Recepteerkunde. Product en bereiding van geneesmiddelen. Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Recepteerkunde. Product en bereiding van geneesmiddelen. Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag"

Transcriptie

1 Recepteerkunde

2 Recepteerkunde Product en bereiding van geneesmiddelen Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009

3 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, óf openbaar gemaakt, in enige vorm óf op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën óf opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 j o het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. Houten 2009 ISBN / NUR 897 Ontwerp omslag: A-graphics design, Apeldoorn Ontwerp binnenwerk: TEFF (www.teff.nl) Automatische opmaak: Pre Press Media Groep Vijfde, herziene druk, 2009 Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus GA Houten Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie Alexanderstraat 11 Postbus GL Den Haag

4 Inhoud Voorwoord 1 Waarover gaat dit boek? 1 Geschiedenis 1 Apotheekbereiding 1 Voor wie is dit boek? 2 Wiezijndeschrijvers? 2 Hoe verhoudt het boek zich tot andere bronnen? 2 In de praktijk 2 Leeswijzer 3 Hoe is het boek opgebouwd? 3 Kaders 3 LNA-procedures 4 Voorschriften 4 Teksten in het Engels 4 Hoe kan ik gericht op zoek naar informatie? 4 DEEL I BEREIDING EN GENEESMIDDELENVOORZIENING 5 1 Apotheekbereiding in de geneesmiddelenvoorziening Geneesmiddelvoorziening in Nederland Organisatie apotheekbereiding Hoofdpunten Literatuur 18 2 Beoordeling recept Het recept Beoordeling van het recept Samenwerking tussen voorschrijver, patiënt en bereider Medicatiebewaking bij apotheekbereiding Bijzondere recepten Aanvragen voor niet-geneesmiddelen Hoofdpunten Literatuur 41 3 Gebruiksadviezen Inleiding Terminologie 43

5 VI Recepteerkunde 3.3 Etiket en bijsluiter Instructies voor het gebruik Bewaring Speciale groepen patiënten Speciale groepen geneesmiddelen Instructies aan professionele zorgverleners Hoofdpunten Literatuur 60 4 Informatiebronnen Regelgeving en richtlijnen Farmacotherapeutische plaatsbepaling Ontwerp Productie Naslagwerken Hoofdpunten 76 5 Milieu Milieu en bereiding van geneesmiddelen Milieu en gebruik van geneesmiddelen Hoofdpunten Literatuur 82 DEEL II KWALITEIT 83 6 Kwaliteitszorg Algemene kenmerken Kwaliteitsmanagementsysteem Kwaliteitszorg bij de bereiding van geneesmiddelen Het vastleggen van ontwerpkwaliteit Validatie Hoofdpunten Literatuur Personeel Taken en verantwoordelijkheden Bevoegdheid en bekwaamheid De apotheker Anderefunctiesindeapotheek Stralingsdeskundige Bereidingshandelingen buiten de apotheek Nascholing Hoofdpunten Literatuur Arbeidsomstandigheden Regelgeving Risico s Arbeidshygiënische strategie en Beleidsregel Cytostatica Ontvangst, opslag en registratie Schoonmaken Calamiteiten 140

6 Inhoud VII 8.7 Brandbare en explosiegevaarlijke stoffen Zwangerschap Hoofdpunten Literatuur Ruimten en installaties Processen als uitgangspunt voor ruimten en installaties Ontwerp Uitgangspuntendocument Functionele specificaties Gebouwgebonden installaties Detailspecificatie en bouw Hoofdpunten Literatuur Apparatuur Algemene eisen en kwalificatie Luchtbehandelingsapparatuur Apparatuur voor de bereiding van farmaceutisch water Ultrasoonbaden en verwarmingsapparatuur Maal-, meng- en dispergeerapparatuur Afvul- en verdeelapparatuur Grotere apparaten Reinigingsapparatuur (afwasmachine) Apparatuur voor gekoelde opslag Hoofdpunten Literatuur Documentatie Documentatie en het kwaliteitssysteem Procedures Bereidingsvoorschriften Onderzoeksvoorschriften Bereidingsprotocollen Logboeken Het productdossier Documentatie en automatisering Beheer van documenten Hoofdpunten Literatuur Kwaliteitseisen Kwaliteitseisen en regelgeving De Europese Farmacopee Identiteit Gemiddeld gehalte aan werkzaam bestanddeel Chemische zuiverheid Gemiddeld gewicht, volume en inhoud Gehalte- en gewichtsspreiding van doseereenheden Microbiologische zuiverheid, steriliteit en pyrogenen en endotoxinen Uiteenvaltijd, smelttijd Oplossnelheid Deeltjesgrootte 266

7 VIII Recepteerkunde Vreemde deeltjes Fysische parameters Hoofdpunten Literatuur Productie Kwaliteit van een bereidingsproces Indeling bereidingen Procesontwerp en -validatie Schoonmaak en schoonmaakvalidatie Kwaliteitsbeheersing productieproces Omgang met materialen Quarantainebeheer Eindcontrole en vrijgifte Hoofdpunten Literatuur Uitbesteding Processen die zich lenen voor uitbesteding Uitbesteding van de bereiding Uitbesteding van de analyse Beoordeling toeleverancier Uitbesteding onderhoud en kwalificatie van apparatuur en faciliteiten Hoofdpunten Literatuur Klachten Terminologie Regels en richtlijnen Afhandeling van een klacht Afhandeling van een afwijking Terugroepenterugroepen, zie recall Hoofdpunten Literatuur Zelfinspectie Zelfinspectie in relatie tot externe audit Waarom zelfinspectie? Uitvoering van de zelfinspectie Een praktische aanpak van de zelfinspectie Prestatie-indicatoren Hoofdpunten Literatuur Ontwerpen Ontwerpfase (Quality by design) Doel van het geneesmiddel en specificaties Toedieningsroute en biologische beschikbaarheid Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Kritische product- en procesparameters Bewaken product en proces Dossiervorming en assortimentsopname 323

8 Inhoud IX 17.9 Klinische evaluatie van product en behandeling Hoofdpunten Literatuur 325 DEEL III FARMACEUTISCHE TECHNOLOGIE Biofarmacie Plaats in het ontwerpproces Begrippen Biologische en farmaceutische beschikbaarheid Toedieningswegen Parenterale toediening Orale en oromucosale toediening Dermale toediening Rectale toediening Nasale toediening Oculaire toediening Pulmonale toediening Gelijkwaardigheid van preparaten Hoofdpunten Literatuur Fysische chemie Oplosbaarheid Reologie Grensvlakkenengrensvlakactievestoffen Disperse systemen Osmose Hoofdpunten Literatuur Grondstoffen Etiket, identiteit en kwaliteit Kwaliteit, stabiliteit en houdbaarheid van grondstoffen Oplosmiddelen Vulstoffen en desintegratiemiddelen Glijmiddelen Grensvlakactieve stoffen Viscositeitverhogende stoffen Conserveermiddelen Antioxidantia Complexvormers Cyclodextrines Medische gassen Hoofdpunten Literatuur Verpakkingen Eisen aan verpakkingen Verpakkingsmateriaal Verpakkingsvormen Kwaliteitscontrole 476

9 X Recepteerkunde 21.5 Hoofdpunten Literatuur Stabiliteit Fysische ontleding Chemische ontleding Microbiologische houdbaarheid Gehaltegrenzen bij bewaring Stabiliteitsonderzoek Bewaarinstructies Wat moet een patiënt weten? Hoofdpunten Literatuur Wegen,metenenmengen Wegenenvolumemeten Deeltjesverkleinen Agglomeraten uiteenhalen Mengen van vaste stoffen Het oplossen van vaste stoffen Mengen van vloeistoffen, halfvaste en gesmolten vaste stoffen Dispergeren Hoofdpunten Literatuur Sterilisatiemethoden Het afsterven van micro-organismen Sterilisatieduur Uitgangsbesmetting Sterilisatiemethoden Membraanfiltratie Steriliseren van geneesmiddelen Onderzoek op steriliteit en parametrische vrijgifte Hoofdpunten Literatuur Aseptisch werken Definities Aseptische bereidingen Aseptische handelingen Reinigen van geclassificeerde ruimtes Desinfectie van oppervlakken en materialen Werkwijze bij aseptische handelingen Aseptische handelingen met risicovolle stoffen Microbiologische controles bij aseptische handelingen Hoofdpunten Literatuur 564

10 Inhoud XI DEEL IV FORMULERING EN BEREIDING Oraal vast Plaatsbepaling Definitie Biofarmacie Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Capsules Verdeelde poeders Onverdeelde poeders Tabletten Tabletten en capsules met gereguleerde afgifte Hoofdpunten Literatuur Oraal vloeibaar Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Alternatieven voor orale vloeistoffen Aanpassen van vast naar vloeibaar Oraal vloeibaar voor patiënten met sondevoeding Keuze van de drankvorm Orale oplossingen, samenstelling Orale suspensies, samenstelling Oplossingen en suspensies, bereiding Emulsies, samenstelling en bereiding Solubilisaten, samenstelling en bereiding Hoofdpunten Literatuur Luchtwegen Plaatsbepaling Definities en begrippen Biofarmacie Aerosoldepositie in de luchtwegen Bijwerkingen en toxiciteit Dosis-aerosolen (Droog) poederinhalatoren Vernevelaars Soft mist inhalers Hoofdpunten Literatuur Mond en keel Plaatsbepaling Definities Biofarmacie en bijwerkingen Ontwerp (en hulpstoffen) Bereiding Verpakking en etikettering, toedieningshulpmiddelen 659

11 XII Recepteerkunde 29.7 Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Hoofdpunten Literatuur Neus Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Bijwerkingen en toxiciteit van neusdruppels en neussprays Samenstelling Bereiding Verpakking en etikettering Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Hoofdpunten Literatuur Oor Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Otoxiciteit Ontwerp Bereiding Verpakking en etikettering Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Toediening en toedieningshulpmiddelen Hoofdpunten Literatuur Oog Plaatsbepaling Definities Anatomie en fysiologie Biofarmacie Bijwerkingen en toxiciteit Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Kwaliteitseisen Wijze van toedienen van oogpreparaten Hoofdpunten Literatuur Rectaal en vaginaal Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Zetpillen, samenstelling Suspensiezetpillen, bereiding Vette oploszetpillen, bereiding Zetpillen met hydrofiele basis, bereiding 747

12 Inhoud XIII 33.8 Controles en kwaliteitseisen bij zetpillen Klysma s, samenstelling Klysma s, bereiding Ovules, samenstelling Vaginale spoelingen, samenstelling Vaginale spoelingen, bereiding Halfvaste toedieningsvormen, rectaal of vaginaal Hoofdpunten Literatuur Dermatica Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Bijwerkingen Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Samenstelling en bereidingswijze per type dermale vorm Hoofdpunten Literatuur Parenteraal Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Bijwerkingen en toxiciteit Ontwerp samenstelling injectievloeistoffen Ontwerp samenstelling infusievloeistoffen Ontwerp bereidingswijze Voor toediening gereedmaken Parenterale voeding Toediening Hoofdpunten Literatuur Spoel- en dialysevloeistoffen Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Ontwerp samenstelling Bereiding Verpakking en etikettering Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Toedieningshulpmiddelen Toediening Hoofdpunten Literatuur 863

13 XIV Recepteerkunde BIJLAGEN 865 Bijlage 1: Latijnse afkortingen en hun betekenis 867 Bijlage 2: Afkortingen 871 Bijlage 3: Verdringingsfactoren in hard vet 881 Bijlage 4: ph van boorzuur-boraxoplossingen 883 Dankbetuiging 885 Auteurs 887 Register 891

14 Voorwoord Waarover gaat dit boek? Recepteerkunde gaat over productzorg en de bereiding van geneesmiddelen. Onder productzorg verstaan we het zorgen voor een goed geneesmiddel tot aan het moment van toedienen. Het is de verantwoordelijkheid van de apotheker dat het noodzakelijke geneesmiddel in de juiste vorm beschikbaar is voor de patiënt en dat het geneesmiddel van goede kwaliteit is tot het moment dat de patiënt het zichzelf toedient of krijgt toegediend. Productzorg strekt zich uit over de gehele zorgketen. Bereiding in de apotheek is een belangrijke manier om te voorzien in noodzakelijke geneesmiddelen die niet in de handel zijn. De kennis van en ervaring met apotheekbereiding vormen een zelfstandig gebied maar ondersteunen de apotheker uitstekend bij de overige onderdelen van productzorg en de farmaceutische patiëntenzorg. Geschiedenis Recepteerkunde verscheen voor het eerst in De KNMP bestond toen 150 jaar en gaf het boek als jubileumgeschenk aan al haar leden. Het had als ondertitel bereiden, keuren en afleveren van geneesmiddelen in de apotheek en was de eerste integrale Nederlandstalige beschrijving van de recepteerkunde sinds In dat jaar verscheen de negende druk van het Leerboek der recepteerkunde van Schröder en Van der Wielen. In 1999 beleefde Recepteerkunde zijn 3 e druk en kreeg het de ondertitel kleinschalige bereiding van geneesmiddelen. De huidige uitgave, de 5 e geheel herziene druk, is anders van opzet, aanzienlijk uitgebreid en legt de accenten die in 2009 belangrijk zijn: productzorg en bereiding. Apotheekbereiding Met apotheekbereiding bedoelen we het bereiden van geneesmiddelen op kleine schaal, zoals die plaatsvindt in openbare en ziekenhuisapotheken en soms ook in een industriële omgeving. In de praktijk zijn er drie typen bereidingsprocessen, die alle in dit boek aan de orde komen: Bereiden uit grondstoffen. De apotheker volgt een gestandaardiseerd voorschrift (bijvoorbeeld FNA) of hij ontwerpt zelf een preparaat en stelt een bereidingsvoorschrift op. Dit type bereiding is van oudsher de core business van de apotheek en is nog altijd een noodzakelijke aanvulling op het assortiment van de farmaceutische industrie. Het maakt bereiding op maat voor de individuele patiënt mogelijk. Het bereiden uit grondstoffen wordt meer en meer geconcentreerd in lokaal, regionaal of landelijk georganiseerde bereidingsapotheken. De eisen aan ruimten, voorzieningen en personeel en de opvattingen over kwaliteit zijn in de loop der jaren zo verscherpt, dat niet elke apotheker en elke apotheek meer in staat is daarin te investeren. Aanpassen van handelspreparaten. Dit is het wijzigen van de toedieningsvorm of het aanpassen van de dosis van een handelspreparaat zodanig dat de patiënt het zonder verdere bewerking kan innemen. Voorbeelden zijn het bereiden van capsules uit tabletten of het verwerken van een injectie tot een drank. Om dit proces goed uit te voeren moet de apotheker de samenstelling van het preparaat en de eigenschappen van de grondstoffen kennen en begrijpen. De interpretatie van deze gegevens vergt zo mogelijk nog meer farmaceutisch-chemische en farmaceutisch-technische kennis en ervaring dan die nodig is voor het bereiden uit grondstoffen. Voor toediening gereed maken. De apotheker maakt het geneesmiddel klaar voor gebruik, zodanig dat de patiënt de berekende dosis zonder verdere bewerking kan innemen. Voorbeelden

15 2 Recepteerkunde zijn het aanmaken van een antibioticumdrank of het klaarmaken van een cytostaticuminfuus. Voor deze handelingen is het preparaat ontworpen. Anders dan bij aanpassen van handelspreparaten worden geen farmaceutische wijzigingen doorgevoerd. Het verschil met bereiden uit grondstoffen is vooral de eenvoud van de handelingen. Dit type bereiding vindt plaats in alle apotheken, zelfs in de zogenoemde niet-bereidende apotheken. Ook buiten de apotheek gebeurt het: in verzorgings- en verpleeghuizen, op ziekenhuisafdelingen en bij de patiënt thuis. De woorden bereiden en bereiding worden nog vaak gebruikt om alleen het eerste type bereidingsproces, namelijk bereiding uit grondstoffen, te beschrijven. In dit boek wordt niet telkens aangegeven of bereiden in engere zin of in bredere zin wordt bedoeld; het blijkt meestal uit de context. Voor wie is dit boek? Recepteerkunde is een leerboek voor studenten farmacie en een naslagwerk voor iedereen die betrokken is bij de bereiding en aflevering van geneesmiddelen: openbare apothekers, ziekenhuisapothekers, industrieapothekers en apothekersassistenten. Voor wie zelf bereidt uit grondstoffen of handelspreparaten aanpast, is het boek onmisbaar, maar ook zij die bereidingen van anderen afleveren of preparaten voor toediening gereed maken vinden er veel bruikbare informatie. Productkennis is ook nodig voor het verkrijgen en ter hand stellen van handelspreparaten: om het juiste product te verkrijgen en dit op de juiste manier te bewaren en te laten toepassen, is kennis nodig van de regelgeving, de samenstelling (bij voorbeeld aanwezigheid van hulpstoffen of eiwitten) en van de eigenschappen (bij voorbeeld oplosbaarheid of vertraagde afgifte). Wie zijn de schrijvers? De redacteuren van Recepteerkunde zijn apothekers uit de breedte van het vakgebied; ze werken of werkten bij het LNA, in de ziekenhuisapotheek, in de industrie, in de openbare apotheek en bij de apothekersopleidingen in Groningen en Utrecht. Yvonne Bouwman-Boer, Paul Le Brun en Christien Oussoren hielden zich vooral bezig met de inhoud; Ria Tel en Herman Woerdenbag vormden de eindredactie. De afzonderlijke hoofdstukken zijn geschreven door deskundigen uit verschillende vakgebieden en organisaties die betrokken zijn bij de bereiding van geneesmiddelen. Veel van hen zijn apotheker, in het ziekenhuis, de industrie of de openbare farmacie. Farmaceutisch-technologen en docenten voegden hun deskundigheid toe. Hun namen, functies en specifieke deskundigheid staan achter in het boek vermeld. Hoe verhoudt het boek zich tot andere bronnen? Recepteerkunde maakt deel uit van het documentatie- en informatiesysteem voor bereidingen van het LNA. Dit boek bevat wetenschap en haar toepassing, het wil de relatie leggen tussen enerzijds theorieen, modellen en resultaten van onderzoek en anderzijds het praktisch toepasbare bereidingsvoorschrift. Het leert de gebruiker om bereiding van geneesmiddelen te baseren op inzicht en overzicht en niet op een tamelijk willekeurige verzameling losse feiten zonder achtergrond. Het wil de relatie leggen tussen wat theoretisch mogelijk is en wat in de praktijk haalbaar en goed genoeg is. De ziekenhuisapotheker of de industrieapotheker die verantwoordelijk is voor productie of kwaliteitszorg, zal naast Recepteerkunde andere, meer specialistische literatuur willen raadplegen. In dit boek vindt u daarvoor voldoende verwijzingen. In de praktijk WehopenenvertrouweneropdatRecepteerkunde alle bereiders zal helpen een goed product af te leveren. Elke opmerking of aanvulling van u als gebruiker is welkom. Daarmee helpt u ons om deze uitgave voortdurend te verbeteren. Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag

16 Leeswijzer Hoe is het boek opgebouwd? Recepteerkunde bestaat uit vier delen; in elk deel wordt een aspect van de productzorg behandeld. Deel I, Bereiding en geneesmiddelenvoorziening Dit deel gaat het over de plaats van de bereiding in het geheel van de geneesmiddelvoorziening en over zaken die we voor en na het bereiden moeten doen. Het behandelt organisatie en regelgeving en verder drie onderwerpen die voor iedere bereiding van belang zijn: het beoordelen van de aanvraag, het ter hand stellen aan de patiënt en het zoeken van informatie. Ook is in dit deel een hoofdstuk opgenomen over de invloed op het milieu. Deel II, Kwaliteit Dit deel behandelt de factoren die van belang zijn om een goede kwaliteit van het product te verkrijgen: personeel, arbeidsomstandigheden, ruimten en apparatuur, documentatie, productiekwaliteit, kwaliteitseisen en kwaliteitsbewaking, uitbesteden van werkzaamheden, klachtenbehandeling en toetsing. De volgorde is gebaseerd op de hoofdstukken van de GMP. Het hoofdstuk ontwerpkwaliteit vormt de verbinding met deel III. Deel III, Farmaceutische technologie De basisprincipes van de formulering vormen het onderwerp van dit deel. Dit deel gaat over materialen en methoden. In de andere delen, vooral in deel IV, wordt hiernaar verwezen. Er is een hoofdstuk over biofarmacie en de invloed daarvan op de keuze van de toedieningsvorm. Uiterst belangrijk voor alle apothekers, bereidend of niet-bereidend, zijn het hoofdstuk over fysisch-chemische eigenschappen en het hoofdstuk over stabiliteit en houdbaarheid. Verder komen in dit deel aan de orde: grondstoffen, verpakkingen, basishandelingen (wegen, meten en mengen), steriliseren en aseptisch werken. Anders dan in de vorige drukken is geen hoofdstuk over statistiek meer opgenomen; deze informatie vindt u verspreid in het boek, daar waar het relevant is. Deel IV, Formulering en bereiding Dit deel gaat over het samenstellen van een toedieningsvorm en de bereidingswijze. De hoofdstukindeling is gebaseerd op de toedieningsroute: oraal, luchtwegen, mond en keel, neus, oor, oog, rectaal en vaginaal, dermaal, parenteraal, spoel- en dialysevloeistoffen. Voor de samenstelling van een geneesmiddel moet de bereider eerst nadenken over de reden van bereiding en over alternatieven: de plaats in de therapie. Daarna ontwerpt hij de samenstelling, rekening houdend met biofarmacie, stabiliteit, gebruikersvriendelijkheid, onverenigbaarheden enzovoort. Ook de bereidingswijze moet in alle onderdelen bijdragen aan de verlangde kwaliteit. Alle hoofdstukken in dit deel hebben een opbouw die het ontwerpproces volgt. Na het laatste deel zijn nog enkele bijlagen opgenomen met informatie die veel bereiders graag bij de hand hebben. Kaders Alle informatie in Recepteerkunde is wetenswaard, maar sommige meer dan andere. De informatie in de lopende tekst is need to know en informatie geplaatst in een kader is uitbreiding, verdieping of illustratie daarvan. De kaderteksten zijn nice to know. U kunt ze overslaan, apart lezen of later raadplegen zonder de essentie van een hoofdstuk te missen.

17 4 Recepteerkunde LNA-procedures In Recepteerkunde wordt nergens verwezen naar specifieke LNA-procedures. Als de titel van een procedure verandert, zou de verwijzing immers niet meer kloppen. Als over het besproken onderwerp een LNA-procedure bestaat, geven we dit in de kantlijn aan met het teken P. Voorschriften Voorschriften in de tekst hebben altijd een Nederlandse naam, voorzover van toepassing gevolgd door de aanduiding FNA of LNA, maar zonder jaartal. Hieruit volgt dat oude, vervallen FNAvoorschriften niet meer met FNA worden aangeduid. TeksteninhetEngels Enkele veelgebruikte bronnen van Recepteerkunde zijn alleen beschikbaar in de Engelse taal. We denken onder andere aan de Europese Farmacopee. Van de richtlijn voor Good Manufacturing Practice bestaat weliswaar een Nederlandse vertaling, maar deze geeft soms een interpretatie die voor discussie vatbaar is. We hebben ervoor gekozen om bij aanhalingen uit dergelijke bronnen de originele Engelse tekst te gebruiken. Hoe kan ik gericht op zoek naar informatie? De delen van dit boek beschrijven als het ware steeds kleinere cirkels om het eigenlijke bereidingsproces. De inhoudsopgave helpt om het overzicht van de inhoud en de opbouw van het boek te krijgen. Elk hoofdstuk heeft een korte inleiding en aan het einde een paragraaf met hoofdpunten. Verder is achter in het boek een uitgebreid trefwoordenregister opgenomen om bepaalde begrippen snel terug te kunnen vinden. Op de kennisbank van de KNMP (http:// kennisbank.knmp.nl) zijn extra ontsluitingsmogelijkheden opgenomen die regelmatig worden geactualiseerd. Er staat een P met > als er een procedure is over het onderwerp in de buitenste kolom. Er staat een P met >> als er een procedure is over het onderwerp in de binnenste kolom.

Inhoud. 3 Gebruiksadviezen 43 3.1 Inleiding 43 3.2 Terminologie 43 DEEL I BEREIDING EN GENEESMIDDELENVOORZIENING 5

Inhoud. 3 Gebruiksadviezen 43 3.1 Inleiding 43 3.2 Terminologie 43 DEEL I BEREIDING EN GENEESMIDDELENVOORZIENING 5 Inhoud Voorwoord 1 Waarover gaat dit boek? 1 Geschiedenis 1 Apotheekbereiding 1 Voor wie is dit boek? 2 Wiezijndeschrijvers? 2 Hoe verhoudt het boek zich tot andere bronnen? 2 In de praktijk 2 Leeswijzer

Nadere informatie

Handleiding bij Beter beginnen

Handleiding bij Beter beginnen Handleiding bij Beter beginnen Handleiding bij Beter beginnen Trudy Mooren en Maartje Schoorl Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle

Nadere informatie

Aseptische bereiding Steriele bereiding, die niet in de primaire verpakking kan worden gesteriliseerd.

Aseptische bereiding Steriele bereiding, die niet in de primaire verpakking kan worden gesteriliseerd. Definities GMP-Z API (Active pharmaceutical ingredient) Iedere substantie of mengsel van substanties waaraan het effect van een bereid geneesmiddel kan worden toegeschreven of dat als zodanig dient. Aseptische

Nadere informatie

Bereiden in de apotheek

Bereiden in de apotheek Bereiden in de apotheek Bereiden in de apotheek D. Brouwer-van Hulst C.R.C. Huizinga-Arp Derde druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

Nadere informatie

Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct. Onder redactie van W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra

Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct. Onder redactie van W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct Onder redactie van W.A. Dijk B.M.A. Munstra M. Munstra F. Zijlstra Het ecg en het angiogram bij een acuut hartinfarct Het ecg en het angiogram bij een

Nadere informatie

Basiskennis schei- en natuurkunde

Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde M. Zwamborn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Recepteren & distribueren

Recepteren & distribueren Zelf een opleiding samenstellen gericht specifieke opleidingsvraagstukken? Kies een slimme combinatie van verschillende modulen. Het resultaat: een uitgekiend leertraject, volledig ingericht op uw wensen.

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

Angststoornissen en hypochondrie

Angststoornissen en hypochondrie Angststoornissen en hypochondrie Angststoornissen en hypochondrie Diagnostiek en behandeling P.M.G. Emmelkamp T.K. Bouman S. Visser Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

De apotheker aan de leiding. voor Yara en Abel

De apotheker aan de leiding. voor Yara en Abel De apotheker aan de leiding voor Yara en Abel De apotheker aan de leiding Dr. Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten

Nadere informatie

Inleiding in de farmacotherapie

Inleiding in de farmacotherapie H. Elling Inleiding in de farmacotherapie Derde druk Houten 2013 V Voorwoord Inleiding in de farmacotherapie heeft als doel de basisbegrippen uit de farmacotherapie uit te leggen. Kennis van de basisbegrippen

Nadere informatie

Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie

Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie Denkbeelden over kleinschalig wonen voor mensen met dementie Hugo van Waarde (red.) Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu

Nadere informatie

Werkboek klinische schematherapie

Werkboek klinische schematherapie Werkboek klinische schematherapie Werkboek klinische schematherapie Redactie: Eelco Muste Anoek Weertman Anne-Marie Claassen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van peesaandoeningen tendinose

Onderzoek en behandeling van peesaandoeningen tendinose Onderzoek en behandeling van peesaandoeningen tendinose Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van peesaandoeningen tendinose Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Paul van der Tas Bohn Stafleu

Nadere informatie

Een nieuwe heup of knie

Een nieuwe heup of knie Een nieuwe heup of knie Een nieuwe heup of knie Hoe wordt u weer lichamelijk en sportief actief? Martin Stevens Inge van den Akker-Scheek Jan Hamelink Inge Reininga Karen den Uyl-Verlinden Robert Wagenmakers

Nadere informatie

Doen en blijven doen

Doen en blijven doen Doen en blijven doen Doen en blijven doen Voorlichting en compliancebevordering door paramedici Marieke van der Burgt en Frank Verhulst Vierde, herziene druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Maud Graff Margot van Melick Marjolein Thijssen Patricia Verstraten Jana Zajec Het EDOMAH-programma Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: cholesterol

De meest gestelde vragen over: cholesterol De meest gestelde vragen over: cholesterol De meest gestelde vragen over: cholesterol Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Mijn kind een Kanjer!

Mijn kind een Kanjer! Mijn kind een Kanjer! Mijn kind een Kanjer! Help je kind bij het ontwikkelen van sociale vaardigheden Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Zorg om mensen met dementie

Zorg om mensen met dementie Zorg om mensen met dementie Voor Ries en Myrthe Zorg om mensen met dementie Een handleiding voor verzorgenden Bère Miesen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Leercoach

Leercoaching in het hbo. Leercoach Leercoaching in het hbo Leercoach Leercoaching in het hbo Een kapstok om studenten uit te dagen zelf de regie te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu

Nadere informatie

Neem de regie over je depressie

Neem de regie over je depressie Neem de regie over je depressie Dit boek, Neem de regie over je depressie. Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van de hand het polsgewricht

Onderzoek en behandeling van de hand het polsgewricht Onderzoek en behandeling van de hand het polsgewricht Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van de hand het polsgewricht Redactie: Koos van Nugteren Dos Winkel Met bijdragen van: Frederik Verstreken

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van de voet

Onderzoek en behandeling van de voet Onderzoek en behandeling van de voet Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van de voet Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Patty Joldersma Marc Martens Irma Pelgrim Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 1 0

Inhoud. Voorwoord 1 0 Inhoud Voorwoord 1 0 1 Meten en wegen 1 2 1.1 Bereiden 1 2 1.2 Inventaris 1 5 1.3 Wegen en meten 1 6 1.4 Wegen met een balans 1 7 1.4.1 Elektronische balans 1 8 1.4.2 Kalibreren 20 1.4.3 Tarreren 20 1.5

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Contractmanagement in de praktijk

Contractmanagement in de praktijk Contractmanagement in de praktijk Contractmanagement in de praktijk T. Knoester Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Kostprijzen in ziekenhuizen

Kostprijzen in ziekenhuizen Kostprijzen in ziekenhuizen BSL - ACA_BK_1KZM - 1731_9789031342167 001 M. Levi, AMC Amsterdam Prima boek, nuttig en goed uitgewerkt. J. Zuurbier, Q-consult Ik heb bewondering voor de wijze waarop het boek

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

ETEN EN DRINKEN BIJ DEMENTIE. Jeroen Wapenaar Lisette de Groot

ETEN EN DRINKEN BIJ DEMENTIE. Jeroen Wapenaar Lisette de Groot ETEN EN DRINKEN BIJ DEMENTIE Jeroen Wapenaar Lisette de Groot Eerste druk, Reed Business, Amsterdam 2013 Tweede (ongewijzigde) druk, Bohn Stafleu van Loghum, Houten 2016 ISBN 978-90-368-1557-4 DOI 10.1007/978-90-368-1558-1

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn

Nadere informatie

De huisarts aan de leiding

De huisarts aan de leiding De huisarts aan de leiding De huisarts aan de leiding Dr. Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Gedragsproblemen bij kinderen

Gedragsproblemen bij kinderen Gedragsproblemen bij kinderen Reeks Praktische Kindergeneeskunde Redactie: V.R. Drexhage, kinderarts L.W.E. van Heurn, kinderchirurg C.M.F. Kneepkens, kinderarts R. Pieterse, kinderarts E. van Rijswijk,

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Coach jezelf in drie stappen

Coach jezelf in drie stappen Coach jezelf in drie stappen Für Editha, meine liebe Mutter und beste Freundin Coach jezelf in drie stappen Ursela van Stekelenburg Bohn Stafleu van Loghum Houten 2006 Bohn Stafleu van Loghum, 2006 Alle

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: astma

De meest gestelde vragen over: astma De meest gestelde vragen over: astma De meest gestelde vragen over: astma Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag

Nadere informatie

Inhoud Toedieningswegen en toedieningsvormen Inleiding Toedieningswegen Orale toedieningsvormen Toedieningsvormen voor neus, oor, mond en oog

Inhoud Toedieningswegen en toedieningsvormen Inleiding  Toedieningswegen  Orale toedieningsvormen  Toedieningsvormen voor neus, oor, mond en oog VII 1 Toedieningswegen en toedieningsvormen..................................... 1 1.1 Inleiding............................................................................ 3 1.2 Toedieningswegen..................................................................

Nadere informatie

Zakboek ziektebeelden Gastro-enterologie

Zakboek ziektebeelden Gastro-enterologie Gastro-enterologie Zakboek ziektebeelden Gastro-enterologie Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Zakboek ziektebeelden Neurologie

Zakboek ziektebeelden Neurologie Neurologie Zakboek ziektebeelden Neurologie Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Orthopedische casuïstiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Nens van Alfen Edith Cup Sander Geurts Renske Janssen

Nadere informatie

Huishoudelijke verzorging en de Wmo

Huishoudelijke verzorging en de Wmo Huishoudelijke verzorging en de Wmo Huishoudelijke verzorging en de Wmo Drs. W.F. Deelstra Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Handboek scheiden en de kinderen

Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Ed Spruijt Helga Kormos Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Projectonderwijs in het hbo

Projectonderwijs in het hbo Projectonderwijs in het hbo projectonderwijs in het hbo De docent als projectontwikkelaar en projectbegeleider Maria van Holten en Rietje van Vliet (red.) Met bijdragen van Jos de Kleijn en Pieter Mostert

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Voeding bij diabetes mellitus. Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen

Voeding bij diabetes mellitus. Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen Voeding bij diabetes mellitus Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen Voeding bij diabetes mellitus Dieetbegeleiding van Turkse, Marokkaanse en Hindostaanse bevolkingsgroepen

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Marc Martens Anke Smets Pat Wyffels Bohn

Nadere informatie

Dyslexie de baas! Aanpak van psychosociale problemen van jongeren met dyslexie. Caroline Poleij Yvonne Stikkelbroek

Dyslexie de baas! Aanpak van psychosociale problemen van jongeren met dyslexie. Caroline Poleij Yvonne Stikkelbroek Dyslexie de baas! 1 3 Dyslexie de baas! Aanpak van psychosociale problemen van jongeren met dyslexie Caroline Poleij Yvonne Stikkelbroek Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 4 Dyslexie de baas! 2009 Bohn

Nadere informatie

Omgaan met stress en burnout

Omgaan met stress en burnout Omgaan met stress en burnout Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Z1 BEOORDELING AANVRAAG EN ONTWERPKWALITEIT VAN APOTHEEK BEREIDINGEN

Z1 BEOORDELING AANVRAAG EN ONTWERPKWALITEIT VAN APOTHEEK BEREIDINGEN Z1 BEOORDELING AANVRAAG EN ONTWERPKWALITEIT VAN APOTHEEK BEREIDINGEN Inleiding Dit GMP-Z hoofdstuk heeft als onderwerp het beoordelen van de aanvraag en de ontwerpkwaliteit van apotheek bereidingen, een

Nadere informatie

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Van Aanpassingsproblemen tot Zingeving Houten 2015 ISBN 978-90-368-0771-5 2015 Bohn Stafleu van Loghum,

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen

Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen Werken in sph Redactie: Marijke van Bommel Maria van Deutekom Britt Fontaine Marja Magnée Alfons Ravelli Thuisloosheid bij jongeren en volwassenen Auteurs: Marc

Nadere informatie

Naar een betere zorg voor zieke werknemers

Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Afstemmen van behandeling en werkhervatting In de reeks Trends in Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde is eerder verschenen:.

Nadere informatie

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot Voeten en huid Voeten en huid Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten J. Toonstra en A.C. de Groot Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

De wondere wereld van dementie

De wondere wereld van dementie Bob Verbraeck Anneke van der Plaats De wondere wereld van dementie Vanuit nieuwe inzichten omgevingszorg bieden aan dementerenden Houten, 2016 Eerste druk, eerste t/m zevende oplage, Reed Business, Amsterdam

Nadere informatie

De motorische ontwikkeling van de zuigeling

De motorische ontwikkeling van de zuigeling De motorische ontwikkeling van de zuigeling Variëren, selecteren, leren adapteren Mijna Hadders-Algra Tineke Dirks Bohn Stafleu Van Loghum De motorische ontwikkeling van de zuigeling Aan Aaltje, Douwe,

Nadere informatie

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van!

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Opgedragen aan Julia, Floris en Maurits. Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! EEN VROLIJK BOEK VOOR KINDEREN WAARMEE ZIJ HUN OUDERS KUNNEN LEREN

Nadere informatie

Arbeidsovereenkomst 2016/2017

Arbeidsovereenkomst 2016/2017 Arbeidsovereenkomst en aanverwante regelgeving 2016/2017 Redactie: Ars Aequi Libri Ars Aequi Libri Nijmegen 2016 ISBN: 978-90-6916-839-5 NUR 825 2016 Ars Aequi Libri, Nijmegen. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Orthopedische casuïstiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Nens van Alfen Edith Cup Sander Geurts Renske Janssen

Nadere informatie

De zorg voor pleegkinderen

De zorg voor pleegkinderen De zorg voor pleegkinderen reeks kind in zicht De zorg voor pleegkinderen is het tweede deel van de reeks Kind in zicht. In deze reeks beschrijven psychologen, (ortho)pedagogen en kinderpsychiaters in

Nadere informatie

Timemanagement voor docenten

Timemanagement voor docenten 1 Timemanagement voor docenten Pascal, voor jou wil ik tijd vrijmaken 2 timemanagement voor docenten René van Kralingen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Meten in de praktijk

Meten in de praktijk Metenindepraktijk Metenindepraktijk Stappenplan voor het gebruik van meetinstrumenten in de gezondheidszorg Sandra Beurskens Roland van Peppen Eric Stutterheim Raymond Swinkels Harriët Wittink Bohn Stafleu

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen (Redactie) Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Dieetleer en Voedingsleer Supplement

Nadere informatie

Perceptie van spraak

Perceptie van spraak Perceptie van spraak Perceptie van spraak Handboek Stem, Spraak en Taalpathologie 8 Houten 2014 Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector

De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector De zorg als bedrijf De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector Thomas van Dorsten Bohn Stafleu van Loghum Houten 2005 2005 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Leven met een sociale fobie

Leven met een sociale fobie Leven met een sociale fobie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Zorg rondom neurologie

Zorg rondom neurologie Zorg rondom neurologie Zorg rondom neurologie Handboek voor de verpleegkundige praktijk Onder redactie van: Paul van Keeken Berna Rood Marria Wester Hanna van Hemert-van der Poel Henk Hoff Jan Kuks Bohn

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

groep Computerprogramma woordenschat

groep Computerprogramma woordenschat Taal actief G e b r u i k e r si n st r u c t i e C o m pu te rpro gra m m a w o o rde n s c ha t 214088_OM.indd 1 gro ep 6 22-06-2009 12:22:50 telefoon: 073-628 87 22 e-mail: helpdesk.bao@malmberg.nl

Nadere informatie

Doen en blijven doen. Voorlichting en compliancebevordering door paramedici

Doen en blijven doen. Voorlichting en compliancebevordering door paramedici Doen en blijven doen Voorlichting en compliancebevordering door paramedici Doen en blijven doen Voorlichting en compliancebevordering door paramedici Marieke van der Burgt Frank Verhulst Derde, herziene

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Dyslexie de baas! Werkboek. Dit werkboek is van: Houten Bohn Stafleu van Loghum, 2009

Dyslexie de baas! Werkboek. Dit werkboek is van: Houten Bohn Stafleu van Loghum, 2009 1 Dyslexie de baas! Werkboek Dit werkboek is van: Houten Bohn Stafleu van Loghum, 2009 3 Dyslexie de baas! Werkboek voor cursisten Caroline Poleij Yvonne Stikkelbroek Illustraties door Marcel Jurriëns

Nadere informatie

Het Reumatologie & Orthopedie Formularium

Het Reumatologie & Orthopedie Formularium Het Reumatologie & Orthopedie Formularium Het Reumatologie & Orthopedie Formularium Een praktische leidraad Onder redactie van: Prof. dr. W.F. Lems Prof. dr. B.J. van Royen Met medewerking van: Dr. J.P.W.

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Standaarden advisering borstvoeding

Standaarden advisering borstvoeding Standaarden advisering borstvoeding Nederlandse Vereniging voor Jeugdgezondheidszorg Standaarden advisering borstvoeding Een praktische handleiding voor de advisering en begeleiding van vrouwen die hun

Nadere informatie