Treatment of ethylene glycol and methanol poisoning: why ethanol?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Treatment of ethylene glycol and methanol poisoning: why ethanol?"

Transcriptie

1 Netherlands Journal of Critical Care Copyright 2009, Nederlandse Vereniging voor Intensive Care. All Rights Reserved. Received February 2009; accepted July 2009 Review Treatment of ethylene glycol and methanol poisoning: why ethanol? MGG Sturkenboom, HM van Rieke, DRA Uges Department of Hospital and Clinical Pharmacy, University Medical Center Groningen, University of Groningen, Groningen, The Netherlands Abstract - Ethanol and fomepizole are used as antidotes for poisoning with ethylene glycol or methanol. Both ethylene glycol and methanol are metabolized by the enzyme alcohol dehydrogenase. Ethanol is a substrate for alcohol dehydrogenase and fomepizole is an inhibitor of this enzyme. This review pays attention to the differences between ethanol and fomepizole. The advantages and disadvantages of both antidotes are reviewed. Some authors claim fomepizole may prove able to eliminate the need for haemodialysis in certain patient groups. This may only hold true if fomepizole treatment is started shortly after the intake of a relatively low quantity of a toxic alcohol. Contrary to many authors, it is our opinion that fomepizole will prove unable to obviate the need for haemodialysis. The use of haemodialysis in addition to treatment with the antidotes is described. Haemodialysis not only removes the toxic alcohol and its metabolites, but is also helpful in correcting the metabolic imbalance. Taking account of the low availability, the side effects, high costs, and limited registration of fomepizole, we believe that ethanol still is the antidote of choice for poisoning with ethylene glycol and methanol. Keywords - methanol, ethyllene glycol, poisoning, ethanol, fomepizolel, antidotes Introduction Ethanol is the antidote that has been used for poisoning with alcohols since the 1940s [1,2]. Fomepizole is an alcohol dehydrogenase inhibitor. It is used as an antidote for poisoning with ethylene glycol and methanol [3,4]. Lately, fomepizole has been recommended more often than ethanol, because of a supposed better adverse event profile [5-9]. However, it is worth noting that several of those authors are connected with the pharmaceutical industry [5,10-13]. In this review, both antidotes are compared in ethylene glycol and methanol poisoning. Methanol poisoning Methanol is used as a solvent for cleaning solutions, dyes, adhesives, thinners, and paint removers. It is widely available as antifreeze, windshield-wiper fluid, and as fuel for camp stoves [1,9]. Methanol is also a cheap substitute of ethanol [1,9]. Methanol itself causes little toxicity [14]. It is metabolized into toxic metabolites, principally in the liver [1]. Alcohol dehydrogenase (ADH) is the primary enzyme responsible for the oxidation of methanol to formaldehyde. Formaldehyde dehydrogenase rapidly converts this into formic acid [1]. Figure 1 shows the metabolism of methanol. Formic acid is primarily responsible for the metabolic acidosis, visual disturbances (e.g. decreased visual acuity and finally blindness), and mortality associated with methanol poisoning [14,15]. A lethal dose of pure methanol in humans is approximately 1-2 ml/kg [4,15,16]. Serum osmolality is sometimes used as a surrogate parameter to diagnose alcohol poisoning, when monitoring blood-alcohol levels is not available. However, calculations based on serum osmolality may be impossible when different alcohols, e.g. methanol and ethanol, have been ingested at the same time. The alcohols contribute differently to the serum osmolality. For instance, 500 mg/l of methanol adds 17 mosm/l, the same concentration of ethanol adds 12 mosm/l, and of ethylene glycol 9 mosm/l [6,9,14,16]. Furthermore, an osmolal gap of 10 to even 20 mosm/l is considered to be within the normal range [6,9,16]. A toxic level of 500 mg/l of ethylene glycol is possibly missed, because the osmolal gap falls within the normal range. Furthermore, the different metabolites of the toxic alcohols contribute only a little to the osmolality. The absence of an osmolal gap therefore does not exclude toxic alcohol poisoning [9]. Moreover, serum osmolality must be performed with the freezing point depression method, as the vapour pressure method will not determine the volatile alcohols [6]. For all these reasons, a diagnosis of methanol or ethylene glycol poisoning based on serum osmolality is unreliable and should always be confirmed by blood-alcohol analysis. A more accurate method is blood-alcohol analysis using gas chromatography, because all toxic alcohols are both identified and quantified. The recommended treatment of methanol poisoning includes supportive care, increasing renal elimination of formate and methanol, and the administration of antidotes. Infusion of sodium bicarbonate may be beneficial in correcting metabolic acidosis [7,9,16]. Correspondence DRA Uges Ethylene glycol poisoning Ethylene glycol is used as an unauthorized wine sweetener and is present in coolants and antifreeze [17]. Ethylene glycol poisoning can occur accidentally and intentionally. Doses of 200 NETH J CRIT CARE - VOLUME 13 - NO 6 - DECEMBER

2 Netherlands Journal of Critical Care MGG Sturkenboom, HM van Rieke, DRA Uges mg/kg bodyweight are considered toxic [18]. The lethal dose of ethylene glycol in humans is approximately 1.4 ml/kg [4,9,18]. Ethylene glycol is metabolized more rapidly than methanol [16]. It is metabolized in the liver for approximately 80%. The first step in the metabolism is oxidation to glycoaldehyde by ADH, subsequently to glycolic acid, glyoxylic acid, and oxalic acid (Figure 1). Approximately 20% of ethylene glycol is excreted unchanged by the kidneys [11,18,19]. Ethylene glycol toxicity is complex [6,16]. Glycolic and oxalic acid are the metabolic byproducts primarily responsible for the metabolic acidosis and renal damage observed in ethylene glycol poisoning [9]. Oxalic acid binds to calcium, forming insoluble calcium oxalate crystals [18,20]. These crystals deposit in the organs and cause acute renal failure, myocardial dysfunction, neurological dysfunction, and possible pulmonary dysfunction [9]. The elimination of ethylene glycol is more rapid than that of methanol, which means that the latent period for metabolite accumulation to toxic concentrations is usually shorter [16]. Therefore, the start of antidote treatment for ethylene glycol poisoning is more urgent than for methanol. The treatment of ethylene glycol poisoning consists of administering sodium bicarbonate to counteract the ongoing production of acidic metabolites, administering an antidote to prevent ethylene glycol metabolism, and haemodialysis to remove ethylene glycol and glycolic acid [16,21]. Ethanol As ethanol has been used as an antidote for many decades [1,2], it has never been registered by the pharmaceutical industry. This also implies that a sterile injectable form of ethanol is not commercially available. The efficacy of ethanol as an antidote for toxic alcohol exposure is due to the higher affinity of endogenous ADH for ethanol compared to methanol and ethylene glycol, respectively times and 100 times [9,15,18]. This way, ethanol competitively inhibits the metabolism of toxic alcohols to their respective toxic metabolites [4,22]. Ethanol is used as an antidote for poisoning with methanol and ethylene glycol, but also for other alcohol poisonings, like diethylene glycol and propylene glycol [6,9]. Ethanol can be administered either orally or intravenously. Any kind of commercially available ethanol can be used for oral administration. For intravenous administration, ethanol can be infused as a 10% solution in 5% dextrose [15,20]. Ethanol 96% is declared as volume per cent. So, given the specific gravity of ethanol of 0.8, 100 ml ethanol 96% (v/v) contains only 77 g of ethanol [18]. Dose recommendations of ethanol in the treatment of toxic alcohol exposure are divided into a loading dose and a maintenance dose. The loading dose is 600-1,000 mg/kg bodyweight, depending on the blood level of ethanol [15,20]. A maintenance dose is needed to maintain the target ethanol concentration. Individual variability, e.g. chronic alcohol abuse, influences the rate of the ethanol metabolism. The target level of ethanol should be kept between 1000 and 1500 mg/l [15,16,20,23]. This concentration is enough to saturate ADH, thus inhibiting further toxic alcohol metabolism [20]. Figure 1. Metabolism of methanol and ethylene glycol. methanol ethylene glycol ADH Fomepizole inhibits ADH Ethanol is substrate for ADH ADH urinary excretion formaldehyde glycoaldehyde formic acid glycolic acid oxalic acid 298 NETH J CRIT CARE - VOLUME 13 - NO 6 - DECEMBER 2009

3 Netherlands Journal of Critical Care Treatment of ethylene glycol and methanol poisoning: why ethanol? Haemodialysis eliminates both toxic alcohol and ethanol [16]. Therefore, the maintenance dose of ethanol should be raised by approximately 150 mg/kg/h. The dose recommendations are mentioned in Table 1. In general, adverse events of ethanol are reported to be central nervous system depression, hypoglycaemia, altered mental status, and possible hepatotoxicity. The advantages of treatment using ethanol are the availability in a clinical setting, and the extensive experience in different toxic alcohol poisonings [1,2,9,16,20,21]. Furthermore, it can be administered both intravenously and orally [9] and it is relatively safe. The disadvantages of treatment with ethanol include a possible altered mental status, dose calculations based on blood-alcohol analysis, and hospitalisation in an ICU during treatment [24]. Fomepizole Fomepizole or 4-methylpyrazole is a competitive inhibitor of endogenous ADH. Its affinity for the enzyme is approximately 500 to 8000 times higher than that of ethanol [9,22,25]. Fomepizole has been registered in Europe as an antidote for poisoning with ethylene glycol since 2002 [3]. In the United States of America it is also registered for methanol poisoning [2,4]. Fomepizole may be useful in the treatment of poisoning with diethylene glycol and propylene glycol [7,9]. Both alcohols are metabolized by ADH to toxic metabolites. The toxic effects of their metabolites would theoretically be prevented by fomepizole [9]. The efficacy of fomepizole in the treatment of human poisonings derives from retrospective case series, and two prospective clinical trials [5,12,14]. None of the studies involving humans used untreated control subjects or compared fomepizole with ethanol therapy [9,14]. Fomepizole can be given orally, but is only registered as an intravenous preparation [9,26,27]. Like ethanol, fomepizole treatment should be started with a loading dose and continued with a different maintenance dose. The intravenous loading dose is 15 mg/kg. The maintenance dose increases over time. Dose recommendations are mentioned in Table 1. It is advised to maintain fomepizole treatment until the methanol or ethylene glycol levels have been reduced to 200 mg/l or lower [1,3,4,14-16,22,28]. The increase in fomepizole dosing is due to the auto-inducing activity of fomepizole on cytochrome P450 2E1 [1,14,22,25]. Fomepizole has negligible protein binding and is therefore removed almost completely by haemodialysis. The dosing of fomepizole should be increased to every four hours or should be a continuous infusion of 1 mg/kg/h during haemodialysis [1,3,4,7,14,26]. Indications for haemodialysis in patients treated with fomepizole are considered to be persistent metabolic acidosis, renal impairment or clinical deterioration despite treatment [8,15,18]. Fomepizole is not officially approved for use in children [23]. No controlled studies have been conducted [23]. However, several children have been treated with fomepizole, either alone or after a loading dose of ethanol [23,29]. One patient experienced a transient episode of hypoglycaemia. This 22-month-old child received only fomepizole [29]. No major complications were reported [29]. Table 1. Dose recommendations for ethanol and fomepizole [1,3,4,7,15,18,26]. Ethanol Fomepizole Loading dose: D l = V d x B w [C t C m ] D l = 15 mg/kg x B w Maintenance dose: Maintenance dose during haemodialysis: D l = loading dose [mg] V d = volume of distribution [male 0.7 L/kg, female 0.6 L/kg] B w = body weight [kg] C t = target concentration ethanol [mg/l] C m = measured concentration ethanol [mg/l] Dose per hour: D m = C t x V max x B w /[K m + C t ] D m = maintenance dose [mg/h] V max = maximum enzyme capacity [mg/kg.h] [adult, non-drinker: 75 mg/kg.h, chronic alcohol drinker 175 mg/kg.h] K m = Michaelis-Menten-constant [138 mg/l] Dose per hour: D hd = D m + [Cl d x B w ] D hd = maintenance dose during haemodialysis [mg/h] Cl d = variable, dependent on artificial kidney and blood flow [mg/kg.h] D l = loading dose [mg] B w = body weight [kg] Dose per 12 hours: D m = 10 mg/kg x B w D m = 15 mg/kg x B w D m = maintenance dose [mg/12h] D m = maintenance dose, after 60h [mg/12h] Dose per 4 hours: D hd = D m D hd = D m Dose per hour: D hd ci = 1 mg/kg x B w D hd = maintenance dose during haemodialysis [mg/4h] D hd = maintenance dose during haemodialysis, after 60h [mg/4h] D hd ci = maintenance dose during haemodialysis [mg/h] NETH J CRIT CARE - VOLUME 13 - NO 6 - DECEMBER

4 Netherlands Journal of Critical Care MGG Sturkenboom, HM van Rieke, DRA Uges The advantages of treatment with fomepizole are supposed to be its minimal adverse events [25]. The most common adverse effect is a burning feeling at the infusion site. Headache, nausea, dizziness, agitation, eosinophilia, and seizures have also been reported. It is unknown whether these side effects are related to fomepizole treatment or caused by the toxic alcohols [14]. A case of serious adverse events such as hypotension and bradycardia, was recently reported [30]. Contrary to ethanol, dose calculations based on serum levels are not needed for fomepizole, resulting in an easier administration scheme. The disadvantages of fomepizole are the high costs, combined with its limited shelf life, the low availability and the fact that it is only registered for ethylene glycol poisoning in Europe [3,9,11,15,31,32]. Haemodialysis The indications for haemodialysis in toxic alcohol poisoning are severe metabolic acidosis, deteriorating vital signs despite supportive care, renal failure, and electrolyte imbalances unresponsive to therapy [9,11,20,26,33]. Haemodialysis should also be considered if methanol or ethylene glycol levels are above 500 mg/l [7,9,34,35]. Haemodialysis is very effective in removing toxins from the blood. In case of ethylene glycol poisoning, unmetabolized ethylene glycol, glycolic acid, and calcium oxalate are eliminated [9,11,20,28]. In methanol poisoning, methanol and formate are removed [1,26,28,36,37]. Haemodialysis is also helpful in correcting the metabolic imbalance [9,11,20,26]. An advantage of fomepizole may prove to be the capability of eliminating the need for haemodialysis in certain patient groups [8,10,13,20,26,29,31,33,36]. Fomepizole, like ethanol, only inhibits the metabolism of ethylene glycol or methanol [21]. When ethanol or fomepizole are administered and renal failure Table 2. The differences between ethanol and fomepizole. Advantages Disadvantages Ethanol Available in clinical setting Extensive experience in the Netherlands Antidote in different alcohol poisonings Administration orally and intravenously Dose calculations based on bloodalcohol levels Hospitalization in intensive care unit necessary during treatment Not officially registered as antidote Fomepizole Minimal adverse effects Registered for ethylene glycol poisoning High costs Not available in all clinical settings Limited shelf life Not registered for methanol in the Netherlands Lack of experience in the Netherlands Little experience in other alcohol poisonings is present, haemodialysis is the only method for the removal of ethylene glycol [20]. Furthermore, haemodialysis not only removes the parent compound and their toxic metabolites, but also corrects the metabolic imbalance [9]. Kraut et al. state that controlled, prospective studies are useful to decide whether fomepizole will be able to obviate the need for haemodialysis [9]. It has been suggested that patients with normal renal function may survive on fomepizole treatment alone [11,33]. Twenty percent of ethylene glycol is excreted unchanged in the urine [11,19]. Fomepizole may reduce the need for haemodialysis, if the metabolism of ethylene glycol is fully inhibited by the antidote and ethylene glycol itself is completely eliminated [16]. However, inhibiting the metabolism by antidotal treatment and inhibiting excretion by the commonly observed renal failure reduces the endogenous elimination of ethylene glycol to a minimum [16]. Thus haemodialysis becomes the major way to remove ethylene glycol and its metabolites from the body [16]. Without haemodialysis, the duration of the fomepizole treatment will therefore increase. Furthermore, any metabolite formed before treatment will remain toxic, because it is not removed. Discussion Its high affinity for ADH is stated as an advantage of fomepizole [9]. This only means that a lower concentration of fomepizole is required compared to ethanol and shows that both antidotes target the same mechanism. Fomepizole is thought to be easier to administer, as dose calculations are based on body weight rather than on serum levels. It could be argued that it would be more elegant to dose fomepizole on its serum level, because of the auto-inducing activity of fomepizole. Furthermore, this does not eliminate the need for alcohol analyses, as these are still indicated to control the blood levels of the toxic alcohols during fomepizole treatment [3,4]. Some experts consider a suspicion of methanol or ethylene glycol ingestion sufficient to start fomepizole [10]. It is obvious that we do not agree. Kraut et al. state that the increase in serum osmolality is a disadvantage of ethanol treatment, as this would complicate the monitoring response [9]. We do not agree. As we argued before, serum osmolality is unreliable in toxic alcohol poisoning. Extensive experience with ethanol in different alcohol poisonings has demonstrated that ethanol is highly effective as an antidote [1,2,9,16,20]. In general, the adverse events of ethanol are reported to be central nervous system depression, hypoglycaemia, altered mental status, and possible hepatotoxicity. However, there is limited information about the adverse effects of ethanol when used as an antidote [1,2,5,11,26]. The altered mental status due to the administered ethanol should be considered relative to the other toxic alcohols consumed and to the patients who may be used to levels that exceed the target level. It goes without saying that the latter is not true for children or unintentional alcohol poisonings. 300 NETH J CRIT CARE - VOLUME 13 - NO 6 - DECEMBER 2009

5 Netherlands Journal of Critical Care Treatment of ethylene glycol and methanol poisoning: why ethanol? Experience with fomepizole in children is limited. Therefore, there can be no preference for the time being. However, it may be anticipated that this patient group may benefit from the newer antidote in the future, as these patients may be more susceptible to the altered mental status caused by ethanol. In our opinion, the need for haemodialysis should be considered in the same way for both fomepizole and ethanol, because both antidotes only affect the metabolism of the ingested substance and not the elimination of its metabolites. Without haemodialysis, the duration of the fomepizole treatment will increase. Any metabolite formed before treatment will remain toxic, because it is not removed. We agree with Kraut et al. [9] that controlled, prospective studies are needed before it is possible to conclude that fomepizole obviates the need for haemodialysis. Intravenous treatment with 96% sterile ethanol for 60 hours costs approximately 20. The treatment of ethylene glycol or methanol poisoning with fomepizole is far more expensive than with ethanol. One phial of fomepizole 100 mg (5 mg/ml, 20 ml) costs approximately 110. A loading dose of 15 mg/kg costs approximately 1,100. If five doses (treatment 48 hours) are needed, the treatment cost will amount to approximately 4,300. In the case of haemodialysis, the costs will even be higher. Fomepizole is dialyzable and therefore the frequency of dosing should be increased to every four hours during haemodialysis. So ethanol may be preferred, especially if resources are limited [21]. Table 2 reflects our point of view on the differences between ethanol and fomepizole. Conclusion In the Netherlands, in our opinion, ethanol still is the antidote of choice for poisoning with ethylene glycol or methanol, because of the extensive experience and the constant availability of the antidote. Furthermore, both gas chromatography for bloodalcohol analysis and haemodialysis are commonly available in most Dutch hospitals. It is our opinion that the minimal adverse effects of fomepizole do not justify the high costs of its treatment, whilst its low availability due to costs and limited shelf life is also problematic. In conclusion, ethanol can treat toxic alcohol poisonings safely and effectively. References 1. Barceloux DG, Bond GR, Krenzelok EP, Cooper H, Vale JA. American Academy of Clinical Toxicology practice guidelines on the treatment of methanol poisoning. J Toxicol Clin Toxicol 2002; 40: Lepik KJ, Levy AR, Sobolev BG, Purssell RA, DeWitt CR, Erhardt GD et al. Adverse drug events associated with the antidotes for methanol and ethylene glycol poisoning: a comparison of ethanol and fomepizole. Ann Emerg Med 2009;3: Fomepizole OPi Samenvatting van productkenmerken. Available at (cited 01/30/2009). 4. Antizol(R) product monograph. Available at shtml (cited 01/30/2009). 5. Brent J, McMartin K, Phillips S, Burkhart KK, Donovan JW, Wells M et al. Fomepizole for the treatment of ethylene glycol poisoning. Methylpyrazole for Toxic Alcohols Study Group. N Engl J Med 1999;340: Jacobsen D, McMartin KE. Antidotes for methanol and ethylene glycol poisoning. J Toxicol Clin Toxicol 1997;35: Megarbane B, Borron SW, Baud FJ. Current recommendations for treatment of severe toxic alcohol poisonings. Intensive Care Med 2005;31: Velez LI, Gracia R, Neerman MF. Ethylene glycol poisoning: current diagnostic and management issues. J Emerg Nurs 2007;33: Kraut JA, Kurtz I. Toxic alcohol ingestions: clinical features, diagnosis, and management. Clin J Am Soc Nephrol 2008;3: Borron SW, Megarbane B, Baud FJ. Fomepizole in treatment of uncomplicated ethylene glycol poisoning. Lancet 1999;354: Brent J. Current management of ethylene glycol poisoning. Drugs 2001;61: Brent J, McMartin K, Phillips S, Aaron C, Kulig K. Fomepizole for the treatment of methanol poisoning. N Engl J Med 2001;344: Sivilotti ML, Burns MJ, McMartin KE, Brent J. Toxicokinetics of ethylene glycol during fomepizole therapy: implications for management. For the Methylpyrazole for Toxic Alcohols Study Group. Ann Emerg Med 2000;36: Brent J. Fomepizole for ethylene glycol and methanol poisoning. N Engl J Med 2009;360: Grouls R, Ververs FF, Bindels AJ, Roos AN, Uges DR. Methanol: de oude en de nieuwe methode. Pharm Weekbl 2003;138: Jacobsen D, McMartin KE. Methanol and ethylene glycol poisonings. Mechanism of toxicity, clinical course, diagnosis and treatment. Med Toxicol 1986;1: Pomara C, Fiore C, D Errico S, Riezzo I, Fineschi V. Calcium oxalate crystals in acute ethylene glycol poisoning: a confocal laser scanning microscope study in a fatal case. Clin Toxicol (Phila) 2008;46: Mestrom M, Grouls R, Wessels-Basten SJ, Bindels AJ, Roos AN. Toxicologie Behandelinformatie Ethyleenglycol. Available at frametox.asp?id=90 (cited 02/11/2009). 19. Boyer EW, Mejia M, Woolf A, Shannon M. Severe ethylene glycol ingestion treated without hemodialysis. Pediatrics 2001;107: Scalley RD, Ferguson DR, Piccaro JC, Smart ML, Archie TE. Treatment of ethylene glycol poisoning. Am Fam Physician 2002;66: Jacobsen D. New treatment for ethylene glycol poisoning. N Engl J Med 1999;340: Bestic M, Blackford M, Reed M. Fomepizole: a critical assessment of current dosing recommendations. J Clin Pharmacol 2009;49: McMartin K. Fomepizole. In Brent J, Wallace KL, Burkhart KK, Phillips S, Donovan JW [eds] Critical Care Toxicology. Diagnosis and management of the critically poisoned patient. Philadelphia, Elsevier Mosby 2005: Wiley JF. Novel therapies for ethylene glycol intoxication. Curr Opin Pediatr 1999;11: Mycyk MB, Leikin JB. Antidote review: fomepizole for methanol poisoning. Am J Ther 2003;10: Hovda KE, Jacobsen D. Expert opinion: fomepizole may ameliorate the need for hemodialysis in methanol poisoning. Hum Exp Toxicol 2008;27: NETH J CRIT CARE - VOLUME 13 - NO 6 - DECEMBER

6 Netherlands Journal of Critical Care MGG Sturkenboom, HM van Rieke, DRA Uges 27. Marraffa J, Forrest A, Grant W, Stork C, McMartin K, Howland MA. Oral administration of fomepizole produces similar blood levels as identical intravenous dose. Clin Toxicol (Phila) 2008;46: Abramson S, Singh AK. Treatment of the alcohol intoxications: ethylene glycol, methanol and isopropanol. Curr Opin Nephrol Hypertens 2000;9: Caravati EM, Heileson HL, Jones M. Treatment of severe pediatric ethylene glycol intoxication without hemodialysis. J Toxicol Clin Toxicol 2004;42: Lepik KJ, Brubacher JR, DeWitt CR, Lam GS, Lawson EJ, Erhardt GD et al. Bradycardia and hypotension associated with fomepizole infusion during hemodialysis. Clin Toxicol (Phila) 2008;46: Mycyk MB, DesLauriers C, Metz J, Wills B, Mazor SS. Compliance with poison center fomepizole recommendations is suboptimal in cases of toxic alcohol poisoning. Am J Ther 2006;13: Anseeuw K, Sabbe MB, Legrand A. Methanol poisoning: the duality between fast and cheap and slow and expensive. Eur J Emerg Med 2008;15: Green R. The management of severe toxic alcohol ingestions at a tertiary care center after the introduction of fomepizole. Am J Emerg Med 2007;25: Rozenfeld RA, Leikin JB. Severe methanol ingestion treated successfully without hemodialysis. Am J Ther 2007;14: Wallace EA, Green AS. Methanol toxicity secondary to inhalant abuse in adult men. Clin Toxicol (Phila) 2009;47: Hovda KE, Andersson KS, Urdal P, Jacobsen D. Methanol and formate kinetics during treatment with fomepizole. Clin Toxicol (Phila) 2005;43: Megarbane B, Borron SW, Trout H, Hantson P, Jaeger A, Krencker E et al. Treatment of acute methanol poisoning with fomepizole. Intensive Care Med 2001;27(8): NETH J CRIT CARE - VOLUME 13 - NO 6 - DECEMBER 2009

