Aardrijkskunde. lessen voor het weblog: wereldvensters. Thema: duurzame ontwikkeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aardrijkskunde. lessen voor het weblog: wereldvensters. Thema: duurzame ontwikkeling"

Transcriptie

1 Aardrijkskunde lessen voor het weblog: wereldvensters Thema: duurzame ontwikkeling

2

3 Student: Daniëlle van Dorp Studentnummer: Klas: 2P Docent: Vincent Bax Korte uitleg Dit bestand bevat drie lessen over duurzame ontwikkeling. De thema s zijn: o Duurzame energie o Mexico- Stad o Drinkwater De lessen bevatten verschillende werkvormen. De lessen zijn allemaal op dezelfde manier opgebouwd: het doel, de middelen, de inleiding, de kern, de verwerking en de differentiatiemogelijkheden. In elke les komen één of meerdere filmpjes voor. De letterlijke tekst hiervan is uitgewerkt na de verwerking en de differentiatiemogelijkheden. De les over duurzame energie bevat een powerpointpresentatie. Na de filmpjes staat er achtergrondinformatie voor de leerkracht. TIP!: Begin met de les over duurzame energie. Deze kan een goed middel zijn om de lessenreeks in te leiden.

4 Aardrijkskunde les 1: duurzame energie Doelen: * de leerlingen weten de verschillende energievormen * de leerlingen weten wat ze kunnen doen om energie te besparen Middelen: - digibord - powerpoint - papier / schrijfblok / pen Inleiding (10 min. interactief / luisteren) Wat is eigenlijk energie? Wat weten de leerlingen al? Wat zou dan duurzame energie zijn? Het volgende korte filmpje legt uit wat energie is. Filmpje: (uitleg energie) Kern (30 min., interactief / luisteren) In de kern komt naar voren welke duurzame energiebronnen wij kennen. Dit gaat aan de hand van een powerpoint presentatie.

5 In de powerpoint staan afbeeldingen en links naar filmpjes die de energiebronnen nader toelichten. Bij elke energiebron wordt eerst aan de leerlingen gevraagd wat zij zelf al weten. Informatie bij de dia s: * windenergie: filmpje * waterkracht: bij vallend of stromend water kan hydro- elektriciteit worden opgewekt. De centrales hiervan komen vooral voor in berggebieden, zoals Noorwegen en Zwitserland. Ook zijn er plekken waar gebruik wordt gemaakt van de eb- en vloed verschillen. Een getijdencentrale gebruikt de kracht van stromen water bij eb. Vraag naar eb en vloed aan de leerlingen! (zie afbeelding). * zonne- energie: filmpje * geothermische energie: door warme ondergrond, bijv. vulkanen in IJsland, kun je gebouwen verwarmen of met stroom generatoren in elektriciteitscentrales laten draaien. * biomassa: met houtresten, groent- en tuinafval kun je energie opwekken. De energie komt vrij door afval verbranden. Weten de leerlingen hoe dit hergebruik heet? Recycling. Eventueel filmpje, hang af van het niveau van de leerlingen i.v.m. de woordkeuze. Verwerking (20 min., samenwerken) Natuurlijk weten de leerlingen dat er dingen op de markt zijn om energie te besparen. De leerlingen gaan in groepjes de klassen af met de volgende vragen: * Zet de leerkracht het licht uit in de pauze? * Staat de TV op standby wanneer deze niet gebruikt wordt? * Staan de computers op standby wanneer deze niet gebruikt wordt? * Hoeveel leerlingen komen NIET met de auto naar school? * Heeft de klas spaarlampen? Stel er zijn 12 klassen in de school en je hebt 24 leerlingen. Groepjes van 2. De leerlingen kunnen dan vrij eenvoudig te werk gaan. 1 vraagt, ander notuleert. Bij meerdere leerlingen kunnen er meer rollen verdeeld worden: tijdbewaker, presentator, stiltekapitein (niet rennen door de school!). Stel wel de leerkrachten op de hoogte! In de klas kunnen de leerlingen de resultaten vergelijken. De resultaten kunnen door de gevorderde rekenaars in een grafiek worden gezet. Differentiatie / wat te doen als de leerlingen klaar zijn * Poster maken om energie verantwoord bezig te zijn in de school * Grafieken maken * Eigen vragen verzinnen * Maak vragen voor je familie! Hoe gaat het er thuis aan toe? * Maak vragen voor je klasgenoten!

6 Letterlijke tekst van de filmpjes. Filmpje: Uitleg over energie Energie is overal, al kun je het niet vastpakken. Met energie kun je wat doen. Bewegingsenergie! Dit is zonne- en warmte-energie: planten gebruiken die energie om te groeien. Met energie kun je dingen laten gebeuren. Hier! Geluidsenergie! En een bliksemflits heeft zowel licht- als elektrische energie. Elektrische energie kun je niet zien. Maar als je de stekker in het stopcontact doet, dan wel. Elektrische energie zie je alleen als die energie wordt gebruikt. Elektriciteit bestaat uit miljarden minideeltjes die hier door een draad stromen. Maar die elektrische deeltjes hebben wel een duwtje nodig! Deze elektrische batterij heeft bij de plus kant veel elektrische deeltjes en bij de min kant weinig. Als je die min- en pluspunten met elkaar verbindt? dan stromen al die elektrische deeltjes van veel naar weinig. De stroomkring is gesloten. Hier wordt ook Hier wordt ook een stroomkring gesloten: zo stroomt elektriciteit van de volle naar de lege accu. Zelf sluit je thuis heel wat stroomkringen. Aan, kring gesloten, uit, kring verbroken. Filmpje: Hoe opwekken? Allessandro volta! Een knappe kop die eerste batterij, de eerste accu uitvond. Zuilen van metalen schijven, water en zout. Zo wekte hij elektrische stroom op. En daar hebben we nu nog plezier van. Maar James Watt heeft ook zijn steentje bijgedragen aan het opwekken van elektriciteit. Hij verbeterde de stoommachine. Want stoomkracht wordt nog steeds gebruikt in elektriciteitscentrales. Door met olie, gas of steenkool vuur te stoken krijg je stoom. Die stoom heeft de centrale nodig om een grote dynamo te laten draaien. Die dynamo wekt dan elektriciteit op voor de centrale. Maar ja? hoe lang nog? Een centrale heeft olie, gas of steenkool nodig. En dat raakt op! Gelukkig komen er andere energiebronnen. Hier, windenergie! Daar maakten ze vroeger al gebruik van. Maar moderne windmolens zetten geen

