SMART ENERGY. Amsterdam 2040 CITY

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SMART ENERGY. Amsterdam 2040 CITY"

Transcriptie

1 Endre Timár & Vanessa Rutgers

2 SMART ENERGY Amsterdam 2040 CITY

3 Over de sponsors Nieuw Amsterdams Klimaat is een meerjarig programma van de gemeente Amsterdam, waarin het stedelijk klimaatprogramma en het luchtkwaliteitprogramma sinds 2009 onder één dak zijn gebracht. Een verstandige beslissing, want deze beleidsterreinen ondersteunen elkaar op vele manieren. Het programma beoogt een aanjager te zijn van veranderingen op het gebied van de stedelijke energiehuishouding en het fysieke leefklimaat. Onze hoofdissues zijn het verduurzamen van bouwen en mobiliteit, een schaalsprong in duurzame energieproductie en het vergroenen van de forse ICT-sector in deze stad. Een fundamentele omslag voor deze issues komt er alleen wanneer de gemeente, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bewoners samenwerken. De gemeente kan daarin een rol spelen met lokale regels, maatschappelijke randvoorwaarden scheppen, verandering stimuleren en soms barrières wegnemen. Dit boekje over Amsterdam geeft een beeld van het dagelijks leven in de stad, ergens na de eerder genoemde omslag. Als toekomstverbeelding is het prachtig geschreven: met fantasie, maar gebaseerd op een stevige en feitelijke onderbouwing. Daarmee gaat het voorbij aan doemdenken of naïef optimisme. Wij hopen dat dit verhaal iedereen inspireert om samen te werken aan de stad van de toekomst.

4 Boer Hartog Hooft is al sinds 1893 een begrip op de vastgoedmarkt, vooral in Amsterdam. Het bedrijf bouwde daarbij een sterke reputatie op met innovatief vastgoedadvies en een voortdurend streven naar ethisch verantwoord ondernemen. Cofely Energy Solutions is onderdeel van Cofely Nederland, welk op haar beurt onderdeel is van GDF Suez Energy Services. Dit Franse energiebedrijf is dé Europese marktleider op het gebied van duurzame energie- en milieuoplossingen. Cofely Energy Solutions laat techniek werken voor haar klanten door hoogwaardige duurzame energie services te bieden in combinatie met energieadvies, prestatiemeting en exploitatie van duurzame energieopwekking. Deze bedrijven hebben onlangs de krachten gebundeld om samen duurzame energie oplossingen aan te dragen voor hun opdrachtgevers. De combinatie van expertise op het gebied van energietechnologie en commercieel vastgoed is buitengewoon sterk. Ten eerste omdat deze benadering zorgt voor veel lagere exploitatielasten en een navenant hogere vastgoedwaarde. Maar ook omdat de partners hiermee beter kunnen beantwoorden aan de steeds dwingender roep om maatschappelijke verantwoordelijkheidszin. In dit verhaal van Endre Timár en Vanessa Rutgers herkennen wij, bij Boer Hartog Hooft en Cofely Energy Solutions, een denkbare toekomst die hopelijk mede door onze inspanningen werkelijkheid zal worden... Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door de genereuze steun van deze drie organisaties.

5 6 Voorwoord Aankomst in Amsterdam Blik op de stad Energiebronnen Smart Grid emission Accomplished Inhoud Bronnen Fotoverantwoording Colofon

6 Voorwoord

7 Vergeet niet, mijne heren, dat het stenen tijdperk niet eindigde omdat we geen stenen meer hadden Sjeik H. Yamani, voormalig olieminister van Saoedi-Arabië De aanwijzingen dat het broeikaseffect wereldwijd dramatische effecten begint te sorteren zijn allang meer dan overtuigend te noemen. Daarnaast wordt pijnlijk duidelijk dat de olie- en gasreserves niet alleen steeds problematischer te winnen zijn, maar ook veelal in handen van dubieuze regimes, die zonder veel scrupules de kraan kunnen dichtdraaien. Praktisch bezien valt er niet meer te ontsnappen aan de opdracht aan regeringen, bedrijven, instellingen en wereldburgers om binnen, pakweg, twee generaties onze energiehuishouding grotendeels te verduurzamen. De tijd dringt. 7

8 Amsterdamse gemeenteraad wil drastische CO 2 reductie De gemeenteraad van Amsterdam heeft besloten dat de stedelijke CO 2 uitstoot in 2025 met 40% moet zijn verminderd ten opzichte van Dat is nog maar het begin, want rond 2050 moet dat nog verder zijn teruggebracht met ongeveer 80% en de eindstreep ligt bij een volledig koolstofvrije energiehuishouding. Amsterdam staat hierin als stad overigens niet alleen; er zijn over de hele wereld steden die vergelijkbare beslissingen nemen. Het zal duidelijk zijn dat zulke doelen feitelijk aansturen op een (energie-)revolutie. Volgens deskundigen zal deze omwenteling de industriële revolutie minstens evenaren. Hoe het er allemaal precies uit zal zien weet niemand, maar we moeten ons voorbereiden op een leven voorbij de vertrouwde energiebronnen olie en gas. Toekomstbeeld 2040 Een toenemend aantal steden in de wereld voelt zich uitgedaagd om een leidende rol te spelen in die verduurzaming. Zo ook Amsterdam. Het gemeentebestuur wil er alles aan doen om het tij te keren, misschien ook letterlijk, want de stad ligt onder de zeespiegel. Maar publieke middelen, zoals beleidsplannen, projecten of subsidies zullen ons niet redden. Gelukkig groeit de steun door het bedrijfsleven, woningcorporaties en andere organisaties, die de overheid soms ongeduldig voorbij streven met vooruitstrevende initiatieven, duurzame producten, energiecoöperaties en ideeën. Als auteurs van dit boekje en liefhebbers van deze bijzondere stad willen wij op onze manier bijdragen aan het keren van het tij. Dat doen we door een toekomstbeeld te presenteren, waarin de fantasie alle ruimte heeft. Een gedurfd verhaal over Amsterdam, waarin het jaar 2040 in woord en beeld wordt beschreven alsof we daar al zijn gearriveerd. Waarom deze oefening? Omdat poëtische eindbeelden kunnen inspireren tot creatieve gedachten en plannen. Maar ook omdat zulke beelden ons eraan herinneren waar we het allemaal ook alweer voor doen op momenten dat de dagelijkse realiteit ons het zicht ontneemt.

9 Een toekomstbeeld voor Amsterdam over dertig jaar. Dat riekt naar sciencefiction; en de oplettende lezer ziet onmiddellijk de gevaren daarvan opdoemen, compleet met visioenen van vliegende auto s, onbeperkt hightech eten uit de muur en geavanceerde handlaserwapens zonder vergunning. Verwijzend naar bekende cultuuriconen kunnen we kiezen uit heel verschillende toekomstbeelden: de smetteloos witte commandobrug uit de serie Star Trek, het oliebesmeurde en roestige cargoschip in de film Alien, de sombere realiteit van Brave New World of een ecologische variant op het wereldje van de Teletubbies. Kortom, een hachelijke onderneming. Om de grootste valkuilen te omzeilen is dit verhaal daarom gefundeerd op beginnende trends van vandaag en goed gedocumenteerde technologie van morgen - zij het rijkelijk overgoten met de nodige wishful thinking. Om het in een verhalend vat te gieten, beschrijft het toekomstbeeld een etmaal uit het leven van een fictieve reiziger, die Amsterdam in de zomer van 2040 bezoekt. Hij wordt bijgestaan door een even denkbeeldige als deskundige gids, die als voice-over geregeld de nodige uitleg geeft. Strategisch geplaatste tekstkaders voorzien daarnaast in de lezersbehoefte aan hardcore informatie. Waarschijnlijk zal de werkelijkheid er straks anders uitzien dan in dit toekomstbeeld, maar de welwillende lezer ziet dat hopelijk als een uitdaging om 2040 nog veel interessanter en duurzamer te maken. 9 Amsterdam, mei 2010

10 1 Aankomst in Amsterdam

11 Elektrische krachten zijn overal in onbeperkte hoeveelheden voorhanden en het kan alle machinerie van de wereld aandrijven, zonder het gebruik van kolen, gas, olie of welke andere gebruikelijke brandstof dan ook. Nikola Tesla, 19e eeuwse grondlegger van de moderne elektriciteitsopwekking Met een slippend geluid raken de banden van het tweemotorige vliegtuig het beton van de landingsbaan. Ik heb de folder over de Boeing 808 Biofuel net uit en frommel hem terug in de rugleuning voor me. Tien minuten later sta ik voor het eerst in twintig jaar weer op Hollandse bodem. Terwijl ik op de loopband voortglijd, denk ik over het doel van mijn bezoek: uitzoeken wat er terecht is gekomen van alle goede voornemens om Amsterdam binnen één generatie klimaatneutraal te maken. Natuurlijk heb ik via internet de ontwikkelingen in de hoofdstad gevolgd, maar ik wil graag zelf met mensen hier praten en bovenal wil ik de sfeer proeven van de stad waar ik ben opgegroeid. Is Amsterdam in 2040, behalve duurzaam, ook een vitale en prettige stad om in te leven? Een irisscan later ben ik al door de douane. Schiphol is inderdaad een stuk kleiner en overzichtelijker geworden, maar dat verbaast me niet echt met de huidige ticketprijzen. In de aankomsthal ontmoet ik mijn gids voor het komende etmaal. Een lange oudere dame komt met uitgestoken hand op mij toelopen; ik schat dat ze tegen de zeventig loopt, maar ze is nog volop actief in bestuursfuncties en schijnt alles over de stad te weten. Terwijl we over mijn reisbeslommeringen praten, lopen we naar haar auto die ons naar het hart van de stad zal brengen. 11

12 Koolzaadvelden We stappen in een kleine zwarte Toyota en het dashboard begint meteen ongevraagd informatie te geven over de conditie van de accu s, hoever we ermee kunnen rijden en waar de dichtstbijzijnde laadstations zijn. Ik word achterin mijn stoel gedrukt als we fluisterstil met een flinke vaart wegrijden. De auto draait de snelweg op. Het lijkt wel een snelweg uit de jaren 50 van de vorige eeuw met veel ruimte, waardoor we riant doorrijden. In de felle middagzon zie ik de rand van de stad opdoemen, waar rijen hoge windturbines aan de einder staan. Ook even verderop vlak naast de vangrail; artistiek gekleurde exemplaren, met enorme wieken die traag door deze bijna windstille dag heen malen. Aan weerszijden van de weg is het klassieke grasland vrijwel verdwenen. In plaats daarvan strekken de koolzaadvelden zich uit; zelfs het spoortalud ziet er knalgeel van. Verderop passeren we fraaie woningen, met balkons direct aan de snelweg. Mijn gids raadt mijn gedachten: Ja, dat was ooit echt ondenkbaar. Maar door het elektrisch verkeer is de lucht spectaculair schoner en het lawaai verdwenen. Je kunt nu prima op die balkons zitten en er zijn mensen die van dit uitzicht houden. We zaten wel met het probleem van zware vrachtwagens met hun dieselmotoren, maar die worden nu bijna allemaal buiten de stad overgeladen in elektrische bestelwagens. Sindsdien zijn woningen aan drukke wegen weer heel gewild.

13 Mooiste transferplaza Even later rijden we de stad binnen en mijn gids laveert de auto soepel door het verkeer van de Overtoom en de Nassaukade. Met een draai naar rechts rijden we een tunnelmond in en seconden later sta ik in het grootste transferium van Amsterdam. Een transferium met enige wereldfaam. De stad kent een aantal van deze transferplaza s, maar dit is toch wel de meest bruisende van allemaal: een krioelende mierenhoop van mensen die van het ene vervoermiddel in het andere stappen. Helemaal in de diepte ligt een station van de nieuwe oost-west metrolijn met op de lagen daarboven zo n vijfduizend parkeerplaatsen. In het complex bevinden zich ook vergadercentra, horeca, sportscholen, kinderopvang, fietsenstallingen en besteldiensten. Parkeerniveau min twee en min drie zijn speciaal voor deelauto s. Ze staan er in alle soorten en maten, ook bestelbusjes of familiewagens. Daar vinden we een parkeerplek en mijn gids legt haar deelauto direct aan het infuus, zodat hij morgen weer opgeladen is. De stroomkosten worden later automatisch van haar rekening afgeschreven. Voor het moment nemen we afscheid en spreken af dat ik haar later die avond in een restaurant tref. Terwijl ik een taxi zoek, valt me op dat de stad geleerd heeft van het verleden. Dit transferium is niet meer die tochtige, desolate of unheimische plek van toen, maar juist levendig en druk, mooi van architectuur, schoon en vol handige voorzieningen. 13

14 Het nieuwe autorijden De benzine- of dieselauto heeft zijn langste tijd gehad. Drie duurzame vormen van aandrijving dienen zich aan: Elektromotor (op accu s) Waterstofmotor (brandstofcel) Verbrandingsmotor op bioethanol of biodiesel (gemaakt van 2e generatie biomassa) Een tussenvorm is de hybride auto met een elektromotor en een verbrandingsmotor naast elkaar. Bij lage snelheden werkt de elektromotor en anders neemt de gewone motor het over. Als deze auto met een stekker in het stopcontact kan worden opgeladen, spreekt men van een plug-in hybrid. Zulke auto s zullen ooit 1:80 rijden in plaats van de magere 1:15 van auto s nu. De technische ontwikkelingen gaan razendsnel. Zelfs Shell denkt dat in 2030 het merendeel van het verkeer elektrisch is. Maar dan moeten de huidige typen accu s nog wel verbeteren; de zware en dure accubanken nemen veel plaats in en zijn na 200 kilometer leeg. Opladen kan onderweg of thuis, maar dat kost tijd. Daarom wordt ook nagedacht over een netwerk van wisselstations, waar een robot in één beweging de lege accu s verwisselt voor volle. De accutechniek zal ongetwijfeld nog enorm verbeteren, maar voor zwaar vrachtverkeer blijven verbrandingsmotoren (op biodiesel) wellicht de beste optie. Ook waterstof als bron van stroom is een mogelijkheid. In zo n auto gaat waterstofgas door een brandstofcel, waarbij stroom vrijkomt voor de elektromotor. De distributie en opslag van waterstof is echter problematisch en ook hier is de tank na enkele honderden kilometers leeg. Maar de waterstoftechniek blijft zich snel ontwikkelen De gemeente Amsterdam nam in 2009 het besluit dat er in 2040 elektrisch wordt gereden in de stad en dat er in 2012 al tweehonderd oplaadpunten moeten zijn. Inmiddels rijden de eerste elektrische taxi s al in de Amsterdamse straten.

15 Bentheimer zandsteen Op één punt is Amsterdam weinig veranderd: de taxichauffeur die me naar mijn hotel rijdt is adembenemend lomp. Ik stap uit op de Dam voor de ingang van hotel Krasnapolsky en geloof mijn ogen niet. De zwarte aanslag op de gevel van het koninklijk paleis is verdwenen. Verlost van roet uit uitlaatgassen loonde het blijkbaar de moeite om het paleis die goede schoonmaakbeurt te geven. In de zon zijn de muren en ornamenten van Bentheimer zandsteen nu prachtig goudgeel van kleur. Ik loop het hotel binnen en meld me bij de receptie. Krasnapolsky is een van de energiezuinigste hotels in zijn klasse. Het complex slaat ondergronds winterkoude op voor koeling in de zomer, en zomerwarmte voor gebruik in de winter. De meeste baden zijn vervangen door douches - wel met vijf sterren natuurlijk - en alle linnengoed gaat naar een ultramoderne wasinrichting, waar ze gebruik maken van restwarmte van de industrie. Nadat ik me heb opgefrist en omgekleed, begeef ik me weer naar buiten en loop naar het restaurant waar ik met mijn gids heb afgesproken. Hoog aan de gevel van de Bijenkorf valt me iets op: drie indicatorlampen in de kleuren groen, geel en rood. Interessant, want zulke led-displays zag ik ook al onderweg van het vliegveld op gebouwen en pleinen, en al de hele middag branden die lichten rood. 15

16 Restaurant Ik tref mijn gids bij de deur van een kleine brasserie op de Nieuwmarkt. We vinden een tafel bij het raam en ik begin meteen over die displays aan de gevels. Nou, je hebt je ogen niet in je zak zitten, lacht ze mij toe. Het betekent dat vandaag de seinen op rood staan, als het ware. De kleur zegt namelijk iets over de stroomprijzen van dit moment. Die schommelen per kwartier, met uitschieters van soms wel zeshonderd procent. Ze zijn nu bijvoorbeeld erg hoog, want er staat al dagenlang weinig wind. De stroombedrijven starten daarom kolencentrales op en kopen stroom in uit de Sahara. Dat is peperduur. Met die displays zijn mensen dus gewaarschuwd en dat werkt fantastisch goed, want iedereen schroeft zijn energiegebruik terug. Zelf laat ik de auto zoveel mogelijk staan en de wasmachine blijft even uit. Ik moet zeggen, als je zonnepanelen op je dak hebt, verdien je vandaag aardig wat. Zeg, wat neem jij? Tijdens het eten en geholpen door een robuuste Limburgse wijn vermaken we ons met allerhande verhalen over de stad, totdat het tijd wordt om het over morgen te hebben. Kom morgenochtend eerst met tram 4 naar mijn huis en dan lopen we daarna naar een nieuwbouwwoning in de buurt. De middag brengen we door in een modern kantoor bij het westelijk havengebied, waar iemand van een energiebedrijf zal aanschuiven die je alles kan vertellen over de energievoorziening van de stad. Vlees, de stiekeme grootverbruiker Nederlanders zijn enthousiaste vleeseters; wereldwijd staan we op de zevende plaats. Vlees heeft alles te maken met energie. Om een koe één kilo zwaarder te laten worden is vijf kilo voer nodig. Veel veevoer wordt in de tropen geproduceerd en het maken en transporteren ervan verbruikt veel energie. Hetzelfde geldt voor de productie van kunstmest. Men heeft berekend dat alle veeteelt wereldwijd meer CO 2 produceert dan al het verkeer. Volgens dezelfde cijferaars zou minder vlees eten in Nederland één van de meest effectieve manieren zijn om een enorme CO 2 besparing te realiseren. Het vrijgekomen landbouwgebied kan worden ingezet voor de productie van voedsel, biogrondstoffen voor de chemische industrie en voor biobrandstoffen.

17 17 Amsterdam by night Later wandel ik langzaam terug naar het hotel. Code rood of niet, het is een drukte van jewelste in de kroegen en op straat. Op de hoek van een straat laat ik het even op mij inwerken. Het is een komen en gaan van taxi s, bestelbusjes, scooters, fietsen en af en toe een privé-auto. Op straat zijn er veel laad- en losplekken, maar er wordt bijna niet meer geparkeerd, waardoor de oorspronkelijke schoonheid van gevels, grachten en pleinen ongestoord tot zijn recht komt. De code rood heeft geen effect op de verlichting van de historische bruggen, maar de fontein op de Nieuwmarkt staat inderdaad uit. Het duurt even voor ik het door heb, maar het is ook het geluid van de stad dat zo totaal anders is dan in mijn jeugd. Ik hoor geen geronk, gebrul of gejank van opgevoerde brommers, auto s of bussen. Daarvoor in de plaats het zoemen van elektromotoren en het suizen van banden. Nu verkeersgeluiden zich terug hebben getrokken naar de achtergrond, hoor ik spreeuwen en zwaluwen, kletsende vrouwen die mij voorbij lopen, een lachsalvo uit een café, een rammelende fiets. Uit een hoog raam klinkt pianospel en even verderop valt een bierglas kapot. Goed dan, aan de overkant is een fietser bezig een automobilist zijn huid vol te schelden. Some things never change

18 2 Blik op de stad

19 Als ik mijn klanten had gevraagd wat ze wilden, zouden ze hebben gezegd: een sneller paard. Henry Ford, grondlegger van de moderne automobielindustrie Ik word wakker van een koele bries die over mijn gezicht strijkt en het opgewonden gekwetter van mussen. Terwijl ik het raam sluit zie ik dat de code rood is vervangen door een warm oranje. Blijkbaar staat er nu genoeg wind om de lokale energievoorraden aan te vullen. Nadat ik me heb aangekleed en een snel ontbijt naar binnen heb gewerkt, vind ik op het Damrak de juiste tramhalte. Ik zie geen bovenleidingen meer, die ooit als lelijke spinnenwebben boven de straten hingen. Trams en treinen krijgen al jaren hun stroom via een ondergrondse inductiedraad. Die oplossing is veel mooier en energiezuiniger, maar nog steeds knarst en wurmt de tram zich door de krappe bochten van de binnenstad. Een aantal tramlijnen is opgeheven nadat twee nieuwe metrolijnen in gebruik werden genomen, maar het is nog steeds een feest om als toerist bovengronds door de stad gerammeld te worden. Op mijn bankje zit ik met mijn neus tegen het raam gedrukt. Amsterdam straalt een onweerstaanbare charme uit. Behalve die paar lossende bestelwagens staat er nauwelijks blik op straat en blijkbaar maken de vele fietsers nu massaal gebruik van ondergrondse parkeerautomaten. Al die hectares aan parkeerplaatsen van voorheen hebben plaatsgemaakt voor brede paden, bomen en struiken. Op pleinen zijn speeltuinen of fonteinen, soms met bankjes eromheen. Omhoog turend naar de gevels van oude panden zie ik dat de meeste raamkozijnen vervangen zijn door isolerende exemplaren. Goddank niet meer die monsterlijke wit plastic krengen, maar kozijnen met een authentiek historische uitstraling en hier en daar zelfs met ouderwets bobbelig oorlogsglas. Je kunt het overdrijven. Gelukkig zijn er ook genoeg moderne toevoegingen te bekijken. Klaarblijkelijk zijn zonnepanelen hier nu net zo gewoon als ooit glas of natuursteen, want luifels, daklijsten en gevelplaten bestaan opmerkelijk vaak uit zonnecellen. Sinds die in verschillende kleuren en vormen verkrijgbaar zijn, hebben zelfs de meest conservatieve architecten ze omarmd. 19

20 Zwengelen Bij de halte op de grens van de Pijp stap ik uit. Terwijl ik een kruising oversteek valt mijn oog op twee negentiende eeuwse blokken op de hoek. Er is duidelijk iets mee aan de hand. Bij nader inzien zijn het geen oude woonpanden, maar flinke parkeergarages. De gevels ervan zijn op klassieke wijze opgetrokken met donkere ramen en zelfs deuren. Er moest wel zoiets zijn, want ik zie in de nauwe dwarsstraten geen geparkeerde auto s. In plaats daarvan brede stoepen, kinderspeeltuig en oergezellige plantenbakken. Alweer iets om mijn gids over aan de tand te voelen. Drie minuten later sta ik voor de portiek van haar huis. Boven de brievenbussen en bellen hangt net zo n zwengel als aan een opwindradio. Toen ooit bekend werd dat voor al die elektrische deurbellen in Europa één elektriciteitscentrale dag en nacht stond te draaien is er aanvankelijk niets met die wetenschap gedaan, maar tien jaar geleden kwam eindelijk de Europese Deurbellenrichtlijn die deze misstand rechtzette. Ik draai een paar keer aan de zwengel, druk op de bel en een moment later sta ik in de woning van mijn gids. Welkom in mijn paleisje. Koffie? Ik plof bevestigend in een fauteuil en

21 vraag meteen naar die parkeergarages van daarnet. Goeie vraag. Die zijn er gekomen na twintig jaar buurtprotesten, maar nu is iedereen er helemaal weg van. Toen duidelijk werd dat we allemaal elektrisch gingen rijden zaten we met het probleem van voldoende oplaadpunten, die ook nog hufterproof moesten zijn. Als je driehoog achter woont en ergens langs de stoep een parkeerplek hebt veroverd, ruk je geen stekker uit een lantaarnpaal om je auto op te laden. Je moet gecontroleerde parkeerplekken hebben, met goede oplaadfaciliteiten of accuwisselaars, en dat gaat het beste in een nette garage. Grote ondergrondse garages zijn duur, dus we konden beter een paar panden opofferen. Maar ze hebben het mooi fin de siècle vormgegeven en de straten zijn er veel en veel plezieriger door geworden. De Govert Flinckstraat bijvoorbeeld, ooit een onooglijke parkeergoot, is nu een leuke groene fietsroute geworden. Derde stadsvernieuwingsgolf Terwijl ik van mijn koffie slurp, kijk ik rond in het smaakvol ingerichte appartement. Het is een pand uit 1906 en dat scoorde veertig jaar geleden nog heel beroerd op het energieverbruik. In de hal zie ik de smartmeter aan de muur hangen. Zo te zien van een modern type, met touchscreen en een omlijsting naar keuze. Ik wil graag weten hoe ze dit oude appartement warm weet te stoken. Kom mee, antwoordt mijn gids, vanaf het dak kan ik je alles het beste laten zien. We stappen door het dakluik. Aanschouw de derde stadsvernieuwingsgolf, declameert mijn gids en maakt een armgebaar over de daken. Op de voorgrond strekt zich een zee uit van zonnepanelen in allerlei vormen en soorten, nu en dan afgewisseld met een kleine windturbine, bonte sedumdaken of een pluk sterk geurende wietplanten. Aan de horizon zie ik vooral in het westen en het noorden grote windparken, maar ook dichterbij staan een aantal solitaire molens op open plekken in de stad. Ik zal het kort proberen te houden. Buurten als deze hebben vaak oude woningen zonder spouwmuren. Die zijn lastig fatsoenlijk na te isoleren en dat doe je dus alleen als ze erg gewild zijn in de markt. En dat waren ze gewoon niet allemaal. In 2015 werd daarom al besloten om dertig procent van alle oudbouw - de echte rotzooi dus - af te breken. 21

22 De Smartmeter: slimme energieregelaar in huis De oude gas- en elektrameters worden op termijn vervangen door een digitale display, waarin het energieverbruik in een oogopslag kan worden afgelezen en door de bewoner met een paar toetsdrukken beïnvloed. Het geheim is dat de smartmeter draadloos kan communiceren met grote verbruikers in huis, zoals de thermostaat, wasmachine, diepvriezer, eigen stroomopslag, oplaadpunten voor elektrisch vervoer, enzovoort. Daarnaast communiceert hij ook met een computercentrum buiten de woning, net zoals de homecomputer tijdens het internetten. De server houdt voortdurend bij wat de momentane energieprijzen zijn en kan op afstand de smart meter in huis instrueren. Als de energieprijzen omhoog schieten, kan de smartmeter apparaten in huis uitzetten of de verwarming een paar graden lager. De slimme klantgerichtheid van dit systeem kent geen grenzen. Zo kun je verschillende profielen instellen, zoals een zo goedkoop mogelijk profiel, een altijd warm huis profiel, of een voorkeur voor duurzame energie profiel. Want de smartmeter weet ook hoeveel duurzame stroom op het net wordt aangeboden. Met die kennis kan de smartmeter zelfs voorrang forceren voor verkoop van eigen homemade zonnestroom. Dat werkt als volgt. Stel dat een bewoner veel zonnepanelen heeft en dat op een zekere dag de stroomprijzen op het net erg hoog zijn. In die situatie kan de smartmeter het nietnoodzakelijk verbruik in huis stopzetten en zoveel mogelijk zelfgemaakte zonnestroom in het net pompen, waarmee goed geld te verdienen valt. Natuurlijk is het als bewoner altijd mogelijk om de smartmeter te overrulen met handmatige instellingen. Zoals je ziet zijn er inmiddels al aardig wat blokken vervangen door nieuwbouw. Hoewel, je ziet het vaak niet eens, want de buurt heeft afgedwongen dat de nieuwbouw harmonisch in zijn omgeving past. De resterende oudbouw wordt zo goed en kwaad als mogelijk aangepakt. Dat is mooi te zien aan het blok hier tegenover. Mijn gids wijst naar de overkant van de binnentuin. Het oude platte dak is vervangen door een schuin pannendak met zonnepanelen die zowel warm water maken als stroom opwekken. De achtergevel is compleet vervangen door een zwaar isolerende pui en aan de voorkant is een isolerende gevel voor de oude buitenkant gezet. Dat pand is nu bijna net zo goed als nieuwbouw. Maar ja, niet iedereen vindt die voorzetgevels mooi natuurlijk. Daarom kozen de huurders in ons pand voor een microwarmtekracht cv-ketel op biogas en een dunne laag isolatie van binnenuit. Het isoleert iets minder goed, maar wie mooi wil zijn, moet pijn lijden. Die pijn wordt ongetwijfeld geleden tijdens het lezen van de energierekening. Vooral de gasprijzen zijn tegenwoordig heel onvriendelijk. Ik ben daarom benieuwd of er nog veel gas wordt geleverd in deze oude wijken. Jawel, maar het is nu een soort lappendeken geworden van energieleveringen. Het ene blok is all-electric, het blok ernaast zit op gas en de overburen zijn aangesloten op stadswarmte. Maar de trend is dat gaslevering aan woningen er ooit helemaal uit gaat, of het nu om aardgas gaat of om biogas. Weer terug in de woning graait ze haar jas van een stoel en troont me mee naar de meter in de hal. Een groen lampje vertelt ons dat de stroomprijzen nu laag zijn. Kijk, ik zet het display toch op alles uit. Computerapparatuur is uit, niks op stand-by en alleen de koelkast en de aquariumpomp blijven t doen. Ze drukt opnieuw op het scherm en ik zie dat er alles bij elkaar 40 watt aan apparatuur in huis staat te draaien. Nog een keer drukken; dit jaar heeft ze maar 350 kubieke meter gas verstookt. Netjes.

23 Verwarming van een Amsterdamse woning in 2040 Voor een galerijflat in 1970 was een jaarverbruik van m 3 aardgas niet ongewoon. In 2009 verbruikte een nieuwbouwwoning rond de 600 m 3 (of een vergelijkbare hoeveelheid stroom of warmte) en een verdere daling is in zicht. Helemaal nul wordt het nooit; een paar honderd m 3 per jaar lijkt wel het minimum, alleen al omdat we heet kraanwater nodig hebben en niet altijd even oplettend zijn met de thermostaat en ramen op een kier. Het theoretisch warmteverbruik wordt uitgedrukt in de energieprestatiecoëfficiënt (epc). In 2040 is die maat ongetwijfeld verdwenen, want hij staat nu al bloot aan veel kritiek. In theorie kan een supergeïsoleerde eengezinswoning vol zonnepanelen op het dak zoveel energie aan het net terugleveren, dat op jaarbasis netto geen energie verbruikt wordt. Maar in een stad met gestapelde woningen is dat onmogelijk, omdat elke woning gemiddeld maar een heel klein stukje dakoppervlak heeft. Daarom zal een Amsterdamse woning in 2040 nog steeds afhankelijk zijn van energie van buitenaf. Dat wordt geleverd in de vorm van stroom, gas of warmte, die als een lappendeken de stad voorzien: 23 Minimaal oude en nieuwe woningen maken gebruik van stadsverwarming (restwarmte en warmtekracht); Een slinkend deel van oude woningen maakt gebruik van gas voor hun microwarmtekracht cv-ketel (HRe ketel); Een aantal goed gerenoveerde oude woningen gebruikt een elektrische warmtepomp met lokale warmtebronnen; Een deel van de nieuwbouwwoningen heeft elektrische warmtepompen, gebruik makend van lokale warmteopslag; Een ander deel van de nieuwbouwwoningen heeft ook warmtepompen, maar gebruikt soms ook stadsverwarming als bron; Koeling van woningen (airco of koudeopslag) is een nichemarkt voor een kleine groep welgestelden.

24 Waarom waterstof nu nog niet doorbreekt Waterstofgas (H 2 ): de brandstof van onze zon. Het leek een paar jaar geleden de gedoodverfde winnaar in de race om het duurzame alternatief voor olie. Het is makkelijk te maken door elektrische stroom door water heen te sturen, waarbij aan één van de polen waterstofgas vrijkomt. H 2 een volkomen schone brandstof, want bij verbranding komt alleen water vrij. Ook kun je waterstof in een brandstofcel weer chemisch omzetten in schone elektriciteit. zoo Buurtopslag We stommelen de trap af, op weg naar de jongste zus van mijn gids. Zij is onlangs naar een vers opgeleverde villa verhuisd en dat moet bekeken worden. Onderweg zwaait er op straat plotseling een stalen deur open die we nog net kunnen ontwijken. Een blauwe overall komt naar buiten. Zijn gezicht klaart op als hij mijn gids herkent. Ah, is dit je meneer uit Verweggistan? Jullie willen vast even binnen kijken Even later staan we in een betonnen hal vol kasten en buizen, tanks en bedrading. Klaarblijkelijk is er ooit een pand in deze straat tussenuit gesloopt en heeft plaatsgemaakt voor deze buurtstroomopslag. Mijn gids brandt los. Twintig jaar lang hebben we geklungeld met het probleem van opslag van duurzame energie. In deze buurt staan ettelijke megawatts aan vermogen, afkomstig van een paar duizend zonnepanelen en de oude turbine aan de Amstel. Deze installatie jaagt die stroom door leidingwater heen, waardoor waterstofgas vrijkomt en dat wordt hier onder hoge druk opgeslagen. In tijden van schaarste kan deze opslag vier uur lang stroom leveren voor de buurt, alvorens andere bronnen inspringen. Tja, de buren stonden niet meteen te juichen bij het idee om vlak naast een waterstofbom te wonen. De zijwanden zijn daarom van dik beton en het dak is zo ongeveer van rijstpapier. Als het misgaat vliegt alleen het dak eraf. De monteur grijnst. En dat is een hele geruststelling als ik hier mijn peuk sta te roken. Bij nader inzien heeft waterstof echter een paar forse nadelen in het gebruik, waar nog geen oplossingen voor bestaan. Waterstof heeft per liter maar een kwart van de energie-inhoud van benzine. Het moet in een auto dus in grote hoeveelheden onder hoge druk worden meegetorst. Maar er is nog een kwestie. Er zijn conversiestappen (omzettingen) nodig om bijvoorbeeld windenergie om te zetten in waterstof, dat vervolgens op te slaan, te vervoeren naar een gebruiker en het daar weer om te zetten in nuttige energie. Bij elke stap gaat zoveel energie verloren, dat in het zojuist genoemde voorbeeld maar 25% van de elektriciteit die er in ging, er aan het einde weer uitkomt. Daarom kan waterstof beter als stationaire opslag van overtollige duurzame elektriciteit worden ingezet, bijvoorbeeld aan de voet van een windmolenpark. Dan zijn er minder conversiestappen nodig. Misschien komen er ooit oplossingen voor de genoemde nadelen, bijvoorbeeld door waterstof chemisch te binden aan een stabiele draagstof, die het gemakkelijk weer kan loslaten als het nodig is. Tussen nu en 2040 kan veel gebeuren

25 nnecellen Nieuwe villa Op de route naar het nieuwe huis wandelen we langs het Okura-hotel, dat glanzend en zelfingenomen omhoog rijst. De gevel van dit vijfsterrenhotel is drie jaar geleden bekleed met de allernieuwste generatie zonnecellen, made in Japan - hoe kan het ook anders. De nanotechnologie pigmenten lijken wel bladgroen en hebben het ontzagwekkend rendement van zestig procent - het dubbele van de blauwesilicium platen uit de beginjaren. Een laatste hoek om en tussen andere villa s en het geboomte ontwaren wij het nieuwe huis. Strak ontworpen, met grote ramen op het zuiden en riante overstekken. Verrast zie ik op het dak twee kleine huisturbines staan. Waarschijnlijk was hier teveel slagschaduw van het Okura-hotel, waardoor zonnepanelen niet zo voor de hand lagen. Zulke kleine turbines leveren relatief weinig op, maar misschien kunnen ze er net hun huishoudelijk elektraverbruik mee dekken. Ik trek aan de antieke bronzen bel naast de voordeur en een paar minuten later zitten we aan de enorme keukentafel met een pot jasmijnthee. Wat leuk dat u een kijkje komt nemen, zegt de zus van mijn gids. Waar zal ik beginnen? Wat ik erg belangrijk vond was dat het hele huis cradle to cradle werd ontworpen en dat is redelijk gelukt. Haast alle bouwmaterialen en onderdelen kunnen ooit worden gedemonteerd en op hoogwaardige manier worden hergebruikt. Uiteraard zijn de muren en het dak maximaal geïsoleerd. Ik zie inderdaad muren van minstens een halve meter dik, waardoor je in de vensterbanken van die knusse zitjes krijgt. Heerlijk is ook de vloerverwarming, die op warme zomerdagen juist koelte afgeeft. Ze pauzeert even en nodigt ons dan uit om naar de machinekamer te komen kijken. 25 We kruisen door de bijkeuken en stappen via een zijdeur de garage in. Een knalroze Segway, een scooter en een BMW vti staan gebroederlijk te laden aan het stopcontact. Met die nieuwe accu s haalden we vorig weekend Parijs zonder tussendoor te laden, zegt ze vreugdevol en opent weer een andere deur. Hier staat het allemaal, kijk maar even rond. Ik heb vaker met dit bijltje gehakt, dus ik herken ongeveer waar dit huis zijn energie vandaan haalt.

26 Ik zie aan- en afvoerleidingen naar de ondergrondse warmte- en koudeopslag en een dwarsverbinding naar een buis met een dikke isolatiemantel. Blijkbaar hebben ze aansluiting op de stadsverwarming als back-up en voor de piekvraag. Aan de dikte van de buis te zien wordt hier lage temperatuur stadswarmte geleverd van 40 graden. Alles komt bij elkaar in de warmtepomp: een soort groot formaat koelkast, die zachtjes staat te brommen. Links daarvan een groepenkast met een aparte groep voor de stroom van de twee dakturbines. Zonder twijfel state-of-the-art spul. Zelfs deze villa verbruikt, denk ik, nog geen twintig procent van wat zo n huis vroeger zou verbruiken. Slow living? Na deze bezichtiging keren we terug naar de keuken en de thee. Ik vraag me af of dit gezin ook anders tegen energiegebruik aankijkt. Zus moet er even over nadenken. Weet je, de bevolkings- en energiecrisis van de jaren twintig heeft over de hele wereld een schokgolf teweeggebracht en die is ook bij ons hard aangekomen. Energiegebruik van een gezin Op dit moment is het energieverbruik van een Nederlands gezin als volgt verdeeld: Auto 33% Aardgas 32% Elektriciteit 23% Vliegen 12% Op dit verbruik kan nog veel gewonnen worden. Shell denkt in zijn scenario s dat de wereldburger in 2055 per persoon 33% minder energie gebruikt dan nu, puur door besparing en een betere energieefficiency van processen, logistiek en apparaten. Greenpeace gaat nog iets verder en gaat uit van 50% besparing.

27 We kwamen erachter dat we ons energieverbruik met zeker de helft konden terugschroeven, zonder hightech gadgets en zonder dogmatische leefregels. De sleutel is je meer bewust te zijn van alles wat je doet. Jezelf in een groter verband leren zien. Een goed voorbeeld is ons reisgedrag. Toen we net getrouwd waren, vlogen we zes keer per jaar de wereld over en zaten we dagelijks in de auto. Nu vliegen we hoogstens één keer in een jaar en de auto staat hele dagen in de garage. Niet omdat we het niet kunnen betalen, maar er zijn zoveel andere mogelijkheden om te werken, te reizen en te leven. Ik doe ook heel anders boodschappen en we hebben aandelen in een organicfoodbedrijf, waardoor we verzekerd zijn van eerlijke en zuivere voeding. Kortom, ik ben veel bewuster geworden en leef daardoor anders, minder vluchtig. Een glimlach trekt over haar gezicht. Noem het slow living of iets dergelijks. Met een ga je mee? haalt mijn gids me uit mijn overpeinzingen. We worden om twaalf uur verwacht bij het energiebedrijf in Teleport. We nemen afscheid en na een korte wandeling zitten we comfortabel in de metro naar station Sloterdijk. Even later betreden we de lobby van een imposant kantoorgebouw. We mogen de lift pas in nadat we allerlei identiteitscontroles en poortjes zijn gepasseerd. Mijn gids ziet mijn vragende blik. Dit is niet het eerste het beste kantoor hoor. In de kelder zit het grootste internetknooppunt van Europa. En wij gaan naar het datacentrum waar alle energieverbruiksgegevens van de hele regio en zijn inwoners worden verwerkt. Vandaar al die veiligheidsmaatregelen. Na een gedistingeerd ping van de lift bereiken we onze bestemming. Dat wil zeggen, niet het zenuwcentrum dat ik had verwacht. Ik sta gewoon in een rustige vergaderzaal op de dertigste verdieping. Een jongedame komt binnen die zich voorstelt als de facilitymanager van het gebouw. Gaat u zitten. Ik heb begrepen dat u zo meteen met iemand van het energiebedrijf gaat praten, maar dat ik eerst even iets over dit kantoor mag vertellen. 27

28 Smart office en groene IT De facilitymanager steekt kordaat van wal. Het gigantische IT-centrum in de kelder herbergt computers met moderne nanochips en koeltechnieken. De processors verbruiken veel minder energie, ook omdat ze minder warm worden en dus minder koeling nodig hebben. Vroeger hadden we in de kelder het elektriciteitsverbruik van een middelgrote stad en dat is nu meer dan gehalveerd. Het centrum wordt gekoeld door een groot ondergronds aquifer met koudeopslag, waarbij winterkoude in de bodem wordt opgeslagen en het computercentrum koelt. Daarnaast is het gebouw aangesloten op stadswarmte, die met koelmachines voor aanvullende koeling zorgt. Ook de kantoorruimten zelf worden heel anders geventileerd en gekoeld dan vroeger. Terwijl de manager erover vertelt, ervaar ik inderdaad ook op het oog al grote verschillen. Er heerst een aangenaam klimaat in de ruimte, zonder die typische droge aircolucht. Opkijkend zie ik hoge gestuukte plafonds, nergens meer systeemplafonds vol metalen ventilatiekokers en buizen. Geen kou die uit een plafondrooster in je nek valt. In plaats daarvan zit alles - ventilatie, koeling en verwarming - in minuscuul formaat in de dikke gevelpanelen weggestopt. Smart façades noemt zij ze dan ook. Elke kamer kan zo zijn eigen voorkeur instellen en de ramen kunnen niet alleen open, maar weren ook automatisch een teveel aan zonnewarmte. En dat allemaal zonder het natuurlijke daglicht buiten te sluiten dat in alle ruimtes de talrijke planten bestrijkt en elektrische verlichting praktisch overbodig maakt.

29 Energiebronnen in Nederland in het jaar 2040 Alle prognoses over duurzame energie - rijp en groen - op een hoop gegooid, zou onderstaande verdeling over energiebronnen in 2040 niet fictief hoeven zijn. Er zit wat wishful thinking in, maar als zelfs Shell beweert dat in 2050 zestig procent van alle elektriciteit duurzaam wordt geproduceerd, dan zou deze hoopvolle prognose aardig in de richting kunnen zitten: 29 5% 10% 10% 30% 15% 30% fossiel en nucleair wind van zee wind op land waterkracht import biobrandstoffen zon (PV en import CSP) In 2008 heeft onderzoeksbureau CE Delft becijferd hoeveel duurzame energie Amsterdam in 2025 zelf binnen haar grenzen kan opwekken. Als we die cijfers extrapoleren naar en aannemen dat er nog 40% pure energiebesparing mogelijk is - dan zou de stad in 2040 maar liefst 40 procent van haar behoefte zelf duurzaam kunnen opwekken! Maar een nog grotere milieuwinst schuilt in het hele werken op kantoor concept anno Vroeger had elke medewerker een eigen bureau, stoel en computer en in theorie was die medewerker er ook elke werkdag. In de praktijk bleef elke dag de helft van alle werkplekken leeg, maar waren we wel het hele kantoor aan het verwarmen, koelen en verlichten. Dat is verleden tijd. Een werknemer kan overal in het gebouw inloggen op de centrale softwareserver. En als er zich in een ruimte niemand bevindt dan worden automatisch alle voorzieningen uitgeschakeld. We kunnen nu volstaan met één werkplek op drie medewerkers. Voor mijn geestesoog zie ik iedere ochtend een potsierlijke bureaustoelendans, maar ik zit ernaast. Met alle informatietechnologie is het echt voldoende voor de meeste mensen als ze twee dagen per week op kantoor komen voor werkoverleg, een gesprek en bepaalde documenten. Verder werken ze prima thuis, met online verbindingen naar kantoor, of wij regelen flexibele werkruimte voor ze bij bedrijfsverzamelgebouwen in hun eigen omgeving. De klassieke spits op snelwegen en in treinen is daardoor zo afgezwakt dat er zelden sprake is van files op de wegen. Maar, het is tijd voor mij om op te stappen, want daar is uw volgende afspraak al De energiecoördinator Onze facilitymanager maakt plaats voor een functionaris die ik al een tijd wil ontmoeten. Het is de coördinator die alles weet van de energievoorziening in Amsterdam en omstreken. De kleine, rondbuikige man komt met energieke tred op ons af stappen en nadat we elkaar ferm de hand hebben geschud, loodst hij ons naar het raam. Laten we hier beginnen, want eigenlijk spreekt het uitzicht al voor zichzelf!

30 3 Energiebronnen algen

31 We zullen er niet op bedacht zijn. De doorbraak komt waarschijnlijk uit volstrekt onverwachte hoek en hoe het één en ander heeft kunnen gebeuren is alleen achteraf te traceren. Bill Gates, 20e eeuws medeoprichter en boegbeeld van het softwarebedrijf Microsoft Het uitzicht is adembenemend industrieel en we staan er even stil naar te kijken. Alleen al dat woud aan windmolens, verspreid over het hele gebied, in lijnen opgesteld of juist in bosjes bij elkaar. Rechts de kranen voor containerschepen en daarachter tientallen opslagtanks voor biobrandstof, met de logo s van alle grote olieboeren. Meer naar links een paar grote centrales met hoge schoorstenen, waar gelukkig alleen witte waterdamp uitkomt. Niet alles weet ik direct te plaatsen, maar de energieman helpt me op weg. De windmolens domineren het plaatje, nietwaar? Er staat hier dan ook tweehonderd megawatt door de lucht te ploegen. Maar er is nog veel meer! Die bassins daar zijn ook interessant. Hij wijst recht vooruit in de richting van de rioolwaterzuivering van Amsterdam. Dat is een onderzoekslab en proeffabriek voor waterstof en biodiesel, gemaakt uit algen, rioolwater en speciaal opgeleide bacteriën. De echte grote productie bevindt zich natuurlijk elders in de wereld, in dunbevolkte en tropische gebieden. 31 Ik weet het, niet ver van waar ik woon zijn ook zulke installaties aangelegd, die duizenden tonnen olie uit algen halen en opwerken tot biodiesel. Dat gaat met schepen de wereld over en komt onder andere in deze overslagtanks terecht. Links ziet u de nieuwe Hemweg-eenheid, tien jaar geleden opgeleverd als multi-fuel elektriciteitscentrale. Is nog steeds het neusje van de zalm, want voor de eigenlijke centrale staat een vergassingsunit voorgeschakeld. Je kunt er zo n beetje alles aan brandbaars instoppen wat in je hoofd opkomt. En daarachter staat als vanouds de afvalenergiecentrale. Die glanzende ufo s ernaast zijn buffers voor de opslag van restwarmte. Maar laten we er bij gaan zitten, want ik heb een hoop te vertellen

32 Olie uit algen? We kennen benzine alleen als destillaat uit aardolie - het zwarte goud dat diep in de aarde in de loop van miljoenen jaren is gevormd en dat nu in de vorm van CO 2 met miljarden kilo s tegelijk de lucht in gaat. Zou het mogelijk zijn om onder invloed van zonlicht die CO 2 weer uit de lucht te halen en terug om te zetten in olie? Ja, dat kan. Biodiesel werd al in 1895 voor het eerst uit plantaardige olie gewonnen. Het is biologisch afbreekbaar en op deze manier gemaakt en gebruikt, produceert het 78% minder CO 2 dan gewone diesel. Ook bacteriën en algen kunnen aangezet worden tot het maken van olieachtige brandstoffen. Door algen eerst vet te mesten en dan uit te hongeren maken ze flinke hoeveelheden olie aan, die daarna te winnen is en kan worden opgewerkt tot biodiesel, of zelfs kerosine voor vliegtuigen. Het mooie is dat de algen daarbij CO 2 weer uit de lucht halen. Op dit moment is de efficiency van de productie nog niet goed genoeg, maar optimisten denken dat deze manier van olieproductie een grote toekomst in petto heeft, zonder te concurreren met landbouwgronden. Omwenteling Een mevrouw is ondertussen binnengekomen en zet een schaal met broodjes neer, terwijl de energieman een grote kaart op tafel uitvouwt. We buigen al brood kruimelend over de kaart en het verhaal gaat verder. U bent hier heel lang niet meer geweest, hoorde ik. Wel, de haven is in twintig jaar tijd radicaal veranderd. De overslag van biobrandstoffen en biogrondstoffen is nu het grootste segment van alle havenactiviteiten. Geen wonder, want de energievoorziening is in korte tijd verschoven van olie naar duurzaam en van globaal naar lokaal. Het was een ongelooflijk spannende tijd om in dit vak te zitten, en dat is het nog steeds. Je kunt zonder te overdrijven beweren dat rond 2010 een energierevolutie is begonnen, die nog steeds gaande is. Allemachtig, wat een enorme weerstand en scepsis hebben we toen moeten overwinnen maar het gaat nu al een tijdje in hoog tempo de goede kant op. Over tien jaar denken ze dat de concentratie broeikassen in de atmosfeer warempel weer gaat dalen. Maar goed, welke energiebronnen gebruikt Amsterdam nu? Uitstervend fossiel De energieman legt zijn broodje even neer en begint bij de vertrouwde energiebronnen: olie, gas en kolen. Die zijn in 2040 nog steeds onmisbaar om de zaak draaiende te houden, maar hun betekenis neemt geleidelijk af. Tussen 2000 en 2040 nam hun landelijk aandeel in de energievoorziening af van 88% naar 30%. Aanvankelijk zagen we een revival van kolen - over de hele wereld trouwens - en de kolencentrales schoten als stinkzwammen uit de grond. Gelukkig was dat een betrekkelijk korte overgangsperiode. Inmiddels waren auto s rond 2030 grotendeels elektrisch geworden. De traditionele benzinestations zijn dus bijna allemaal omgebouwd tot accuwisselstraten, met oplaadplekken en een biodieselpomp voor zwaar verkeer.

33 33 2e generatie biomassa als brandstof Rond Amsterdam zijn er nu nog twee grote elektriciteitscentrales: de Hemwegen de Diemercentrale. De Hemweg is compleet vernieuwd tot een centrale die allerlei brandstoffen aankan, fossiel en duurzaam. Bij Diemen staat nog een aardgascentrale, maar die is al begonnen met het bijmengen van biogas. Waarom zou je nog gascentrales in bedrijf houden, vraag ik me af. De energiecoördinator geeft het antwoord met zichtbaar genoegen. Aardgas is inderdaad een langzaam uitstervend fenomeen. We leveren het in principe dan ook niet meer. In sommige oude buurten van Amsterdam nog wel, maar dat is in afwachting van het laatste staartje aan renovatie of sloop. Nee, gas wordt landelijk nog gebruikt in een handvol kleine elektriciteitscentrales. Het grote voordeel van die gascentrales is namelijk dat ze erg flexibel zijn in te zetten. Ze zijn in minuten tijd op te starten en het vermogen kan snel worden verhoogd of verlaagd. Want dat is de grote uitdaging van duurzame energie: het aanbod aan zon en wind kan door de dag heen wild variëren en dan moet je de hoeveelheid stroom in het net toch stabiel weten te houden. Tot op heden worden biobrandstoffen (alcohol, biodiesel) gemaakt uit ondermeer maïs, suikerbiet, suikerriet, koolzaad, raap, oliepalm - ook wel 1e generatie biobrandstoffen genoemd. De teelt van die gewassen concurreert echter hevig met de voedselproductie en voor zulke lucratieve cash crops gaan oerwouden in verhoogd tempo voor de bijl. Het kan gelukkig anders met de 2e generatie biobrandstoffen. In essentie gaat het daarbij om agrarisch afval, zoals de houtachtige, onbruikbare delen van gewassen (ook stro, gras, houtafval). Met behulp van enzymen of genetisch gemodificeerde micro-organismen worden daar brandstoffen van gemaakt. Deze techniek zit nog in de laboratoriumfase, maar deskundigen verwachten snelle vooruitgang. Volgens McKinsey is er voldoende landbouwgrond in de wereld om jaarlijks 4 miljard ton biobrandstof te maken, tegen een prijs van 80 dollar per vat, zonder ontbossing en zonder problemen voor de levensmiddelenproductie. Onderzoeksbureau CE Delft is daarover wat sceptischer, omdat straks ook de chemische industrie grote hoeveelheden biomassa nodig heeft om bioplastics en andere grondstoffen te produceren, die voorheen van olie gemaakt werden. Toch ziet zelfs Greenpeace een rol weggelegd voor biofuels, bij voorkeur in warmtekracht centrales dichtbij de plaats waar de biomassa is geteeld. Anderen zien biobrandstof ook toegepast in zware transportmiddelen, waarbij accu s tekort schieten, zoals in schepen, vliegtuigen en vrachtwagens.

34 Afval is grondstof of brandstof Met een dik vingertje op de kaart wijst onze energieman nu op de locatie van de afvalverbrandingsinstallatie van Amsterdam, ook wel de Afvalenergiecentrale genoemd. Ik kan me herinneren dat rond 2010 de discussie over het verbranden van afval hoog oplaaide, zelfs al werd daarmee ook stroom opgewekt en restwarmte geleverd. Het cradle to cradle principe gooide in die dagen hoge ogen en men begon zich hardop af te vragen of het opstoken van vuilnis niet achterhaald was. Nou, zoals gewoonlijk lag ook hier de waarheid weer ergens in het midden. Je kunt veel afval hoogwaardig hergebruiken, maar je komt er gewoon niet helemaal van af. De meeste afvalovens in Nederland zijn gesloten, maar een paar blijven volop in bedrijf, waaronder deze. Hij is in de loop der jaren wel flink aangepast. Vroeger werd er ook gftafval en andere biomassa in de ovens mee verbrand, maar dat wordt nu naast de rioolwaterzuivering vergist tot biogas. Dat biogas wordt op zijn beurt opgewerkt tot aardgaskwaliteit en verdwijnt in het nog resterende gasnet in de stad. Een elegante oplossing. De gezamenlijke restwarmte van de afvalverbranding, de Hemweg en de Diemercentrale is toereikend om de helft van alle inwoners van Amsterdam van warm water te voorzien. Dat is ook de reden waarom we voorlopig nog geen beroep hoeven te doen op geothermische bronnen onder de stad.

SMART ENERGY. Amsterdam 2040 CITY

SMART ENERGY. Amsterdam 2040 CITY Endre Timár & Vanessa Rutgers SMART ENERGY Amsterdam 2040 CITY Over de sponsors Nieuw Amsterdams Klimaat is een meerjarig programma van de gemeente Amsterdam, waarin het stedelijk klimaatprogramma en het

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in De energie van morgen vandaag in huis Een energieneutrale woning: het kan! is gestart met de verkoop van woningen in het project. Duurzame woningen, want wordt een wijk

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren MARIAN HOEFNAGEL De nieuwe buurt Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 1 4 Een nieuw huis Dit is nu ons nieuwe huis. De auto stopt en Kika s vader wijst trots naar het huis rechts. Kika kijkt. Het is een rijtjeshuis

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Proposities voor Comfortabel leven

Proposities voor Comfortabel leven Proposities voor Comfortabel leven Concrete concepten voor installateurs en andere partijen in de markt Juni 2012 1 De zeven proposities voor comfortabel leven in één oogopslag 2 3 Patrick en Jolanda zijn

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

= een rij struiken of planten die dichtbij elkaar staan. = een hoge lamp die langs de weg staat.

= een rij struiken of planten die dichtbij elkaar staan. = een hoge lamp die langs de weg staat. Woordenschat blok 1 gr4 Les 1 De heg De lantaarn De plant Het tuinhek Het terras De garage Het dorp De stad De zwerver De stoep De woonwijk = een rij struiken of planten die dichtbij elkaar staan. = een

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

FREE ENERGY NEWSLETTER

FREE ENERGY NEWSLETTER FREE ENERGY NEWSLETTER DE ENERGIEBRONNEN VAN DE 21 STE EEUW Nr. 20, 2011 INHOUDSOPGAVE Voorwoord... 2 Het Experiment deel 2... 4 Nieuwe rubriek: Gebruikers Vertellen... 8 Green Ebox MINI... 11 Speciale

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is dat comfort en energiezuinigheid hand in hand moeten

Nadere informatie

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3. Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. Baromeo

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3. Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. Baromeo Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.3 Veiliger, groter en sneller KLAS 2A 2B 2C 2D 2G Algemene Techniek Mnr. Baromeo 3.3.1. Veiliger Tegenwoordig worden de transportmiddelen veiliger, sneller en de laadruimte

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Een nieuwe woning in De Volgerlanden

Een nieuwe woning in De Volgerlanden KLIMAATGARANT EPC0 Een nieuwe woning in De Volgerlanden De energie EERB van morgen vandaag in huis ENERGIE EXPLOITATIE RIJSWIJKBUITEN ENERGIE EXPLOITATIE SPIJKENISSE Rijswijk Een energieneutrale woning:

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Aangenaam duurzaam. Informatieboekje

Aangenaam duurzaam. Informatieboekje Aangenaam duurzaam Informatieboekje Handige informatie Uw woning is aangesloten op Warmtenet Hengelo. Warmtenet Hengelo zorgt ervoor dat u het in huis aangenaam warm hebt en dat u warm water uit de kraan

Nadere informatie

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden.

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. -Gesproken woord geldt- We zijn hier in een gebouw van de toekomst. Hier stroomt straks door de leiding geen Gronings

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

droooo droooo oooom speurtocht je stad je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt

droooo droooo oooom speurtocht je stad je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt droooo oooom je stad speurtocht droooo oooom je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt Een speurtocht door de tentoonstelling Volksvlijt2056 voor jong (en oud) Ooit, heel lang geleden,

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos.

Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Opdracht 1 Plaats: bij de oud papier doos in de dolfijnen groep. Nodig: oud papier doos. Flip heeft gezien dat jullie na het werken papiersnippers in de oud papier doos gooien en niet in de prullenbak.

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Actief bezig met de I-CE!

Actief bezig met de I-CE! Actief bezig met de I-CE! Speciaal voor dorpshuizen heeft inrg een aantal leuke tips en weetjes over energiebesparing verzameld! In deze mail geeft inrg een aantal tips en weetjes over de I-CE die onlangs

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie