorgverzekering, geen identiteitsbewijs, geen uitkering enzovoorts. Dit zijn problemen die het eerst geregeld moeten worden voordat je überhaupt bij een instantie kunt aankloppen. Hierbij is het hebben van een netwerk binnen de stad erg belangrijk. De kracht van de bemoeizorg ligt volgens Cees in het feit dat het CvTB een belangrijke rol heeft binnen de ketenzorg. Wij sporen de cliënt op, maken contact, werken een trajectplan uit, zoeken dan geschikte zorg en dragen het trajectplan over aan de geschikte hulporganisatie. Maar hier blijft het niet bij. We zorgen er ook voor dat mensen die we op weg helpen ook in de zorg blijven. We blijven hen anderhalf jaar lang volgen. We ondersteunen hier dan ook de instantie of behandelaar die de zorg levert. We kijken of ons uitgeschreven trajectplan, dat uitgangspunt is voor de zorg die geleverd moet gaan worden, ook wordt uitgevoerd. Geen targets halen, maar mensen helpen Het succes van een bemoeizorger hangt af van de wijze waarop hij contact maakt met de cliënt. Als je een cliënt niet gelijkwaardig benadert, krijg je nooit respect. Wij staan vaak aan een gesloten deur, terwijl iemand gewoon thuis is. Maar we geven niet op, waar andere instanties na een paar pogingen dat wel doen uit het oogpunt van efficiency. Desnoods gaan we tien keer langs. Wij hoeven geen targets te halen, wij moeten mensen helpen! Als we bij iemand niet binnen mogen, praten we desnoods via de brievenbus of een wc-raampje. Bemoeizorgers werken altijd met z n tweeën. Liefst een man en vrouw. We komen onaangekondigd. Anders krijgt de alcoholverslaafde de tijd zijn lege flessen of blikjes op te ruimen en kan hij ontkennen dat er problemen zijn. Wij willen hem uiteindelijk juist kunnen confronteren met zijn gedrag. We tonen begrip als mensen boos zijn: Ik snap dat u boos bent dat we ons met u bemoeien, maar kan ik uitleggen wat wij komen doen? Misschien werkt het niet de eerste keer, maar de aanhouder wint, is onze ervaring. Opgeven is voor ons geen optie. Bemoeizorgers passen zich steeds aan de omgeving aan. Gaan we naar een echte Bosschenaar, dan spreken we dialect. Het gaat er namelijk steeds om hoe je contact maakt. Je moet je echt gelijkwaardig opstellen. Beter is nog eronder gaan zitten. De potentiële cliënt vooral niet het gevoel geven dat je even komt zeggen hoe hij het moet gaan doen. Gaat de deur eenmaal open, dan zie je hun wereld. Daar moet je als bemoeizorger gebruik van maken. Hangt er een FC Den Bosch-pet? Begin dan over voetbal. Begin eerst met een onderwerp waar je een normaal gesprek over kunt voeren. De problemen die je bespreekbaar wilt maken, komen daarna wel aan bod. Confrontatie aangaan Het werk vraagt een lange adem, durf en moed. Soms ontploft iemand als ik hem aanspreek, begint te duwen en heel soms dreigt iemand zelfs mijn vrouw en kinderen wat aan te doen. Op zo n moment ga ik niet snel de confrontatie aan. Mijn eigen veiligheid gaat natuurlijk voor. Cees vertelt dat alle bemoeizorgers van het CvTB bijstand krijgen om hun werk vol te kunnen houden. Om de zes weken hebben we intervisie om te praten over wat je zoal hebt meegemaakt. Niet iedereen is geschikt voor dit werk. Waarom ik wel? Ik leg gemakkelijk contact met mensen, voel zaken haarfijn aan. Maar het allerbelangrijkste vind ik dat ik met dit werk het verschil kan maken voor iemand. Écht het verschil. Dat is serieus mijn belangrijkste motivatie. Natuurlijk ben ik me er wel van bewust dat ik niet elke situatie kan oplossen. Maar ik kan wel mensen terug in hun kracht zetten. Uit het Meerjarenbeleidsplan: Omdat we naar de mens als geheel kijken, ligt het voor de hand dat we nadrukkelijk zoeken naar effectieve manieren van samenwerken met onze partners: collegazorgaanbieders, algemeen maatschappelijk werk, verslavingszorg, gemeenten, provincie, jeugdhulpverlening, onderwijsorganisaties, bedrijfsleven, woningcorporaties, thuiszorg en welzijnsorganisaties. Door de voortgaande individualisering willen steeds meer mensen zo veel mogelijk hun eigen leven inrichten. Er ontstaat een diversiteit aan ondersteuningsbehoeften om regie over eigen leven te houden. We behandelen en begeleiden mensen bij voorkeur in hun eigen omgeving en proberen klinische opnames zoveel als mogelijk te voorkomen

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder

Terrorisme en dan verder Terrorisme en dan verder Hoe kunt u omgaan met de gevolgen van een aanslag? - Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie.

Nadere informatie

Over schulden gesproken

Over schulden gesproken Over schulden gesproken Verhalen uit de praktijk Sandra van der Stege 8 Inleiding In Nederland zijn veel mensen met schulden. Ongeveer 1 op de 5 mensen heeft moeite om elke maand rond te komen. In de schulden

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

Zelfbeschadiging inventarisatie en behandeling

Zelfbeschadiging inventarisatie en behandeling 1 Zelfbeschadiging inventarisatie en behandeling Over de eerste keer dat je jezelf beschadigde 1. ik deed het omdat ik het wilde en van plan was 2. het gebeurde toevallig/per ongeluk 3. leek gewoon te

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Ga zitten of liggen zodat je je hand op je buik kan leggen, ter hoogte van je navel.

Ga zitten of liggen zodat je je hand op je buik kan leggen, ter hoogte van je navel. DE TECHNIEKEN) Alle technieken doe je zittend of liggend. Liefst waar het stil of rustig is, of waar je je voor je gevoel even kunt terugtrekken uit gesprekken. Wanneer je je ogen kunt sluiten werkt het

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen KOPPen bij elkaar en schouders eronder Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen Mama, waarom huil je? Mama, ben je nu weer verdrietig? Papa, gaan we naar het zwembad? Waarom niet?

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Op zoek naar een leuke baan? WSD-Groep helpt je op weg!

Op zoek naar een leuke baan? WSD-Groep helpt je op weg! Op zoek naar een leuke baan? WSD-Groep helpt je op weg! leuk en zinvol werk passend bij wat jij kunt gezelligheid met collega s je eigen salaris verdienen Jo Arts, assistent-kok: Van thuis zitten word

Nadere informatie

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg Pasen met peuters en kleuters Beertje Jojo is weg Thema Maria is verdrietig, haar beste Vriend is er niet meer. Wat is Maria blij als ze Jezus weer ziet. Hij is opgestaan uit de dood! Wat heb je nodig?

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor ouders

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor ouders Hoe verwerk je een schokkende gebeurtenis? Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Gezinsdienst Liturgie Welkom en mededelingen Voorzang: - Gezang 132 - Opwekking 461 - Gezang 146 Stil gebed Votum / groet Zingen:

Nadere informatie

&Ons Tweede Thuis VOLWASSENEN

&Ons Tweede Thuis VOLWASSENEN &Ons Tweede Thuis VOLWASSENEN & & VOLWASSENEN Ondersteuning voor mensen met een beperking Heb je een beperking of heeft je zoon of dochter een beperking? Dan is wat ondersteuning soms erg welkom. Ons Tweede

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie

In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie In 5 stappen naar meer vrijheid én verbinding in je relatie Hallo! Je houdt van je partner. Jullie zijn al geruime tijd samen en hebben misschien samen kinderen. Jullie leiden een druk bestaan en tijd

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Maatschappelijk werk (alweer)

Maatschappelijk werk (alweer) Maatschappelijk werk (alweer) Na mijn tweede miskraam heb ik toch weer besloten om het er op te wagen naar maatschappelijk werk te gaan. Ik vond de stap echt wel heel zwaar, want ik hou er niet zo van.

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 9. 1. Ik haat de dood 11 Overdenking bij 1 Korintiërs 15: 1-7 42

Inhoud. Woord vooraf 9. 1. Ik haat de dood 11 Overdenking bij 1 Korintiërs 15: 1-7 42 Inhoud Woord vooraf 9 1. Ik haat de dood 11 Overdenking bij 1 Korintiërs 15: 1-7 42 2. Papa, ik ben bang dat jij ook dood gaat 44 Overdenking over 1 Korintiërs 15: 35-49 78 3. Ik ben mijzelf niet meer

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN

ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN ONDERNEMEN IS VOOR HELDEN EXCLUSIEF PROGRAMMA OVERZICHT 2016 LEF IN ACTIE Ontdek waarom het zo moeilijk is je hart te volgen en heb het lef dit toch te doen! De achtergrond van het programma Jij weet dat

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Ik ben BANG. oefenboekje om te leren omgaan met angst. Steef Oskarsson. Copyright Steef Oskarsson

Ik ben BANG. oefenboekje om te leren omgaan met angst. Steef Oskarsson. Copyright Steef Oskarsson Ik ben BANG oefenboekje om te leren omgaan met angst Steef Oskarsson Bang Bang is een emotie. Net als blij, bedroefd en boos. Iedereen is wel eens bang. Sommige mensen zijn vaak bang, sommigen niet. Iedereen

Nadere informatie

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het.

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. ONTMOET HUMANITAS Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. Zonder uitzondering. Lukt het je niet alleen,

Nadere informatie

De moeilijkste verkoop in je leven, is het verkopen van jezelf aan jezelf.

De moeilijkste verkoop in je leven, is het verkopen van jezelf aan jezelf. De moeilijkste verkoop in je leven, is het verkopen van jezelf aan jezelf. Verkopen staat gelijk aan inkomen Iedere dag ben je bezig met verkopen je verkoopt aan; jezelf familieleden je omgeving je partner

Nadere informatie

Training: Mindfulness. 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training

Training: Mindfulness. 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training Training: Mindfulness 22 september 2015 NOG 1 PLEK! 23 september 2015 NOG PLEK! 1 december 2015 start extra training Waarom? Leven in deze hectische tijd vraagt veel van ons dat maakt dat we ons vaak uitgeput

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Oud worden en sterven met de oorlog

Oud worden en sterven met de oorlog Oud worden en sterven met de oorlog Mede mogelijk gemaakt door de Stichting 1940-1945 1 Oud worden en sterven met de oorlog Over wie gaat het Schokkende gebeurtenissen Kenmerken en stressreacties Verwerking

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Gezinspsychiatrie in Beilen

Gezinspsychiatrie in Beilen informatie voor kinderen Gezinspsychiatrie in Beilen Dagbehandeling, kliniek en centrum voor gezinshereniging www.ggzdrenthe.nl Met het hele gezin in behandeling Jouw gezin komt misschien in behandeling

Nadere informatie

Om een of andere reden zijn ze daar allebei heel tevreden

Om een of andere reden zijn ze daar allebei heel tevreden Tweelingen Anna en Thijs wonen in de Verlegenstraat. Zo heet hun straat niet echt. Ze is vernoemd naar een Franse schilder. Fer. Léger staat er op het straatnaambordje. Maar als je de naam hardop uitspreekt

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Prikkelmijders+en+Prikkelzoekers+

Prikkelmijders+en+Prikkelzoekers+ Prikkelmijders+en+Prikkelzoekers+ Vandaag heb je kennis gemaakt met Daan en Sterre. Als Daan te veel prikkels krijgt dan sluit hij zich af. Hij krijgt op dat moment zoveel prikkels binnen dat hij even

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE Uitkomst onderzoek We geven in dit verslag een aantal samenvattende uitkomsten weer van het onderzoek onder de deelnemers die in de periode 2012-2015 hebben deelgenomen aan de zesdaagse Zelfrealisatie.

Nadere informatie

Scheiding privé en werk

Scheiding privé en werk Scheiding privé en werk We leven in een tijd waarin werk en privé steeds meer door elkaar lijken te lopen. Veel mensen zijn ook in hun vrije tijd bereikbaar voor hun baas. De andere kant van de medaille

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie