Next Fashion - een jaar later stand van zaken januari 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Next Fashion - een jaar later stand van zaken januari 2013"

Transcriptie

1 Next Fashion - een jaar later stand van zaken januari 2013 Redactieteam CLICK NextFashion Auteur: Monique Roso Januari 2013

2 Inhoudsopgave Managementsamenvatting 3 1. Inleiding 6 2. De innovatieagenda voor de fashion industry: een breed gedeelde urgentie 7 3. Uitwerking van de innovatieagenda: innovatietrajecten in de praktijk 9 4. Human capital: creativiteit leren toepassen buiten de creatieve cocon Aanbevelingen voor 2013 en verder 15 Bijlage 1: Casestudies 17 Bijlage 2: Onderzoeksvoorstellen gepresenteerd tijdens bijeenkomst 11 januari Bijlage 3: Deelnemers 22 2

3 Managementsamenvatting De urgentie van innovatie en participatie in nieuwe ontwikkelingen wordt in het modeveld breed gedeeld. In januari 2013 organiseerde CLICK NEXTFASHION een bijeenkomst met het redactieteam (het netwerk van sleutelfiguren uit de driehoek ondernemers, onderzoek, overheid). De bijeenkomst was vooral bedoeld de ervaringen met de uitwerking van de eigen innovatieagenda in onderzoeksvoorstellen te delen en te bediscussiëren, om vast te kunnen stellen of en zo ja waar er knelpunten liggen. Uit de ervaringen van deelnemers kwamen drie thema's bovendrijven die een belemmering vormen voor innovatieprojecten in de modesector en in de creatieve industrie in den brede. A. Gebrek aan ervaring met samenwerking tussen bedrijf en wetenschap 1. Verschil in tempo en doorlooptijd Bedrijven hebben wel behoefte aan onderzoek maar kunnen niet twee jaar (laat staan een PhD- periode van vier jaar) wachten totdat een kennisinstelling onderzoek heeft afgerond en conclusies heeft gepubliceerd. Er is behoefte aan resultaatgericht, snel toepasbaar onderzoek. Dit geldt des te sterker voor innovatievraagstukken rondom digitalisering: de ontwikkelingen in ICT(toepassingen) gaan zo snel, dat de onderzoeksstructuren zoals die worden aangeboden, niet aansluiten op de vraag van het bedrijfsleven. Om de obstakels heen werken: fasering van onderzoek Een aantal onderzoeksvoorstellen lost dit verschil in fasering op door een differentiatie van werkpakketten. De resultaten van kortlopende, toegepaste onderzoeken vormen daarbij de input voor het langlopende, reflectieve onderzoek maar zijn ook zelfstandig bruikbaar. Dit leidt tot een groter wetenschappelijk, maatschappelijk en economisch rendement van kennis. 2. Onervarenheid in formuleren van onderzoeksvragen Zowel onderzoekers als bedrijven vinden het moeilijk om gezamenlijk goede onderzoeksvragen te formuleren. Uit de ervaringen binnen CLICK NEXTFASHION blijkt dat er wel een behoefte is aan onderzoek, en dat het aanbod vanuit de kennisinstellingen er eveneens ligt om deze vragen te faciliteren, toch vindt dat elkaar niet vanzelf. Er is echter tot nog toe geen instelling of organisatie voor het structureren van vraag naar kennis noch van aanbod van kennis. Het ligt dan voor de hand om deze taak te beleggen bij CLICKNL als coördinatieorgaan. B. Gebrek aan samenwerking tussen kennissystemen 1. Aansluiting tussen HBO- en wetenschappelijk onderzoek De kennissystemen van de verschillende kennispartners verschillen op essentiële punten. Het ontbreken van een koppeling tussen wetenschappelijke onderzoeksgelden (NWO) en HBO- onderzoeksgelden (SIA/RAAK) belemmert de aansluiting tussen de kennissystemen eveneens. 3

4 Om de obstakels heen werken: andere financiële bronnen Een aantal onderzoeken wordt buiten het topsectorenbeleid om ingediend. Deze U- bochtconstructies lossen echter het vraagstuk van de ongekoppelde onderzoeksfinanciering voor HBO en wetenschap nog niet op. Ook de wijze waarop de bijdragen van private partijen (in- cash én in- kind) meewegen in de projectfinanciering, moet verder worden uitgewerkt. Mogelijk dat het onderbrengen van SIA/RAAK bij NWO en de mogelijke openstelling van STW voor design research hierbij gaat helpen. 2. Aansluiting tussen wetenschappelijke disciplines onderling Bedrijven hebben vaak een onderzoeksbehoefte die multidisciplinair moet worden aangevlogen. Binnen universiteiten vergt het tijd én flexibiliteit om onderzoeksvragen en onderzoeksmethodes uit verschillende disciplines en verschillende faculteiten op elkaar af te stemmen. Onderzoekers die de noodzaak van een multidisciplinaire benadering onderkennen, zetten hierin wel belangrijke stappen. Om de obstakels heen werken: voortbouwen op grensoverschrijdende ervaring elders Het aantal samenwerkingsverbanden tussen design en technologie groeit. Daarbij wordt voortgebouwd op het pionieren en verbinden van mode en technologie door met name hogescholen en TNO. Academische onderzoekers tasten de grenzen af van wat binnen de formats en conventies van wetenschappelijke onderzoeksvoorstellen mogelijk en haalbaar is. Hun bijdrage aan vernieuwing van het academische kennissysteem zou door CLICKNL en NWO moeten worden erkend, beloond en versterkt. C. Positie van (groepen) stakeholders binnen een onderzoeksproject 1. Conflicterende belangen van stakeholders Kennis en sleuteltechnologieën vormen strategische assets die bedrijven niet via onderzoek delen met concurrenten. (Creatieve) bedrijven willen dat de investeringen in onderzoek via exploitatie van intellectueel eigendom ook naar hen terugvloeien. Dat vraagt om een verkenning van nieuwe businessmodellen waarin research en development volledig zijn geïntegreerd. Dit zou moeten worden opgepakt door CLICK NEXTFASHION, CLICK CINeXt, Amfi, TNO, Het Nieuwe Instituut (opvolger van Premsela) en het virtueel platform. 2. Scope van stakeholders Sommige grote, lokale stakeholders willen niet investeren in een lokaal innovatiesysteem omdat ze een mondiale scope hebben. In deze gevallen is sprake van een mismatch tussen enerzijds het 'grote' innovatiesysteem met grootschalige en kapitaalkrachtige spelers die mondiaal kennis koppelen en anderzijds een lokaal innovatiesysteem dat (nog) geen kennis levert op wereldniveau. 3. Schaal van stakeholders Door hun schaalgrootte en hun mondiale inkoopkracht (ook van kennis) kunnen grote (mode)bedrijven hun eigen kennissysteem ontwikkelen. Wetenschappelijke instellingen 4

5 maken hier vaak onderdeel van uit, met name op technologisch vlak. Voor kleine bedrijven kunnen shared research facilities een oplossing vormen. Aanbevelingen Maatwerk in instrumentarium voor het innovatieve kleinbedrijf Instrumenten die in andere topsectoren werken, zijn niet noodzakelijkerwijze bruikbaar in de topsector creatieve industrie. De kleinschaligheid van de bedrijven, de onervarenheid met het benutten van onderzoek en valorisatie, de spanning tussen kort- en langlopend onderzoek vragen om instrumenten die aansluiten bij schaal en doorlooptijden. Voor de creatieve industrie zijn daarom innovatievouchers, IPC's (innovatieprestatiecontracten voor consortia) en netwerkactiviteiten (die de basis vormen voor deze beide subsidieinstrumenten) het belangrijkste. Monitoring van multidisciplinaire onderzoeksprojecten Om duurzaam private investeringen in R&D los te maken, zullen publieke en private kennis- en innovatiesystemen moeten veranderen. Binnen CLICK NEXTFASHION zijn er onderzoekers die de grenzen opzoeken en oprekken van het academische kennissysteem. Wanneer deze onderzoeksvoorstellen worden gehonoreerd, zouden niet alleen de resultaten van het onderzoek moeten worden gemonitord, maar ook de resultaten van het samenwerkingsproces en de (institutionele) effecten ervan in de 'moederorganisaties'. Dit lijkt een relevante onderzoeksopdracht voor NWO, TNO, Rathenau Instituut en/of vakgroepen Innovatiewetenschappen met resultaten die van belang zijn voor de gehele Nederlandse economie en die ook bijdragen aan evidence- based beleid. Benut dynamiek, exploratievermogen en nieuwsgierigheid binnen de modesector Er is sprake van openheid en nieuwsgierigheid naar elkaar: wat hebben publieke partijen te bieden, welke vragen leven bij bedrijven? Er is het wederzijds besef dat kennisinstellingen en bedrijven iets aan elkaar hebben, al moet dat soms nog expliciet gemaakt worden. Daarenboven is er de bereidheid en het talent om met flexibele oplossingen te komen: als het niet linksom kan, dan rechtsom. Ook worden de bestaande mogelijkheden van de eigen kennissystemen benut: de instelling van lectoraten, oprichting van nieuwe opleidingen, en kennisuitwisseling en ontmoetingen op seminars, conferenties en tijdens fashion events. Proeftuin De fashion industry is een schoolvoorbeeld van een sector waar de behoefte aan innovatie groot is en waar alle belemmeringen voor een goed werkend innovatiesysteem aanwezig zijn: slecht georganiseerd kleinbedrijf, grootbedrijf dat kennis beschouwt als main strategic asset en niet wil delen, weinig ervaring in vraagarticulatie die aansluit bij kennisinstellingen, verkokerde academische systemen. Het vormt daarmee de ideale proeftuin, juist omdat tegenover deze belemmeringen de expliciete wens staat tot verbetering van het systeem. Het kernteam van NEXTFASHION (Matthijs Crietee, Lucie Huiskens, José Teunissen) zal knelpunten en aanbevelingen inbrengen bij CLICKNL, in de ontwikkeling van de routekaart (geagendeerd voor 2013) en in de activiteiten op het gebied van aanvraag en ondersteuning van concrete projecten. 5

6 Next Fashion - een jaar later stand van zaken januari : Inleiding Hoewel de economische crisis een gevoelige tik heeft uitgedeeld aan fashion retailers, blijft mode onlosmakelijk verbonden aan onze dagelijkse leefwereld. De structurele groei in de BRIC- landen (Brazilië, Rusland, India, China), de TIMPS- landen (Turkije, Indonesië, Mexico, Polen, Zuid- Korea) maar ook de opkomst van een middenklasse in Afrika leiden tot verschuiving van het groeipotentieel van de westerse landen naar andere hot spots in de wereld. De Nederlandse kledingbranche daarentegen wordt hard getroffen door het lage consumentenvertrouwen. De jongste cijfers van het CBS laten zien dat in november 2012 de omzet in de bovenkledingwinkels 6% lager lag dan een jaar eerder. Ook de textielsupermarkten zagen hun omzet dalen (- 1,4%), en export en import van kleding en textiel vertonen een dalende trend. Reden te meer om te investeren in innovatie in het systeem van mode, zoals in het afgelopen jaar geformuleerd door CLICK NEXTFASHION. Niet alleen lijdt de mode- en textielsector onder de conjunctuur, ze heeft ook te maken met een aantal structurele ontwikkelingen die nopen tot vernieuwing. Deze ontwikkelingen hebben ook een vertaling gekregen als 'grand challenges' in het Europese beleid. Op die manier haakt de innovatieopgave voor de fashion industry aan bij de Europese innovatieagenda. 1. grondstoffenschaarste De impact van dit vraagstuk is groot voor alle fasen van de productie- en distributieketen van de mode. Er zijn drie oplossingsrichtingen: zoeken naar meer grondstoffen, zoeken naar alternatieve grondstoffen en vermindering van verbruik van grondstoffen, water en energie. Dat is niet alleen in het eigen belang om productie- en onderhoudskosten laag te houden, maar kan ook als voorbeeld dienen voor andere consumentengoederen met een hoge omloopsnelheid. Het verduurzamen van productie en distributie is een sleutelfactor in de innovatie van mode en kleding. 2. globalisering De wereldmarkt voor mode, textiel en kleding zal blijven groeien naar meer dan 20 miljard euro in De welvaartsgroei in opkomende economieën in Azië, Latijns- Amerika en Afrika speelt daarin een belangrijke rol. Lageloonlanden in Azië zullen naar verwachting circa driekwart van de wereldproductie voor hun rekening nemen. Zuid- en Oost- Europese productielanden zullen specialiseren in snelle en hoogwaardige productie voor Europese markten. Hierin spelen grote modebedrijven een doorslaggevende rol (het 'grote' innovatiesysteem). 3. groeiende regionale focus Als gevolg van globalisering is er tevens een tendens te zien naar lokale verankering via herwaardering van ambachtelijk en lokale identiteit. Het zijn vooral de kleinere modebedrijven die in deze niche acteren (het 'kleine' innovatiesysteem). In combinatie met 6

7 investeringen in creatieve branding van een stedelijke omgeving (Arnhem, Amsterdam, Berlijn, Antwerpen) levert dit een duidelijk economisch potentieel. 4. digitalisering ICT wordt toegepast in ontwerp, productie en logistiek. Maar dat is niet het enige. Social media geven consumenten meer invloed op het productaanbod en trends. Winkelen via internet is van fundamentele invloed op businessmodellen, distributie en merkbeleving. 5. gezondheid en veiligheid Technologische innovatie speelt zich tot nu toe vooral af bij industrieel en technisch textiel. Verwerking van sensoren en communicatiesystemen in kleding kunnen bijdragen aan welzijn en gezondheid van de drager en geven een extra dimensie aan mode en kleding als identiteitsdrager. Maar niet alleen de gezondheid, ook de where- abouts kunnen daarmee worden gevolgd. Dat levert een ethisch vraagstuk op, terwijl ook de klassieke betekenis en waarde van mode als drager van identiteit wordt uitgedaagd. 2: De innovatieagenda voor de fashion industry: een breed gedeelde urgentie Deze ontwikkelingen maken duidelijk dat het bestaande modesysteem en daarmee de mode- en textielindustrie op een keerpunt staan. De urgentie van innovatie en participatie in nieuwe ontwikkelingen wordt in het veld breed gedeeld, zoals bleek in het proces van totstandkoming van de innovatieagenda voor CLICK NEXTFASHION. Omdat de modesector bestaat uit grote en kleine spelers, is er geen 'one- size- fits- all'- innovatiestrategie. Ieder innovatieproject vraagt maatwerk. In december 2011 presenteerde het innovatienetwerk NEXTFASHION, als onderdeel van de topsector creatieve industrie en het overkoepelende innovatienetwerk CLICKNL, haar innovatieagenda Daarin staan een aantal thema's centraal: 1. de veranderende culturele, economische en maatschappelijke waarde van mode Mode is tot nu toe vooral beschouwd als drager van een individuele en sociale identiteit. De tegengestelde bewegingen van enerzijds snellere mode op mondiale schaal en anderzijds een herwaardering van ambacht en lokale identiteit roepen nieuwe vragen op over de ontwikkeling van de sociaal- culturele en daarmee de economische waarde van mode. Deze vragen doen een beroep op zowel geesteswetenschappelijke als sociaal- wetenschappelijke onderzoeksdisciplines (waaronder ook psychologie, economie en management). Een koppeling vanuit CLICK NEXTFASHION naar CLICK/Cultural Heritage ligt voor de hand. 2. mode en technologie Binnen dit thema worden technologie, creativiteit en cultuur met elkaar verbonden. Het vormt een uitdaging door de noodzakelijke combinatie van het 'grote' innovatiesysteem (grote bedrijven die bijvoorbeeld kunnen investeren in nieuwe materialen en productietechnieken) en het 'kleine' innovatiesysteem (de vaak kleinschalige, zelfstandig 7

8 opererende creatieve en culturele ondernemers). Betrokkenheid van het 'grote' innovatiesysteem maakt het daarnaast mogelijk om pilots op te schalen. Mediatechnologie en 3D modelleren openen nieuwe mogelijkheden voor productie (maatwerk, kleine oplages), consumptie (directe invloed van de klant) en businessmodelling (van groot- naar kleinschalig). Innovatie binnen dit domein strekt zich als vanzelf uit naar de topsector high tech systems & materials, net als koppelingen met CLICK CI NeXt (businessmodelling) en CLICK Media & ICT. 3. mode en duurzaamheid Het accent in dit domein ligt op verduurzaming van de levenscyclus van mode en textiel, hetgeen aansluit bij een van de 'grand challenges' uit de Europese agenda. Kansen liggen er in opschaling van lopend en voltooid onderzoek naar nieuwe, duurzame (biobased) materialen maar ook naar technologieën voor recycling. Ook hier is het van belang om het 'grote' innovatiesysteem aan te haken bij pilots en daarmee bij kansen voor opschaling. In dit domein ligt potentiële verbindingen met de topsectoren high tech systems & materials maar ook Chemie (biopolymeren). 4. vernieuwing van het innovatiesysteem in de mode Omdat binnen de modesector zowel kleinschalige ondernemers als grote bedrijven opereren, zijn de innovatievraagstukken voor beide partijen anders. Er is geen 'one size fits all'- innovatiestrategie. Innoveren in de modesector vraagt flexibiliteit: aanpassing aan de (snelle) doorlooptijd van projecten voor bedrijven, benutting van toegepast onderzoek als input voor reflectief onderzoek. Ook is de rol van de consument een drijvende kracht achter vernieuwing (van 'gouden driehoek' naar 'gouden vierhoek'). Lokale voordelen (imago, ateliers, labs en productielocaties) kunnen een stimulans vormen. De ervaringen die binnen dit domein worden opgedaan, zijn relevant voor alle creatieve disciplines maar zeker ook voor andere economische (top)sectoren waar grote en kleine bedrijven een eigen rol in innovatieprocessen spelen. Naast deze innovatiethema's binnen CLICK NEXTFASHION is een human capital- agenda opgesteld voor de creatieve industrie in den brede (januari 2012). Grote economische en maatschappelijke uitdagingen vragen om slimme en creatieve oplossingen van creatief, jong talent. Bij deze ambitie hoort een naadloze verbinding tussen bedrijfsleven en kennis- en onderwijsinstellingen. Versterking van deze aansluiting is noodzakelijk om de ambitie van de creatieve industrie te realiseren. Hierin zijn vier leidende thema's benoemd: - onderwijs over ondernemerschap - vraag naar en aanbod van talent op elkaar afstemmen - permanente educatie ook na het afstuderen - internationalisering: meer naar het buitenland en meer open voor buitenlands talent. De in 2011 opgestelde innovatieagenda vormt de basis voor kort- en langlopende onderzoeksprojecten die mede worden gefinancierd uit het budget voor het topsectorenbeleid dat via geoormerkte NWO- en TNO- gelden beschikbaar komt. Voor toekenning van deze budgetten is matching met gelden uit het bedrijfsleven een vereiste. 8

9 Kennisinstellingen, onderwijs en bedrijfsleven hebben hiervoor van juli tot medio oktober 2012 gezamenlijk onderzoeksvoorstellen kunnen indienen. Daarnaast zijn er andere initiatieven die de kennisinfrastructuur in en rond de modeindustrie versterken, zoals de instelling van lectoraten, oprichting van nieuwe opleidingen, en kennisuitwisseling en ontmoetingen op seminars, conferenties en tijdens fashion events. 3: Uitwerking van de innovatieagenda: innovatietrajecten in de praktijk Het topsectorenbeleid wordt gemonitord door onder meer het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Planbureau voor de Leefomgeving. Zij brengen de startsituatie en de (ruimtelijk- )economische ontwikkeling van de topsectoren in kaart 1. Er verschijnen echter ook andere studies, zoals die van het Rathenau Instituut dat wetenschapssystemen analyseert. Dit publiceerde eind 2012 een studie naar de verschillen tussen de topsectoren waar het gaat om verhouding tussen groot- en kleinbedrijf, mate van organisatie (van bedrijfsleven en gerelateerde wetenschapsvelden) en ervaring in publiek- private samenwerking. Deze factoren zijn van invloed op de bijdragen vanuit bedrijven aan de TKI's, de topconsortia voor kennis en innovatie waarin bedrijven en kennisinstellingen hun innovatieagenda binnen het topsectorenbeleid realiseren. In onderstaande figuur zijn de negen door het ministerie van Economische Zaken aangewezen topsectoren ingedeeld al naar gelang hun ervaring in publiek- private samenwerking in onderzoek (horizontale as), de aanwezigheid van grootbedrijven (verticale as) en de mate van organisatie van de sector (grootte van de bollen). De creatieve industrie wordt gedomineerd door het kleinbedrijf (waardoor private bijdragen voor onderzoek moeilijk te organiseren zijn), en heeft weinig ervaring in publiek- private samenwerking (waardoor eerst moet worden geïnvesteerd in verkenningen en vertrouwen). De creatieve industrie heeft als gevolg hiervan nog een relatief lage private bijdrage geleverd aan de innovatiecontracten. Volgens de onderzoekers heeft CLICKNL, als TKI voor de creatieve industrie, daarom als eerste opgave om de sector te laten kennismaken met samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen. 1 zie: Monitor Topsectoren (CBS 2012), De internationale positie van topsectoren (PBL 2012) en De ratio van ruimtelijk- economisch topsectorenbeleid (PBL 2012) 9

10 4.1. Topsectoren in vier groepen Figuur 3 toont drie van de sectorkenmerken die we in het vorige hoofdstuk hebben besproken: PPServaring, aandeel grootbedrijf en organisatiegraad van de sector. Bron: Van der Toren et al 2012 Figuur 3 Topsectoren in vier groepen. Op de horizontale as is de ervaring met PPS weergegeven, oplopend van links naar In januari 2013 organiseerde CLICK NEXTFASHION een bijeenkomst om de ervaringen met de uitwerking van de eigen innovatieagenda te delen en te bediscussiëren. De deelnemers aan van deze sector. bijeenkomst De kleuren hebben geven ervaring de relatieve met private het bijdrage ontwikkelen weer (zie en inzet). uitvoeren van onderzoeksprojecten met universiteiten, hogescholen en bedrijven, met private kennisinstellingen en brancheorganisaties, met 'grassroots' innovatie startend tijdens de Denim Diners op de beursvloer van Bread & Butter, en met grootschalig onderzoek in de geesteswetenschappen en technologie. rechts. Op de verticale as is het aandeel grootbedrijf weergegeven. De grootte van de bollen representeert de organisatiegraad Uit de ervaringen van deelnemers kwamen drie thema's bovendrijven die een belemmering vormen voor innovatieprojecten in de modesector en in de creatieve industrie in den brede. Enerzijds zijn veel belemmeringen terug te voeren op onervarenheid in samenwerking tussen publieke en private partijen. Anderzijds legde bijvoorbeeld de totstandkoming van proposals in het kader van de NWO- call voor de creatieve industrie ook structurele zwakheden in innovatiesystemen bloot. A. Gebrek aan ervaring met samenwerking tussen bedrijf en wetenschap De onervarenheid van bedrijven met wetenschappelijk onderzoek is groot. Dat levert op twee deelthema's strubbelingen. 1. Verschil in tempo en doorlooptijd Bedrijven hebben wel behoefte aan onderzoek; niet voor niets vragen ze hun toeleveranciers voortdurend om oplossingen, nieuwe processen of technologieën. De druk 10

11 waaronder bedrijven deze oplossingen in handen willen hebben, is echter in de modesector zeer groot: de internationale concurrentie is hevig en bedrijven kunnen niet twee jaar (laat staan een PhD- periode van vier jaar) wachten totdat een kennisinstelling onderzoek heeft afgerond en conclusies heeft gepubliceerd. Er is behoefte aan resultaatgericht, snel toepasbaar onderzoek. Dit geldt des te sterker voor innovatievraagstukken rondom digitalisering van de modeketen: de ontwikkelingen in ICT(toepassingen) gaan zo snel, dat de onderzoeksstructuren zoals die worden aangeboden, ongeschikt zijn om aan te sluiten op de vraag van het bedrijfsleven. Lineaire valorisatie vanuit 'kennis- op- de- plank' is bij zo'n sterke dynamiek nutteloos. Om de obstakels heen werken: fasering van onderzoek Een aantal, in het kader van de NWO- call voor creatieve industrie, ingediende projecten lost dit verschil in fasering op door een differentiatie van werkpakketten. De resultaten van kortlopende, toegepaste onderzoeken vormen daarbij de input voor het langlopende, reflectieve onderzoek maar zijn daarnaast (voor betrokken bedrijven) ook zelfstandig bruikbaar. Dit leidt tot een groter wetenschappelijk, maatschappelijk en economisch rendement van kennis. 2. Onervarenheid in formuleren van onderzoeksvragen Zowel onderzoekers als bedrijven vinden het moeilijk om gezamenlijk goede onderzoeksvragen te formuleren. De meerwaarde van wetenschappelijk onderzoek is voor bedrijven niet altijd duidelijk. Onderzoekers zijn weinig bekend met de werkwijze van bedrijven: probleemgedreven, oplossingsgericht, korte slagen. Bedrijven zijn nauwelijks thuis in academische kennissystemen: startend vanuit verkenning van bestaande kennis wereldwijd, gericht op analyse en reflectie, uitmondend in onderzoek in onverkende niches of vooruitlopend op toekomstige vragen. Uit de ervaringen binnen CLICK NEXTFASHION wordt duidelijk dat er wel een behoefte is aan onderzoek, en dat het aanbod vanuit de kennisinstellingen er eveneens ligt om deze vragen te faciliteren. Er is echter tot nog toe geen instelling of organisatie actief die de vraag naar kennis structureert, noch het aanbod van kennis. Daardoor ontbreekt het overzicht, worden vragen op verschillende plaatsen neergelegd, wordt niet gestructureerd wereldwijd en multidisciplinair het kennisaanbod geïnventariseerd. Gelet op de conclusie van het Rathenau Instituut dat het kennissysteem voor de creatieve industrie nog in ontwikkeling is, is het denkbaar dat deze vraag geldt voor meerdere creatieve disciplines. Het ligt dan voor de hand om deze taak te beleggen bij CLICKNL als coördinatieorgaan. B. Gebrek aan samenwerking tussen kennissystemen 1. Aansluiting tussen HBO- en wetenschappelijk onderzoek De kennissystemen van de verschillende kennispartners verschillen op essentiële punten. Bij creatieve opleidingen (het kunstvakonderwijs) is de kennis vaak impliciet en ontstaat deze door ontwerpend onderzoek. Bij HBO- opleidingen gaat het om kunde (vaardigheden), en bij wetenschap om gecodificeerde en vastgelegde (want gepubliceerde) kennis. Idealiter vullen deze kennissystemen elkaar aan, maar in de praktijk is dat nog niet altijd het geval. Het ontbreken van een koppeling tussen wetenschappelijke onderzoeksgelden (NWO) en HBO- 11

12 onderzoeksgelden (SIA/RAAK) belemmert de aansluiting tussen de kennissystemen eveneens. Om de obstakels heen werken: andere financiële bronnen Er zijn onderzoeken die zich weinig gelegen laten liggen aan deze gebrekkige aansluiting tussen HBO- en wetenschappelijk onderzoek. Zo wordt het onderzoek Virtuele verwachting, fysieke beleving (Saxion, Hogeschool Utrecht en ArtEZ, ondersteund door een consortium van retail- en technologiebedrijven, private kennisinstellingen en brancheorganisaties) volledig gefinancierd uit SIA/RAAK, en is zelfs een toeslag ontvangen van Andere onderzoeksvoorstellen worden niet via de NWO- call ingediend maar bijvoorbeeld via Europese onderzoeksprogramma's (verduurzaming productieprocessen). Ook zijn er onderzoeksprojecten die zich weten te verzekeren van omvangrijke cash bijdragen van een of meerdere commerciële partner(s). Deze U- bochtconstructies lossen echter het vraagstuk van de ongekoppelde onderzoeksfinanciering voor HBO en wetenschap nog niet op. Dit overleg zal door onder meer door de NWO moeten worden opgepakt. Ook de wijze waarop de bijdragen van private partijen (in- cash én in- kind) meewegen in de projectfinanciering, moet verder worden uitgewerkt. Nu tellen in- kind bijdragen nog niet mee om in aanmerking te komen voor de TKI- toeslag (het beloningssysteem van het ministerie voor private cofinanciering); kleine bedrijven (en veel bedrijven in de creatieve sector zijn nu eenmaal klein) hebben geen andere inleg beschikbaar dan in- kind bijdragen. De bereidwilligheid om actief te participeren in innovatieprojecten, zij het in een andere vorm dan cash, zou wel degelijk moeten worden beloond. 2. Aansluiting tussen wetenschappelijke disciplines onderling Bedrijven hebben vaak een onderzoeksbehoefte die multidisciplinair moet worden aangevlogen. Dat botst soms nog met de van oudsher monodisciplinaire benadering van universiteiten en hun faculteiten. Binnen universiteiten vergt het tijd én flexibiliteit om onderzoeksvragen met bijvoorbeeld zowel een geesteswetenschappelijke als een sociaal- wetenschappelijke kant te vertalen naar een gezamenlijk onderzoeksvoorstel en onderzoeksmethoden op elkaar af te stemmen. Onderzoekers die de noodzaak van een multidisciplinaire benadering onderkennen, zetten zich hier wel actief voor in. Het Rathenau Instituut constateert in zijn eerder genoemde analyse van de coördinatie van de topsectoren dat de organisatiegraad van de wetenschapsgebieden rondom de creatieve industrie laag is (Van der Toren ea 2012, p. 48). Er zijn twee coördinatieorganen actief: ICT- Regie en NWO/Geesteswetenschappen, die volgens het onderzoek slechts delen van de creatieve industrie dekken. De multidisciplinaire onderzoeksbehoefte vanuit de sector vraagt om een breder samengesteld coördinatieorgaan. Dit zou ook crossovers naar andere topsectoren gemakkelijker maken, om zo gezamenlijke onderzoeksprogramma's te formuleren. De innovatievraagstukken (verduurzaming, digitalisering) vragen om die verbreding en gezamenlijkheid. Dit vraagt bijvoorbeeld om tandems van creatieve industrie + high tech systems & materials en van creatieve industrie + chemie. De noodzaak van een multidisciplinaire benadering is voor innovatie in de modesector een 'no- brainer'. Voor innovatie in de modeketen - van denim tot duurzaamheid, van 'wearables' tot wol- upcycling- is gecombineerde kennis nodig van design, management, productie, technologie en distributie. Die complexiteit maakt mode enerzijds voor academici een lastig onderzoeksthema: beperken tot één aspect is moeilijk. Anderzijds wordt mode nog sterk 12

13 geassocieerd met 'low culture' waaraan geen academische eer valt te behalen. Dit accent op de culturele betekenis van mode en daarmee de relatie met geesteswetenschappen vormt een drempel voor een adequate aansluiting op sociaal- wetenschappelijke onderzoeksdisciplines. Om de obstakels heen werken: voortbouwen op grensoverschrijdende ervaring elders De aansluiting met technologische onderzoeksdisciplines lijkt te verbeteren: het aantal samenwerkingsverbanden tussen design en technologie (nieuwe materialen, opschaling van recyclingtechnologie, opschaling van toepassing van technologie in textiel en kleding) groeit. Daarbij wordt voortgebouwd op het pionieren en verbinden van mode en technologie door met name hogescholen (ArtEZ, Saxion, AMFI) en TNO. De ervaring die zij hebben opgedaan, draagt bij aan de vorming van nieuwe samenwerkingsverbanden. Daarbij tasten onderzoekers die waarde zien in het verbinden van disciplines en opleidingen, wel de grenzen af van wat binnen de formats en conventies van academische onderzoeksvoorstellen mogelijk en haalbaar is. Op die manier dragen zij bij aan vernieuwing van het academische kennissysteem. Deze bijdrage aan vernieuwing van het kennissysteem zou door CLICKNL en NWO moeten worden erkend, beloond en versterkt. C. Positie van (groepen) stakeholders binnen een onderzoeksproject 1. Conflicterende belangen van stakeholders De oprichting van een Jean School (denim vakopleiding op MBO- niveau) in Amsterdam lukte snel met steun van de grote, in de hoofdstad gevestigde, denimproducenten zoals G- star, Hilfiger en Scotch & Soda. Zij zagen de opleiding als een investering in innovatie via de lijn van opleiding: de opleiding garandeert de instroom van jong talent dat de innovatie in bedrijven kan stimuleren. Dit was een voorbeeld van niet- concurrerende vorm van innovatie. Het bij elkaar brengen van ondernemers op meer strategische onderzoeksthema's zorgt voor ongemak omdat het direct raakt aan de concurrentiepositie van het individuele bedrijf: hoe wordt er omgegaan met mijn intellectueel eigendom, met de technologie waarin ik heb geïnvesteerd? Dergelijke vraagstukken zijn des te hardnekkiger als het gaat om sleuteltechnologieën, zoals ICT (platforms, apps, e- commerce tools, software): geen bedrijf wil dat er via onderzoek in die keuken kan worden gekeken. Innovatie ontstaat in deze situaties wel in een één- op- één- relatie tussen bedrijf en toeleverancier. Als ze dus al investeren in onderzoek, willen (creatieve) bedrijven dat de opbrengsten via exploitatie van intellectueel eigendom ook naar hen terugvloeien. Dat vraagt om een verkenning van nieuwe businessmodellen waarin research en development volledig zijn geïntegreerd. De uitvoering van een dergelijke verkenning zou moeten worden opgepakt door CLICK NEXTFASHION, CLICK CI NeXt, Amfi, TNO, Het Nieuwe Instituut (opvolger van Premsela) en het virtueel platform. 2. Scope van stakeholders De innovatieagenda CLICK NEXTFASHION wil gebruik maken van lokale assets om een lokaal innovatiesysteem voor mode en textiel te creëren. Sommige grote, lokale stakeholders echter blijken hiervoor geen belangstelling te hebben omdat ze een mondiale scope 13

14 hebben: investeren in een lokaal innovatiesysteem heeft voor hen weinig meerwaarde omdat zij hun kennis en human capital wereldwijd sourcen. In deze gevallen is sprake van een mismatch tussen enerzijds het 'grote' innovatiesysteem met grootschalige en kapitaalkrachtige spelers die mondiaal kennis koppelen en anderzijds een lokaal innovatiesysteem dat (nog) geen kennis levert op wereldniveau. 3. Schaal van stakeholders Door hun schaalgrootte en hun mondiale inkoopkracht (ook van kennis) kunnen grote (mode)bedrijven hun eigen kennissysteem ontwikkelen. Wetenschappelijke instellingen maken hier vaak onderdeel van uit, met name op technologisch vlak. Voor kleine bedrijven kunnen shared research facilities een oplossing vormen. Deze shared facilities kunnen in verschillende vormen verschijnen: - een jeans lab waar nieuwe technologieën kunnen worden getest voor bijvoorbeeld bleken. Een buitenlandse jeansproducent heeft zich hiertoe in Amsterdam al verbonden ; - startup bootcamps en accelerators voor training en coaching van jonge modeondernemers en netwerkvorming met ondersteunende business services. Rockstart Amsterdam heeft hiermee al ervaring, en vanuit de modesector is belangstelling om dit verder te verkennen; - fysieke locaties waar (combinaties van) creatieve bedrijven kunnen experimenteren met bijvoorbeeld de inrichting van de toekomstige winkelstraat. Overheden, ontwikkelaars en woningcorporaties zouden hiervoor kunnen samenwerken. Op deze manier wordt ook een brug geslagen tussen de creatieve sector en andere delen van de economie, in dit geval de vastgoedeconomie. CLICKNL zou zich kunnen inspannen voor investeringen in dergelijke trainings- en experimenteerfaciliteiten juist met het oog op de grote aantallen kleinschalige creatieve bedrijven (organisatie van de sector). De kansen om bruggen te slaan naar niet- creatieve sectoren vormt hiervoor een extra reden. 4: Human capital: creativiteit leren toepassen buiten de creatieve cocon De creatieve sector claimt een bijdrage te kunnen leveren aan het innovatief vermogen van andere sectoren, van de gehele economie en het maatschappelijk leven. Dat zou betekenen dat ze (gedeeltelijk) kan 'oplossen' in andere sectoren en op die manier van binnenuit aanjager kan zijn van nieuwe vormen van samenwerking, van businessmodellen en van leren. Creatieve professionals zouden dan moeten worden getraind in het leggen van relaties met andere sectoren, het begrijpen van de innovatievraag elders en het inzetten van hun creativiteit op die vraagstukken. Dat vraagt echter een dialoog tussen creatieve opleidingen en niet- creatieve sectoren. Zover is de creatieve sector nog niet: de dialoog tussen bedrijfsleven en opleidingen binnen de creatieve sector komt nu net op gang. De slechte scores van creatieve opleidingen op de realisatie van Centra voor innovatief vakmanschap (MBO- niveau) en Centres of Expertise (HBO- niveau) zijn een indicatie dat onderwijs, praktijkgericht onderzoek en bedrijfsleven elkaar in de creatieve sector nog nauwelijks weten te vinden. Inmiddels heeft ArtEZ in het kader van de profilering van onderwijs en onderzoek besloten om een Centre of Excellence op het vlak van fashion op te zetten. 14

15 Daarnaast heeft de creatieve sector nog geen goede uitgangspositie om het gesprek met andere sectoren aan te gaan. Te vaak ligt nog steeds de vraag op tafel wat ontwerpers toevoegen aan de economie. De sector kan haar toegevoegde waarde nog onvoldoende over het voetlicht krijgen. Dit is een issue dat verder moet worden opgepakt in de Human Capital Agenda van de topsector Creatieve Industrie. 5: Aanbevelingen voor 2013 en verder Maatwerk in instrumentarium voor het innovatieve kleinbedrijf De discussie over de subsidieinstrumenten die nodig en bruikbaar zijn in de topsectoren, loopt al geruime tijd. Er is door AgentschapNL, dat de uitvoering van het topsectorenbeleid coördineert, een werkgroep instrumentarium ingesteld. Al vanaf het begin is vanuit de topsector creatieve industrie aangegeven dat instrumenten die in andere topsectoren werken, niet noodzakelijkerwijze bruikbaar zijn in de topsector creatieve industrie. De kleinschaligheid van de bedrijven, de onervarenheid met het benutten van onderzoek en valorisatie, de spanning tussen kort- en langlopend onderzoek vragen om instrumenten die aansluiten bij schaal en doorlooptijden. Voor de creatieve industrie zijn daarom innovatievouchers, IPC's (innovatieprestatiecontracten voor consortia) en netwerkactiviteiten (die de basis vormen voor deze beide subsidieinstrumenten) het belangrijkste. In de werkgroep Instrumentarium zal dit daarom de inzet vanuit de creatieve industrie zijn. CLICK NEXTFASHION is gecharmeerd van de eenvoud van de aanvraagprocedures in de topsector logistiek: een A4'tje invullen is voldoende om een onderzoeksvoucher aan te vragen met een waarde van Monitoring van multidisciplinaire onderzoeksprojecten De ambitie van het topsectorenbeleid is een verhoging van de bijdragen van bedrijven aan research & development. Nederland presteert volgens de rankings van OESO en Eurostat ver beneden het gemiddelde waar het gaat om private R&D- uitgaven. Om die situatie duurzaam te veranderen, zullen publieke en private kennis- en innovatiesystemen moeten veranderen. Binnen CLICK NEXT FASHION zijn er onderzoekers die de grenzen opzoeken en oprekken van het academische kennissysteem. Zij zoeken samenwerking tussen HBO, WO en bedrijfsleven. Zij differentiëren in werkpakketten en komen zo op een creatieve manier tegemoet aan de onderzoeksbehoefte van diverse participanten. Wanneer deze onderzoeksvoorstellen worden gehonoreerd, zouden niet alleen de resultaten van het onderzoek moeten worden gemonitord, maar eigenlijk ook de resultaten van het samenwerkingsproces en de (institutionele) effecten ervan in de 'moederorganisaties'. Leidt een dergelijke vernieuwende aanpak tot een leereffect, tot duurzame veranderingen van het eigen kennissysteem, leidt het tot sectoroverschrijdende nieuwe kennissystemen? Pas dan kan eigenlijk daadwerkelijk worden gesproken van veranderingen in innovatie- en kennissystemen. Dit lijkt een relevante onderzoeksopdracht voor NWO, TNO, Rathenau Instituut en/of vakgroepen Innovatiewetenschappen met resultaten die van belang zijn voor de gehele Nederlandse economie en die ook bijdragen aan evidence- based beleid. 15

16 Benut dynamiek, exploratievermogen en nieuwsgierigheid binnen de modesector Het kennis en innovatienetwerk CLICK NEXT FASHION moet vooral doorgaan op de ingeslagen weg: doorgaan met elkaar ontmoeten, met het uitwisselen van kennis en informatie en met het gezamenlijk ontwikkelen van nieuwe vormen van samenwerking. Er is sprake van openheid en nieuwsgierigheid naar elkaar: wat hebben publieke partijen te bieden, welke vragen leven bij bedrijven? Er is het wederzijds besef dat kennisinstellingen en bedrijven wel degelijk iets aan elkaar hebben, ook al moet dat soms nog wel expliciet en duidelijk worden. Dat vormt een vruchtbare basis. Daarenboven is er de bereidheid en het talent om met flexibele oplossingen te komen: als het niet linksom kan, dan rechtsom. Tegelijkertijd worden de bestaande mogelijkheden binnen de eigen kennissystemen benut: de instelling van lectoraten, oprichting van nieuwe opleidingen, en kennisuitwisseling en ontmoetingen op seminars, conferenties en tijdens fashion events, zoals AFW en MOBA. Ook verwacht CLICK NEXTFASHION veel van het MKB- loket dat eerdaags gaat starten. Proeftuin De dynamiek in de mondiale fashion industry is groot, niet in de laatste plaats door de ICT (social media, softwaresystemen), nieuwe ontwerp- en productietechnieken (3D, customization), urgentie ten aanzien van verduurzaming en grondstoffen, en de steeds eigenwijzere consument (de vierde pijler onder open innovatie). Daarmee is de fashion industry een schoolvoorbeeld van een sector waar de behoefte aan innovatie groot is en waar alle belemmeringen voor een goed werkend innovatiesysteem aanwezig zijn: slecht georganiseerd kleinbedrijf, grootbedrijf dat kennis beschouwt als main strategic asset en niet wil delen, weinig ervaring in vraagarticulatie, verkokerde academische systemen. Het vormt daarmee de ideale proeftuin, juist omdat tegenover deze belemmeringen de wens staat tot verbetering van het systeem. Tot slot Wat nog gemist wordt is een goede invulling van onderzoek naar innovatie van businessmodellen binnen mode, ook op gebied van services (denk aan leading rol NL in forecasting, trend watching, fashion concepting, branding etc.). Hoe is dit verder uit te bouwen en te exporteren. Deze en dergelijke punten zullen worden meegenomen in de ontwikkeling van de routekaart (geagendeerd voor 2013) die input wordt voor verdere invulling van de Strategische Research Agenda. ***** 16

17 Bijlage 1: Casestudies 1. House of Denim: van brand naar innovatiesysteem James Veenhoff, voormalig directeur van de Amsterdam Fashion Week, is de geestelijk vader van het concept House of Denim. Dit concept sluit aan bij de relatieve dichtheid van denimfabrikanten (Gstar, Hilfiger, Scotch & Soda) in Amsterdam, en bij de levendige denimcultuur van Nederlandse consumenten. Het concept geeft de Amsterdamse fashion industry een net ander accent: Amsterdam is geen modestad maar wel een denimstad. House of Denim is een bottom- up beweging met haar wortels in de business. De afgelopen drie jaar is zeer veel energie gestoken in de doorontwikkeling van de brand House of Denim naar een denimnetwerk, dat business, onderwijs, kennis en onderzoek bij elkaar brengt. Opvallende events om House of Denim en Amsterdam als denimhoofdstad onder de aandacht te brengen en het netwerk uit te bouwen, waren onder meer Indigo Embassy (pop up consulaten in voor de denimindustrie relevante buitenlandse steden zoals Istanbul) en het Denim Diner tijdens Bread & Butter in Berlijn. Samen met het ROC van Amsterdam (MBO) is een Jean School gestart, vanuit de duidelijke vraag van denimfabrikanten naar denimdevelopers, mensen die visie op denim als kleding koppelen aan technische productiekennis. Een Turkse topondernemer in denim wil graag in Amsterdam een laboratorium openen waar met schonere productiemethoden kan worden geëxperimenteerd (laser, ozon), gekoppeld aan een Denim University. Inmiddels is ook het AMFI een minor denim gestart, waardoor ook op HBO- niveau kennis wordt ontwikkeld en overgedragen. Deze bevlogen grass roots beweging is inmiddels geadopteerd door de Amsterdam Economic Board als iconisch project binnen de creatieve industrie. House of Denim staat nu voor de uitdaging aansluiting te vinden bij het onderzoeksnetwerk. Dit is nodig om te kunnen doorontwikkelen van brand naar innovatiesysteem. CLICK NEXTFASHION zal daar waar nodig bij helpen. 2. Digitalisering: casestudy voor de noodzaak van korte trajecten en exploitatierecht Digitalisering van productie en distributie is in de innovatieagenda opgenomen als één van de belangrijke thema's. Het is in de workshop geagendeerd omdat er signalen zijn dat de ontwikkelingen rondom ICT en de toepassing ervan zo snel gaan, dat de onderzoeksprojecten binnen de NWO- structuur ongeschikt zijn. Uit de discussie vallen hiervoor al gauw een aantal redenen te destilleren: 1. behalve dat platforms en systemen zich zeer snel ontwikkelen, vormen communicatietechnologie, apps en e- commerce tools ook cruciale strategische assets. De concurrentie tussen fashionbedrijven is hevig, en digitale systemen kunnen een bedrijf een essentiële voorsprong geven op concurrenten. Geen bedrijf wil dat er via onderzoek in de keuken kan worden gekeken. 2. bedrijven investeren wel in oplossingen maar niet in onderzoek dat is gericht op analyse. Ze moeten korte slagen kunnen maken: over twee jaar kan het bedrijf omvallen. Dat betekent dat oplossingen meteen moeten werken, dat een diepere reflectie via onderzoek niet mogelijk is. 17

18 Voor onderzoek dat bijdraagt aan de digitalisering van de productie- en distributieketen is de traditionele aanpak van lineaire valorisatie vanuit kennis- op- de- plank dus geen oplossing, is één van de conclusies. Een kennisnetwerk waarbij vanuit de praktijk onderzoeksvragen komen bovendrijven, lijkt beter aan te sluiten. Er is namelijk wel degelijk behoefte aan onderzoek: toeleveranciers wordt voortdurend gevraagd om nieuwe processen, technieken, technologieën, materialen. 18

19 Bijlage 2: onderzoeksvoorstellen gepresenteerd tijdens bijeenkomst 11 januari 2013 Academisch onderzoek: grenzen aftasten van combinatiemogelijkheden Anneke Smelik (Radboud Universiteit Nijmegen) is penvoerder van het proposal 'Crafting wearables' dat bij NWO is ingediend in samenwerking met de Technische Universiteit Eindhoven (Oscar Tomico) en ArtEZ (José Teunissen). Het doel van het project is om wearables (kleding waarbij electronica en digitale componenten in de stof zijn ingebed) te ontwikkelen die robuust, modieus en commercieel aantrekkelijk zijn. Daarmee wordt uiteindelijk de sociale en culturele acceptatie van wearables vergroot. Dit einddoel is mede geformuleerd om het onderzoeksvoorstel te laten passen binnen de wetenschappelijke doelstellingen van de faculteit Geesteswetenschappen. Anneke heeft ook op andere aspecten de grenzen van de mogelijkheden opgezocht. Het voorstel voorziet in een interactie tussen design, technologie, industriële productie en theoretische reflectie. De TU/e neemt een modeontwerper (MA) aan als promovendus die via design research de onderzoeksvraag verder trekt. Dit zou in Nederland het eerste PhD in de mode worden: een unicum en niet mogelijk binnen de muren van Radboud Universiteit noch ArtEZ (die daar niet toe bevoegd is). Twee promovendi (4 jaar, Radboud Universiteit en TU/e) en vier junior researchers (twee bij ArtEZ en twee bij TU/e, telkens 1 jaar) werken in het project samen en creëren zo een voor de onderzoekswereld innovatieve combinatie van praktijkonderzoek en fundamenteel onderzoek. De grondgedachte is dat de vier kortlopende onderzoeksprojecten enerzijds input leveren voor de twee dissertaties, en anderzijds zelfstandig bruikbaar zijn in de industrie. Deze aanpak verhoogt zowel het wetenschappelijk als het maatschappelijk rendement. Volgens Anneke Smelik ligt de meerwaarde van het voorbereidingstraject ook in de samenwerking tussen een technische en een algemene universiteit en een creatieve hogeschool: die samenwerking wordt dusdanig gewaardeerd, dat er op Master- niveau al workshops en uitwisselingen zijn en expertise wordt gedeeld. *** Opschaling van recycling: met EU groen opdrachtgeverschap ontwikkelen Matthijs Crietee (Modint) en Anton Luiken (Alcon Advies) werken samen met ArtEZ en het open innovatiecentrum Texperium in een innovatieproject dat zich richt op de opschaling van recyclingmethodes. Hiervoor zijn Europese gelden aangeboord. De focus ligt daarbij op hergebruik van werkkleding. Dat heeft een praktisch oogpunt: pilots kunnen worden uitgevoerd met bedrijven die grote aantallen werkkleding verstrekken en terugnemen (bijvoorbeeld overheden). Voor het testen van opschaling van recyclingtechnieken kan dan worden samengewerkt met één of enkele grootschalige partners. Pilotprojecten en onderzoek worden hier gecombineerd. De resultaten moeten leiden tot (verdere uitbouw van) een onderzoeksagenda op het vlak van textielrecycling, maar ook tot handboeken voor aanbestedingsprocedures waarin duurzaamheid een rol speelt (green procurement model). Met name deze laatste delivery moet kunnen leiden tot meer duurzame economische spin- off door meer innovatief opdrachtgeverschap. Tenslotte is het bedoeld als een pilot die als het goed is resulteert in een duurzaam nieuw ecologisch productienetwerk. 19

20 Het onderzoeksproject wordt nu opgebouwd. Het bedrijfsleven, vertegenwoordigd door Modint, is duidelijk in the lead als initiatiefnemer. Een brede waaier aan potentiële partners kan voorzien in noodzakelijke kennis: - Universiteit Utrecht en Wageningen Universiteit (duurzaamheid), - Erasmus Universiteit (business modelling rondom retourlogistiek), - TNO, sociaal- wetenschappelijke faculteiten (sociaal- culturele aspecten van aanbesteding), - technische universiteiten, ArtEZ, AMFI, Saxion (ontwerp van recyclebare textiel en kleding, nieuwe toepassingen voor geretourneerd textiel). - ArtEZ en Londons College of Fashion onderzoeken de rol van de consument en de aantrekkelijkheid/ nieuwe waarde van een gerecycled product Het project is ingediend in het kader van een Europees programma dat zich richt op verduurzaming van productieprocessen. *** Slimme handschoenen: sportkledingfabrikant ziet er direct brood in Hein Daanen (TNO) heeft een onderzoeksproject opgezet dat direct aansluit bij de activiteiten van TNO op het gebied van ontwikkeling van slim textiel, onder meer voor defensiedoeleinden. Het doel van het onderzoek is om handschoenen te ontwikkelen die optimaal beschermen tegen de kou maar ook maximale bewegingsvrijheid bieden om de vingers te kunnen gebruiken. Tussen de vier projectpartners is een heldere rolverdeling: TNO is penvoerder en zorgt voor de faciliteiten, de Vrije Universiteit stelt de promovendus aan voor het wetenschappelijk onderzoek terwijl ArtEZ ontwerpkennis bijdraagt. De vierde projectpartner is hoofdsponsor en wil de onderzoeksresultaten graag omzetten naar produceerbare en verkoopbare producten: de Franse sportkledingfabrikant Decathlon draagt cash bij. Deze partnership met een commerciële partij in een onderzoeksproject is vrij uniek. De promovendus die wordt aangesteld, moet van verschillende markten thuis zijn. Idealiter is dat een schaap met vijf poten, oftewel een industrieel ontwerper met biotechnologische kennis. Het project baseert zich op wetenschappelijke experimenten en metingen van handtemperatuur, doorbloeding en beweeglijkheid met blote handen en met handschoenen in verschillende vormen en materialen. Kennis van materialen en van het menselijk lichaam zouden in één persoon verenigd moeten zijn. *** Slimme winkels: HBO pakt door met crossover tussen ICT en fashion retail Saxion, Hogeschool Utrecht en ArtEZ vormen het consortium voor het project Virtuele verwachting, fysieke beleving', dat zich richt op een betere en logischer verbinding tussen fysiek en online winkelen. Dit project kan worden gezien als een vervolg op Future Store dat eerder door RAAK werd gehonoreerd. Daarmee verbindt het ook de topsectoren creatieve industrie en high tech systems & materials. Het onderzoeksvoorstel is uitgewerkt met vier typen partners: - kennisinstellingen: drie hogescholen, en daarnaast Novay (technologisch topinstituut voor ICT- toepassingen) en ISMI (InstoreShopperMarketing Instituut) - retailers: Piet Zoomers, Wehkamp.nl, Engelen Schoenmode, Hoogeboom mode, Rietbergh 20

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

Businessplan op hoofdlijnen

Businessplan op hoofdlijnen CLICK Creativity - Learning - Innovation - Co-creation - Knowledge Businessplan op hoofdlijnen 24 Februari 2012 CLICK IS......een landelijk innovatienetwerk van en voor een ijzersterke, innovatieve en

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Samenvatting. Balans van de topsectoren 2014 5

Samenvatting. Balans van de topsectoren 2014 5 Samenvatting Aanleiding In 2010 kondigde het kabinet Rutte I de topsectorenaanpak aan. Inmiddels is de aanpak een aantal jaren in uitvoering en kan er worden geleerd van de ervaringen tot nu toe. Daarom

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

Werkplan CLICK//NextFashion

Werkplan CLICK//NextFashion Werkplan CLICK//NextFashion ** ** Lucie Huiskens Matthijs Crietee José Teunissen September 2012 Inhoud Samenvatting 2 1 Inleiding 3 2 Organisatie 3 3 Activiteitenplan en ondersteuning vanuit TKI CLICKNL

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

Green Deal van Amsterdam International Fashion Week met de Rijksoverheid

Green Deal van Amsterdam International Fashion Week met de Rijksoverheid Green Deal van Amsterdam International Fashion Week met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Matchmaking Event Cyber Security Research 22 May 2012 Jan Piet Barthel

Matchmaking Event Cyber Security Research 22 May 2012 Jan Piet Barthel Matchmaking Event Cyber Security Research 22 May 2012 Jan Piet Barthel Uitvoering lange termijn onderzoek call for proposals cyber security research NWO 2012 Jan Piet Barthel (NWO) Programma coördinator

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie

Kennisatelier Stedenlink Breedband en (Lokale) Media. Ton van Mil immovator Cross Media Network

Kennisatelier Stedenlink Breedband en (Lokale) Media. Ton van Mil immovator Cross Media Network Kennisatelier Stedenlink Breedband en (Lokale) Media Ton van Mil immovator Cross Media Network Inhoud: Zweven over de mediasector Rol van immovator Relevantie van media en breedband: Nationale markt Globale

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus New World Water & Sanitatie Campus Agri & Food De New World Campus is dé plek waar oplossingen worden gevonden voor mondiale vraagstukken

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

Workshop Ondernemerschap

Workshop Ondernemerschap HBO Congres 17 april 2014 Workshop Ondernemerschap Geert-Jan Sweers Onno Bieleman - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen - Birch Consultants 1 Onderzoek en ondernemerschap Lectoraten (t=539) 90% 5% 5% Lectoraten

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Titel Location based services (LBS) voor retailers in het stadshart van Utrecht

Titel Location based services (LBS) voor retailers in het stadshart van Utrecht Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Location based services (LBS) voor retailers in het stadshart van Utrecht Probleemomgeving Online winkelen groeit in Nederland enorm; tegelijkertijd is er een verschuiving

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015 Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland De aftrap Op heeft JSO met u de aftrap gegeven van het programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid- Holland. Het programma voorziet in

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 CVO Groningen Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 Centrum voor Valorisatie en Ondernemerschap Stimuleren van kennisintensief ondernemerschap Drijvende krachten Valorisatie en Ondernemerschap

Nadere informatie

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt

Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020. SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Tussenstand OP EFRO Noord-Nederland 2014 2020 SNN PS bijeenkomst 25 juni Yvonne van Mastrigt Noordelijke specialisatie in beeld Samengestelde behoeften Samengestelde oplossingen Achtertuin als proeftuin/

Nadere informatie

Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving

Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving Sociale innovatie zoveel méér dan technologische vernieuwing: het gaat om de kwaliteiten van de mens in zijn omgeving Marie- Thérèse Rooijackers en Frank Boss Inleiding Het behoeft inmiddels nauwelijks

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie TNO-instrumentarium Creatieve Industrie Instrumenten TNO voor Innovatie Vraagarticulatie Kennisoverdracht Kennisontwikkeling Technologisch consult in samenwerking met Syntens Branche Innovatie Agenda Challenge

Nadere informatie

Centre for Biobased Economy Innoveren van kennisoverdracht. Gerlinde van Vilsteren, 23 juni 2015

Centre for Biobased Economy Innoveren van kennisoverdracht. Gerlinde van Vilsteren, 23 juni 2015 Centre for Biobased Economy Innoveren van kennisoverdracht Gerlinde van Vilsteren, 23 juni 2015 Onderzoeksagenda Biobased Economy 2015-2027 B4B: biobased voor bedrijven, burgers en beleid - ONDERWIJS Kansen

Nadere informatie

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Ambitie programma Toegevoegde waarde/bijdrage aan BNP: 40 miljard euro op ZON niveau 8,5 miljard op het niveau van Zuid- Limburg Complete werkgelegenheid:

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : SOB Reg.nr. : 4540609 Opsteller : J.C. Engels Telefoon : (033) 469 42 99 User-id : ENGH Onderw erp Indiening Europese subsidieaanvraag FI-PPP Media in the City Voorstel: 1. De

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Reglement Kennisvouchers Techport 12 maart 2015

Reglement Kennisvouchers Techport 12 maart 2015 Reglement Kennisvouchers 12 maart 2015 Context In het najaar van 2013 hebben de Colleges van Burgemeester en Wethouders van de drie IJmondgemeenten Beverwijk, Heemskerk en Velsen het economisch gebiedsprogramma

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Aandacht voor jouw ambitie!

Aandacht voor jouw ambitie! Aandacht voor jouw ambitie! ROC Rivor is hét opleidingscentrum van regio Rivierenland. Wij bieden een breed scala aan opleidingen, cursussen en trainingen voor jongeren en volwassenen. Toch zijn we een

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Sinds de introductie in 2001 van lectoraten in het Nederlandse hoger beroepsonderwijs wordt aan hogescholen steeds meer gezondheidsonderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat dit niet alleen

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Topsector HTSM. Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space

Topsector HTSM. Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space Topsector HTSM Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space Netwerkmeeting NSO 28-10-2011 1 Inhoud HTSM en LRN Wat is een innovatiecontract? Hoe ziet de organisatie eruit? Hoe gaat de werking in de Gouden

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Voorstel inrichting TKI HTSM. Fred van Roosmalen Roadmapdag Eindhoven 25 juni 2012 Executive Council Utrecht 26 juni 2012

Voorstel inrichting TKI HTSM. Fred van Roosmalen Roadmapdag Eindhoven 25 juni 2012 Executive Council Utrecht 26 juni 2012 Voorstel inrichting TKI HTSM Fred van Roosmalen Roadmapdag Eindhoven 25 juni 2012 Executive Council Utrecht 26 juni 2012 Agenda Uitgangspunten Structuur TKI HTSM Uitvoering TKI toeslag (onder voorbehoud)

Nadere informatie

VALORISATIE in het HBO/bij de HAN. Christiaan Holland

VALORISATIE in het HBO/bij de HAN. Christiaan Holland VALORISATIE in het HBO/bij de HAN Christiaan Holland TTP vereniging 16 december 2013 Mijn bijdrage in 5 onderdelen: I. Mijn achtergrond II. III. IV. Visie en inleidende beschietingen Valorisatie in het

Nadere informatie

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen -

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen - Propositiedocument Business Cluster Semiconductors - aanbevelingen - Uitgevoerd in opdracht van: Business Cluster Semiconductors Nijmegen, februari 2012 Aanbevelingen A Veranker en versterk de toppen (circuits,

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

KvK dienstverlening topsectoren

KvK dienstverlening topsectoren MIT regeling 2014 KvK dienstverlening topsectoren Bon Uijting senior adviseur KvK 15 mei 2014 KvK verzorgt vele MKB loketten topsectoren Telnr MKB Loket MKB loketten topsectoren MKB loket Agro Food 088-585

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Ondernemen in de kansrijke groeimarkten van de Topsectoren

Ondernemen in de kansrijke groeimarkten van de Topsectoren Ondernemen in de kansrijke groeimarkten van de Topsectoren Syntens, Maart 2013 Paul d Hond pdh@syntens.nl Voorbeeld: Ambitie Innovatiecontract: Topsector High Tech Systemen en Materialen De topsector

Nadere informatie

World Food Center uit de startblokken!

World Food Center uit de startblokken! World Food Center uit de startblokken! De plannen voor de realisatie van het World Food Center (WFC) zijn in een ver gevorderd stadium. Het WFC wordt een iconisch experience center waar de Nederlandse

Nadere informatie

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF Paul Rullmann, vz SURF Barneveld, 18 september 2014 Grensverleggende ICT-innovaties In SURF werken hoger onderwijsen onderzoeksinstellingen samen aan de verbetering

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

MEDIAPACT 2020 Hilversum, 26 juni 2014

MEDIAPACT 2020 Hilversum, 26 juni 2014 Hilversum, 26 juni 2014 Mediapact MEDIAPACT De Nederlandse mediasector heeft een naam hoog te houden. Niet voor niets is Media & ICT een apart netwerk binnen de Nederlandse topsector creatieve industrie.

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

MIT2015 beknopte toelichting. Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend

MIT2015 beknopte toelichting. Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend MIT2015 beknopte toelichting Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend 1 update dd 6 mei 2015 Afspraken MKB samenwerkingsagenda gezamenlijke instrumentenkoffer

Nadere informatie

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst René Wijffels Inhoud Wat is Biobased Economy? De bio-economy in de VS Behoefte aan professionals in bio-based economy Een groene generatie met energie

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

MIT2015 MKB Innovatiestimulering Topsectoren 2015

MIT2015 MKB Innovatiestimulering Topsectoren 2015 Beknopte toelichting MIT2015 MKB Innovatiestimulering Topsectoren 2015 Voorbehoud: dit betreft beknopte toelichting MIT2015 officiële tekst in De Staatscourant is leidend 15-4-2015 I 1 Afspraken MKB samenwerkingsagenda

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor 1 Chemische Wetenschappen TKI Nieuwe Chemische Innovaties 14 NCI 45A Oproep voor nominaties Gouden KIEM-competitie versie 13-6-20 Oproep voor het nomineren van kandidaten voor DE GOUDEN KIEM Prijs voor

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Het CMI NEN wordt opgericht door drie initiatiefnemers: UT, Siemens en UMCG/RUG Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Matchmaking Event Prof.

Nadere informatie

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak 3D-PROJECT HOOGEVEEN Rotaryclub Staphorst-Reestland Kansen zien is Er is een tekort aan technici en zonder goede technici is het lastig innoveren en zonder innovatie komen duurzame ontwikkelingen niet

Nadere informatie