7 Methanol Algemeen Methanol is een kleurloze, vluchtige vloeistof. De toxiciteit wordt met name veroorzaakt door, en correleert met de concentratie van de cumulerende metaboliet mierenzuur (o.a. in nieren, nervus opticus, lever, hersenen). De mortaliteit van ernstige methanolvergiftigingen bedraagt, indien niet adequaat behandeld, circa 20%. Preparaten: Methanol wordt o.a. veel gebruikt als oplosmiddel (verf, lijm, inkt, parfum), in antivries, ruitensproeiervloeistof, en als toevoeging aan accijnsvrije ethanol (Spiritus). Het wordt gebruikt als aanmaak vloeistof voor de barbecue (veel brandwonden!). In tegenstelling tot vele landen is het in Nederland zuiver per liter te koop! Synoniemen Methyl alcohol. Toxische dosis Ingestie: Inhalatie: Oogcontact: Levensbedreigend 140 mg/kg 350 ppm 60% methanoloplossingen 1 ml/kg (zuivere methanol) Kinetiek Absorptie Na orale inname wordt methanol snel en vrijwel volledig geabsorbeerd; T ½(abs) circa 5 min. en T max = min. Opname vindt ook plaats door inhalatie (T ½(abs) =0,8u.) en via de huid. Vd Snelle verdeling over lichaamswater; Vd =0,6 0,8 l/kg. Eiwitbinding Geen. Metabolisme: Methanol wordt gemetaboliseerd in de lever (90-95%) tot achtereenvolgens formaldehyde, mierenzuur en uiteindelijk kooldioxide en water (fig. 1). Metabolisme vindt ook plaats in de nieren, nervus opticus en retina. Folinezuur is noodzakelijk voor de omzetting van mierenzuur (stap 3; figuur 1). Patiënten met folaat-deficiëntie lopen een groter risico tijdens een methanolintoxicatie. Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 1 van 8

8 Zie Figuur 1 metabolisme van methanol en aangrijpingspunten antidota. Stap 1 en 3 (T ½ tot 20 u.) zijn snelheidsbepalend; stap 2 verloopt zeer snel; T ½ = 1-2 min. ADH: alcohol dehydrogenase FDH: formaldehyde dehydrogenase F-THF-S : formyl-tetrahydrofolaat synthetase Figuur 1: metabolisme van methanol en aangrijpingspunten antidota. Stap 1 en 3 (T½ tot 20 u.) zijn snelheidsbepalend; stap 2 verloopt zeer snel; T½ = 1-2 min. ADH : alcohol dehydrogenase FDH : formaldehyde dehydrogenase F-THF-S : formyl-tetrahydrofolaat synthetase Eliminatie De eliminatie verloopt dosisafhankelijk. Bij lage concentraties 1 e orde kinetiek met T ½ = 2-3 u.; bij zeer ernstige vergiftigingen (> 2-3 promille) verloopt de klaring van methanol volgens 0 e orde kinetiek (schijnbare T ½ tot > 12-24u.). Tijdens therapie met ethanol resp. fomepizol kan de schijnbare T ½ oplopen tot 30 - tot 72 u. (incidenteel tot 120 uur). Concentraties (volbloed): Toxische conc. Ernstige intoxicatie Levensbedreigende conc. 200 mg/l; > 500 mg/l; 800 mg/l; Door snelle absorptie en distributie worden binnen minuten na orale inname maximale concentraties bereikt. Klinisch beeld Gedurende de eerste uren na inname overeenkomstig ethanol. Ernstige symptomen na een latentietijd van uur. - Gastro-intestinaal: anorexie, misselijk, buikpijn, braken. - Cardiopulmonaal: tachypneu, Kussmaul -ademhaling, respiratoire insufficiëntie; meestal als late symptomen: bradycardie, hypotensie. - Neurologisch: depressie CZS, slaperigheid, duizeligheid, verwardheid, dubbele tong, insulten, coma, hersenbloeding, ataxie, aantasting oogzenuw en basale ganglia. - Oog: aanvang stoornissen enkele uren na inname, onder andere: fotofobie, onscherp zien, sneeuwstorm, hyperemie, mydriasis, retinaoedeem, nystagmus, verminderde pupilrespons, blindheid. - Renaal: hematurie en acute nierinsufficiëntie (myoglobinurie) Na een latentietijd van uur metabole acidose met anion gap (dit kan tot 48 uur duren bij coïngestie ethanol door competitieve inhibitie ADH). Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 2 van 8

9 - Vloeistof/electrolyten: hypokaliemie en hypomagnesiemie. - Verder: hemorragische pancreatitis, leverfunctiestoornis. Differentiaaldiagnose Diabetische keto-acidose; pancreatitis, meningitis, subarachnoïdale bloeding. Metabole acidose (met anion gap): cyanide, koolmonoxide, isoniazide, ethyleenglycol, salicylzuur, tolueen, paraldehyde, ijzer, andere alcoholen. Serum-/plasma-/spiegelbepaling - gaschromatografie in volbloed; duur: ± 30 minuten (NB.: de concentratie indien gemeten in serum is een factor 1,1-1,35x hoger) Overige diagnostiek - Arteriële bloedgaswaarden: metabole acidose - Serumelectrolyten: o osmol-gap (binnen enkele uren optredend) >10 mosm/l; deze neemt af tijdens metabolisme; o anion-gap (later optredend na metabolisatie) = ([Na + ] + [K + ]) - ([Cl - ] + [HCO 3 - ]) > 20 mmol/ (normaal: 12 ± 4 mmol/l). - Urineanalyse: differentiaal diagnose bij aanwezigheid kristallen (ethyleenglycol) - Serum-/urineketonen: differentiaal diagnose (bijv. diabetische keto-acidose) - Serum glucose: tijdens ethanoltherapie (herhaald) Therapie Initieel - Ademhaling en circulatie (dehydratatie): evt. intuberen, vocht toedienen - Braken/maagspoelen/actieve kool: niet zinvol zonder indicatie co-ingestie. - Acidose: Na-bicarbonaat toedienen bij ph<7,2-7,3 - Metabolisme: foline-/foliumzuur 1 mg/kg/iv elke 4-6 uur. Dit katalyseert de omzetting van mierenzuur in CO 2 + H 2 O. - Convulsies: 5-10 mg diazepam iv in 2-3 min, evt. na 10 min herhalen max. 30 mg. Ook Ca 2+ en Mg 2+ concentratie controleren. - Thiamineconcentratie controleren en zonodig toedienen (100mg) Specifieke therapie op geleide van bloedspiegel (concentraties vermeld als gemeten in volbloed) Naast de in Nederland gebruikelijke ethanoltherapie is fomepizol beschikbaar voor therapeutische interventie tijdens methanolintoxicatie Beide stoffen remmen, door grotere affiniteit tot ADH, de omzetting van methanol naar formaldehyde (stap1, figuur 1). Momenteel zijn geen resultaten van vergelijkende klinische studies beschikbaar. Daardoor zal de keuze tussen ethanol- resp. fomepizoltherapie per instelling afhankelijk zijn van secundaire factoren (tabel 1). De hogere prijs en beperkte houdbaarheid van fomepizol zijn gezien de geringe incidentie van de methanolintoxicatie een nadeel. Daarnaast beschikken, in tegenstelling tot veel Angelsaksische landen, vrijwel alle Nederlandse ziekenhuisapotheken over ethanol infusen en over de mogelijkheid voor een snelle alcoholen analyse en over de deskundigheid voor een Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 3 van 8

10 betrouwbare dosisadvisering. Mocht de claim dat fomepizoltherapie dialyse voorkomt d.m.v. studies onderbouwd worden, dan is dit een substantieel voordeel. ethanol Doseringsregime (complexiteit) +/- + +/- + Doseringsregime(bewaking middels bloedspiegelbepaling) Bijwerkingen Hypoglycemie Flebitis (lokaal) Ethanolintoxicatie (zie Toxicologie Behandel Informatie ethanol) Depressie CZS Contra-indicaties/interacties (r = relatief) Kosten geneesmiddel/ houdbaarheid Co-ingestie middelen met CZSdepressie(r), leverziekten (r), zwangerschap (r) + -- fomepizol Tabel 1 Vergelijking pro s en contra s ethanol- versus fomepizoltherapie. + = positief 10%: hoofdpijn, sufheid, misselijkheid 1-10%: duizeligheid, convulsies brady- /tachycardie, braken, misselijkheid, diarree, visus- /spraakstoornissen, verhoging CPK/transaminasen, overgevoeligheidsreacties (rash, hypereosinofilie, anemie) 1%: angio-oedeem bronchospasmen, shock overgevoeligheid, ethanoltherapie (r), zwangerschap Ethanol: - Affiniteit tot ADH is 10-20x groter dan methanol. - Indicatie bij methanolconc. 200 mg/l; metabole acidose (ph<7.2), anion-/osmol-gap, dialyse. - Target: ethanolspiegel mg/l (C t ). - berekening dosis (op geleide spiegels) zie hieronder (voor formules zie bijlage 2): Oplaaddosis(mg) = lich.gewicht (kg) x verdelingsvolume (l/kg) x (1500 gemeten ethanolconcentratie in mg/l) NB: het verdelingsvolume bedraagt circa 0,7 l/kg voor mannen en circa 0,6 l/kg voor vrouwen. Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 4 van 8

11 Onderhoudsdosis (mg/uur) = 1500 x max. enzymcapaciteit (mg/kg/uur) x lich. gewicht (kg) 138 (=Michaelis-Menten-constante) NB: maximale enzymcapaciteit voor volw./niet-drinker: 75 mg/kg/uur; voor chronische drinker: 175 mg/kg/uur Dosering tijdens dialyse (mg/uur): = onderhoudsdosering + (150 x lich. gewicht (kg)) Fomepizol (4-methylpyrazole): - Affiniteit tot ADH is groter dan ethanol - Doel: fomepizol spiegel > 0,8 mg/l. - Indicatie: zie ethanoltherapie. Oplaaddosis 15 mg/kg in 100 ml glucose 5% of NaCl 0,9% in min - Onderhoudsdosis tot methanolspiegel <200 mg/l. op geleide nierfunctie; zie tabel 3. Nierfunctie geen dialyse (indicatie: serum creatinine <265 µmol/l, zie *) Dialyse (indicatie: serum creatinine >265 µmol/l, zie *) onderhoudsdosering 10 mg/kg elke 12 uur (3x); dan 15 mg/kg elke 12 uur (i.v.m. auto-inductie metabolisme fomepizol) Indien vorige dosis >6 uur voor start dialyse; dan een extra dosis geven. Tijdens dialyse: 1mg/kg/uur continu gedurende dialyse. Na staken dialyse: na 3 uur volgende dosis toedienen. * Het serum creatinine kan als grove grenswaarde worden gebruikt. Men moet zich natuurlijk wel realiseren dat bij nierfunctieverlies het serum creatinine achterloopt, dat wil zeggen dat de glomerulaire filtratie snelheid (GFR) slechter is dan het serum creatinine doet vermoeden. Tevens wordt de hoogte van het serum creatinine ook bepaald door de creatinine productie die bij vrouwen, ouderen en kleinere mensen laag is, zodat ook in die gevallen de GFR lager is dan de serum creatinine doet vermoeden Tabel 3 Onderhoudsdosering fomepizol Hemodialyse: - Indicatie: methanolconc. 500 mg/l (mierenzuurconcentratie >200 mg/l), ernstige acidose (ph<7,2) met elektrolytstoornissen (anion-/osmogap) niet reagerend op therapie, visusklachten (afwijkingen fundoscopie), nierfalen. - Dosiscorrectie ethanol resp. fomepizol tijdens dialyse. - Redistributie methanol na staken dialyse; herhaalde dialyse kan noodzakelijk zijn. - Continueren totdat metabole acidose is verdwenen en methanolspiegel <200 mg/l. De schijnbare halfwaardetijd van methanol neem tijdens dialyse in combinatie met ethanoltherapie af tot circa 2-4 uur. CAVH/CVVH overwegen indien hemodialyse door Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 5 van 8

12 hemodynamische instabiliteit is gecontra-indiceerd. Peritoneaaldialyse en hemoperfusie zijn niet geindiceerd (minder effectief en geen correctie van uremie en afwijkende electrolyten-/zuur-basebalans). Auteurs Dr. R. Grouls, Ziekenhuisapotheker klinisch farmacoloog, Apotheek Catharina-Ziekenhuis Eindhoven Drs. F.F.T. Ververs, Ziekenhuisapotheker, Apotheek UMCU, Universitair Medisch Centrum Utrecht Dr A.J.G.H. Bindels, Internist- intensivist Catharina-Ziekenhuis Eindhoven Dr A.N. Roos, Internist-intensivist, Catharina-Ziekenhuis Eindhoven Prof. Dr. D.R.A. Uges, Ziekenhuisapotheker klinisch farmacoloog, hoogleraar klinische en forenische toxicologie, Academisch Ziekenhuis, Groningen Literatuur 1. Touw DJ, Geus WP, Vinks AATMM, Dijk van A. Intoxicatie met methanol en ethyleenglycol: klinische toxicologie en berekening van de optimale dosis ethanol als antidotum.pharm Weekbl 1993;128: Barceloux DG, Bond Gr, Krenzelok EP et al. American Academy of Clinical toxicology Practice Guidelines on the treatment of methanol poisoning. Clin Toxicol 2002;40: Brent J. Antodotes and alcohols: has fomepizole made ethanol an obsolete therapy? Int J Med Toxicol 1998;1: Kerns W 2nd, Tomaszewski C, McMartin K, Ford M, Brent J. Formate kinetics in methanol poisoning. J Toxicol Clin Toxicol 2002;40(2): Megarbane B, Borron SW, Trout H et al. Treatment of acute methanol poisoning with fomepizole. Intensive Care Med Aug;27(8): Brent J, McMartin K, Phillips S, Aaron C, Kulig K. Fomepizole for the treatment of methanol poisoning. N Engl J Med 2001 Feb 8;344(6): Ellenhorn MJ, Ellenhorn s Medical Toxicology, Baltimore, Williams & Wilkins 1997;ed Sturkenboom MGG, Rieke vav HM, Uges DRA. Treatment of ethylene glycol and methanol poisoning: why ethanol? Neth J Crit Care 2009 (13) Revisie 11 juni 2012: doseringen eenvoudiger verwoord en formule-tabel als bijlage 1 geplaatst Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 6 van 8

13 Bijlagen D opl = Vd x G (C t C) D m = C t x V max x G/(K m + C t ) D hd = D m + (Cl d x G) D opl = oplaaddosis (mg) Vd = 0,7 l/kg (man) en 0,6l/kg (vrouw) G = lichaamsgewicht (kg) C t = target ethanolconcentratie (mg/l) C = gemeten ethanolconcentratie (mg/l) D m = onderhoudsdosering (mg/uur) V max = maximale enzymcapaciteit - Volw./niet-drinker: 75 mg/kg/uur - Chron.drinker: 175 mg/kg/uur K m = Michaelis-Menten-constante (138 mg/l) D hd = Onderhoudsdosering tijdens dialyse, aanpassen voor extra klaring (mg/uur). Cl d schatting start: 150 mg/kg/uur Cl d = variabel: afhankelijk van kunstnier en bloedfow. Volwassenen (70 kg) start met 10 g/uur dialyse extra. Bijlage 1 Berekening oplaad- en onderhoudsdosering ethanol Figuur 2 Flowchart behandeling methanolintoxicatie: ethanoltherapie (links) en fomepizoltherapie (rechts). Voor uitwerking diverse activiteiten zie tekst). M = methanol Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 7 van 8

14 Monografie Methanol versie 2, 11 juni 2012 Pagina 8 van 8

Fomepizol is geïndiceerd bij ethyleenglycolintoxicaties.

Fomepizol is geïndiceerd bij ethyleenglycolintoxicaties. special Levensbedreigende intoxicaties met ethyleenglycol komen waarschijnlijk vaker voor dan wordt gemeld. Bij dit soort vergiftigingen is ethanol het standaard-antidotum. Fomepizol is een interessant

Nadere informatie

Fomepizol versus ethanol bij methanol of ethyleenglycol vergiftigingen

Fomepizol versus ethanol bij methanol of ethyleenglycol vergiftigingen bij methanol of ethyleenglycol vergiftigingen Prof.dr. Jan Meulenbelt UMC Utrecht 13 september 2013 Waar gaan we het over hebben: Presentie van patiënt met hoog risico op complicaties Moeilijkheden om

Nadere informatie

Toxicologie behandelinformatie

Toxicologie behandelinformatie Aceton Algemeen Aceton staat ook wel bekend onder de namen 2-propanon en dimethylketon. Het wordt als reagens gebruikt in vele industriële processen die uiteindelijk leiden tot de vervaardiging van bijvoorbeeld

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Chapter Protocollen voor de behandeling van supraventriculaire tachycardieën bij de foetus

Chapter Protocollen voor de behandeling van supraventriculaire tachycardieën bij de foetus Chapter 8 Protocollen voor de behandeling van supraventriculaire tachycardieën bij de foetus Martijn A. Oudijk Barbara Ambachtsheer Philip Stoutenbeek Erik J. Meijboom 140 141 Chapter 8 Abstract Protocols

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Nutritional Risk Screening (NRS 2002)

Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Bron: Kondrup, J., Rasmussen, H. H., Hamberg, O., Stanga, Z., & ad hoc ESPEN Working Group (2003). Nutritional Risk Screening (NRS 2002): a new method based on an

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

THERAPEUTIC DRUG MONITORING Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers - Commissie Analyse & Toxicologie

THERAPEUTIC DRUG MONITORING Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers - Commissie Analyse & Toxicologie Fenytoïne Geldt voor Indicatiegebied: Monstermateriaal Afnametijdstip Bewaarcondities Inzending Interpretatie doelgroepen: volwassenen, kinderen, dialysepatiënten, patiënten met lever- en of nierfunctiestoornissen

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland verzekerde patiënten Ook als u geen ziektekostenverzekering heeft of in het buitenland verzekerd bent, kunt u voor behandeling terecht

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Waarom SIT? Critical care outreach team (CCOT) Medical emergency team (MET) Spoed interventie team

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

To ventilate or not to ventilate, that s the question

To ventilate or not to ventilate, that s the question To ventilate or not to ventilate, that s the question Prof Jan Bakker Afdelingshoofd Intensive Care Volwassenen jan.bakker@erasmusmc.nl VRAAG Opname op Intensive Care? JA Kan ik nog niet zeggen Doet opname

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Patient information. Report information. Serious Adverse Event information

Patient information. Report information. Serious Adverse Event information HOVON Data Center Safety Desk NIEUWSBRIEF 4 06 mei 2014 Beste lezer, Met gepaste trots presenteren we u de nieuwe manier van rapporteren van SAE's. Hiermee hopen wij de werklast voor iedereen zoveel mogelijk

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Medicatieaanpassing bij gestoorde nierfunctie: vaker dan u denkt!

Medicatieaanpassing bij gestoorde nierfunctie: vaker dan u denkt! (Diabetes-)(dialyse-)verpleegkundigen, internisten, arts-assistenten,.. Medicatieaanpassing bij gestoorde nierfunctie: vaker dan u denkt! Dr. T. van Gelder internist-nefroloog en internist-klinisch farmacoloog

Nadere informatie

SYNONIEMEN: 2-Propeennitril, Acrylnitril, Vinylcyanide EINECS nr:203-466-5 CAS nr: 107-13-1 EEG nr: 608-003-00-4

SYNONIEMEN: 2-Propeennitril, Acrylnitril, Vinylcyanide EINECS nr:203-466-5 CAS nr: 107-13-1 EEG nr: 608-003-00-4 BEHANDELINGSKAART CHEMISCHE PRODUKTEN NAAM: ACRYLONITRIL FORMULE: CH 2 =CHCN SYNONIEMEN: 2-Propeennitril, Acrylnitril, Vinylcyanide EINECS nr:203-466-5 CAS nr: 107-13-1 EEG nr: 608-003-00-4 ALGEMENE GEGEVENS:

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015 Resultaten Derde Kwartaal 2015 27 oktober 2015 Kernpunten derde kwartaal 2015 2 Groeiend aantal klanten 3 Stijgende klanttevredenheid Bron: TNS NIPO. Consumenten Thuis (alle merken), Consumenten Mobiel

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL. Versie NL1.2. 3 versie: juli 1999

Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL. Versie NL1.2. 3 versie: juli 1999 Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL Versie NL1.2 3 versie: juli 1999 (aangepast van 1e versie: British Journal of Ophthalmology 1998;82:773-779) (aangepast naar aanleiing van Engelse

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma Running head: HET SIGNALEREN VAN PROBLEMEN NA EEN IC-OPNAME 1 Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma The Screening of Problems 3

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Anemie, DM en CNS: hoe verder na TREAT?

Anemie, DM en CNS: hoe verder na TREAT? Anemie, DM en CNS: hoe verder na TREAT? Dr M van Buren internist-nefroloog HAGA ziekenhuis Den Haag Dr CAJM Gaillard internist-nefroloog Meander Medisch Centrum Amersfoort VU Medisch Centrum Amsterdam

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Erytrocytentransfusie: van literatuur naar praktijk.

Erytrocytentransfusie: van literatuur naar praktijk. Erytrocytentransfusie: van literatuur naar praktijk. Amerik de Mol Kinderarts-neonatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis 1 e Symposium Regionale Neonatologie Inhoud Cochrane review Eén review, één richtlijn?

Nadere informatie

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Behandeling OCS bij kinderen Cognitieve gedragstherapie (CGT) Combinatie CGT

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings HMG-CoA Reductase Inhibitors and safety the risk of new onset diabetes/impaired glucose metabolism Final SmPC and PL wording agreed by PhVWP December 2011 Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY

Nadere informatie

NL Tweede en derde trimester van de zwangerschap (zie rubriek 4.4 en 4.6) [Opmerking: geen contra-indicatie in rubriek 4.3 voor borstvoeding]

NL Tweede en derde trimester van de zwangerschap (zie rubriek 4.4 en 4.6) [Opmerking: geen contra-indicatie in rubriek 4.3 voor borstvoeding] ACE-inhibitors (agreed text) C SPC Section 4.3 Contraindication 2nd and 3rd trimester of pregnancy (see section 4.4 and 4.6) [Comment: No contraindication in Section 4.3 for lactation.] Tweede en derde

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Resultaten campagnes handhygiëne

Resultaten campagnes handhygiëne Resultaten campagnes handhygiëne Nut van campagnes Universitair ziekenhuis Geneve ziekenhuisbrede campagne met posters, feedback, promotie handalcohol - compliance van 48 naar 66% - nosocomiale infecties

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Impact van de ingebruikname van de DSM-5

Impact van de ingebruikname van de DSM-5 Impact van de ingebruikname van de DSM-5 Eetstoornissen als casus Frédérique Smink Daphne van Hoeken H. Wijbrand Hoek Lunchbijeenkomst NIVEL 18 maart 2014 Disclosure belangen (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

What to include in an array report?

What to include in an array report? What to include in an array report? December 17-19, 2007 Nicole de Leeuw, PhD Department of Human Genetics Radboud University Nijmegen Medical Centre The Netherlands Array analyse criteria a) SNP call

Nadere informatie

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum In September 2008, Erasmus MC has implemented the Bachelor/Masters structure (BaMa) in its regular medical curriculum (codename ErasmusArts 2008

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming.

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming. Van: Jo Vermeulen Datum: 5 februari 2014 16:15 Onderwerp: Gebruik afbeelding reclamecampagne 'bushokje met weegschaal' Aan: receptie@nis5.nl Geachte Ik ben Jo Vermeulen, doctoraatsstudent

Nadere informatie

MDMA-doden bij het NFI. Dr. Klaas Lusthof Forensisch Toxicoloog NFI

MDMA-doden bij het NFI. Dr. Klaas Lusthof Forensisch Toxicoloog NFI MDMA-doden bij het NFI Dr. Klaas Lusthof Forensisch Toxicoloog NFI 10 juni 2015 Forensische Toxicologie binnen het NFI 2 Afdeling medisch forensisch onderzoek 60 medewerkers Toxicologen: 7 Lab toxicologie

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie