Is er een groene bubbel?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Is er een groene bubbel?"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR Is er een groene bubbel? Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master in de bedrijfseconomie Kaat Van de Waeter onder leiding van Prof. Johan Albrecht

2

3 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR Is er een groene bubbel? Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master in de bedrijfseconomie Kaat Van de Waeter onder leiding van Prof. Johan Albrecht

4 Vertrouwelijkheidsclausule Ondergetekende verklaart dat de inhoud van deze masterproef mag geraadpleegd en/of gereproduceerd worden, mits bronvermelding. Kaat Van de Waeter

5 Dankwoord Het opzet van deze masterproef is het nagaan of er al dan niet sprake is van een groene bubbel. Het was voor mij een bijzonder leerrijke ervaring om mijn kennis met betrekking tot dit onderwerp uit te breiden. De uiteindelijke weergave van deze masterproef is slechts een resultaat van een lang proces van aftasten en opzoeken. Hierbij was de leiding van mijn promotor een enorme steun. Mijn bijzondere dank gaat bijgevolg voornamelijk uit naar Prof. J. Albrecht. Dit voor de kans die hij me geboden heeft me in dit onderwerp te verdiepen. Daarnaast gaat ook veel dank uit naar Ruben Laleman voor zijn verbeteringen, zijn kritische evaluatie en vooral zijn goede raad en tips die me op het juiste spoor brachten. Ten slotte, en zeker niet als minste, bedank ik mijn ouders voor de kans die ze me geboden hebben mijn opleiding als master in de bedrijfseconomie af te maken. Meer specifiek gaat bijzondere dank uit naar mijn vader voor zijn kritische blik die een meerwaarde bood bij het opstellen en nalezen van de thesis. Kaat Van de Waeter, 24 mei 2011

6

7 Inhoudsopgave INLEIDING EEN KREET OM HERNIEUWBARE ENERGIE DE CONTEXT WAARIN HERNIEUWBARE ENERGIE ZICH VOORTBEWEEGT DE GREEN NEW DEAL INVLOED VAN RECENTE GEBEURTENISSEN De Arabische lente Fukushima DE BUBBEL ECONOMIE WAT DE GESCHIEDENIS ONS LEERT HOE EEN BUBBEL ONTSTAAT DE PSYCHOLOGIE DIE ACHTER DE BUBBEL SCHUILGAAT DE BUBBEL EN ZIJN KENMERKEN DE AFGELEIDE KENMERKEN SAMENVATTEND SCHEMA DE SUBSIDIEPOLITIEK VAN VERSCHILLENDE LANDEN EN REGIO S VOOR GROENE TECHNOLOGIE EEN SPRONG NAAR HET KEYNESIANISME DE SUBSIDIEPOLITIEK OVER DE VERSCHILLENDE REGIO S HEEN Europa De Verenigde Staten FINANCIERING HERNIEUWBARE ENERGIESECTOR SCHULDFINANCIERING RISICOKAPITAAL VOORBEELDEN UIT DE PRAKTIJK VESTAS WIND SYSTEMS (DENEMARKEN) ENFINITY (BELGIË) I

8 6.3 ENEL GREEN POWER (ITALIË) EDP RENOVAVEIS (PORTUGAL) IS ER EEN GROENE BUBBEL? HET MINSKY-MODEL Stadium Stadium Stadium Stadium EEN OVERZICHT: SAMENVATTEND SCHEMA GEBASEERD OP HET MODEL VAN MINSKY PREVENTIEMAATREGELEN De nood aan een stabiel investeringsklimaat De nood aan een stabiel beleid Het streven naar winstbejag en economisch nut HET ANTWOORD VERANTWOORDING ALTERNATIEVEN? BESLUIT LITERATUURLIJST II

9 Lijst met figuren FIG. 2.1: TOONT DE KOERSSTIJGING VAN DE INTERNET- EN TECHNOLOGIEAANDELEN OVER DE PERIODE (DE GRAUWE, 2006) FIG. 2.2: TOONT HET VERLOOP VAN DE AANDEELKOERSEN OVER DE PERIODE (DE GRAUWE, 2006) FIG. 2.3: TOONT DE TOENAME VAN DE VASTGOEDPRIJZEN IN DE VERENIGDE STATEN TUSSEN 1987 EN 2009 (POWELL, 2010) FIG. 4.1: PLAATS DE BELANGRIJKSTE KENMERKEN VAN EEN REGULIERE MARKT TEGENOVER DEZE VAN DE HERNIEUWBARE ENERGIESECTOREN (OXFORD RESEARCH, 2010) FIG 4.2: GEEFT HET STIJGEND AANDEEL AAN UITGEGEVEN GROENESTROOMCERTIFICATEN IN VLAANDEREN WEER (VREG, 2011) FIG. 4.3: TOONT DE STIJGENDE ENERGIECONSUMPTIE GEWONNEN UIT DUURZAME ENERGIEBRONNEN AAN (BÖHME, 2010) FIG.5.1: TOONT DE FREQUENTIE VAN DE VERSCHILLENDE FINANCIERINGSBRONNEN AAN DIE BEDRIJVEN IN DE HERNIEUWBARE ENERGIESECTOR AANWENDEN IN HET BEGIN VAN HUN OPSTARTCURVE EN VERDEROP (EIM EN OXFORD RESEARCH, 2011) FIG.5.2: TOONT DE TOENAME AAN VAN RISICOKAPITAAL DAT IN EUROPA WERD GEÏNVESTEERD IN SCHONE ENERGIE (OXFORD RESEARCH, 2011) FIG. 6.1: TOONT DE STIJGING IN WERKGELEGENHEID AAN BINNEN DE WINDTURBINEONDERNEMING VESTAS EN DIT OVER HET TIJDSINTERVAL (VESTAS, 2011) FIG. 6.2: TOONT DE STIJGING IN WERKGELEGENDHEID MEER SPECIFIEK VOOR DE JAREN (VESTAS, 2010) III

10 FIG.6.3: TOONT DE STIJGING AAN INKOMSTEN AAN BINNEN DE WINDTURBINEONDERNEMING VESTAS EN DIT OVER HET TIJDSINTERVAL (VESTAS, 2011) FIG 6.4: GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE INKOMSTEN EN HET EBIT VAN VESTES OVER DE TIJDSPANNE (VESTAS, 2010) FIG. 6.5 : GEEFT EEN SAMENVATTING VAN DE WERKING VAN ENEL GREEN POWER MET BETREKKING TOT DE VERWORDEN RESULTATEN FIG. 6.6 :GEEFT EEN SAMENVATTING VAN DE FINANCIËLE SITUATIE VAN ENEL GREEN POWER 61 FIG. 6.7: GEEFT EEN SAMENVATTING VAN DE FINANCIËLE SITUATIE VAN EDP RENOVAVEIS (EDP RENOVAVEIS, 2010) FIG. 6.8: GEEFT ENKELE SOCIALE INDICATOREN WEER DIE DE GROEI VAN DE ONDERNEMING AANTONEN (EDP RENOVAVEIS, 2010) FIG. 7.1: GEEFT DE HERNIEUWBARE ENERGIEBEDRIJVEN WEER VOLGENS HUN OPRICHTINGSJAAR (DEPARTEMENT LEEFMILIEU, NATUUR EN ENERGIE, 2010) FIG. 7.2: GEEFT DE VERWACHTINGEN INZAKE DE TEWERKSTELLING BINNEN HERNIEUWBARE ENERGIEBEDRIJVEN OP KORTE TERMIJN WEER (DEPARTEMENT LEEFMILIEU, NATUUR EN ENERGIE, 2010).. 69 FIG. 7.3: GEEFT DE VERWACHTINGEN INZAKE DE TEWERKSTELLING BINNEN HERNIEUWBARE ENERGIEBEDRIJVEN OP LANGTE TERMIJN WEER (DEPARTEMENT LEEFMILIEU, NATUUR EN ENERGIE, 2010) 70 FIG. 7.4: GEEFT HET INDICATIEVE GROEIPAS WEER SPECIFIEK VOOR BELGIË VOOR HET PERCENTAGE HERNIEUWBARE ENERGIE IN DE ELEKTRICTEITSPRODUCTIE, TRANSPORT EN DE WARMTEPRODUCTIE (OVED, 2011) IV

11 Lijst met tabellen TABEL. 1.1: GEEFT DE STIJGING VAN DE AANDELEN WEER VAN EEN AANTAL GROTE EUROPESE BEDRIJVEN DIE ACTIEF ZIJN IN BIOMASSA, ZONNE- EN WINDENERGIE ACTIVITEITEN SINDS DE TSUNAMI IN JAPAN 11 MAART 2011( SCHUCKINK KOOL, 2011) TABEL 2.1: TIEN POTENTIËLE BUBBELS (POWELL, 2010) TABEL 5.1: GEEFT DE STIJGING VAN DE AANDELEN WEER DIE KBC- BANK TOEPASTE OP ZIJN GROENE LENINGEN IN 2009 (SPAARGIDS, 2009)..49 V

12 Is er een groene bubbel? 1

13 Inleiding De aandacht voor de groene energiesector is momenteel enorm groot. In het kielzog van de crisis wordt veel werkgelegenheid verwacht in de groene ecnonomie. De markt van de hernieuwbare energie heeft zich de laatste jaren dan ook sterk weten uit te breiden. Deze groeimarkt lokte veel investeerders en leveranciers. Maar is investeren in deze energievorm wel zinvol? Want duiden de bestaande hoogggespannen verwachtingen niet op een groene bubbel? Dit is was deze masterproef nagaat. Om na te gaan of er al dan niet sprake is van een een groene bubbel wordt eerst de context gegeven waartegen de groene beweging zich afzet. Vervolgens wordt dieper ingegaan op bubbels uit verleden met hun typische kenmerken. Het zijn deze kenmerken en de psychologie die achter de bubbel schuilgaat die worden afgeleid om op te treden als dé typerende karakteristieken van een bubbel. Aansluitend worden deze kenmerken geplaats in het model van Minksy dat de levenscyclus van een bubbel weergeeft. Dit model doet uiteindelijk dienst als referentiekader bij het nagaan van het bestaan van een groene bubbel. Om dit model correct in te vullen is er nood aan een omschrijving van de financiering van de hernieuwbare energiesector. Bijgevolg komt de subsidiepolitiek, het systeem van schuldfinanciering en risicokapitaal aan bod. Daarnaast worden er om de bevindingen te staven enkele groene voorbeeldondernemingen onder de loep genomen. Tot slot vindt de eindelijke analyse door vergelijking van de huidige situatie met de afgeleide kenmerken van een bubbel plaats. Hieruit wordt geconcludeerd dat de huidige groene economie veel kenmerken heeft die wijzen op een groene bubbel. En het kan wel eens zijn dat deze groene bubbel binnenkort barst. 2

14 1. Een kreet om hernieuwbare energie Courant gebruikte Amerikaanse definitie van hernieuwbare energie (Criekemans, 2011, p. 10): Energy sources that are naturally replenishing but flow limited. They are virtually inexhaustible in duration but limited in the amount of energy that is available per unit of time. Renewable energy sources include: biomass, hydro, geothermal, solar, wind, ocean thermal, wave action and tidal action. Europese definitie hernieuwbare energie (Criekemans, 2011, p. 10): All natural energy flows that are inexhaustible (i.e., renewable) from an anthropogenic point of view: solar radiation; hydropower; wind; geothermal; wave, and tidal energy; and biomass. In de meeste delen van de wereld neemt de energievraag exponentieel toe als gevolg van de industrialisatie. Deze stijgende vraag naar energiebronnen gaat samen met de kreet om hernieuwbare energie, waarbij hernieuwbare energie de bron bij uitstek is, en in principe onuitputtelijk en CO2-neutraal (De Vits, 2008). Het begrip hernieuwbare energie is sterk tegengesteld aan de niet-hernieuwbare energiebronnen, zoals : aardolie, aardgas, steenkool enzovoort. Kenmerkend voor deze bronnen is dat de energie wordt opgewekt door verbranding. Dit is een niet-omkeerbaar proces, vandaar de benaming niet-hernieuwbare energiebronnen. Als gevolg van de verbranding worden de eindige bronnen uitgeput. De zoektocht naar een alternatieve, hernieuwbare manier van energie opwekken, is geopend. Onder hernieuwbare energiebronnen valt in principe elke drager van energie die niet uitgeput kan worden door gebruik (Criekemans, 2011). De voorbeelden van hernieuwbare energie en de zoektocht naar die energie zijn nu reeds talrijk. Begrippen als groene stroom, windmolens, zonnepanelen, stijgende olieprijzen, (groene)stroomcertificaten, C02-uitstoot en de Kyotonormen horen we tegenwoordig overal. De groene notie valt niet meer weg te denken, het klimaat- en energiedebat in Europa is hot (De Vits, 2008). 3

15 1.1 De context waarin hernieuwbare energie zich voortbeweegt Momenteel is de industrie voor het grootste deel (nog) afhankelijk van fossiele brandstoffen. Meer en meer wordt de trend gevoed om extra aandacht te geven aan energiebronnen die ten dienste staan van minder olieafhankelijkheid. De zoektocht naar alternatieve energiebronnen die hetzelfde resultaat met zich kunnen teweegbrengen, is geopend. De reden die hierachter schuilt is de bezorgdheid om die olie. Olie is immers geen onuitputtelijke energiebron waardoor de vraag rijst hoe de industrie er zou kunnen uitzien als er geen olie meer beschikbaar is? Of wat als deze olie (onbetaalbaar) duur wordt? Deze vragen leven en zorgen ervoor dat er in hogere mate gedacht wordt in termen van 'cleantech' of duurzame energie (Huysmans en Desmet, 2009). De noodzaak van de ontwikkeling van energiebesparende of toch een energie-efficiënte economie leeft. De bedreigingen van klimaatveranderingen en de hoge olieprijs maakt dat zorgen omtrent energieverbruik nu ook meer en meer in het bewuste treden bij de bevolking. Waar voorheen eerder de overheid via allerhande media de consument poogde te bereiken, is de aandacht voor een groene, duurzame levenswijze nog nooit zo groot geweest onder de gewone consumenten (Lifset, 2009). Het is niet onwaarschijnlijk te stellen dat de economische crisis van 2008 heeft geleid naar dit andere type van wereldeconomie waarbij men meer gaat focussen op de ontwikkeling van duurzame, ecologische energie. We bewegen ons stilaan naar een groene economie toe. Hierbij dient de overheid als leidraad, dit door het opstellen van programma's die in dienst staan van de bescherming van de globale omgeving en de hernieuwbare energiesector promoot. Zo kan de overheid zorgen voor de promotie van (kleine) groene wagens, de bevolking bewust maken van de uitsterving van bedreigde diersoorten, eenieder er attent op maken dat men de afbraak van het regenwoud een halt dient toe te roepen enzovoort. Het is de financiële crisis van 2008 die het startsein heeft gegeven voor wat de hoofdproblematiek van deze eeuw zal worden, namelijk de zoektocht naar en de opbouw van een wereld gericht op het gebruik van hernieuwbare energie. Vanaf Wereldoorloog II tot 2008 is de productie van olie blijven stijgen, samengaand met eveneens een continue prijsstijging van de fossiele brandstoffen (Lane, 2010). Het jaar 2008 was het jaar van de oliebubbel. Ten gevolge van de oliebubbel van 2008 zijn de energiekosten nog sterker toegenomen wat zich eveneens vertaalde in een toename van de kostprijs van voedingswaren. Voor de consument werd het bijgevolg steeds moeilijker hun auto vol te tanken, hun huis te verwarmen en te 4

16 voorzien in de primaire basisbehoeften. De consequentie hiervan is dat vele consumenten hun gewoonten veranderden wat betreft energiegebruik. Deze ontwikkeling brengt met zich mee dat meer energiebevoorraders gaan zoeken naar nieuwe, goedkopere, duurzamere vormen van energie om aan die vraag te kunnen voldoen. Alternatieve energiebronnen treden steeds meer op de voorgrond (Tokic, 2010). Echter niet enkel de prijsstijging van de energie geleverd uit de winning van fossiele brandstoffen zorgt voor een veranderende mentaliteit. Ook de gevolgen die gepaard gaan met de winning van energie uit de verbranding van fossiele brandstoffen baren zorgen. De uitstoot van deze CO2-gassen zorgt voor de geleidelijke opwarming van de aarde. De mensheid blijkt met andere woorden te vervallen in een economie die gestoeld is op dure energie.en het is net die dure energie die op zijn beurt de oorzaak van de opwarming van de aarde. De enige manier om een alternatieve levenswijze te ontwikkelen, is door te bewegen naar een wereld waarin schoner energieverbruik gepropageerd wordt (Lane, 2010). Tegelijkertijd worden we door onze afhankelijkheid van olie steeds afhankelijker van dubieuze regimes die onze democratische westerse normen niet steeds hoog in acht nemen (Criekemans, 2011). Om deze verschillende redenen een halt toe te kunnen roepen, dienen alle economische sectoren de taak op zich te nemen om op een meer efficiënte manier om te springen met energiebronnen, grondstoffen en de natuurlijke omgeving in het algemeen (Albrecht, 2010). We worden dus geconfronteerd met een overbelasting van de natuur, die leidt tot een klimaatcrisis en een leegloop van fossiele energiebronnen. Deze crisissen kunnen beklaagd worden, maar eerder moeten ze worden gezien als een opportuniteit om onze economische en sociale systemen te transformeren naar een model dat een stabiele en houdbare toekomst nastreeft en zelfs aanbiedt. Zo n systemen zijn gestoeld op groene, hernieuwbare energie. Van groene, duurzame energie bestaat geen rechtlijnige definitie, maar het houdt de sectoren in die gericht zijn op het efficiënt gebruik van energie, op de productie van hernieuwbare energie en te maken hebben met duurzaam transport of waterbevoorrading. Wat nu reeds duidelijk is, is dat het aandeel van groene economie steeds groter wordt. In Europa alleen al werken zo'n 3, 4 miljoen mensen binnen ecologische industrieën en over de hele wereld geven overheden fiscale voordelen uit om hun economieën te stimuleren, dit als antwoord op de economische en financiële crisis (O Ferral, 2009). Enorme hoeveelheden geld worden over de hele wereld in de economie gepompt. Veel van dit geld wordt gebruikt om financiële instellingen uit de 5

17 nood te helpen, maar ook groene investeringen worden momenteel beschouwd als een belangrijk onderdeel van de algemene economische stimuleringsmaatregelen. Zo blijkt uit onderzoek van de UNEP dat ruimschoots 33 procent van de stimuleringsmaatregelen wordt gealloceerd in groene investeringen. De wereld staat met andere woorden op een keerpunt weg van een inefficiënte economie naar een groene op efficiënte met energie omspringende economie. De transformatie die daarmee gepaard gaat, namelijk van ons huidige energieproductie en -opslagsysteem naar een meer ecologische industrie, is het belangrijke doel van de 'green new deal' (O Ferral, 2009). 6

18 1.2 De green new deal De green new deal doet denken aan de new deal die zijn ontstaan vond tijdens de economische crisis van de jaren 30. Bij het maken van de referentie naar die specifieke periode is het noodzakelijk ook de hoofdfiguur erbij te betrekken. De Britse econoom John Maynard Keynes was de grote inspirator. Keynes pleitte voor overheidsinversteringen ter bestrijding van de economische recessie en ter stimulatie van de economische groei. Deze enorme uitgaven van de overheid zouden vervolgens, als de economie weer in volle bloei is, terug ongedaan worden gemaakt. Onder dit gedachtengoed van Keynes lanceerde Roosevelt in de Verenigde Staten een uitgavenprogramma van 5 miljard dollar om de koopkracht een duw in de rug te geven (Bos, 2009). De green new deal omvat een resem aan projecten die de Amerikaanse economie na de crisis opnieuw een boost moesten geven. De hoofdpunten die dit plan aanhaalt zijn: 1) Een drastische verlaging van het energieverbruik nastreven door de invoer van bepaalde normen voor energieprestaties van gebouwen en activiteiten. 2) Stimuleringsmaatregelen ten aanzien van consumenten. 3) Een beleid dat de maarschappelijke- en milieukosten die gepaard gaan met de CO2 uitstoot doorrekent naar de consumenten. Deze redenering vindt tevens meer en meer ingang in Europa. De Engelsman Richard Murphy bijvoorbeeld, directeur van de Engelse N.G.O. Finance for the Future, wou via omvangrijke investeringen in het isoleren van gebouwen en het lokaal opwekken van energie, een veilige bestemming creëren voor de spaargelden, nieuwe werkgelegenheid creëren en een boost geven aan de economie. De bedoeling was om via de combinatie die meer groen, meer groei en meer banen nastreeft een antwoord te bieden op maar liefst drie crisissen die zich quasi ter gelijker tijd voordeden: een klimaatcrisis, de kredtietcrisis en de continue crisis waarbij olie een steeds schaarser wordende energiebron is (Groenlinks, 2009). Dat dit gedachtengoed degelijk ingeburgerd raakt onder de bevolking blijkt uit cijfergegevens. 7

19 Waar in 2009 slechts negen procent van onze verbruikte energie van hernieuwbare energiebronnen kwam, wil de Europese Unie dit aandeel doen stijgen tot ruim 20 procent in Op die manier wil men een halt toe roepen aan het steeds stijgende verbruik van fossiele brandstoffen en de uitstoot van CO2-gassen. Dit zou neerkomen op een reductie van het verbruik van fossiele brandstoffen tot meer dan 300 miljoen ton per jaar en een reductie van CO2-uitstoot tot meer dan 900 miljoen ton. Beide samen komen overeen met het equivalent van onder andere 450 miljoen auto s die van de weg worden gehaald. Tevens zou deze ommekeer ongeveer 2 miljoen nieuwe werkplaatsen met zich meebrengen (O Ferral, 2009). Naast al deze positieve ideëen moet er evenzeer rekening gehouden worden met enkele kritische punten. Vanuit linkse hoek wordt gewaarschuwd dat de green new deal sterk begint te lijken op een groene bubbel. Sterker nog, men deinst niet terug om de vergelijking te maken met een ecodictatuur. Van een ecodictatuur zou immers sprake zijn indien men zich enkel concentreert op klimaatmaatregelen, maar daarbij de achterliggende economische mechanismen (zoals er zijn: het winststreven, de nadruk op consumptie en werk) niet gaat veranderen. Het gevolg van dit alles is dat er zich een groene crisis kan gaan voordoen indien men niet oplet. Want financiële stimuleringsmaatregelen kunnen tot een bubbel leiden indien een al te ruim stimuleringspakket tot hoge inflatie leidt wanneer de economie zich herstelt (Groenlinks, 2009). De aandacht voor een groene levenswijze is desalniettemin nog nooit zo groot geweest. Maar kan deze rijzende aandacht voor groene technologie wel overleven in een wereld die momenteel in een economische recessie zit (Lifset, 2009)? 8

20 1.3. Invloed van recente gebeurtenissen De oproer in de Arabische landen die de olieprijs de hoogte heeft ingeduwd en de ramp van 11 maart 2011, waarbij een tsunami Japan overspoelde met alle gevolgen vandien, hebben het debat over energievoorziening in de westerse economieën terug prominent op de politieke agenda geplaatst. De Duitse regering herbekijkt haar positie tegenover kernenergie; in de Verenigde Staten kondigde president Barack Obama een bijsturing van het heersende energiebeleid aan enzovoort. Hand in hand met deze gebeurtenissen wordt de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen opnieuw sterk geaccentueerd (Michielsen, 2011) De Arabische lente De recente protesten in de Arabische wereld joegen de olieprijs immers sterk de hoogte in. We betaalden sinds juli 2008 nog nooit zoveel voor een vat ruwe olie en in dat kielzog volgen uiteraard ook de stookolie- en dieselprijzen. Het is omdat de prijs van een vat olie het spel van vraag en aanbod volgt dat deze prijs fluctueert met de macro-economische context. Libië is bijvoorbeeld voor bijna 2 procent verantwoordelijk voor de wereldwijze toevoer van olie, voor Europa is het zelf een van de belangrijkste energieleveranciers. De repressie in de Noord-Afrikaanse landen voeden de vrees dat de energiebevoorrading van het Westen in gedrang kan komen. Helaas blijft de vraag naar olie groot met alle gevolgen van dien: een hallucinant hoge olieprijs (Van den Abeele, 2011). De westerse reacties op de democratische opstanden in de Arabische wereld kunnen gemakkelijk verklaard worden met het begrip de oliewereld. Het westen dat zo afhankelijk is van de toevoer van olie geeft een dictator met veel olie die tevens een betrouwbare klant is de vrije hand (Chomsky, 2011). De beste oplossing lijkt de bemoeienissen uit te laten. De vrees voor een eventuele opschorting van de olietoevoer is immers te groot. Onze ongewenste afhankelijkheid van dubieuze regimes die onze westerse democratische normen niet te hoog in acht nemen en de daarmee gepaard gaande problemen blijft groot. De gebeurtenissen in de Noord-Afrikaanse landen betekende voor het Westen nogmaals een wake-up call om zich toe te leggen in de zoektocht naar alternatieve energiebronnen die een niet-afhankelijkheid prediken. Sterker nog, de Engelse activist Alexander Dunn omschrijft de Arabische lente als het einde 9

21 van het olietijdperk (Benhali, 2011) Fukushima Het is de tsunami van 11 maart 2011, met een direct gevolg voor de kerncentrale in Fukushima, die de discussie over veiligheid van de kernenergie heeft doenheroplaaien. Energie langer blijven opwekken in kerncentrales ligt politiek gevoeliger dan ooit. Tevens biedt het opwekken van energie uit conventionele bronnen (olie, gas en steenkolen) geen oplossing voor de langere termijn. De fossiele brandstoffen worden uitgeput en de CO2- uitstoot moet wereldwijd een halt toegeroepen worden. De gebeurtenissen in Japan zijn aldus in het voordeel van de hernieuwbare energiesector, zo blijkt uit cijfergegevens. De aandelen van bedrijven gespecialiseerd in hernieuwbare energie zijn sinds de tsunamie en de aardbeving gestegen (Schuckink Kool, 2011). Aandeel Marktkapitalisatie Stijging sinds 11 maart 2011 EDP Renovaveis (Portugal) 4,4 miljard euro 14,6 % Enel Green Power (Italië) 9,8 miljard euro 13,8 % Verbund AG (Oostenrijk) 10,8 miljard euro 24,6 % Vestas Wind Systems (Denemarken) 6,1 miljard euro 27,8% TABEL. 1.1: geeft de stijging van de aandelen weer van een aantal grote Europese bedrijven die actief zijn in biomassa, zonne- en windenergie activiteiten sinds de tsunami in Japan 11 maart 2011( Schuckink Kool, 2011). Voor velen worden de gebeurtenissen in Japan gezien als een aanleiding tot het nemen van beslissingen ter ondersteuning van propere, lokale en uitstootvrije hernieuwbare energie. Door 10

22 te kiezen voor hernieuwbare energie kan een uitweg worden gevonden voor onze risicovolle afhankelijkheid van buitenlandse fossiele brandstoffen en nucleaire energie (Van Hamme, 2011). Er is geen weg meer terug. De stijgende energieprijzen ( en met de recente kernramp in het achterhoofd) leiden volgens sommigen onherroepelijk naar een belangrijke groei-impuls ten voordele van hernieuwbare energie (Corthouts, 2011). 11

23 2. De bubbel economie A bubble can be seen as an upward price movement over an extended range that then implodes (Kindleberger, 1978, p. 16). A bubble may be defined loosely as a sharp rise in the price of an asset or a range of assets in a continuous process, with the initial rise generating expectations of further rises and attracting new buyers generaly speculators interests in profits from trading in the asset rather than its use or earnings capacity (Eatwell et al.,1987, p. 281). A speculative bubble exists when the price of something does not equal its market fundamentals for some period of time for reasons other than random shocks (Rosser, 2000, p. 107). Naast deze definities wordt met betrekking tot de bubbeleconomie de vergelijking gemaakt met het verhaal van de krekel en de mier. In dit verhaal vertoont de mier kenmerken zoals: ordelijk en gedisciplineerd te werk kunnen gaan. Dit in tegenstelling tot de karakteristieken van de krekel, die leeft er maar op los, net alsof de goede tijden nooit zullen keren. De krekel stelt zich nooit de vraag wat de toekomst zou kunnen brengen. Tot op de dag dat de ellende begint (Bultnick, 2009). In wat volgt wordt het fenomeen van een bubbel economie aan de hand van verschillende voorbeelden nader toegelicht. Het ontstaan, de kenmerken en de psychologie die achter de economische bubbels schuilt worden aan de tand gevoeld. 12

24 2.1 Wat de geschiedenis ons leert Crisissen en bubbels zijn er altijd al geweest en zullen ook altijd blijven bestaan. De financiële economie is er dankzij de kredietverlening al meerdere malen in geslaagd een slabakkende economie uit de nood te helpen. Door de instroom van liquide middelen werden impulsen gegenereerd ten voordele van reformering van economische groei. Maar, het is net deze gang van zaken die gepaard gaat met het ontstaan van economische bubbels, ook wel zeepbellen genoemd. Reeds in de achttiende eeuw deed zich in Frankrijk al zo n bubbel voor. John Law werd toen door de Franse regering gevraagd de financiële sector in Parijs uit te bouwen. Wat Frankrijk toen nog niet zag, was dat John Law door aan die vraag te voldoen een bubbel in gang zette die de Franse spaarder niet zo snel meer zou vergeten. Via John Law investeerden de mensen hun spaargelden in de Franse kolonie genaamd Louisiana. Echter, toen die kolonie onvruchtbaar leek, spatte de bubbel uit elkaar (Mouton, 2008). In de jaren 90 was er sprake van een internet- en technologieaandelen bubbel. Het Internet was toen, en zoals nu opnieuw blijkt uit de hoge waardering van de sociale netwerksites, een ideale voedingsbodem voor rages. Waarbij het begrip rage staat voor een situatie waarin vele mensen een bepaalde technologie gaan adopteren met overdreven ijver (Walden en Browne, 2006). De sector van het internet en technologie ontwikkelde zich in de jaren 90 flagrant sneller dan de rest van de aandelen markten. Het gevolg was dat in enkele jaren tijd de technologieaandelen in waarde vertienvoudigden. Het geloof onder de mensen leefde dat de beste manier om je geld te investeren via de aandelenmarkt van de technologie was en iedereen wou wel van dat succes meegenieten. Niemand wou toegevan dat deze hoge aandeelprijzen eerder een teken waren van waanzin van van natuurlijke met de markt meegaande groei. Dit geloof bleef zich manifesteren tot in 2001 toen aan dit mooie liedje abrupt een einde kwam. Het gevolg was dat de internet- en technologieaandelen die tot eind 2000 op hun hoogepunt stonden, sterk daardelen en in 2002 zelf terug gedrongen waren tot hun niveau van voor 1998 (De Grauwe, 2006 & Walden en Browne, 2006). Figuur 2 toont deze aanvankelijke koersstijging en de daarop volgende koersdaling van de technologie- en internetaandelen, startend in 1995 tot midden

25 FIG. 2.1: toont de koersstijging van de internet- en technologieaandelen over de periode (De Grauwe, 2006). Dit fenomeen doet zich niet enkel voor binnen de aandelenmarkt. Ook andere markten kunnen hiervan het slachtoffer worden. De wisselmarkt, bijvoorbeeld, maakte in de jaren 90 hetzelfde mee met de dollarbubbel als gevolg. Door tal van gelanceerde theorieën, die de mensen moesten doen geloven dat de Verenigde Staten enkel één stap verwijderd stond om een tijdperk van supereconomische mogelijkheden in te treden, leek de American dream werkelijkheid te worden. Euforie onder de bevolking, door sommigen zelf massahysterie genoemd, vierde zege. Met andere woorden: la vie en rose werd geleefd! Tot rond de periode het steeds duidelijker werd dat de welverspreide theorieën eerder opgeblazen sprookjes waren dan dat het ging om een correcte economische assumptie. De dollarbubbel spatte uit elkaar Figuur 2.2 toont hoe de dollarbubbel groeide om uiteindelijk abrupt tot zijn einde te komen. (De Grauwe, 2006). 14

26 FIG. 2.2: toont het verloop van de aandeelkoersen over de periode (De Grauwe, 2006). Naast deze bekende dollarbubbel en internet- en technologiebubbel in de Verenigde Staten bracht ook de meer recente vastgoedbubbel heel wat opschudding. Op minder dan één jaar tijd steeg de waarde van de huizen in de strook tussen Boston en Washington met meer dan 15 procent (Peter, 2005). Deze stijging bleek in combinatie met de lage hypotheekrentes, die ingevoerd werden na de economische recessie van 2001, falikant te zijn. Ze leidden immers tot de expansie van de kredieten en een steeds groter wordende toestroom aan liquiditeiten (De Grauwe, 2008). Deze fenomenen vormden de voedingsbodem voor een bubbel. Tevens doet dit fenomeen denken aan het verschijnsel irrationele exuberantie. Dit verschijnsel manifesteerde zich in de gedachten van de koper. Deze dacht per slot van rekening dat zijn inkomen door de aankoop van vastgoed ging blijven stijgen. Helaas viel de werkelijkheid een stuk minder rooskleurig uit (Peter, 2005). De lange periode van lage intrest creëerde de barsten die later hebben geleid tot de ineenstorting van de vastgoedmarkt (De Grauwe, 2008). Allen Fishbein van de consumentenfederatie van Amerika vergelijkt deze situatie met een stoelendans waarbij bepaalde kopers immers vreemd gaan opkijken als ze straks geen stoel meer vinden. Met deze vergelijking wijst hij op het feit dat vele kopers waarschijnlijk niet 15

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit. PERSBERICHT 09 juli 2012 TREVI Group J. Hazardstraat 35 1180 Brussel Tel. +32 2 343 22 40 / Fax +32 2 343 67 02 TREVI VASTGOEDINDEX OP 30/06/2012: Voorspellers kunnen zich vergissen. Cijfers liegen nooit.

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Beursdagboek 24 Mei 2013.

Beursdagboek 24 Mei 2013. Beursdagboek 24 Mei 2013. Loopt Abenomics nu al op zijn laatste benen! Tijd 10:30 uur. Het was afgelopen nacht in Japan een angstige sessie voor de handelaren. Na eerst een winst van drie procent vlogen

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Date : december 29, 2014 De olieprijs stortte dit jaar in elkaar als gevolg van de volatiliteit op de meeste markten en een tijdelijke onbalans tussen

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

betreffende de problematiek van de hoge brandstofprijzen

betreffende de problematiek van de hoge brandstofprijzen stuk ingediend op 1231 (2010-2011) Nr. 1 8 juli 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van mevrouw Marijke Dillen, de heren Filip Dewinter, Jan Penris, Johan Deckmyn en Wim Wienen en mevrouw Marleen Van

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010 Banken en ondernemingen Op zoek naar een nieuwe relatie Herman Daems Deze presentatie is onvolledig zonder de mondelinge toelichting van de auteur. Gelieve dit document

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Joris Haems Algemeen Directeur Upgrade Energy Inhoud 1 2 3 4 5 6 Introductie: Energie als schaars goed Uw gebouw als energieproducent Opportuniteit

Nadere informatie

Wall of worry. 17 maart 2016

Wall of worry. 17 maart 2016 17 maart 2016 Wall of worry De MSCI World aandelenindex (uitgedrukt in Euro) is sinds 11 februari 12,5% hersteld maar staat nog -5,5% vanaf het begin van het jaar. Een combinatie van factoren zorgde voor

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Het 4 e kwartaal van 2014.

Het 4 e kwartaal van 2014. 1 Het 4 e kwartaal van 2014. Zoals werd aangegeven aan het einde van het derde kwartaal van 2014 zou voorzichtigheid betracht worden bij het investeren in aandelen. De kansen op topvorming werden zo groot

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant...

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... De Pensioenkrant Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... Het probleem Levensstandaard behouden wordt moeilijker Uit cijfers van het nationaal instituut voor statistiek

Nadere informatie

Beleggingsstrategie. Zeer defensief. ingsstrategie

Beleggingsstrategie. Zeer defensief. ingsstrategie Zeer defensief ingsstrategie Beleggingsklimaat Ontwikkeling en vooruitzichten beleidsrente VS 1,5 EMU 0,5 12-2010 12-2011 12-2012 12-2013 12-2014 12-2015 Ontwikkeling en vooruitzichten tienjaarsrente 5,0

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

HET RENDEMENT. De aankoopprijs en huurinkomsten geven een Bruto Aanvangsrendement (BAR = huuropbrengst/totale aankoopprijs) van 5.42%.

HET RENDEMENT. De aankoopprijs en huurinkomsten geven een Bruto Aanvangsrendement (BAR = huuropbrengst/totale aankoopprijs) van 5.42%. HET RENDEMENT 23-5-2015 www.hetrendement.be Bart@hetrendement.be 0476/941477 BTW-BE 0598.805.645 IBAN BE77 1430 9238 6642 Ezelstraat 71, 8000 Brugge De woning staat te koop voor 630.000 bij vastgoed Acasa,

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Assenede

ASPIRAVI. Windpark Assenede ASPIRAVI Windpark Assenede SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK ASSENEDE Windpark Assenede: Projectlocatie Projectkenmerken Timing / planning van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo 2010 - I

Eindexamen economie vwo 2010 - I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Sprinters Club 22/03/2011

Sprinters Club 22/03/2011 Sprinters Club 22/03/11 PORTEFEUILLE SPRINTERS Aankoop Sprinters Verkoop Sprinters Datum Markt LNG of SHT koers aantal totaal datum koers totaal AEX LNG 2 AEX SHT 9 9/3/11 OLIE LNG 69..02 71 2486.42 34.68

Nadere informatie

Vijf tips om een trendommekeer te voorspellen.

Vijf tips om een trendommekeer te voorspellen. Vijf tips om een trendommekeer te voorspellen. Tijdens het schrijven van deze bijdrage vergadert de NAVO en verhoogt de spanning in Ukraine. Onzekerheid is dé katalysator die beleggers doen huiveren! In

Nadere informatie

Reverse Exchangeable Notes. Het basisprospectus (d.d. 13 maart 2013) is goedgekeurd door het Bafin, de Duitse regelgever.

Reverse Exchangeable Notes. Het basisprospectus (d.d. 13 maart 2013) is goedgekeurd door het Bafin, de Duitse regelgever. Reverse Exchangeable Notes Het basisprospectus (d.d. 13 maart 2013) is goedgekeurd door het Bafin, de Duitse regelgever. 02 Reverse Exchangeable Notes Reverse Exchangeable Notes Profiteer van een vaste

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Wall Street of niet, dat is de vraag

Wall Street of niet, dat is de vraag Wall Street of niet, dat is de vraag 1. Beleggers hebben geen leuke tijd achter de rug. 2011 was een moeilijk beleggingsjaar. Het begon goed, alsof het ingezet herstel na het bloedbad van 2008/2009 zich

Nadere informatie