7 raderen in beweging, maar een dynamo die elektriciteit opwekt. Waterkracht! Nog zo'n milieuvriendelijke energiebron die vroeger al werd gebruikt. Nu wordt er energie opgewekt met waterkracht. Ook hier kunnen ze water met kracht naar een soort waterrad laten stromen. En dat waterrad zit weer aan een dynamo vast. De zon! lelijke dingen die panelen, maar ze zetten wel warmte om in elektriciteit. Wat je nu ziet, werkt allemaal op zonne-energie. Filmpje: Zonnepanelen Dit zijn nulenergie-woningen. Huizen die zelf energie kunnen winnen op verschillende manieren. Als ze net zoveel energie verbruiken als dat ze winnen, zijn het nulenergiewoningen. De balans is nul. Energie winnen kan bijvoorbeeld door zonnepanelen op je dak te plaatsen. Zonne-energie wordt dan omgezet in elektriciteit. Een andere manier is zonneboilers. Dat zijn zwarte panelen, waar water door stroomt. Door de zwarte kleur wordt veel zonne-energie opgenomen. Naast energiewinning kun je ook op verschillende manieren energie besparen. Door natuurlijke lichtinval en dus veel zon in huis, kan de verwarming lager worden gezet worden en het licht overdag uit worden gelaten. Dubbele ramen isoleren veel beter dan enkele. Dat komt doordat er stilstaande lucht tussen die twee ramen zit. Stilstaande lucht heeft een laag warmtegeleidingscoëfficiënt. Dat wil zeggen dat er weinig warmte door verdwijnt. Met glaswol of ander isolatiemateriaal kun je muren, plafonds en vloeren isoleren, zodat warmte niet onnodig wegstroomt. Er kan ook veel energie bespaard worden door zuinige apparatuur te gebruiken. Dat begint al bij zuinige spaarlampen. Maar ook een apparaat als een warmtepomp is energiebesparend. Die zorgt voor de verwarming in huis. In een warmtepomp wordt koude lucht samengedrukt en die wordt dan warm. Een warmtepomp is zuiniger dan een ketel op gas. Een warmtemuur is een alternatief voor verwarmingsradiatoren. Een hele muur straalt warmte uit omdat er buizen doorheen lopen die gevuld zijn met warm water. De ruimte is snel warm met minder energie. Een nieuwe vorm van energiebesparing is het werken met sensoren. Die zien waar wel of geen mensen aanwezig zijn in huis. De computer kan dan de verwarming en het licht uit doen in gedeeltes van het huis waar niemand is. Filmpje: Biomassa Omdat onze fossiele brandstoffen kolen en gas opraken en erg milieuvervuilend zijn, gebruiken we tegenwoordig andere materialen om energie op te wekken in elektriciteitcentrales. Bijvoorbeeld hout of mest. Hout en mest zijn voorbeelden van biomassa. Biomassa is de verzamelnaam voor biologische materialen, hout, mest, cacaodoppen of bermgras, die door de natuur worden voortgebracht en die gebruikt kunnen worden om energie op te wekken. Als je materialen verbrandt, komt er onder andere kooldioxide, CO2, vrij. Dat gebeurt ook bij biomassa. Alleen neemt biomassa op tijdens de groei ook CO2 op. Dit proces heet fotosynthese. Uit biomassa kun je op verschillende manieren energie halen. Je kan het verbranden, zoals hout, cacaodoppen of bermgas. Dan heet het verbranding En je hebt vergisting. Dan wordt het biologische materiaal afgesloten bewaard, zodat het gaat rotten en het brandbare gas methaan ontstaat. Dit gebeurt vaak met drijfmest, koeienstront. In Nederland is niet genoeg hout. Daarom wordt er ook veel uit het buitenland gehaald. Uit Canada bijvoorbeeld, waar hout in bossen geproduceerd wordt volgens bepaalde regels. Dat betekent dat voor elke boom die gekapt wordt er een nieuwe geplant wordt. Deze bossen zijn dus eigenlijk een soort houtfabrieken. Naast dit hout, wordt er ook resthout van zagerijen en snoeihout gebruikt. Resthout zijn vaak de ronde buitenste delen van bomen waar geen planken van gezaagd kunnen worden. En snoeihout komt vaak uit bossen en parken in

8 Nederland. Zo wordt biomassa gebruikt om elektriciteit op te wekken. En dit noemen we de groene stroom. Extra informatie voor de leerkracht: Geothermische energie Aardwarmte of geothermie is energie die kan ontstaan door het temperatuurverschil tussen de aardoppervlakte en diep in de aarde gelegen warmtereservoirs. Deze aardwarmte kan ingezet worden voor de winning van energie. Vooral in vulkanische streken (IJsland) liggen die op zo'n geringe diepte dat winning economisch lonend is. Ook in Nederland en België is deze techniek in opkomst, met name voor de temperatuurregeling in gebouwen. Een andere techniek om de ondergrond te gebruiken voor duurzame energieproductie is koude warmte opslag. Grondwater, vaak op een diepte van zo'n 100 m, wordt opgepompt en 's winters gebruikt als (basis- )verwarming van gebouwen waarna het weer de bodem wordt ingepompt. In de zomer kan het grondwater dienen als koeling. Minder diep kan ook. Aardwarmte kan zowel direct gebruikt worden, bijvoorbeeld om te verwarmen en te koelen, maar ook voor de opwekking van elektrische stroom of in een warmtekrachtkoppeling. Met aardwarmte wordt zowel de wetenschappelijk technische bezigheden met aardwarmte als de wetenschappelijke bezigheden met de thermische situatie van de aarde, geothermiek, bedoeld. Duurzame energie Duurzame energie is energie waarover de mensheid in de praktijk voor onbeperkte tijd kan beschikken en waarbij door het gebruik ervan het leefmilieu en de mogelijkheden voor toekomstige generaties niet worden benadeeld.

9 Dit betekent dat er bij duurzame energie gebruik wordt gemaakt van oneindige bronnen van energie die in de natuur aanwezig zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan windenergie of zonne- energie. Bij het opwekken van duurzame energie vervuilen we onze aarde niet zodat de generaties die na ons komen ook een schone aarde hebben. Biomassa Wat zit er in biomassa? Er zijn er twee hoofdstromen van biomassa. Specifiek voor energiedoelen geteelde of geoogste biomassa (energieteelt) en organische reststromen. Voorbeelden van de organische reststromen zijn: Snoeiafval (uit plantsoenen en bossen); Dunningshout uit bossen; Rest- en afvalhout uit industrie (bijv. houtzagerij); Groente-, fruit- en tuinafval (GFT); Agrarisch restmateriaal (stro en mest); Oud papier; Cacaodoppen. Afval Sommige reststromen vallen in de categorie afval. Als er niets anders meer met het afval gedaan kan worden dan storten, kan het beter gebruikt worden voor energieopwekking. Uit het brandbare deel van het afval, dat in belangrijke mate uit biomassa bestaat, kan via diverse conversietechnieken energie worden gewonnen. Voorbeelden van deze reststromen met een mix aan organische en anorganische materialen zijn: Slib uit rioolwaterzuiveringsslib; Baggerspecie; Verpakkingsmateriaal; Huishoudelijk afval; Sloopafval. Eb / vloed Eb is een getijde waarbij het zeewater afloopt, in tegenstelling tot vloed waarbij het watervlak stijgt.

10 Aardrijkskunde les 2: Mexico stad Doelen * aan het eind van de les weten de kinderen de oorzaak van de sterke groei in Mexico- Stad * aan het eind van de les kunnen de kinderen een krottenwijk omschrijven Middelen: * digibord (met toebehoren zoals de stiften) * kartonnen vellen * reisgidsen * scharen * lijm * computers met internetvoorziening * printpapier * printer * sombrero Inleiding (15 min., interactief) Wat weten de leerlingen al over Mexico? Woordweb maken op het digibord. Waarschijnlijk komende de leerlingen met de ligging, eten en drinken, Mexicaanse muziek, kleding e.d. Van te voren heeft de docent plaatmateriaal (zie bijlage) verzameld om het woordweb te ondersteunen.

11 De leerlingen komen waarschijnlijk niet op het feit dat Mexico een van de grootste steden van de wereld is en dat het verschil tussen arm en rijk erg groot is. Om ze hierover te informeren kan dit korte filmpje gebruikt worden. Filmpje: 1) Extra filmpjes van gemiddeld 5 minuten die aansluiten op het woordweb zijn, maak wel een keuze i.v.m. de tijdsduur: 2) (Mexicaans eten) 3) (export van Mexico) 4) (Mexico Stad) Kern (20 min. luisteren / interactie) LET OP! Zorg dat het informatieve gedeelte duidelijk naar voren komt en zeker niet wordt overgeslagen. In de kern bespreekt de leerkracht met de leerlingen nogmaals de verschillen tussen arm en rijk. Waar vind je meeste vervuiling plaats? Krottenwijken! Hier bij bespreken wat mensen zouden kunnen doen om een krottenwijk te veranderen in een woonwijk. Informatie gedeelte krottenwijken: Voorzieningen zijn er niet. Er is van alles dat ontbreekt. Zo zijn er vaak geen scholen of ziekenhuizen. Er is geen elektriciteit. De mensen hebben thuis geen drinkwater en moeten schoon water halen bij een kraan die vaak voor het hele dorp is. Er is geen riolering. Dat gaat natuurlijk ontzettend stinken! Er zijn geen wegen, dus als het geregend heeft wordt het een enorme modderbende. Je kunt zomaar uit je huis gezet worden, want deze huisjes (voor zover je het huizen kan noemen) worden gebouwd zonder toestemming. Als de grond volgens de wet voor wat anders gebruikt moet worden, gaat deze wijk plat. Langzaam kunnen de wijken verbeteren doordat er gespaard wordt en de bewoners stenen en / of ramen kunnen kopen. Als ze van de gemeente mogen blijven wonen, kan er pas verbeterd worden. Anders gaat het toch plat Speel in op het gevoel van de leerlingen: * Hoe zou jij je voelen als je in zo n wijk leefde? * Wat zou je doen om gelukkig te zijn met zo weinig geld? * Maakt geld je gelukkig? Ook wordt er nadruk gelegd hoe het komt dat deze stad zo groot is. Waarom trokken mensen naar de stad? Hoe heet dat? Aan de hand van deze vragen wordt het begrip migratie uitgelegd. Informatief gedeelte verstedelijking en migratie: Mexico- Stad is één van de grootste steden ter wereld. Er zijn meer dan 20 miljoen inwoners. De groei van bewoners heet verstedelijking. De stad is gegroeid door migratie. Dat zijn de miljoenen mensen

12 die verhuizen van het platteland naar de stad. Waarom dat zo is, dat komt doordat er geen werk meer was op het platteland. De migranten hoopten op een beter bestaan. Verwerking (30 min. samenwerken / luisteren) De leerlingen maken per tafelgroepje een poster over Mexico stad, waarin zowel armoede als rijkdom naar voren komt. De kinderen kunnen gebruik maken van het internet, maar ook reisgidsen. Geef duidelijk de criteria aan: * alleen afbeeldingen * neem een voorbeeld aan het woordweb * krottenwijken * chique resorts * ligging Na afloop presenteren de leerlingen hun werk. Om de presentator een beetje aan te kleden krijgt hij / zij de sombrero op. Zo is het gelijk duidelijk wie er aan het woord is. Tijdens de presentatie haakt af en toe de leerkracht in op bijzonder plaatmateriaal. Ook komen de begrippen verstedelijking en migratie nogmaals aan de orde. Voor de verwerking zijn een aantal mogelijkheden groepjes te maken. Voorbeelden hiervan zijn: * Geef de leerlingen taken zoals stiltekapitein, tijdsbewaker, notulist,.. Deze kun je aanwijzen of willekeurig doen door briefjes uit te delen. Dit is wel voor de leerlingen die ervaring hebben met samenwerken. * Tafelgroepjes * Jongens / meisjes * Ieder een nummer geven en alle nummers 1 bij elkaar, 2 bij elkaar etc. Differentiatiemogelijkheden / wat te doen als de leerlingen klaar zijn * Vragen verzinnen die je zou willen stellen aan mensen die in krottenwijken leven. * Reclame maken voor een rondreis naar Mexico (A4tje op de computer met de hoogtepunten van de reis e.d.) * Ontwerp een hoofddeksel voor de Nederlanders, net zoals de Mexicanen tijdens dansen een sombrero dragen. * Zoek 5 Mexicaanse recepten en bundel deze tot kookboekje.

13 Letterlijke tekst van de filmpjes. 1) Algemeen filmpje tekst Mexico is één grote mix, echt waar. Want wat je daar allemaal ziet! Moet je kijken joh: het lijkt wel alsof de mensen verschillend móeten zijn hier in Mexico. Hoe anders, hoe beter. Het is natuurlijk allemaal best oppervlakkig, een kwestie van mode en smaak, maar toch zegt het iets over het wezen van Mexico. Mexico is een mix. De Mexicaanse ziel is niet één, maar wezenlijk veel. Daarom noemen ze Mexicanen Mestiezen, een vermenging, alles loopt bij hen door elkaar. En dat heeft alles te maken met de geschiedenis. Een geschiedenis die Mexico volledig door elkaar heeft geschud. Heel wat breuklijnen van de recente geschiedenis lopen dwars door Mexico heen. En de Mexicanen, die proberen overeind te blijven door al deze breuklijnen toch te integreren. Maar laten we beginnen bij de meest spectaculaire breuklijn: de breuklijn die verantwoordelijk is voor de grootste cultuurbeving van de menselijke geschiedenis: de Conquista oftewel de verovering van Mexico door de Spanjaarden. En het is niet alleen bij veroveren gebleven hè, de Spanjaarden wilden een nieuwe wereld stichten en de Indianen moesten worden bekeerd. In de praktijk kwam het erop neer, dat alles wat Indiaans was vernietigd werd en vervangen moest worden door Spaans. Natuurlijk is dit niet voor de volle 100% gelukt. Een cultuur wis je niet zomaar. Ook al werden de Spanjaarden in hun vernietigingsdrang stevig geholpen door ziektes die veel Indianen hebben gedood. Toch leven er vandaag de dag nog altijd Indianen in Mexico, maar dit zijn minderheden. Het gros van de Mexicaanse samenleving bestaat uit Mestiezen, halfbloeden. Maar ook bij hen zie je nog heel wat invloeden van de Indiaanse voorouders. En dat zie je ook al gewoon in het Mexicaanse straatbeeld. De veelheid en felheid van kleuren bijvoorbeeld en de geometrische vormen. Het zijn duidelijke sporen van pré-spaanse beschavingen, want ook de Indianen schilderden vroeger alles in felle kleuren en hadden een obsessie voor geometrische orde.

14 Maar ook in de Mexicaanse ziel zitten nog voor-spaanse sporen. Ja, in het streven naar harmonie in relaties bijvoorbeeld. En zelfs met de doden. Wat heel duidelijk van Spaanse afkomst is, is het Katholieke geloof. Tja, er waren natuurlijk geen kerken en heiligen bij de Indianen. Indianen waren heidenen, die niks wisten van het Goddelijke Licht en de Christelijke Waarheid. Het waren de Missionarissen die de Kerk en Heiligen aan de Mexicanen cadeau hebben gedaan. Maar de invloed van de Spanjaarden reikt veel verder dan het geloof: ook de gitaren komen uit Spanje. Tja, nu typisch Mexicaans. En de kaarsen, de Indianen kenden geen vuur in een potje of op een stokje. En ook het meel, de Indianen hadden alleen maïs, maar ze maken nu ook veel dingen van meel. Maar Mexico is niet alleen een kwestie van onderdrukte Indianen en dominante Spanjaarden, want net op het moment dat Europa een grote rol speelde in Mexico, openden zich langs de Westkust handelsroutes met China en India. Bovendien brachten de Europeanen veel Afrikaanse slaven met zich mee en dat heeft allemaal invloed gehad op de Mexico-mix. Duizendklappers, gillende keukenmeiden, een Mexicaans feest kan niet zonder vuurwerk. Maar wel van origine Chinees of het Papel Picádo, typisch Mexicaans, maar ook met Chinese roots. En hier: de piñata: typisch Mexicaans. Het is nu op elk feest, maar wel made in Italy, het zijn de Franciscaanse Missionarissen die dit hebben ingevoerd. Het zou een truc zijn geweest om het Christelijke geloof uit te leggen: het goede zit van binnen, net zoals de snoep in de piñata. En hier: zaterdagmorgen, danson, ritmes recht uit Afrika, nou ja, uit Afrika?, Cuba en dan Mexico. In ieder geval hebben de Mexicanen deze danspasjes te danken aan de Afrikaanse slaven. Mexicanen zijn meesters in de integratie. Het is alsof ze getraind zijn in het vermengen, in het toe-eigenen van wat vreemd is en dat tot op de dag van vandaag. Neem nou de Dag van de Doden, een traditioneel Mexicaans feest, een pré-spaans landbouwfeest in een Katholiek jasje. Dat feest wordt helemaal overspoeld door Halloween en dat is geen kwestie van vervreemding of besmetting, nee, nu is dat juist typisch Mexicaans: het vreemde vermengen, een plaats geven, opnemen. 2) Mexicaans eten Ja, maïs en Mexico, hoe zal ik dat nou zeggen? Het is een verhaal van leven en dood. Ja, want denk bij maïs en Mexico nou niet aan zoiets als kaas en Nederland of wijn en Frankrijk, nee, denk eerder aan een vliegveld en een landingsbaan. Mmm, of, ja, hoe zeg je zoiets?, aan een berg en een dal. Ja, dat klinkt er al beter. Want een berg maakt het dal en het dal maakt de berg. Of om het simpel te houden: maïs heeft de Mexicaan gemaakt en tegelijkertijd heeft die Mexicaan maïs gemaakt tot wat het nu is. Maar laten we beginnen bij de feiten, dat is meestal het beste. Feit numero uno: maïs is rond 4000 voor Christus door creatieve boeren in Mexico ontwikkeld uit een grassoort. Een kwestie van zaaien en selecteren. Maïs krijgen wij van de natuur. Maar om er de vruchten van te dragen moeten wij de natuur een handje helpen. En dan zijn we bij feit numero dos: maïs groeit nog altijd niet in het wild. Zonder de zorg van de mens zou maïs uitsterven. Ja, er zijn boeren nodig om maïs te laten groeien. Aan de andere kant heeft de maïs ooit de Mexicaan gemaakt. En dat doet maïs tot op de dag van vandaag. Maar okay, laten we beginnen bij het begin hè. De grote pré-spaanse beschavingen hebben hun bestaan volledig te danken aan de maïs. Als de maïs er niet was geweest, dan waren die beschavingen er ook niet geweest. Zonder maïs geen Maya s en Azteken. En niet omdat ze niets te eten zouden hebben gehad, nee, het is de basis, de grondslag van hun samenleving. Door maïs te telen konden ze zich op één plaats vestigen en een stad stichten. Bovendien hadden ze veel vrije tijd, want om maïs te telen ben je nog geen 100 dagen per jaar bezig. De rest van de tijd konden ze zich bezighouden met cultuur: kalenders maken, complexe rituelen houden, boeken schrijven en lekker tegen elkaar vechten. Tot op de dag van vandaag is maïs essentieel voor de Mexicanen. Het is nog altijd het hoofdbestanddeel van de dagelijkse Mexicaanse maaltijd. Meestal in de vorm van een tortilla. Tja, zowel op het land als in de steden in Mexico worden er dagelijks miljoenen tortilla s naar binnen gewerkt. En laten we beginnen bij de kolf: eerst ontgranen. Nadat de graankorrels geweekt zijn in lauw water met wat gebluste kalk, worden de korrels gemalen. Je krijgt dan deeg of masa zoals de Mexicanen zeggen. En van dat deeg maak je kleine pannenkoeken.

15 In de dorpen doen ze dat met de hand. En in de straten met een handige pers. En in de Tortillaria s met een handige machine. En nou bakken! En de tortilla s: listo! oftewel: eten!. Zo krijg je tortilla s in allerlei kleuren en maten, en natuurlijk zijn die van het platteland lekkerder dan die in de stad. Maar de Mexicaan haalt meer uit maïs dan tortilla s alleen. Van de maïsplant gaat niets verloren. Ze gebruiken er alles van, van de maïsbaard tot de wortel. Dieren worden er bijvoorbeeld mee gevoed en mensen genezen. Er wordt zelfs zeep van gemaakt! Wat het eten betreft zijn er al 600 manieren om maïs te eten. Bijvoorbeeld Elote : gekookte maïskolven met room en kaas. En dit zijn gordita s: maïsmeel gevuld met vlees. Een andere variant is esquilles: maïs in een potje met room, kaas, chilipoeder en limoen. En hier: Quesadillas; taco s, maar dan met kaas ertussen. Tja, ze eten zelfs de schimmel die op de maïs groeit. Huitlacoche, een echte delicatesse is dat in Mexico. 3) Export van Mexico Hé, kijk: twee Concheros. Azteekse soldaten zijn dat. Nou ja, waren dat. Elitetroepen van de Azteekse Keizer. Een Keizer die kunst hoog op zijn agenda had staan. Hij was totaal bezeten van dansen en dichten. Grappig om te zien wat er op een pré-spaans boodschappenlijstje staat, want wat niet veel mensen weten is, dat er heel wat uit onze supermarkten van Mexicaanse origine is. Hier, kijk maar: cacaopoeder. Chocolade is 100% Mexicaans. Chocolade wordt gemaakt van cacaobonen. Deze bonen zijn zaden van de cacaoboom. Chocolatl noemden de Azteken deze bonen. Ze waren erg belangrijk. In pré-spaanse tijden kon je er namelijk mee betalen en er werd een speciale drank van gemaakt. Cacaomelk was een echte delicatesse, een godendrank. Een beetje bitter en waterig, gekruid met wat pikante pepers of met vanille. Totaal niet te vergelijken met de chocolademelk die wij nu kennen. In sommige Mayadorpen in Mexico en Guatemala drinken ze deze traditionele cacaodrank nog steeds. Ahaaa, en kijk eens even hier: tomatenketchup! Tomaten zijn ook een authentiek exportproduct uit deze regio. Tomato, zoals de Azteken zeiden. De eerste tomatenboeren woonden in het Andesgebergte van Zuid-Amerika. Ze kweekten al duizenden jaren lang tomaten in Mexico en dat kunnen wij in Europa niet zeggen! Nee, 200 jaar geleden dachten wij namelijk nog hier, dat tomaten giftig waren. Ze stonden alleen maar als sierplanten bij chique mensen op de veranda. En dan guacamole natuurlijk, typisch Mexicaans, een saus gemaakt van avocado s of Ahaucatl zouden de Azteken zeggen. Avocado s worden trouwens niet alleen gebruikt om saus mee te maken, nee, ze worden ook in geneesmiddelen verwerkt en zelfs in zeep en crèmes. Oh, lekker! Tequila! Ook made in Mexico, ja, van feesten hebben ze wel verstand in Mexico! Tequila is sterk spul. Je keel staat er van in brand. Tequila wordt gemaakt van het sap van de agave, een cactusachtige plant. Echte Mexicanen drinken Tequila met een stukje zure limoen waarop ze speciaal zout strooien. Sal de gusano: zout vermengd met gemalen wormen en larven. En chilipepers, ook zo lekker sterk. Mexicanen, die eten graag pikant. Op de markt vindt je ze in alle kleuren en vormen. Ze zeggen trouwens, dat chilipepers verslavend zijn. De oude Indiaanse culturen gebruikten de chilipepers ook als geneesmiddel. Het zou bijvoorbeeld goed zijn voor

16 de bloedcirculatie en voor de spijsvertering. Ja, hohoho, dat karretje is natuurlijk nog lang niet vol! Daar kan nog veel meer bij! Hier: vanille! Ja, vanilleijsjes en puddinkjes, dankjewel Mexico! Vanille is eigenlijk de gedroogde vrucht van een geelgroene orchidee die in het tropische Mexico groeit. Ze worden voor ze rijp zijn al geplukt. Kijk: het lijken wel sperziebonen! Die bonen moeten drie tot zes maanden drogen waarbij ze veranderen in een zwart glimmend vanillestokje. Ah, kijk eens even aan! Cornflakes natuurlijk! Ja, want dat wordt gemaakt van maïs en dat is en blijft natuurlijk hét Mexicaanse topproduct. Maïs, geboren en getogen in Mexico. Mexicanen eten dan ook elke dag maïs. Vooral in de vorm van tortilla s natuurlijk en het liefst samen met bonen. Dat is het Mexicaanse basisvoedsel, al eeuwen lang. Supervoedzaam en heel duurzaam. En kijk eens: wat is dat? Kauwgom? Oh ja, komt dat ook uit Mexico? Jajaja, dat had je niet gedacht hè?! In Mexico zeggen ze chiclé, gemaakt van een rubberachtig goedje dat ze van de boom aftappen. Het lijkt wel alsof ze er een tapkraantje insteken met een soort kommetje eronder dat het vocht opvangt. Die witte dingen, dat is een soort rubber, en daar maken ze elastiekjes van en autobanden, en: ook kauwgom. En hier: pinda s! Cacahuetes, zoals ze in het Spaans zeggen. Geen popcorn, geen pinda s, geen chocola, geen kauwgom, geen vanille-ijsjes, kan je het je voorstellen? Er viel niet veel te snoepen in Europa voordat de Spanjaarden naar Amerika vertrokken. E gracias, amigos!. 4) Mexico-Stad Ja, Mexico Stad! Die stad bruist joh! Het is ongelooflijk. Er wonen 25 miljoen mensen, alleen in Mexico Stad. Elke dag komen er 1000 nieuwe inwoners bij. Elk jaar worden er kinderen geboren en elke 40 seconde vertrekt of landt er een vliegtuig. Dat zijn cijfers om van te duizelen. En dat is geen toeval, nee, want duizelen, dat doe je echt in Mexico Stad! En niet alleen omdat de lucht er zo vervuild is door al die auto s, maar ook omdat de lucht er heel ijl is. Ja, want Mexico Stad ligt op 2000 meter hoogte. Mexico Stad is echt duizelingwekkend! Lucht is één van de vier elementen waar ik het nou over wil hebben. Lucht, aarde, water en vuur. Want deze vier elementen bepalen in grote mate het leven in de stad. Soms positief, soms negatief. Maar wacht, ik zal beginnen met water voordat je er helemaal niks meer van snapt. Mexico Stad is op een meer gebouwd, sterker nog: Mexico Stad is geologisch gezien nog steeds een meer. Wacht, ik zal het je laten zien. Dit meer troffen de Azteken aan toen ze in 1150 hier arriveerden. Door omstandigheden zijn ze op die kleine eilandjes terechtgekomen. En van daaruit zijn ze met een grote klus begonnen: met het winnen van land. In het Zuiden van Mexico Stad kun je dat nog steeds goed zien. Daar bestaat het meer en de Azteekse landwinning nog steeds. De boeren die daar wonen en werken doen dat precies zoals de Azteken dat 1000 jaar geleden deden. Ze maken een soort landbedden met kanaaltjes ertussen, ze planten bomen in de grond tot er een vierkant ontstaat en dan storten ze dat vierkant vol met aarde. Zo wonnen de Azteken letterlijk terrein. Ze verbouwden hierop hun groente en fruit en bouwden er huizen op. Een andere plek waar je nog steeds sporen aantreft van het meer is Xochemilco, hier komen elk weekend duizenden Mexicanen om rust te zoeken, met hun vrienden en familie varen ze tussen de drijvende tuinen door. Het water in Mexico Stad is zo het decor van amusement geworden.

17 De strijd tegen het water is niet alleen succesvol, want het feit dat Mexico is gebouwd op een uitgedroogd meer maakt dat de grond nog altijd langzaam inklinkt. Mexico Stad is daardoor de laatste 100 jaar wel 10 meter naar beneden gezakt! En wat ook het probleem is, is het drooghouden van de stad in de regentijd. Het afwateringssysteem met gigantische pompen en kilometers buizen is één van de knapste uitvindingen van de wereld. En dan de lucht: dat is een verhaal om minder trots op te zijn. De lucht boven Mexico Stad is afschuwelijk vervuild. En dat komt niet alleen door de vuurtjes waar het Mexicaanse ontbijt op klaar wordt gemaakt, nee, het komt vooral door de 5 miljoen auto s die in de stad rondrijden. Mexicanen houden heel erg van auto s, het liefst groot en koel. Ze zijn er zó gek op, dat je soms helemaal niet meer aan rijden toe komt, want er staan er files jongen, dat wil je niet weten. Ze hebben daarom ook een ringweg gebouwd, met verdiepingen. Aarde wordt omgezet in vorm. Ja, van bouwen weten ze ook wel iets in Mexico. Vroeger en nu. Dat was voor mij echt een ontdekking: die prachtige Mexicaanse architectuur. En dan niet alleen de tempels en de kerken, nee, de moderne en hedendaagse architectuur is er werkelijk fantastisch! En dan: het vuur. Hier zou je kunnen vertellen hoeveel lichtjes de stad elke avond verlichten of hoeveel kaarsen er elke dag worden aangestoken, maar het mooiste wat je in Mexico over vuur kunt vertellen is het Nieuwe Vuur. Tja, dat was een gebruik in de tijd van de Azteken. Om de 52 jaar moest al het vuur in de stad gedoofd worden. Iedereen moest zijn vuur uitdoen die dag en dat in de tijd waarin vuur nog niet uit een fles of uit een aansteker kwam. Alleen in Ixtapalapan, een kleine heuvel met een tempel, mocht het vuur blijven branden. En van dat vuur kreeg iedereen de volgende dag het Nieuwe Vuur. Ondersteunend plaatmateriaal voor woordweb

18 Aardrijkskunde les 3: drinkwater Doel: * Aan het eind van de les weten de kinderen waar drinkwater vandaan komt * Aan het eind van de les weten de leerlingen dat drinkwater niet overal even schoon is en kunnen zij hier voorbeelden van noemen Middelen: - plaatmateriaal (zie inleiding) - digibord voor de filmpjes. - computer voor maken van lijst Inleiding (15 min., samenwerken) Gebruik onderstaand plaatmateriaal. Alle leerlingen krijgen een briefje met een afbeelding erop. Deze kunnen ze even in hun zak stoppen.

19 Er zijn dubbele afbeeldingen. Dus meerdere leerlingen hebben hetzelfde plaatje. Door middel van het stellen van ja / nee vragen moeten de leerlingen elkaar zien te vinden. Je kunt er ook voor kiezen de afbeeldingen te voorzien van tekst of alleen tekst. Vereenvoudigen: voorbeeldvragen op het bord te noteren. Heeft ieder elkaar gevonden? Wat hebben alle afbeeldingen gemeen? Waar zou deze les overgaan? Kern (15 min., interactief) Wat denken de leerlingen waar water vandaan komt? Filmpje:

20 Laat een leerling heb filmpje na vertellen. Verduidelijk dat water uit de natuur komt! Zouden de mensen overal water hebben? Hoe zouden zij aan water komen? Is dat schoon? Filmpje: Weten de leerlingen nog meer landen waar in drinkwater niet vanzelfsprekend is? Laat een leerling navertellen hoe de mensen in Nepal aan water komen. Speel in op het gevoel van de leerlingen: * Zou je de mensen uit Nepal willen helpen, hoe? * Wat zou je voelen als je geen water had en waarom? Verwerking (week, individueel) Met de klas gaan jullie een week bij houden hoeveel je aan water verbruikt. De leerkracht stelt samen met de klas items op die in de gaten gehouden moeten worden, zoals douchegebruik, tanden poetsen, toiletbezoek, drinken, koken e.d. Deze lijst maak je zelf, of een leerlingen en geeft deze mee naar huis. Ook in de klas wordt het gebruik bijgehouden. Het aantal liters wordt erna uitgerekend bij enkele leerlingen. Maak een turflijst van de klas met toiletbezoeken / handen wassen e.d. Aan het eind van de week worden de resultaten besproken. Wie is het zuinigst? Waar zouden de mensen jaloers op je zijn? Waarom? Waar kwam het water ook alweer vandaan? Voorbeeldlijst om te turven zie bijlage. Differentiatiemogelijkheden / wat te doen als de leerlingen klaar zijn * Maak een woordslang met allerlei woorden die te maken hebben met water. Begin met water en ga erna met de eindletter (de r ) verder. Bijv. water - regen nat * vul de lijst aan met dingen die je zelf nog wilt bijhouden.

