Verlies van hersenvocht: een objectiveerbare oorzaak van hoofdpijn en andere whiplashklachten? WHIPLASH MAGAZINE. thema uitgave! HÉT WHIPLASH LIJFBLAD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verlies van hersenvocht: een objectiveerbare oorzaak van hoofdpijn en andere whiplashklachten? WHIPLASH MAGAZINE. thema uitgave! HÉT WHIPLASH LIJFBLAD"

Transcriptie

1 WHIPLASH MAGAZINE HÉT WHIPLASH LIJFBLAD 24e jaargang nummer 4 december 2012 thema uitgave! Verlies van hersenvocht: een objectiveerbare oorzaak van hoofdpijn en andere whiplashklachten?

2 Door Dr. Leo Geeraedts 24 november 2012 Inleiding Heeft u ooit gehoord van hoofdpijn door lekkage van hersenvocht na een ruggenprik (lumbaal punctie)? Soms zal hersenvocht gaan lekken via het prikgaatje, dat in de hersenvliezen van het wervelkanaal is ontstaan. Als door zo n lekkage de normale druk van het hersenvocht daalt, kan dat hoofdpijn en een reeks whiplashachtige klachten oproepen. Behalve door een ruggenprik kan zo n lekkage ook geheel spontaan ontstaan, zonder enige aanwijsbare reden. Een derde oorzaak die kan leiden tot een gaatje in de hersenvliezen om het ruggenmerg, is een trauma, bijvoorbeeld een whiplashmechanisme. Alle drie oorzaken kunnen aanleiding geven tot een daling van de druk van het hersenvocht, met hoofdpijn en whiplashachtige klachten tot gevolg. Maar, hoe toont men het bestaan van zo n defect aan, en hoe behandelt men dat? Hiervoor is zorgvuldig klinisch onderzoek nodig, tezamen met speciale beeldvormende technieken. Alvorens hierop in te gaan, volgt eerst een toelichting op de begrippen (A) hersenvliezen en (B) hersenvocht. Achtereenvolgens komen aan de orde: (I) Hoofdpijn en andere klachten na een lumbaal punctie, (II) Spontane verlaging van de druk van het hersenvocht, en (III) Daling van de druk van het hersenvocht bij chronische whiplashpatiënten. A. Hersenvliezen 1. Harde hersenvlies en de epidurale ruimte in de wervelkolom Hersenen en ruggenmerg vormen tezamen het centrale zenuw stelsel (CZS). De hersenen bevinden zich in de schedelholte, en het ruggenmerg in het wervelkanaal. Het CZS wordt niet alleen door beenderen (schedel en wervelkolom) beschermd, maar ook door een drietal bindweefsel die hersen/ruggenmerg vliezen genoemd worden. Het buitenste hersen/ruggenmerg vlies is zeer stevig en heet de dura mater, of het harde hersen/ruggenmerg vlies. Het is vergroeid met het beenvlies van de binnenwand van het schedelbot. In het wervelkanaal vormt de dura mater een smalle, langgerekte zak (= durazak) die aan de bovenzijde open is, en daar vast zit aan de randen van het achterhoofdsgat. Beneden is de zak gesloten. Het onderste uiteinde van de zak bevindt zich ter hoogte van de tweede heiligbeen-wervel. In tegenstelling tot de schedeldura is de durazak nièt bevestigd aan het bot van de wervels. Tussen durazak en de wervels bevindt zich dan ook een smalle ruimte, waarin vetweefsel en bloedvaten zijn gelegen. Deze ruimte heet de epidurale ruimte. Aangezien de schedeldura geheel vergroeid is met het schedelbot wordt normaliter binnen de schedel géén epidurale ruimte gevonden. 2. Zachte hersenvliezen en de subarachnoidale ruimte De binnenste twee vliezen vormen de zachte hersen/ruggenmerg vliezen. De buitenste (= spinragvlies of arachnoidea mater) van deze twee bekleedt de binnenzijde van de dura mater, en is er nauw mee verbonden. Normaliter bestaat er géén ruimte tussen spinragvlies en het harde vlies. De binnenste (= tere vlies of pia mater) van de twee zachte vliezen is een zeer dunne bindweefsellaag die strak tegen de hersenen en het ruggenmerg aan ligt, en alle uitwendige contouren ervan volgt. 42

3 Tussen het spinragvlies en het tere vlies bevindt zich een ruimte die meestal smal is, en altijd gevuld is met hersenvocht (= liquor cerebrospinalis, LCS, vloeistof van hersenen en ruggenmerg). Deze ruimte heet subarachnoidale ruimte. De subarachnoidale ruimte om en beneden het ruggenmerg wordt ook intrathecale ruimte genoemd (theca betekent omhulling (vliezen) van het ruggenmerg). Tussen het spinragvlies en het tere vlies zijn talloze bindweefselstrengetjes uitgespannen, die er voor zorgen dat er steeds een zekere afstand tussen spinragvlies en het tere vlies blijft bestaan. Hersenen en ruggenmerg zijn dus overal omgeven door een schokdempende vloeistof laag. Ze drijven als het ware in de LCS. B. Hersenvocht 1. Liquor circulatie van hersenen Hersenen en ruggenmerg zijn buisvormige structuren. Ze bevatten dus holten. De hersenen hebben meerdere wijde en nauwe holten die allemaal met elkaar in verbinding staan. Op enkele plaatsen in de wand van die holten wordt door speciale orgaantjes het merendeel van het zogeheten hersenvocht (LCS) geproduceerd. De extracellulaire vloeistof van hersenen en ruggenmerg zouden ook een bijdrage leveren aan de hoeveelheid hersenvocht. Per dag wordt totaal ongeveer 500 ml LCS aangemaakt, dat door de holten van de hersenen naar een drietal openingen in de hersenstam stroomt. Daar sijpelt de LCS uit de hersenen en stroomt naar de subarachnoidale ruimte aan de basale en achterzijde van de hersenen. Vooral hier bevinden zich verwijdingen van de subarachnoidale ruimte, die cisternen (holten waarin zich vocht verzamelt) genoemd worden. Hersenen drijven vooral op dit liquorkussen. Vanaf de basale cisternen stroomt het merendeel van de LSC langs de zijkanten van het brein omhoog naar de bovenzijde van de hersenen, waar de LCS via een vernuftig mechanisme afgevoerd wordt naar de aderlijke bloedcirculatie. De drijvende kracht achter deze terugresorptie van LCS is het verschil tussen de hogere liquordruk en de lagere druk in de grote wijde aderen binnen de schedel. 2. Liquor circulatie van ruggenmerg Een klein deel van de LCS stroomt vanuit de schedel via het achterhoofdsgat naar de subarachnoidale ruimte die het ruggenmerg omgeeft, en bereikt na 12 uur de subarachnoidale ruimte in het onderste deel van de durazak. Aangezien het ruggenmerg niet lager reikt dan tot de tweede lendenwervel (L2) en de durazak niet lager dan de tweede heiligbeenwervel (S2), is er tussen de wervels L2 en S2 een wijde subarachnoidale ruimte, de cisterna lumbalis (liquor holte in het lendengebied). In deze cisterna plaatst de neuroloog zijn naald als hij een lumbaal punctie uitvoert. De centrale holte in het ruggenmerg is zeer nauw en speelt waarschijnlijk géén rol bij het transport van LCS. De LCS in de subarachnoidale ruimte om het ruggenmerg, inclusief die in de cisterna lumbalis, stroomt weer omhoog, terug naar de hersenen, en wordt eveneens aan de bovenzijde van het brein uitgestort in aderlijke bloedvaten. Een ander deel wordt op ruggenmergsniveau geresorbeerd in adertjes die de uit het ruggenmerg tredende zenuwen begeleiden. Men moet zich realiseren dat aanmaak, circulatie en afvoer van LCS een heel bijzonder mechanisme is. Per dag wordt 500 ml aangemaakt. Dat stroomt door holten van de hersenen en de gehele subarachnoidale ruimte, die tezamen slechts circa 150 ml liquor kunnen bevatten. Om dat systeem in evenwicht te houden moet per dag dus 500 ml LCS teruggeresorbeerd worden. De LCS wordt dus ongeveer 4 keer per dag ververst. De circulatie van de LCS wordt op gang gehouden door vaat- en ademhalingspulsaties. WHIPLASH MAGAZINE

4 I. Hoofdpijn en andere klachten na een lumbaal punctie 1. Lumbaal punctie De cisterna lumbalis is de meest geschikte plaats om liquor af te tappen. De procedure hiertoe heet lumbaal punctie. Daartoe ligt de patiënt gewoonlijk in zijligging met opgetrokken knieën. Onder locale verdoving wordt een speciale holle naald ingebracht in het midden van de rug van de patiënt, bij voorkeur tussen de derde en vierde lendenwervel. Als de naaldpunt de cisterna heeft bereikt, zal LCS uit de naald stromen. Door de naald aan te sluiten op een manometer kan de druk van de LCS gemeten worden. Een normale liquordruk in zijligging bedraagt mm water. Deze druk schommelt enigszins met de ademhaling en circulatie, en neemt duidelijk toe als de patiënt hoest. Via de punctienaald wordt vervolgens wat LCS afgenomen en in het laboratorium onderzocht op kleur, biochemische samenstelling, en op de aanwezigheid van cellen en microorganisme die er normaliter niet in horen te zitten. Talrijke afwijkingen van hersenen en ruggenmerg weerspiegelen zich in afwijkingen van de samenstelling van de LCS. De neuroloog beschikt over een lijst van indicaties en contraindicaties voor het al dan niet verrichten van een lumbaal punctie. Via de punctienaald kan men niet alleen LCS afnemen, maar kunnen ook stoffen, zoals contrastmiddelen, geneesmiddelen e.a., in de lumbale cisterna (intrathecaal) geïnjecteerd worden om diagnostische of therapeutische redenen. 2. Hoofdpijn en andere klachten na een lumbaal punctie Ongeveer 10 tot 40% van de patiënten krijgt hoofdpijn na een lumbaal punctie. Deze postpunctionele hoofdpijn verschijnt meestal pas 12 tot 24 uur na de lumbaal punctie, zodat niet altijd direct een relatie gelegd wordt met de punctie. Zo n hoofdpijn verdwijnt gewoonlijk spontaan na één week, maar kan soms weken tot maanden aanhouden. De postpunctionele hoofdpijn komt tweemaal vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, en vaker op jonge dan op oudere leeftijd. Meestal is de hoofdpijn mild van aard, maar kan soms ernstig zijn. De pijn wordt vaak dubbelzijdig gevoeld in het voorhoofdsgebied en achter de ogen, en/of dubbelzijdig in het achterhoofdsgebied met uitstraling naar de nek. De postpunctionele hoofdpijn is zeer karakteristiek. Deze begint binnen 30 seconden na het innemen van een verticale positie en kan dan vergezeld gaan van een reeks klachten, zoals misselijkheid, braken, excessief zweten, nekstijfheid, duizeligheid, zien van dubbelbeelden, lichtschuwheid, wazig zien, oorsuizen, gehoorvermindering. De ernst van de klachten wisselt van licht tot zwaar. De hoofdpijn en bijbehorende klachten verminderen sterk of verdwijnen als de patiënt gaat liggen. Deze typische houdingsafhankelijke hoofdpijn en de begeleidende klachten worden tezamen soms het lumbaal punctie syndroom genoemd. 3. Oorzaak en behandeling van het lumbaal punctie syndroom De houdingsafhankelijke (= orthostatische) postpunctionele hoofdpijn en bijbehorende klachten worden toegeschreven aan een daling van de liquordruk (= liquor hypotensie) in de subarachnoidale ruimte. Dit is het gevolg van de lekkage van liquor naar de epidurale ruimte via een openstaand prikgaatje van de punctienaald. In de epidurale ruimte wordt de LCS snel geresorbeerd in de systemische bloedcirculatie. De grootte van het prikgaatje en dus ook de mate van liquorlekkage wordt o.a. bepaald door de dikte van de punctienaald, de vorm van de naaldpunt en de insteekrichting. Een duidelijke afname van de liquordruk in de subarachnoidale ruimte van de hersenen leidt tot zwelling van de aderen en andere verschijnselen binnen de schedelholte (zie II.2.a). Dit dient ter compensatie van het verlies aan liquorvolume. Bovendien neemt het drijfvermogen van de hersenen af. In liggende houding heeft men van dit laatste 44

5 Betekenis begrippen afb. lumbaal punctie Lumbaal punctie Ligamentum flavum: geel ligament Skin: huid Supraspinous ligament: ligament tussen toppen van doornuitsteeksels Interspinous ligament: ligament tussen doornuitsteeksels Extradural (epidural) space: epidurale ruimte Lumbar spinal puncture for spinai anesthesia: lumbaal punctie voor verkrijging van hersenruggenmerg vocht, of verdoving van ruggenmerg en zenuwwortels Lumbar spinal puncture for spinal anesthesia: lumbale injectie in epidurale ruimte voor verdoving van zenuwenwortels Sacrum: heiligbeen Filum terminale: einddraad van ruggenmerg Sacral hiatus: onderste opening van heiligbeen-kanaal Subarachnoid space: subarachnoidale ruimte (blauw) Medullary cone: onderste deel van ruggenmerg CSF in lumbar cistern: hersenruggenmerg vocht in lumbaal zak (cisterna lumbalis) (blauw) Spinous process of L4: doornuitsteeksel van vierde lendenwervel Dural sac: dura zak (rood) Extradural space in sacral canal: epidurale ruimte in heiligbeen-kanaal WHIPLASH MAGAZINE

6 gewoonlijk geen last. Maar, als men een verticale positie inneemt dan zullen de hersenen enigszins omlaag zakken in de richting van het achterhoofdsgat. Daarbij zullen vooral delen van de kleine hersenen in het achterhoofdgat zakken, en dreigt beknelling van de hersenstam. Dit uitzakken wordt brain sagging genoemd. Tijdens het verplaatsen en zakken van de hersenen wordt tractie uitgeoefend op de pijngevoelige hersenvliezen en verwijde aders. De pijnlijke tractie roept de houdingsafhankelijke hoofdpijn op, en is tevens verantwoordelijk voor de begeleidende klachten. Bij hardnekkige gevallen van hoofdpijn door chronische liquor lekkage na een lumbaal punctie zal men trachten het lek te dichten met een bloedprop. Hiertoe injecteert men één of meerdere malen, ml vers bloed van de patiënt in diens epidurale ruimte ter hoogte van het lek. Dit bloed stolt ter plekke en zal het prikgat sluiten. Deze techniek heet Epidural Blood Patching (EBP). Lichte gevallen worden behandeld met bedrust, vochttoediening, en pijnstillers (1, 2, 3, 4). II. Spontane verlaging van de druk van het hersenvocht 1. Houdingsafhankelijke hoofdpijn zònder lumbaal punctie of trauma Een houdingsafhankelijke hoofdpijn kan soms spontaan optreden, dus zònder dat daarvoor een duidelijk reden is aan te wijzen. Deze hoofdpijn gaat ook vergezeld van één of meerdere van de volgende klachten, zoals misselijkheid, nekstijfheid, oorsuizen, gehoorverandering, lichtschuwheid, wazig zien, tintelingen in de armen, vergelijkbaar met die bij de hoofdpijn door een lumbaal punctie (5, 6). Nader onderzoek laat zien dat hier gewoonlijk sprake is van een spontane daling van de liquordruk in de subarachnoidale ruimte. Er zit dus ergens een liquor-lek, maar de vraag is, waar dat zit? De verwachting is dat het lek zich ergens bevindt in de durazak om het ruggenmerg. De exacte plaats van het lek is met de gebruikelijke technieken (zie verder) gewoonlijk niet goed zichtbaar te maken. Die technieken geven wel aan of het vermoedelijke lek zich hoog of laag in de halswervelkolom bevindt, hoog of laag in de borstwervelkolom, of, hoog of laag in de lendenwervelkolom. Aan deze globale lokalisatie van het lek heeft de therapeut echter voldoende om met succes een EBP te kunnen uitvoeren. Soms zijn meerdere EBP s nodig om de liquor lekkage te stoppen (7, 8). Houdingsafhankelijke hoofdpijn door hypotensie van de LCS is een vrij zeldzame en gewoonlijk chronische aandoening. Milde vormen van deze aandoening zullen spontaal genezen, maar hardnekkige vormen verdienen nadere medische diagnostiek en behandeling met EBP. In de International Classification of Headache Disorders, Second Edition (ICHD II) vindt men een beschrijving van de standaard kenmerken van deze aandoening onder de code De ICHD is een internationaal erkende lijst waarop alle bekende vormen van hoofdpijn in het kort staan vermeld (9). 2. Diagnostiek van spontane liquor hypotensie door een vermoedelijk liquor-lek De diagnostiek berust enerzijds op het klinische beeld dat de patiënt vertoont en anderzijds op nader radiologisch onderzoek. De drie meest gebruikte radiologische technieken hierbij zijn: (a) Magnetic Resonance Imaging (MRI), (b) Computer Tomografie Myelografie (CTM), en (c) Radio-Isotoop Cisternografie (RIC). (a) Op Magnetic Resonance Imaging (MRI)-beelden van de schedelinhoud kunnen afwijkingen gezien worden die karakteristiek zijn voor spontane liquor hypotensie binnen de schedel, vooral wanneer het MRI-beeld verbeterd wordt door gebruik te maken van een MRIcontrastmiddel (gadolinium). 46

7 Deze afwijkingen zijn: verkleining van hersenholten en cisternen, verdikking van de dura binnen de schedel door vochtophoping, opzwelling van de aders in de dura, vergroting van de hypophyse ( meesterklier ) door zwelling van diens aderen, en omlaag zakken van de hersenen in de richting van het achterhoofdsgat ( brain sagging ). Al deze typische verschijnselen dienen ter compensatie van het verlies aan liquor-volume binnen de schedel en vormen tezamen een bewijs voor liquor-hypotensie in de schedelholte (10, 6). CTM en RIC zijn technieken waarmee men op ruggenmergsniveau lekkage(s) van LCS naar de epidurale ruimte kan opsporen. Helaas is de precieze locatie van het lekkende gat in de dura slechts bij benadering, dus niet precies, te vinden met deze twee technieken. Maar, als de globale positie van het lek bekend is, is dat voldoende om met blijvend succes één of meerdere Epidural Blood Patches uit te voeren. (b) Bij Computer Tomographie Myelografie (CTM) (myelum = ruggenmerg) wordt met behulp van een dunne naald (minder kans op lekkage) een röntgencontrastmiddel langzaam ingespoten in het onderste uiteinde van de durazak (cisterna lumbalis). Door de patiënt van houding te laten veranderen, zal het contrastmiddel zich verspreiden over de gehele subarachnoidale ruimte om het ruggenmerg, tot aan de schedelbasis. Vervolgens worden dwarse, hoge resolutie CT-beelden (scans) gemaakt van de gehéle wervelkolom. Deze scans geven een zeer gedetailleerd beeld van ruggenmerg, zenuwwortels, subarachnoidale ruimte, epidurale ruimte, en benige wervelkolom. Epidurale ophoping van contrastmiddel bij CTM wordt bij patiënten met spontane liquor hypotensie met name gezien in onderdelen van de halswervelkolom, de borstwervelkolom, en de lumbale wervelkolom. Plaatsing van Epidural Blood Patches in zo n epidurale ophoping van röntgencontrastmiddel geeft meestal een blijvende afsluiting van de liquor lekkage, ook al is de precieze lokalisatie van het lek niet vastgesteld (11). (c) Bij Radio-Isotoop Cisternografie (RIC) wordt een kleine hoeveelheid van een vrijwel onschadelijke radioactieve stof langzaam ingespoten in de cisterna lumbalis (vandaar het woord cisternografie). Deze radioactieve stof zendt gammastraling uit die met een speciale detector (kamera) kan worden opgenomen. Door de detector te koppelen aan een computer kan het detectorbeeld vertaald worden in een zogeheten cisternogram ( whole body scan ). Dit is één plaatje waarop de plaats van alle radioactieve stof in het gehele lichaam te zien is. Door bijvoorbeeld na 1, 3, 5, 7, 24 en 48 uur telkens zo n plaatje te maken, kan men zien hoe de radioactieve stof zich verplaatst heeft met de liquor stroom mee. Normaliter zal de radioactieve liquor 2 tot 4 uur nodig hebben om vanuit de cisterna lumbalis de basale cisternen aan de onderzijde van de hersenen te bereiken. Op het cisternogram is nu de radioactiviteit te zien als een kolom die van beneden naar boven afneemt in zwarting. Na 24 tot 28 uur is de radioactieve liquor aangekomen op de bovenzijde van de hersenen om daar geresorbeerd te worden in aderlijke circulatie. Tijdens deze reis worden voortdurend zeer kleine hoeveelheden van de radioactieve stof opgenomen in de bloedvaten, zonder dat er sprake is van een liquor lekkage. Deze kleine hoeveelheden worden door de nieren uitgescheiden en komen in de urineblaas terecht. Normaliter zal pas na 5 uur enige radioactiviteit in de blaas zichtbaar worden op het cisternogram. Hoe kun je met RIC aantonen dat er liquor weggelekt is naar de epidurale ruimte om het ruggenmerg? Welnu, als bewijs voor het bestaan van zo n liquor-lek worden drie criteria gehanteerd: een vroege ophoping van radioactieve stof in de urine blaas (bijvoorbeeld al na 1 uur), een vertraagde opstijging van de radioactieve stof naar de basale WHIPLASH MAGAZINE

8 cisternen (duurt bijvoorbeeld uren langer dan normaal), en vooral de aanwezigheid van één of meer kleine ophopingen radioactieve stof direct náást de kolom radioactiviteit die men op het cisternogram waarneemt. Deze ophopingen worden beschouwd als lekkage plaatsen. Dergelijke plaatsen zijn gevonden zowel ter hoogte van de halswervelkolom, als ter hoogte van de borstwervelkolom, ter hoogte van de lendenwervelkolom (12, 13). In een zeer recent onderzoek (14) is bij een populatie van 12 patiënten met een spontane liquor hypotensie gezocht naar een vermoedelijk liquor-lek, zowel met CTM als met RIC. Daaruit blijkt dat met CTM bij 100% van die patiënten een aanwijzing voor het bestaan van een liquor-lek gevonden werd. Als je diezelfde patiënten onderzoekt met RIC, dan wordt slechts in ongeveer 70 % een aanwijzing van een lekkage-plaats gevonden. De auteurs trekken de conclusie dat de CTM-techniek meer betrouwbaar is voor het aantonen van liquor-lekkages dan de RIC-techniek. III. Daling van de druk van het hersenvocht bij chronische whiplashpatiënten. 1. RIC-onderzoek bij chronische whiplashpatiënten De klachten bij een spontane liquor-hypotensie lijken op de klachten van patiënten met Whiplash Associated Disorders (WAD) graad 2. De vraag is dan ook of die WAD-klachten wellicht veroorzaakt worden door een liquor-lekkage. Zo n lekkage zal dan het gevolg moeten zijn van het whiplash letsel, een traumatische lekkage dus. Ishikawa en medewerkers (15) hebben in 2007 onderzoek gedaan naar het voorkomen van zulke lekkages bij whiplashpatiënten. Zij bestuderen geselecteerde groep van 66 chronische patiënten met WAD graad 2. De patiënten hebben de volgende klachten: hoofdpijn (100%), houdingsafhankelijke hoofdpijn (89%), nekpijn (81%), duizeligheid (83%), misselijkheid (78%), stoornissen bij het zien (81%), gehoorproblemen (53%), en geheugenverlies (89%). De klachten bestaan al langer dan 3 maanden, en er zijn géén aanwijzingen voor de aanwezigheid van neurologische of orthopedische afwijkingen. Bij ieder van die 66 patiënten is een RIC-onderzoek gedaan zoals boven beschreven; de criteria voor het bestaan van een liquor-lek zijn eveneens dezelfde als boven beschreven. Uit het onderzoek blijkt dat bij 37 (56%) van de 66 patiënten een liquor-lek kan worden aangetoond. Deze lekkages bevinden zich meestal in het gebied van de onderste borst- en lendenwervelkolom, zelden ter hoogte van de halswervelkolom. Bij 36 van de 37 positieve patiënten werd één of meerdere keren een EBP geplaatst. Al na één week trad bij alle behandelde patiënten een zeer aanzienlijk reductie van de klachten op; deze reductie blijft gedurende een follow-up van 6 maanden bestaan. Deze RIC-studie laat zien dat bij ruim de helft van de geselecteerd 66 chronische patiënten met WAD graad 2, een liquor-lek bestaat, dat goed behandeld kan worden met EBP. Een vraag die je bij dit RIC-onderzoek kunt plaatsen is: hoe betrouwbaar is dit onderzoek; had je met CTM onderzoek wellicht bij méér patiënten lekkages kunnen vinden (zie verder)? Een andere vraag is: stel dat het onderzoek wél betrouwbaar is, welke letsel(s) zijn dan verantwoordelijk voor de klachten van de niet- positieve patiënten in dit onderzoek? Hierover geeft het artikel van Ishikawa e.a., 2007, geen informatie. 2. RIC- en CTM-onderzoek bij chronische whiplashpatiënten De CTM-techniek blijkt in het onderzoek van Hashizume e.a., 2012 (14), bij patiënten met een spontane liquor hypotensie, duidelijk betrouwbaarder te zijn dan de RICtechniek. De vraag die Hasizume en medewerkers zich vervolgens stellen is: is dit verschil in betrouwbaarheid ook terug te vinden bij chronische whiplashpatiënten? Hiertoe 48

9 onderzoeken zij 36 chronische patiënten met WAD graad 1 en 2, eerst met de RIC-techniek, en vervolgens (meer dan 24 uur later) met de CTM-techniek (16). De klachten van deze patiënten worden als volgt vermeld: hoofdpijn (97%), houdingsafhankelijke hoofdpijn (8%), nekpijn (76%), stoornissen bij het zien (47%), gehoorproblemen (64%), slaapstoornissen (53%), vermoeidheid (53%), doof gevoel en gevoel van zwakte in armen (69%). Klachten zoals duizeligheid, misselijkheid en geheugenstoornissen komen in dit rijtje niet voor. Er zijn geen neurologische of orthopedische afwijkingen gevonden. Bij 33 patiënten wordt een lumbaal punctie gedaan om de liquordruk te meten. Deze is normaal bij 31 patiënten, hoog bij 1, en laag bij 1 patiënt. Gadolinium-contrast-MRI laat géén kenmerken zien die karakteristiek zijn voor liquor hypotensie binnen de schedel. Bij 6 patiënten wordt brain sagging vastgesteld. De reden van dit laatste is niet bekend. Wel is bekend is dat brain sagging bij WAD-patiënten duidelijk vaker voorkomt dan bij niet-trauma patiënten (17), vooral als de MRI-beelden gemaakt worden bij een patiënt in verticale positie. Uit het RIC-onderzoek blijkt dat 22 (61%) van de 36 chronische WAD-patiënten voldoen aan de standaardcriteria voor het bestaan van een liquor lekkage. Deze lekkages worden traumatische liquor lekkages genoemd, veroorzaakt door het whiplash mechanisme. De lekkages bevinden zich overwegend in het gebied van de lendenwervelkolom en het heiligbeen. Zoals in het voorgaande is vermeld, kunnen met RIC niet de feitelijk lekkage-gaten gezien worden, wel de vermoedelijke. Als het plaatsen van een EBP ter hoogte van zo n vermoedelijke lekkage-plaats leidt tot een aanzienlijke vermindering van de klachten, dan is dat een bewijs temeer voor het bestaan van een liquorlek. Echter, in de onderhavige studie zijn géén EBP s geplaatst. Het CTM-onderzoek is uitgevoerd volgens de boven beschreven procedure. De aandacht is gericht op het verschijnen van het röntgencontrastmiddel in de epidurale ruimte. Dat wijst immers op het bestaan van een LCS lekkage. Nu blijkt dat het CTM-onderzoek bij geen enkele van de 36 WAD-patiënten een epidural ophoping van röntgencontrastmiddel kan aantonen. Er zijn dus kennelijk géén liquor-lekken bij de onderzochte WAD-patiënten aanwezig! Op grond van deze bevinding trekken de auteurs het resultaat van het eigen RIC-onderzoek in twijfel, en vragen zich nu af of de standaardcriteria voor het vaststellen van liquor-lekken met RIC wel juist zijn. Een nogal merkwaardige vraag aangezien in de studie van Ishikawa en medewerkers, 2007 (15), met RIC wél liquorlekken zijn gevonden die gedicht konden worden met EBP. Conclusie: bij whiplashpatiënten kunnen met de RICtechniek liquor-lekken opgespoord en goed behandeld worden (met EBP); met de betere CTM-techniek kennelijk niet. Toekomstige research zal deze controverse moeten oplossen. Wordt vervolgd! WHIPLASH MAGAZINE

10 Literatuur 1. Goldman L, Ausiello D, Cecil Medicine Saunders, Philadelphia 2. Kumar P, Clark M, Clinical Medicine, Saunders, Edinburgh 3. Hydra A, Koudstaal PJ, Roos RAC, Neurologie Elsevier, Amsterdam 4. Boonmak P, Boonmak S, Epidural blood patching for preventing an treating post-dural puncture headache. ane Database of Systematic Reviews 2010 Issue 1. Art. No.: CD DOI: / CD pub2 5. Mokri B, Spontaneous intracranial hypotension.curr Pain Headache Rep. 2001; 5 (3): Schievink WI, Spontaneous spinal cerebrospinal fuid leaks. Cephalalgia. 2008; 28: Nipatcharoen P, Tan SG, High thoracic/cervical epidural blood patch for spontaneous cerebrospinal fluid leak: a new challange for anesthesiologists. Anesthesia Analgesia. 2011; 113 (6): Belena JM, Nunez M, Yuste J, Plaza-Nieto JF, Jimenez-Jimenez FJ, Serrano S, Spontaneous intracranial hypotension syndrome treated with a double epidural blood patch. Acta Anaesthesiol Scand. 2012; 56: ICHD II, Cephalalgia, Vol 24, Supplement 1, 2004, of: 10. Schievink WI, Maya MM, Louy C, Cranial MRI predicts outcome of spontaneous intracranial hypotension. Neurology. 2005; 64 (7): Albes G, Weng H, Horvath D, Musahl C, Bäzner H, Henkes H, Detection and treatment of spinal CSF leaks in idiopathic intracranial hypotension. Neuroradiology Jul 6 (Epub ahead of print) 12. Yoo H-M, Kim SJ, Choi CG, Lee DH, Lee JH, Suh DC, Choi JW, Jeong KS ea., Detection of CSF leak in spinal CSF leak syndrome using MR Myelography: correlation with Radioisotope Cisternography. Am J Neuroradiol. 2008; 29: Takahashi K, Mima T, Cerebrospinal fluid leakage after radioisotope cisternography is not influenced by needle size at lumbar puncture in patients with intracranial hypotension. Cerebrospinal Fluid Res. 2009; 6: Hashizume K, Watanabe K, Kawaguchi M, Taoka T, Shinkai T, Furuya H, Comparison of computed tomography myelography and radioisotope cisternography to detect cerebrospinal fluid leakage in spontaneous intracranial hypotension. Spine. 2012; 37 (4): E237 - E Ishikawa S, Yokoyama M, Mizobuchi S, Hashimoto H, Moriyama E, Morita K, Epidural blood patch therapy for chronic whiplash-associated disorder. Anesthesia Analgesia. 2007; 105 (3): Hashizume K, Watanabe K, Kawaguchi M, Fujiwara A, Furuya H, Comparison between computed tomography-myelography and radioisotope cisternography findings in whiplash-associated disorders suspected to be caused by traumatic cerebrospinal fluid leak. Spine. 2012; 37 (12): E721 E Freeman MD, Rosa S, Harshfield D, Smith F, Bennett R, Centeno CJ, Komel E, Nystrom A, Heffez D, Kohles SS., A case-control study of cerebellar tonsillar ectopia (Chiari) and head/neck trauma (whiplash). Brain Inj. 2010; 24 (7-8):

Externe liquordrainage Informatie voor volwassenen

Externe liquordrainage Informatie voor volwassenen Uw behandelend arts heeft u verteld dat u een externe liquordrain krijgt of u heeft deze inmiddels gekregen. In deze folder leest u wanneer en waarom er voor een externe liquordrainage wordt gekozen en

Nadere informatie

Pijncentrum. Epidurale injectie

Pijncentrum. Epidurale injectie Pijncentrum Epidurale injectie Inleiding Op het pijncentrum is met u besproken dat uw pijnklachten behandeld gaan worden met een epidurale injectie. In deze folder willen wij u informeren over deze behandeling.

Nadere informatie

ANESTHESIOLOGIE. Bloedpatch. Na een ruggenprik BEHANDELING

ANESTHESIOLOGIE. Bloedpatch. Na een ruggenprik BEHANDELING ANESTHESIOLOGIE Bloedpatch Na een ruggenprik BEHANDELING Bloedpatch In deze folder vindt u informatie over de bloedpatch. U krijgt deze behandeling, omdat u aanhoudende hoofdpijn hebt nadat u een ruggenprik

Nadere informatie

Syringomyelie. Wat is syringomyelie? Syringomyelie is een verwijding van de centrale holte die normaal door het ruggenmerg loopt.

Syringomyelie. Wat is syringomyelie? Syringomyelie is een verwijding van de centrale holte die normaal door het ruggenmerg loopt. Syringomyelie Wat is syringomyelie? Syringomyelie is een verwijding van de centrale holte die normaal door het ruggenmerg loopt. Hoe wordt syringomyelie ook wel genoemd? De term syringomyelie is samengesteld

Nadere informatie

APPENDIX C: Patiënteninformatie over uitzaaiingen in de wervelkolom.

APPENDIX C: Patiënteninformatie over uitzaaiingen in de wervelkolom. 3692 3693 3694 3695 3696 3697 3698 3699 3700 3701 3702 3703 3704 3705 3706 3707 3708 3709 3710 3711 3712 APPENDIX C: Patiënteninformatie over uitzaaiingen in de wervelkolom. Inleiding Kwaadaardige gezwellen

Nadere informatie

Lage rug hernia. Poli Neurochirurgie

Lage rug hernia. Poli Neurochirurgie Lage rug hernia Poli Neurochirurgie De wervelkolomchirurg (neurochirurg) heeft bij u een hernia vastgesteld. In dit informatieboekje leest u meer over deze diagnose en over de mogelijke chirurgische behandeling.

Nadere informatie

Laminectomie / lumbale kanaalstenose. Poli Neurochirurgie

Laminectomie / lumbale kanaalstenose. Poli Neurochirurgie Laminectomie / lumbale kanaalstenose Poli Neurochirurgie De wervelkolomchirurg (neurochirurg) heeft bij u een stenose (vernauwing) vastgesteld. In dit informatieboekje leest u meer over deze diagnose en

Nadere informatie

Externe lumbale drain Het inbrengen van een drain in het onderste gedeelte van de rug

Externe lumbale drain Het inbrengen van een drain in het onderste gedeelte van de rug Externe lumbale drain Het inbrengen van een drain in het onderste gedeelte van de rug Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is een externe lumbale drain? 1 Waarom krijgt u een externe

Nadere informatie

Externe liquordrainage

Externe liquordrainage Externe liquordrainage Door een complicatie bij uw neurochirurgische behandeling of aandoening is er, in overleg met uw behandelend arts, gekozen voor externe liquordrainage. In deze folder leest u wanneer

Nadere informatie

Operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal

Operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal z 1 Een vernauwing (stenose) van het lendenwervelkanaal is een aandoening

Nadere informatie

Lumbaal punctie. Patiënteninformatie. h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 www.hhzhlier.

Lumbaal punctie. Patiënteninformatie. h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 www.hhzhlier. HHZH_INF_106.01(0315) h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 www.hhzhlier.be Patiënteninformatie Lumbaal punctie Voorwoord U heeft met uw behandelend arts

Nadere informatie

Lumbaalpunctie ruggenprik

Lumbaalpunctie ruggenprik Lumbaalpunctie ruggenprik Afdeling neurologie Locatie Veldhoven De ruggenprik (lumbaalpunctie) vindt plaats op: Datum:. Dag/tijdstip: dag..uur Locatie: 0 dagbehandeling, route 165, Veldhoven 0 verpleegafdeling

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Pijnbehandeling bij de bevalling

Patiënteninformatie. Pijnbehandeling bij de bevalling Patiënteninformatie Pijnbehandeling bij de bevalling Pijnbehandeling bij de bevalling Polikliniek Verloskunde/ Gynaecologie, route 2.2 Telefoon (050) 524 5840 Inleiding Dit is de informatiefolder van de

Nadere informatie

Welkom op afdeling. Nuttige telefoonnummers

Welkom op afdeling. Nuttige telefoonnummers Nuttige telefoonnummers Hoofdverpleegkundige Cindy Bronckaars 016/ 209 104 Verpleegkundigen 016/ 209 357 Afdelingshostessen 016/ 209 106 Sociaal assistent Hilde Maes 016/ 209 648 U kunt steeds een contact

Nadere informatie

Dienst Orthopedie Stedelijk Ziekenhuis Roeselare LUMBALE KANAAL STENOSE WAARVOOR DECOMPRESSIE

Dienst Orthopedie Stedelijk Ziekenhuis Roeselare LUMBALE KANAAL STENOSE WAARVOOR DECOMPRESSIE Dienst Orthopedie Stedelijk Ziekenhuis Roeselare LUMBALE KANAAL STENOSE WAARVOOR DECOMPRESSIE 1. Wat is lumbale kanaal stenose? De lumbale kanaalstenose of vernauwing van het lendenwervelkanaal is een

Nadere informatie

Nekhernia. Neurologische behandeling. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Nekhernia. Neurologische behandeling. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Nekhernia Neurologische behandeling Informatie voor patiënten F0998-3111 maart 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Cervicale kanaalstenose. Poli Neurochirurgie

Cervicale kanaalstenose. Poli Neurochirurgie Cervicale kanaalstenose Poli Neurochirurgie Uw specialist heeft bij u een cervicale kanaalstenose vastgesteld. Wij vertellen u in deze brochure meer over deze diagnose en geven uitleg over de mogelijke

Nadere informatie

Orthopedie Lumbale HNP-operatie

Orthopedie Lumbale HNP-operatie Orthopedie Lumbale HNP-operatie Wat is een hernia? Tussen iedere twee wervels bevindt zich een kussentje: de tussenwervelschijf (discus). Dit werkt als een soort stootkussen om schokken op te vangen en

Nadere informatie

PIJNKLINIEK. Pa ënteninforma e: Epidurale infiltra e

PIJNKLINIEK. Pa ënteninforma e: Epidurale infiltra e PIJNKLINIEK Pa ënteninforma e: Epidurale infiltra e Beste mevrouw, meneer, U zal binnenkort een epidurale infiltratie ondergaan als behandeling voor een geïrriteerde of ontstoken zenuw van het ruggenmerg

Nadere informatie

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Informatie & behandeling. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Informatie & behandeling. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Informatie & behandeling Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inleiding U bent patiënt op de afdeling neurologie van het IJsselland Ziekenhuis

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van het ontstaan van een meningeoom? Niet bekend Het is niet goed bekend waarom bij een kind een meningeoom ontstaat.

Wat is de oorzaak van het ontstaan van een meningeoom? Niet bekend Het is niet goed bekend waarom bij een kind een meningeoom ontstaat. Meningeoom Wat is een meningeoom? Een meningeoom is een bepaald type hersentumor die ontstaat vanuit de vliezen die rondom de hersenen en het ruggenmerg zitten. Hoe wordt een meningeoom ook wel genoemd?

Nadere informatie

Epidurale corticosteroïden Injectie

Epidurale corticosteroïden Injectie Epidurale corticosteroïden Injectie U heeft met uw arts afgesproken dat u voor de pijnklachten in uw rug of nek in aanmerking komt voor een injectie met corticosteroïden. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie

Inleiding. Wat is Normale Druk Hydrocefalie?

Inleiding. Wat is Normale Druk Hydrocefalie? "Normale Druk" Hydrocefalie Inleiding Hydrocefalie, de vorming van een "waterhoofd", berust op een gestoorde omloop van het hersen- en ruggenmergsvocht (liquor). Om dit te begrijpen, is enige kennis hebben

Nadere informatie

Ruggenprik tijdens de bevalling

Ruggenprik tijdens de bevalling H.291380.0215 Ruggenprik tijdens de bevalling (Epidurale pijnbestrijding) Wat is epidurale pijnbestrijding Bij deze ruggenprik spuit de anesthesioloog via een dun slangetje (katheter) verdovingsvloeistof

Nadere informatie

Ruggenprik in Dagbehandeling

Ruggenprik in Dagbehandeling NEUROLOGIE Ruggenprik in Dagbehandeling ONDERZOEK U wordt op dag om uur verwacht op de poli/afdeling. Als u verhinderd bent, wilt u dit dan tijdig melden en een nieuwe afspraak maken? Wij verzoeken u om

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Een hernia-operatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Een hernia-operatie Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Een hernia-operatie z 1 In deze brochure leest u wat een hernia is en wat u kunt verwachten van een operatie. Wervelkolom Wervelkolom

Nadere informatie

Hernia in de borstwervelkolom

Hernia in de borstwervelkolom Hernia in de borstwervelkolom Informatie voor patiënten F0846-3510 juli 2011 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Infiltraties. Wanneer is een infiltratie. aangewezen? tijdens de raadpleging. s Herenbaan 172 2840 Rumst. tel.: 03/880.90.11 fax: 03/880.95.

Infiltraties. Wanneer is een infiltratie. aangewezen? tijdens de raadpleging. s Herenbaan 172 2840 Rumst. tel.: 03/880.90.11 fax: 03/880.95. Infiltraties tijdens de raadpleging s Herenbaan 172 2840 Rumst tel.: 03/880.90.11 fax: 03/880.95.95 Wanneer is een infiltratie aangewezen? e-mail: info@hfr.be www.azheiligefamilie.be 2 Beste patiënt, Voor

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een benigne externe hydrocefalus? Niet bekend De oorzaak van een benigne externe hydrocefalus is meestal niet bekend.

Wat is de oorzaak van een benigne externe hydrocefalus? Niet bekend De oorzaak van een benigne externe hydrocefalus is meestal niet bekend. Benigne externe hydrocefalus Wat is een benigne externe hydrocefalus? Benigne externe hydrocefalus is een aandoening waar bij kinderen een groter hoofd dan gebruikelijk hebben omdat er extra vocht aanwezig

Nadere informatie

Decompressie/ laminectomie

Decompressie/ laminectomie 6076p ORT.041/1209.CV Zorgcommunicatie www.amphia.nl Decompressie/ laminectomie Wervelkolom Orthopedie Inleiding Bij u is sprake van een vernauwing van de lumbale wervelkolom. De orthopedisch chirurg zal

Nadere informatie

Hernia Nuclei Pulposi (lumbaal) (Uitstulping van de tussenwervelschijf)

Hernia Nuclei Pulposi (lumbaal) (Uitstulping van de tussenwervelschijf) Hernia Nuclei Pulposi (lumbaal) (Uitstulping van de tussenwervelschijf) Inhoudsopgave Inleiding... 1 Anatomie van de wervelkolom... 1 De hernia... 3 Het stellen van de diagnose... 4 De operatie... 5 Operatierisico's...

Nadere informatie

Subarachnoïdale bloeding bij patiënten op de afdeling intensive-care en medium-care

Subarachnoïdale bloeding bij patiënten op de afdeling intensive-care en medium-care Subarachnoïdale bloeding bij patiënten op de afdeling intensive-care en medium-care Uw familielid, vriend of vriendin is opgenomen op de afdeling met een zogenoemde subarachnoïdale bloeding. Dit is een

Nadere informatie

Rughernia (behandeling door de huisarts)

Rughernia (behandeling door de huisarts) Rughernia (behandeling door de huisarts) Wat is hernia? Hernia betekent letterlijk breuk. Een hernia nuclei pulposi (kortweg HNP) komt voor in de wervelkolom en bestaat uit een scheur in de achterkant

Nadere informatie

SF Z SINT-FRANCISKUSZIEKENHUIS. Epidurale inspuiting met corticosteroïden bij rugpijnen

SF Z SINT-FRANCISKUSZIEKENHUIS. Epidurale inspuiting met corticosteroïden bij rugpijnen SF Z SINT-FRANCISKUSZIEKENHUIS Epidurale inspuiting met corticosteroïden bij rugpijnen Epidurale inspuiting Introductie. Omdat u reeds geruime tijd pijn heeft ter hoogte van de hals, die eventueel uitstraalt

Nadere informatie

Cardiologie. Pericarditis. Ontsteking van het hartzakje

Cardiologie. Pericarditis. Ontsteking van het hartzakje Cardiologie Pericarditis Ontsteking van het hartzakje Inleiding U bent onder behandeling van een cardioloog van het Lievensberg ziekenhuis omdat er bij u een pericarditis is geconstateerd. Uw arts heeft

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Hypnic headache. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Hypnic headache. www.kinderneurologie.eu Hypnic headache Wat is hypnic headache? Hypnic headache is een hoofdpijnaandoening waarbij mensen tijdens hun slaap last krijgen van hoofdpijn en hierdoor wakker worden uit hun slaap. Hoe wordt hypnic

Nadere informatie

Andere verschijnselen die ook voorkomen zonder een breuk in de oogkas:

Andere verschijnselen die ook voorkomen zonder een breuk in de oogkas: Een breuk van de oogkas (orbitafractuur) Inleiding Het oog wordt goed beschermd: aan de voorzijde door de oogleden en aan de overige zijden door de botten van de oogkas (orbita). Door een stomp trauma,

Nadere informatie

Lumbaalpunctie bij kinderen

Lumbaalpunctie bij kinderen Lumbaalpunctie bij kinderen In overleg met uw behandelend arts is er voor uw kind een afspraak gemaakt voor een lumbaalpunctie, ook wel ruggenprik genoemd. Dit onderzoek kan plaatsvinden op een verpleegafdeling

Nadere informatie

Spinale infuusbehandeling

Spinale infuusbehandeling Protocollen Voorbehouden, Risicovolle en Overige handelingen Infuusbehandeling 14 Spinale infuusbehandeling Spinale infuusbehandeling vindt plaats via een katheter die is ingebracht in de spinale ruimten.

Nadere informatie

Rughernia. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Rughernia. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Rughernia U heeft klachten die mogelijk duiden op een rughernia. Daarom bent u naar de neuroloog verwezen. In deze folder kunt u meer lezen over een hernia, de mogelijke behandeling, het behandelteam en

Nadere informatie

Dienst orthopedie Stedelijk ziekenhuis Roeselare. Cervicale Discusprothese

Dienst orthopedie Stedelijk ziekenhuis Roeselare. Cervicale Discusprothese Dienst orthopedie Stedelijk ziekenhuis Roeselare Cervicale Discusprothese 1. Anatomie van cervicale wervelkolom Vanuit de hersenen loopt ons ruggemerg als een buis naar ons staartbeen, beschermd door een

Nadere informatie

Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen.

Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen. Neurocytoom Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen. Hoe wordt een neurocytoom ook wel genoemd? Er bestaat geen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Lumbale epidurale infiltratie

Patiënteninformatie. Lumbale epidurale infiltratie Patiënteninformatie Lumbale epidurale infiltratie Inhoud Inleiding... 3 Omschrijving en doel van de behandeling... 3 Voorbereiding op de behandeling... 3 Verloop van de behandeling... 4 Vooraf... 4 De

Nadere informatie

Neurologie. Hernia-operatie van de rug

Neurologie. Hernia-operatie van de rug Neurologie Hernia-operatie van de rug Inhoudsopgave blz. Tekeningen wervelkolom en hernia 1 Wat wordt er onder de rug verstaan? 2 Wat is een hernia? 2 Wat zijn de verschijnselen van hernia? 3 De operatie

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Durale sinus malformatie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Durale sinus malformatie. www.kinderneurologie.eu Durale sinus malformatie Wat is een durale sinus malformatie? Een durale sinus malformatie is een aanlegstoornis waarbij de afvoeren de bloedvaten (aderen) van de hersenen veel wijder zijn dan gebruikelijk

Nadere informatie

> Lumbale en cervicale epidurale infiltratie

> Lumbale en cervicale epidurale infiltratie www.azstlucas.be > Multidisciplinair pijncentrum Inhoudstafel Welkom 3 Wat is een? 4 De voorbereiding 5 De behandeldag 6 De behandeling 6 Nazorg 7 Zal een mij helpen? 8 Wat zijn de risico s en de nevenwerkingen?

Nadere informatie

Wat u dient te weten over lage rugpijn

Wat u dient te weten over lage rugpijn Wat u dient te weten over lage rugpijn Peter Goossens MSc, master na master manuele therapie Vrije Universiteit Brussel Skillsdocent SOMT master opleiding manuele therapie te Amersfoort NL Praktijk te

Nadere informatie

Operatie bij een hernia

Operatie bij een hernia Neurologie en Neurochirurgie Operatie bij een hernia www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl NEU019 / Operatie bij een hernia / 14-01-2015 2 Operatie

Nadere informatie

Percutane vertebroplastiek

Percutane vertebroplastiek Percutane vertebroplastiek Inleiding Patiënten die wervelbreuken hebben ten gevolge van osteoporose, hebben vaak veel last van rugpijn. In enkele gevallen is er ook sprake van neurologische uitval. Vroeger

Nadere informatie

VP-drain. (Ventriculo Peritoneale drain) bij kinderen

VP-drain. (Ventriculo Peritoneale drain) bij kinderen VP-drain (Ventriculo Peritoneale drain) bij kinderen In overleg met uw behandelend arts is besloten om bij uw kind een Ventriculo Peritoneale drain, kortweg een VP-drain genoemd, te plaatsen. Gedurende

Nadere informatie

Lumbale kanaalstenose

Lumbale kanaalstenose Lumbale kanaalstenose De lumbale kanaalstenose of vernauwing van het lendenwervelkanaal is een aandoening die tamelijk veel en vooral bij oudere mensen voorkomt. Mensen die hieraan lijden klagen over pijn

Nadere informatie

3-fase botscan. (ook wel dynamische botscan genoemd)

3-fase botscan. (ook wel dynamische botscan genoemd) Patiënteninformatie 3-fase botscan (ook wel dynamische botscan genoemd) Informatie over een nucleair geneeskundig onderzoek waarmee diverse afwijkingen aan het skelet kunnen worden opgespoord 3-fase botscan

Nadere informatie

CERVICALE HERNIA 17962

CERVICALE HERNIA 17962 CERVICALE HERNIA 17962 Inleiding Om een goed begrip te krijgen van wat een hernia is, is het belangrijk u eerst iets te vertellen over de bouw van een wervelkolom. De menselijke wervelkolom (zie afbeelding)

Nadere informatie

1. WAT IS DOTAREM EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT

1. WAT IS DOTAREM EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT BIJSLUITER Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens dit geneesmiddel te gebruiken. Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg uw arts of apotheker als u aanvullende

Nadere informatie

HNP hernia nuclei pulposi

HNP hernia nuclei pulposi HNP hernia nuclei pulposi INLEIDING Een hernia (Hernia Nuclei Pulposi, HNP) is een uitstulping van de tussenwervelschijf. Deze uitstulping drukt op een zenuw, waardoor pijnklachten in het been ontstaan,

Nadere informatie

Lumbale hernia operatie

Lumbale hernia operatie 6078p ORT.043/1209.CV Zorgcommunicatie www.amphia.nl Lumbale hernia operatie Wervelkolom Orthopedie Inleiding U wordt binnenkort in het Amphia Ziekenhuis verwacht voor een operatie aan de wervelkolom.

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Hernia-operatie nek

PATIËNTEN INFORMATIE. Hernia-operatie nek PATIËNTEN INFORMATIE Hernia-operatie nek 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiebrochure wil het Maasstad Ziekenhuis u enige uitleg geven over dit ziektebeeld en behandeling. Wij adviseren

Nadere informatie

Epidurale infiltratie (transforaminale of interlaminaire epidurale infiltratie) Lumbaal & Cervicaal

Epidurale infiltratie (transforaminale of interlaminaire epidurale infiltratie) Lumbaal & Cervicaal Epidurale infiltratie (transforaminale of interlaminaire epidurale infiltratie) Lumbaal & Cervicaal Multidisciplinair pijncentrum AZ Monica Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen 03/2402268 1 pijnkliniek@azmonica.be

Nadere informatie

De Lumbale Kanaalstenose

De Lumbale Kanaalstenose De Lumbale Kanaalstenose De lumbale kanaalstenose of vernauwing van het lendenwervelkanaal is een aandoening die tamelijk veel en vooral bij oudere mensen voorkomt. Mensen die hieraan lijden klagen over

Nadere informatie

Hoe vaak komt een craniofaryngeoom voor? Een craniofaryngeoom komt bij een op de 300.000 kinderen voor.

Hoe vaak komt een craniofaryngeoom voor? Een craniofaryngeoom komt bij een op de 300.000 kinderen voor. Craniofaryngeoom Wat is een craniofaryngeoom? Een craniofaryngeoom is een relatief goedaardige hersentumor die ontstaat op een bepaald gebied in de hersenen uit speciaal weefsel wat het zakje van Ratke

Nadere informatie

Cervicale Spondylodese

Cervicale Spondylodese 6073p ORT.038/1209.CV Zorgcommunicatie www.amphia.nl Cervicale Spondylodese Halswervelkolom Orthopedie Inleiding U wordt binnenkort in het Amphia Ziekenhuis verwacht voor een operatie aan de halswervelkolom.

Nadere informatie

Vernauwing van het wervelkanaal

Vernauwing van het wervelkanaal Vernauwing van het wervelkanaal Inleiding Een vernauwing van het wervelkanaal is een veel voorkomende aandoening, die zich meestal pas op oudere leeftijd manifesteert. In principe kan een vernauwing overal

Nadere informatie

Neurologie. Lumbale laminectomie

Neurologie. Lumbale laminectomie Neurologie Lumbale laminectomie Binnenkort wordt u geopereerd aan uw rug in verband met een kanaalstenose (vernauwing van het wervelkanaal). In deze brochure vindt u informatie over deze operatie en een

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Ross-syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Ross-syndroom Ross-syndroom Wat is het Ross-syndroom? Het Ross syndroom is een aandoening waarbij kinderen aan een oog een kleinere pupil hebben in combinatie met een rode verkleuring en verminderd zweten van dezelfde

Nadere informatie

Transforaminale peridurale infiltratie Dienst anesthesie. Patiënteninformatie

Transforaminale peridurale infiltratie Dienst anesthesie. Patiënteninformatie Transforaminale peridurale infiltratie Dienst anesthesie Patiënteninformatie Heilig Hart Ziekenhuis Leuven Brochure Transforaminale peridurale infiltratie 2 Lees aandachtig deze informatiefolder. Indien

Nadere informatie

Operatie bij een vernauwing van het wervelkanaal

Operatie bij een vernauwing van het wervelkanaal Neurologie en Neurochirurgie Operatie bij een vernauwing van het wervelkanaal www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl NEU020 / Operatie bij een vernauwing

Nadere informatie

RUGPIJN Risicofactoren Oorzaken:

RUGPIJN Risicofactoren Oorzaken: RUGPIJN Lage rugpijn is het meest voorkomende musculoskeletaal probleem wereldwijd: tot 85% van alle mensen heeft er eens last van in de loop van het leven. Bij veel patiënten gaat deze rugpijn over zonder

Nadere informatie

DE LUMBALE WERVELKOLOM (RUG)

DE LUMBALE WERVELKOLOM (RUG) DE LUMBALE WERVELKOLOM (RUG) In een notendop Chronische rugpijn, vooral ter hoogte van de lumbale wervelkolom (onderrug), is een veel voorkomende aandoening. Zo'n 75 % van alle mensen heeft er af en toe

Nadere informatie

voor ouders Controleer deze lijst voor de n Motiveer uw kind voor het onderzoek.

voor ouders Controleer deze lijst voor de n Motiveer uw kind voor het onderzoek. Speciale informatie voor ouders n Motiveer uw kind voor het onderzoek. Leg uit dat het noodzakelijk is om in het lichaam te kijken om de oorzaak te vinden waarom hij of zij zich niet goed voelt en vertel

Nadere informatie

Caudale injectie. Pijnpoli. mca.nl

Caudale injectie. Pijnpoli. mca.nl Caudale injectie Pijnpoli mca.nl Inhoudsopgave Wat is een caudale injectie? 3 Voorbereiding op de behandeling 3 De behandeling 4 Bijwerkingen 5 Complicaties 5 Controle 5 Uw vragen 6 Notities 7 Colofon

Nadere informatie

Vertebroplastiek behandeling. Centrumlocatie

Vertebroplastiek behandeling. Centrumlocatie Centrumlocatie Uw behandelend specialist heeft u geadviseerd om een vertebroplastiek behandeling te ondergaan. In deze folder vindt u informatie over deze behandeling. Wat is vertebroplastiek Vertebroplastiek

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

Pijnbestrijding bij bevalling

Pijnbestrijding bij bevalling Pijnbestrijding bij bevalling Inleiding Een bevalling gaat meestal gepaard met pijn. Veel vrouwen ervaren de ontsluitingsweeën het samentrekken van de baarmoeder zodat de baarmoedermond zich gaandeweg

Nadere informatie

Empyeem: pus in de ruimte tussen de longvliezen

Empyeem: pus in de ruimte tussen de longvliezen Longgeneeskunde Empyeem: pus in de ruimte tussen de longvliezen www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl LON029 / Empyeem: pus in de ruimte tussen

Nadere informatie

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE Samenvatting 193 Het doel van dit proefschrift was het onderzoeken van de waarde van hersenatrofie gemeten met behulp van MRI voor het vervolgen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Hydrocephalie. Het waterhoofd

Hydrocephalie. Het waterhoofd Hydrocephalie Het waterhoofd Hydrocefalie, ook wel de vorming van een waterhoofd, berust op een gestoorde omloop van het hersen- en ruggenmergsvocht (liquor). Om dit te begrijpen, moet men enige kennis

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Conservatieve behandeling van lage rugklachten

Conservatieve behandeling van lage rugklachten 6074p ORT.039/1209.CV Zorgcommunicatie www.amphia.nl Conservatieve behandeling van lage rugklachten Wervelkolom Orthopedie Inleiding Deze folder geeft u meer informatie over uw lage rugklachten, welke

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Lumbaalpunctie (ruggenprik)

Lumbaalpunctie (ruggenprik) Sophia Kinderziekenhuis Uw kind moet een lumbaalpunctie (ruggenprik) ondergaan. In deze folder geven wij u graag antwoord op de 10 meest gestelde vragen over de puntie. Achter in de folder vindt u ook

Nadere informatie

PIJNKLINIEK. Pa ënteninforma e: Transforaminale infiltra e

PIJNKLINIEK. Pa ënteninforma e: Transforaminale infiltra e PIJNKLINIEK Pa ënteninforma e: Transforaminale infiltra e Beste mevrouw, meneer, U zal binnenkort een zenuwwortelinfiltratie of kortweg wortelinfiltratie ondergaan als behandeling voor een geïrriteerde

Nadere informatie

Conservatieve behandeling van lage rugklachten

Conservatieve behandeling van lage rugklachten Conservatieve behandeling van lage rugklachten Wervelkolom Orthopedie Inleiding Deze folder geeft u meer informatie over uw lage rugklachten, welke u met uw behandelend orthopeed besproken heeft. Anatomie

Nadere informatie

Herniaoperatie aan de lage rug

Herniaoperatie aan de lage rug NEUROLOGIE/NEUROCHIRURGIE Herniaoperatie aan de lage rug BEHANDELING Herniaoperatie aan de lage rug In overleg met de neurochirurg hebt u besloten om uw hernia via een operatie te laten behandelen. In

Nadere informatie

Orthostatische hypotensie

Orthostatische hypotensie Orthostatische hypotensie Wat is orthostatische hypotensie Orthostatische hypotensie is een vaak voorkomende oorzaak van duizeligheid en/of vallen, met name bij ouderen. 'Hypotensie' betekent een lage

Nadere informatie

Informatie over een nucleair geneeskundig onderzoek waarmee onder meer de ziekte van Parkinson kan worden opgespoord

Informatie over een nucleair geneeskundig onderzoek waarmee onder meer de ziekte van Parkinson kan worden opgespoord Patiënteninformatie DaTSCANscintigrafie Informatie over een nucleair geneeskundig onderzoek waarmee onder meer de ziekte van Parkinson kan worden opgespoord 1234567890-terTER_ DaTSCANscintigrafie Informatie

Nadere informatie

Hoofdpijn en verminderd bewustzijn veroorzaakt door het spontane liquorhypotensiesyndroom

Hoofdpijn en verminderd bewustzijn veroorzaakt door het spontane liquorhypotensiesyndroom casuïstische mededelingen Hoofdpijn en verminderd bewustzijn veroorzaakt door het spontane liquorhypotensiesyndroom M.Weisfelt, P.van den Munckhof, G.J.Bouma, C.B.Majoie en D.A.Bosch Zie ook het artikel

Nadere informatie

CT-scan rug met contrastvloeistof (CT myelografie)

CT-scan rug met contrastvloeistof (CT myelografie) CT-scan rug met contrastvloeistof (CT myelografie) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten tot een onderzoek van het ruggenmergkanaal en de uitlopers van de zenuwbanen. Hiervoor wordt via

Nadere informatie

VP-drain / LP-drain Het plaatsen van een inwendige drain in verband met opeenhoping van hersenvocht

VP-drain / LP-drain Het plaatsen van een inwendige drain in verband met opeenhoping van hersenvocht VP-drain / LP-drain Het plaatsen van een inwendige drain in verband met opeenhoping van hersenvocht Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Hydrocephalus 1 Een inwendige drain 1 Belangrijk

Nadere informatie

Orthostatische hypotensie (Lage bloeddruk bij staan

Orthostatische hypotensie (Lage bloeddruk bij staan Orthostatische hypotensie (Lage bloeddruk bij staan Inleiding Orthostatische hypotensie betekent letterlijk; lage bloeddruk bij staan. In deze folder wordt uitgelegd hoe de normale bloeddruk tot stand

Nadere informatie

Hoe wordt het spina bifida ook wel genoemd? Er bestaan twee vormen van spina bifida: de spina bifida aperta en de spina bifida occulta.

Hoe wordt het spina bifida ook wel genoemd? Er bestaan twee vormen van spina bifida: de spina bifida aperta en de spina bifida occulta. Spina bifida Wat is het spina bifida? Spina bifida is een aandoening waarbij de bogen van de wervels niet goed gesloten zijn, maar open staan. Hierdoor kunnen bepaalde structuren (ruggenmerg, vliezen)

Nadere informatie

Epidurale injecties. Pijnbestrijding

Epidurale injecties. Pijnbestrijding Epidurale injecties Pijnbestrijding Inleiding U heeft met uw behandelend arts afgesproken dat u in aanmerking komt voor een epidurale injectie met medicamenten. Ook is het mogelijk dat u deze behandeling

Nadere informatie

Neurochirurgie polikliniek 512 5114 Algemene informatie van de Nederlandse Vereniging Voor Neurochirurgie Een hernia aan de onderrug

Neurochirurgie polikliniek 512 5114 Algemene informatie van de Nederlandse Vereniging Voor Neurochirurgie Een hernia aan de onderrug Neurochirurgie polikliniek 512 5114 Algemene informatie van de Nederlandse Vereniging Voor Neurochirurgie Een hernia aan de onderrug INLEIDING In de hierna volgende tekst vindt u een algemene beschrijving

Nadere informatie

Metastasen (uitzaaiingen)

Metastasen (uitzaaiingen) Metastasen (uitzaaiingen) Inleiding Metastasen zijn uitzaaiingen van kwaadaardige gezwellen (tumoren) elders in het lichaam (de z.g. primaire tumor). Uitzaaiingen van primaire tumoren kunnen overal in

Nadere informatie

hernia in de rug Patiënteninformatie

hernia in de rug Patiënteninformatie Patiënteninformatie hernia in de rug Een hernia is een ander woord voor uitstulping. Een uitstulping van de tussenwervelschijf wordt ook wel een Hernia Nuclei Pulposi (HNP) genoemd. Deze uitstulping kan

Nadere informatie

EEN SENTINELKLIER PROCEDURE NUTTIGE INFORMATIE

EEN SENTINELKLIER PROCEDURE NUTTIGE INFORMATIE EEN SENTINELKLIER PROCEDURE NUTTIGE INFORMATIE Oncologie/0155 Deze brochure beschrijft het verloop van een biopsie van de sentinelkier, een operatie die u binnenkort ondergaat. Het team van dermato-oncologie

Nadere informatie

Behandeling van een ingezakte wervel. Vertebroplastiek

Behandeling van een ingezakte wervel. Vertebroplastiek Behandeling van een ingezakte wervel Vertebroplastiek Inleiding Er zijn bij u één of meerdere ingezakte wervel(s) vastgesteld. Een arts van het osteoporose-team heeft met u besproken dat u hiervoor behandeld

Nadere informatie

Patiënteninformatie IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET).

Patiënteninformatie IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET). Patiënteninformatie IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET). IntraDiscal Electothermal Therapy (IDET) is de Engelse benaming voor een behandeling van rugpijn, al dan niet met uitstraling in het been,

Nadere informatie