21 Letterlijke tekst van de filmpjes. Filmpje: Waar komt het water vandaan? Ons water halen we uit de natuur. Maar er moet heel wat gebeuren voor we het kunnen drinken. Eerst laten we water in een buis stromen. In de wand van die buis zit een gat met een rooster ervoor. Hier gaat het water doorheen, maar zónder grote dingen als takken. Via de buis stroomt het water naar het pompstation, waar het wordt voorgefilterd. Een grote draaiende zeef zorgt ervoor dat afval, vissen en gras niet meekomen. Daarna wordt het water de zuiveringsinstallatie ingepompt. Het is dan nog behoorlijk smerig en het stinkt. Er wordt dan actieve koolstof bijgedaan, een stof die de oplosmiddelen en bestrijdingsmiddelen uit het water haalt. Het water is daardoor direct veel minder vies, maar nog lang niet schoon genoeg. Het water gaat naar een tank waar aluminiumsulfaat in zit. Dat is een stof die ervoor zorgt dat er vlokjes in het water komen. Die vlokjes zijn kleverig, en dat is handig, omdat er zo bacteriën, modder en andere viezigheid aan blijven plakken. Met vlokjes en al gaat het water dan naar de volgende tank. Hier zit een chemische stof in die polymeer heet. Die stof zal ervoor zorgen dat alle viezigheid naar de bodem zakt. Door vijf buizen wordt er heel fijn zand

22 in het water gespoten: micro-zand. Het polymeer gaat om de zandkorreltjes heen zitten en wordt kleverig. Het plakt dan aan de vlokjes in het water, die dan zó zwaar worden dat ze naar de bodem zakken. (Hier zie je dat in het klein gebeuren.) Nu is het water dan eindelijk helder. Maar nog niet drinkbaar, want er zitten nog veel bacteriën, virussen en andere organische stoffen in. De volgende stap is dus: filteren. Het water komt de filter in en stroomt dan eerst door een laag antraciet en dan door zand. Dat haalt alle organische deeltjes uit het water. Nu de virussen en bacteriën nog. Daarom wordt er per liter water 1,9 milligram chloor toegevoegd. Genoeg om álle ziektekiemen te doden. Als laatste wordt er een mineraal in het water gedaan: 'silicaat' heet het. Silicaat zorgt ervoor dat er geen kalk in de waterleiding komt. De overheid controleert voortdurend of het water wel veilig te drinken is. Er mag bijvoorbeeld in een liter water nooit meer dan 0,6 milligram chloor zitten. Het chloor dat ze in de waterzuivering gebruiken, is heel erg giftig. Als een chloortank zou lekken, moet in een straal van 10 kilometer alles ontruimd worden!daarom liggen de chloortanks in een zwaarbeveiligde ruimte. Deze waterzuivering maakt water in 45 minuten drinkbaar. Nu moet het alleen nog naar je huis worden gepompt. Filmpje: Nepal Kinderen hebben speciale rechten, maar die moeten ze natuurlijk wel krijgen. Unicef werkt daaraan. En die rechten, ja, dat kan gaan van het recht op onderwijs tot het recht op spelen en ontzettend belangrijk: het recht op schoon drinkwater. Voor ons is het heel normaal: schoon drinkwater. Maar in heel veel landen op de wereld is daar een enorm tekort aan. Bijvoorbeeld hier in Nepal. Sushila woont hier samen met haar familie. Behalve haar ouders en broer wonen ook haar oma en tante bij haar. Iedereen helpt een handje mee. Niemand heeft hier een kraan in zijn huis, dus ik ben heel benieuwd. Where do you get your water? We have to go a bit far. Okay, can I walk with you? Yes. Okay. Hier? Oh, hoeveel liter zou hier ingaan? Jij zei heel veel, dus als je dit dan hebt opgebruikt, moet je snel weer. And how many times a day you do this walk? Two times. Two times? Okay. Dat is kennelijk toch genoeg water om voor het hele gezin alles mee te doen. Okay, so this is it? The water comes from this hose. En je vraagt je af: ja, waar gaat die slang naartoe?. Where does the water come from? From the mountain Now there is water, does it always work here, this hose? So, only in the rain season? And that is like the once or something? Okay. And what is this water for, what do you do with it? For drinking? And are you sure that it s clean, you are not contaminated? It looks clean, but you are absolutely sure? Nou, dat is nogal wat hè, als je hier woont en je hebt dorst, dan moet je dus eerst hiernaartoe lopen, dan geluk hebben dat er water uitkomt en dan maar hopen, dat het schoon is. Het ziet er op zich ook wel okay uit, maar er is maar één manier om er echt achter te komen bij water en dat is een test doen. En met dit flesje kan dat. Zo. Nou, nu moeten we een paar uur wachten. Blijft het zo helder als het nu is, ja, dan is het op zich schoon. Maar als het verkleurd is of donkerder wordt, dan is het vervuild water. Het is tijd voor de uitslag van de test van het drinkwater van Sushila. Het flesje heeft nu lang genoeg gestaan. En de uitslag is, ja, schrikken, want hoe donkerder het water, hoe slechter het water. Nou, moet je zien! Dit water is in een paar uur gewoon zwart geworden! En dat betekent, dat er heel veel poepbacteriën in zitten. En dit drinkt Sushila elke dag, hier wast ze zich mee, hier wast ze r eten mee. Het is gewoon vervuild met poep! Slecht nieuws dus. Tijdens deze reis besef ik steeds meer hoe belangrijk het is, dat kinderen kennis krijgen over schoon water en hygiëne. Unicef gaat binnenkort lessen geven op de school van Sushila en ook komen er toiletten. Ik hoop, dat ze daar snel mee beginnen, want er is hier in Nepal water. En als iedereen leert om daar goed mee om te gaan en om toiletten te bouwen, dan blijven de kinderen hopelijk gezond en krijgen ze waar ze recht op hebben.

23 Waterverbruik lijst van Toiletbezoek: Douchen: Handen wassen:

24 Drinken: Afwassen: Planten water geven:

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen

Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Informatie voor de geschiedenislessen Kastelen Steden en staten Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over de steden en staten. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkboekje Natuur en milieu educatie Naam: Groep 7 Fruit in de mix Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkblad 1 Waar komt ons fruit vandaan? Vul 1. Teken het klassikale woordenweb die

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Team 3: Het Zonnepaneel Onderzoek naar de werking van een zonnepaneel en de zonneboiler

Team 3: Het Zonnepaneel Onderzoek naar de werking van een zonnepaneel en de zonneboiler Zonnepanelen op school Team 3: Het Zonnepaneel Onderzoek naar de werking van een zonnepaneel en de zonneboiler Jullie gaan onderzoeken hoe een zonnepaneel en de zonneboiler werken 1. SAMENWERKEN IN EEN

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Leerlingenbundels Technologische Opvoeding

Leerlingenbundels Technologische Opvoeding Leerlingenbundels Technologische Opvoeding 1 Thema: Energie Naam:... Klas: Datum:... Nr.:. 2 1 Energie experimenten Science 1.1 Inleidende opdracht rond energie Als je zegt: "Ik heb vandaag geen energie.

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen?

Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen? Chocolade Waarom heb ik voor dit onderwerp gekozen? Chocolade is heel erg lekker. Mijn zus kwam op het idee.en ik dacht goed idee. En toen heb ik het dus over chocolade gedaan. Waar komt chocolade vandaan?

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Techniek? Electrospel. Voorbereidende doe-les groep 8. [Geef tekst op]

Techniek? Electrospel. Voorbereidende doe-les groep 8. [Geef tekst op] Techniek? Electrospel Voorbereidende doe-les groep 8 [Geef tekst op] Inhoud van de Doe-les Elektriciteit In deze doe-les ga je aan de gang met techniek om je heen. We gaan daarbij vooral kijken naar elektriciteit

Nadere informatie

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Wat is afval? Hoeveel is dat per dag? 538 / 365 dagen = 1,47 kilo per dag Hoeveel gooien we samen thuis elk jaar weg? 538 x 2,2 = 1183,6 per gezin

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 3, 4, 5

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 3, 4, 5 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 3, 4, 5 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Snoep. Inleiding. drop

Snoep. Inleiding. drop Snoep Inleiding Er zijn van allerlei soorten snoep zoals: winegums, drop, zure bommen, salmiak snoepjes, kauwgum, chocolade, suiker snoep, suikervrij snoep, honing staafjes, lolly's, zuurtjes, pepermunt,

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van:

Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009. ten behoeve van: Kraanwater! Wat weten kinderen hier eigenlijk van? Mei 2009 ten behoeve van: Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1 Inleiding...3 2 Conclusie...4 3 Achtergrond onderzoek...5 3.1 Doelstelling van het onderzoek...

Nadere informatie

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door er zelf een te maken! Wij maken in dit project een bloem die reageert op het licht.

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door er zelf een te maken! Wij maken in dit project een bloem die reageert op het licht. Bloemen hebben zonlicht nodig om te bloeien, sommigen gaan zelfs dicht als het donker wordt. We moeten ze ook steeds kunnen verzetten zodat ze kan geplaatst worden in de tuin, op de vensterbank, op het

Nadere informatie

www.praktischtechniek.nl

www.praktischtechniek.nl D. Bekijk nu de andere zaklampen. Vul de tabel in. Werken alle zaklampen? Ja / nee Omdat: Welke zaklamp schijnt het langst? Techniekkit: Noord Nederland Domein: Energie omzetting Competentie: Ontwerpen

Nadere informatie

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf

Beste bewoner, Vriendelijke groeten, Het drinkwaterbedrijf Beste bewoner, Op. vinden in uw straat werkzaamheden plaats aan de leidingen. Van. tot.. wordt het water afgesloten. Wij adviseren u om vooraf enkele emmers met water klaar te zetten, voor bijvoorbeeld

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Braziliaanse regenwoud. Jesse Klever. Groep 7

Braziliaanse regenwoud. Jesse Klever. Groep 7 Braziliaanse regenwoud Jesse Klever Groep 7 Voorwoord Ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik dit een heel interessant onderwerp vind. We hebben er al op school over gesproken en het leek mij wel een leuk

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Jij en energie: Problemen en oplossingen

Jij en energie: Problemen en oplossingen Figuur 1 Affakkelen van gassen, fossiele brandstofopslag in Den Helder bron: AMeces Toen eind jaren zestig de grote gasvoorraad in Nederland ontdekt werd, zijn de industrie en de huishoudens massaal overgeschakeld

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Bezoek nu: www.eduboek.nl En download twee gratis e-boeken voor de kinderboekenweek voor de groepen 5-6 en de groepen 7-8

Bezoek nu: www.eduboek.nl En download twee gratis e-boeken voor de kinderboekenweek voor de groepen 5-6 en de groepen 7-8 Snoep groep 3 en 4 Dit is een uitgave van Eduboek ter ere van de Kinderboekenweek 2009. Bezoek nu: www.eduboek.nl En download twee gratis e-boeken voor de kinderboekenweek voor de groepen 5-6 en de groepen

Nadere informatie

Jessica Huizer. aardrijkskunde

Jessica Huizer. aardrijkskunde Naam: Studentnummer: Opleiding: Klas: Vak: Docent: Jessica Huizer 0541685 Pabo 2P aardrijkskunde Vincent Bax 3 lessen * Introductie thema: Identiteit * introductie venster: Hindoeïsme * Les1: godsdiensten

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Leskist groene energie Pagina 11

Leskist groene energie Pagina 11 Leskist groene energie Pagina 11 Bouw een windmolen; en die moet zo hard mogelijk draaien. Omdat de ene plek op aarde warmer is dan de andere waait het altijd wel. Die wind kan een molen doen draaien.

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort.

Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort. Wandelen in Echt in het natuurgebied de Doort. Het is een mooie zondag middag. De zon schijnt volop, en het is niet koud. Een fijne dag om lekker te gaan wandelen met het IVN. Om 13.00u hebben we samen

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep.

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. DOE KAART 1 Bevolkingsgroepen Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. Zoek 6 verschillende bevolkingsgroepen op. Kies 1 bevolkingsgroep uit waar je meer over wilt

Nadere informatie

TEAM 4, het verwarming- en isola7eteam

TEAM 4, het verwarming- en isola7eteam TEAM 4, het verwarming- en isola7eteam Naam:.. School:.. Groep:.. Eigen Energie op school p. 1 ONDERZOEK VERWARMING EN ISOLATIE Afspraken om van jullie team een superteam te maken Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

Wie wijs is met ENERGIE. ...is een. School. planning connecting respecting the future. ggrontmij

Wie wijs is met ENERGIE. ...is een. School. planning connecting respecting the future. ggrontmij Wie wijs is met...is een ENERGIE Energieke School Goeiemorgen lieve kinderen! Sjaan (van nr. 36) Annet (van nr. 34) Wat gaan wij jullie vertellen: Energieke School, De Energie-wedstrijd Onderzoeken Lesprogramma

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt houden over afval, afvalscheiding of recycling. Een super interessant onderwerp

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Waar op de wereld wordt het afval nog verwerkt op de manier van vroeger? Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

1. Je woont in... persoonlijke voetafdruk. Ruimte. een appartement of een klein huis met 1 à 2 slaapkamers? (+/- 80m²) 2

1. Je woont in... persoonlijke voetafdruk. Ruimte. een appartement of een klein huis met 1 à 2 slaapkamers? (+/- 80m²) 2 1. Je woont in... een appartement of een klein huis met 1 à 2 slaapkamers? (+/- 80m²) 2 een groot appartement of een huis met 3 à 4 slaapkamers? (+/- 120m²) 3 een groot huis met meer dan 4 slaapkamers?

Nadere informatie

GEEN water bij de wijn!

GEEN water bij de wijn! GEEN water bij de wijn! Water! Je gebruikt het dagelijks. Het begint al meteen s ochtends bij het wassen en het toilet doorspoelen. Daarna drink je water (puur water of in je kopje thee, ranja of in elke

Nadere informatie

Mijn moeder en vader hebben ook nog wat meegenomen voor de Kerstmarkt.

Mijn moeder en vader hebben ook nog wat meegenomen voor de Kerstmarkt. Hallo allemaal, Namaste! Hoe gaan de voorbereidingen voor de kerstmarkt? Hebben jullie al wat foto's/verhalen binnengekregen van de Nepal gangers? Hopelijk hebben ze genoeg materiaal om te gebruiken...

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie