Recepteerkunde. Product en bereiding van geneesmiddelen. Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Recepteerkunde. Product en bereiding van geneesmiddelen. Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag"

Transcriptie

1 Recepteerkunde

2 Recepteerkunde Product en bereiding van geneesmiddelen Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009

3 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, óf openbaar gemaakt, in enige vorm óf op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën óf opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 j o het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen. Houten 2009 ISBN / NUR 897 Ontwerp omslag: A-graphics design, Apeldoorn Ontwerp binnenwerk: TEFF (www.teff.nl) Automatische opmaak: Pre Press Media Groep Vijfde, herziene druk, 2009 Bohn Stafleu van Loghum Het Spoor 2 Postbus GA Houten Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie Alexanderstraat 11 Postbus GL Den Haag

4 Inhoud Voorwoord 1 Waarover gaat dit boek? 1 Geschiedenis 1 Apotheekbereiding 1 Voor wie is dit boek? 2 Wiezijndeschrijvers? 2 Hoe verhoudt het boek zich tot andere bronnen? 2 In de praktijk 2 Leeswijzer 3 Hoe is het boek opgebouwd? 3 Kaders 3 LNA-procedures 4 Voorschriften 4 Teksten in het Engels 4 Hoe kan ik gericht op zoek naar informatie? 4 DEEL I BEREIDING EN GENEESMIDDELENVOORZIENING 5 1 Apotheekbereiding in de geneesmiddelenvoorziening Geneesmiddelvoorziening in Nederland Organisatie apotheekbereiding Hoofdpunten Literatuur 18 2 Beoordeling recept Het recept Beoordeling van het recept Samenwerking tussen voorschrijver, patiënt en bereider Medicatiebewaking bij apotheekbereiding Bijzondere recepten Aanvragen voor niet-geneesmiddelen Hoofdpunten Literatuur 41 3 Gebruiksadviezen Inleiding Terminologie 43

5 VI Recepteerkunde 3.3 Etiket en bijsluiter Instructies voor het gebruik Bewaring Speciale groepen patiënten Speciale groepen geneesmiddelen Instructies aan professionele zorgverleners Hoofdpunten Literatuur 60 4 Informatiebronnen Regelgeving en richtlijnen Farmacotherapeutische plaatsbepaling Ontwerp Productie Naslagwerken Hoofdpunten 76 5 Milieu Milieu en bereiding van geneesmiddelen Milieu en gebruik van geneesmiddelen Hoofdpunten Literatuur 82 DEEL II KWALITEIT 83 6 Kwaliteitszorg Algemene kenmerken Kwaliteitsmanagementsysteem Kwaliteitszorg bij de bereiding van geneesmiddelen Het vastleggen van ontwerpkwaliteit Validatie Hoofdpunten Literatuur Personeel Taken en verantwoordelijkheden Bevoegdheid en bekwaamheid De apotheker Anderefunctiesindeapotheek Stralingsdeskundige Bereidingshandelingen buiten de apotheek Nascholing Hoofdpunten Literatuur Arbeidsomstandigheden Regelgeving Risico s Arbeidshygiënische strategie en Beleidsregel Cytostatica Ontvangst, opslag en registratie Schoonmaken Calamiteiten 140

6 Inhoud VII 8.7 Brandbare en explosiegevaarlijke stoffen Zwangerschap Hoofdpunten Literatuur Ruimten en installaties Processen als uitgangspunt voor ruimten en installaties Ontwerp Uitgangspuntendocument Functionele specificaties Gebouwgebonden installaties Detailspecificatie en bouw Hoofdpunten Literatuur Apparatuur Algemene eisen en kwalificatie Luchtbehandelingsapparatuur Apparatuur voor de bereiding van farmaceutisch water Ultrasoonbaden en verwarmingsapparatuur Maal-, meng- en dispergeerapparatuur Afvul- en verdeelapparatuur Grotere apparaten Reinigingsapparatuur (afwasmachine) Apparatuur voor gekoelde opslag Hoofdpunten Literatuur Documentatie Documentatie en het kwaliteitssysteem Procedures Bereidingsvoorschriften Onderzoeksvoorschriften Bereidingsprotocollen Logboeken Het productdossier Documentatie en automatisering Beheer van documenten Hoofdpunten Literatuur Kwaliteitseisen Kwaliteitseisen en regelgeving De Europese Farmacopee Identiteit Gemiddeld gehalte aan werkzaam bestanddeel Chemische zuiverheid Gemiddeld gewicht, volume en inhoud Gehalte- en gewichtsspreiding van doseereenheden Microbiologische zuiverheid, steriliteit en pyrogenen en endotoxinen Uiteenvaltijd, smelttijd Oplossnelheid Deeltjesgrootte 266

7 VIII Recepteerkunde Vreemde deeltjes Fysische parameters Hoofdpunten Literatuur Productie Kwaliteit van een bereidingsproces Indeling bereidingen Procesontwerp en -validatie Schoonmaak en schoonmaakvalidatie Kwaliteitsbeheersing productieproces Omgang met materialen Quarantainebeheer Eindcontrole en vrijgifte Hoofdpunten Literatuur Uitbesteding Processen die zich lenen voor uitbesteding Uitbesteding van de bereiding Uitbesteding van de analyse Beoordeling toeleverancier Uitbesteding onderhoud en kwalificatie van apparatuur en faciliteiten Hoofdpunten Literatuur Klachten Terminologie Regels en richtlijnen Afhandeling van een klacht Afhandeling van een afwijking Terugroepenterugroepen, zie recall Hoofdpunten Literatuur Zelfinspectie Zelfinspectie in relatie tot externe audit Waarom zelfinspectie? Uitvoering van de zelfinspectie Een praktische aanpak van de zelfinspectie Prestatie-indicatoren Hoofdpunten Literatuur Ontwerpen Ontwerpfase (Quality by design) Doel van het geneesmiddel en specificaties Toedieningsroute en biologische beschikbaarheid Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Kritische product- en procesparameters Bewaken product en proces Dossiervorming en assortimentsopname 323

8 Inhoud IX 17.9 Klinische evaluatie van product en behandeling Hoofdpunten Literatuur 325 DEEL III FARMACEUTISCHE TECHNOLOGIE Biofarmacie Plaats in het ontwerpproces Begrippen Biologische en farmaceutische beschikbaarheid Toedieningswegen Parenterale toediening Orale en oromucosale toediening Dermale toediening Rectale toediening Nasale toediening Oculaire toediening Pulmonale toediening Gelijkwaardigheid van preparaten Hoofdpunten Literatuur Fysische chemie Oplosbaarheid Reologie Grensvlakkenengrensvlakactievestoffen Disperse systemen Osmose Hoofdpunten Literatuur Grondstoffen Etiket, identiteit en kwaliteit Kwaliteit, stabiliteit en houdbaarheid van grondstoffen Oplosmiddelen Vulstoffen en desintegratiemiddelen Glijmiddelen Grensvlakactieve stoffen Viscositeitverhogende stoffen Conserveermiddelen Antioxidantia Complexvormers Cyclodextrines Medische gassen Hoofdpunten Literatuur Verpakkingen Eisen aan verpakkingen Verpakkingsmateriaal Verpakkingsvormen Kwaliteitscontrole 476

9 X Recepteerkunde 21.5 Hoofdpunten Literatuur Stabiliteit Fysische ontleding Chemische ontleding Microbiologische houdbaarheid Gehaltegrenzen bij bewaring Stabiliteitsonderzoek Bewaarinstructies Wat moet een patiënt weten? Hoofdpunten Literatuur Wegen,metenenmengen Wegenenvolumemeten Deeltjesverkleinen Agglomeraten uiteenhalen Mengen van vaste stoffen Het oplossen van vaste stoffen Mengen van vloeistoffen, halfvaste en gesmolten vaste stoffen Dispergeren Hoofdpunten Literatuur Sterilisatiemethoden Het afsterven van micro-organismen Sterilisatieduur Uitgangsbesmetting Sterilisatiemethoden Membraanfiltratie Steriliseren van geneesmiddelen Onderzoek op steriliteit en parametrische vrijgifte Hoofdpunten Literatuur Aseptisch werken Definities Aseptische bereidingen Aseptische handelingen Reinigen van geclassificeerde ruimtes Desinfectie van oppervlakken en materialen Werkwijze bij aseptische handelingen Aseptische handelingen met risicovolle stoffen Microbiologische controles bij aseptische handelingen Hoofdpunten Literatuur 564

10 Inhoud XI DEEL IV FORMULERING EN BEREIDING Oraal vast Plaatsbepaling Definitie Biofarmacie Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Capsules Verdeelde poeders Onverdeelde poeders Tabletten Tabletten en capsules met gereguleerde afgifte Hoofdpunten Literatuur Oraal vloeibaar Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Alternatieven voor orale vloeistoffen Aanpassen van vast naar vloeibaar Oraal vloeibaar voor patiënten met sondevoeding Keuze van de drankvorm Orale oplossingen, samenstelling Orale suspensies, samenstelling Oplossingen en suspensies, bereiding Emulsies, samenstelling en bereiding Solubilisaten, samenstelling en bereiding Hoofdpunten Literatuur Luchtwegen Plaatsbepaling Definities en begrippen Biofarmacie Aerosoldepositie in de luchtwegen Bijwerkingen en toxiciteit Dosis-aerosolen (Droog) poederinhalatoren Vernevelaars Soft mist inhalers Hoofdpunten Literatuur Mond en keel Plaatsbepaling Definities Biofarmacie en bijwerkingen Ontwerp (en hulpstoffen) Bereiding Verpakking en etikettering, toedieningshulpmiddelen 659

11 XII Recepteerkunde 29.7 Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Hoofdpunten Literatuur Neus Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Bijwerkingen en toxiciteit van neusdruppels en neussprays Samenstelling Bereiding Verpakking en etikettering Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Hoofdpunten Literatuur Oor Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Otoxiciteit Ontwerp Bereiding Verpakking en etikettering Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Toediening en toedieningshulpmiddelen Hoofdpunten Literatuur Oog Plaatsbepaling Definities Anatomie en fysiologie Biofarmacie Bijwerkingen en toxiciteit Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Kwaliteitseisen Wijze van toedienen van oogpreparaten Hoofdpunten Literatuur Rectaal en vaginaal Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Zetpillen, samenstelling Suspensiezetpillen, bereiding Vette oploszetpillen, bereiding Zetpillen met hydrofiele basis, bereiding 747

12 Inhoud XIII 33.8 Controles en kwaliteitseisen bij zetpillen Klysma s, samenstelling Klysma s, bereiding Ovules, samenstelling Vaginale spoelingen, samenstelling Vaginale spoelingen, bereiding Halfvaste toedieningsvormen, rectaal of vaginaal Hoofdpunten Literatuur Dermatica Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Bijwerkingen Ontwerp samenstelling Ontwerp bereidingswijze Samenstelling en bereidingswijze per type dermale vorm Hoofdpunten Literatuur Parenteraal Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Bijwerkingen en toxiciteit Ontwerp samenstelling injectievloeistoffen Ontwerp samenstelling infusievloeistoffen Ontwerp bereidingswijze Voor toediening gereedmaken Parenterale voeding Toediening Hoofdpunten Literatuur Spoel- en dialysevloeistoffen Plaatsbepaling Definities Biofarmacie Ontwerp samenstelling Bereiding Verpakking en etikettering Eindcontrole en kwaliteitseisen Bewaring en houdbaarheid Toedieningshulpmiddelen Toediening Hoofdpunten Literatuur 863

13 XIV Recepteerkunde BIJLAGEN 865 Bijlage 1: Latijnse afkortingen en hun betekenis 867 Bijlage 2: Afkortingen 871 Bijlage 3: Verdringingsfactoren in hard vet 881 Bijlage 4: ph van boorzuur-boraxoplossingen 883 Dankbetuiging 885 Auteurs 887 Register 891

14 Voorwoord Waarover gaat dit boek? Recepteerkunde gaat over productzorg en de bereiding van geneesmiddelen. Onder productzorg verstaan we het zorgen voor een goed geneesmiddel tot aan het moment van toedienen. Het is de verantwoordelijkheid van de apotheker dat het noodzakelijke geneesmiddel in de juiste vorm beschikbaar is voor de patiënt en dat het geneesmiddel van goede kwaliteit is tot het moment dat de patiënt het zichzelf toedient of krijgt toegediend. Productzorg strekt zich uit over de gehele zorgketen. Bereiding in de apotheek is een belangrijke manier om te voorzien in noodzakelijke geneesmiddelen die niet in de handel zijn. De kennis van en ervaring met apotheekbereiding vormen een zelfstandig gebied maar ondersteunen de apotheker uitstekend bij de overige onderdelen van productzorg en de farmaceutische patiëntenzorg. Geschiedenis Recepteerkunde verscheen voor het eerst in De KNMP bestond toen 150 jaar en gaf het boek als jubileumgeschenk aan al haar leden. Het had als ondertitel bereiden, keuren en afleveren van geneesmiddelen in de apotheek en was de eerste integrale Nederlandstalige beschrijving van de recepteerkunde sinds In dat jaar verscheen de negende druk van het Leerboek der recepteerkunde van Schröder en Van der Wielen. In 1999 beleefde Recepteerkunde zijn 3 e druk en kreeg het de ondertitel kleinschalige bereiding van geneesmiddelen. De huidige uitgave, de 5 e geheel herziene druk, is anders van opzet, aanzienlijk uitgebreid en legt de accenten die in 2009 belangrijk zijn: productzorg en bereiding. Apotheekbereiding Met apotheekbereiding bedoelen we het bereiden van geneesmiddelen op kleine schaal, zoals die plaatsvindt in openbare en ziekenhuisapotheken en soms ook in een industriële omgeving. In de praktijk zijn er drie typen bereidingsprocessen, die alle in dit boek aan de orde komen: Bereiden uit grondstoffen. De apotheker volgt een gestandaardiseerd voorschrift (bijvoorbeeld FNA) of hij ontwerpt zelf een preparaat en stelt een bereidingsvoorschrift op. Dit type bereiding is van oudsher de core business van de apotheek en is nog altijd een noodzakelijke aanvulling op het assortiment van de farmaceutische industrie. Het maakt bereiding op maat voor de individuele patiënt mogelijk. Het bereiden uit grondstoffen wordt meer en meer geconcentreerd in lokaal, regionaal of landelijk georganiseerde bereidingsapotheken. De eisen aan ruimten, voorzieningen en personeel en de opvattingen over kwaliteit zijn in de loop der jaren zo verscherpt, dat niet elke apotheker en elke apotheek meer in staat is daarin te investeren. Aanpassen van handelspreparaten. Dit is het wijzigen van de toedieningsvorm of het aanpassen van de dosis van een handelspreparaat zodanig dat de patiënt het zonder verdere bewerking kan innemen. Voorbeelden zijn het bereiden van capsules uit tabletten of het verwerken van een injectie tot een drank. Om dit proces goed uit te voeren moet de apotheker de samenstelling van het preparaat en de eigenschappen van de grondstoffen kennen en begrijpen. De interpretatie van deze gegevens vergt zo mogelijk nog meer farmaceutisch-chemische en farmaceutisch-technische kennis en ervaring dan die nodig is voor het bereiden uit grondstoffen. Voor toediening gereed maken. De apotheker maakt het geneesmiddel klaar voor gebruik, zodanig dat de patiënt de berekende dosis zonder verdere bewerking kan innemen. Voorbeelden

15 2 Recepteerkunde zijn het aanmaken van een antibioticumdrank of het klaarmaken van een cytostaticuminfuus. Voor deze handelingen is het preparaat ontworpen. Anders dan bij aanpassen van handelspreparaten worden geen farmaceutische wijzigingen doorgevoerd. Het verschil met bereiden uit grondstoffen is vooral de eenvoud van de handelingen. Dit type bereiding vindt plaats in alle apotheken, zelfs in de zogenoemde niet-bereidende apotheken. Ook buiten de apotheek gebeurt het: in verzorgings- en verpleeghuizen, op ziekenhuisafdelingen en bij de patiënt thuis. De woorden bereiden en bereiding worden nog vaak gebruikt om alleen het eerste type bereidingsproces, namelijk bereiding uit grondstoffen, te beschrijven. In dit boek wordt niet telkens aangegeven of bereiden in engere zin of in bredere zin wordt bedoeld; het blijkt meestal uit de context. Voor wie is dit boek? Recepteerkunde is een leerboek voor studenten farmacie en een naslagwerk voor iedereen die betrokken is bij de bereiding en aflevering van geneesmiddelen: openbare apothekers, ziekenhuisapothekers, industrieapothekers en apothekersassistenten. Voor wie zelf bereidt uit grondstoffen of handelspreparaten aanpast, is het boek onmisbaar, maar ook zij die bereidingen van anderen afleveren of preparaten voor toediening gereed maken vinden er veel bruikbare informatie. Productkennis is ook nodig voor het verkrijgen en ter hand stellen van handelspreparaten: om het juiste product te verkrijgen en dit op de juiste manier te bewaren en te laten toepassen, is kennis nodig van de regelgeving, de samenstelling (bij voorbeeld aanwezigheid van hulpstoffen of eiwitten) en van de eigenschappen (bij voorbeeld oplosbaarheid of vertraagde afgifte). Wie zijn de schrijvers? De redacteuren van Recepteerkunde zijn apothekers uit de breedte van het vakgebied; ze werken of werkten bij het LNA, in de ziekenhuisapotheek, in de industrie, in de openbare apotheek en bij de apothekersopleidingen in Groningen en Utrecht. Yvonne Bouwman-Boer, Paul Le Brun en Christien Oussoren hielden zich vooral bezig met de inhoud; Ria Tel en Herman Woerdenbag vormden de eindredactie. De afzonderlijke hoofdstukken zijn geschreven door deskundigen uit verschillende vakgebieden en organisaties die betrokken zijn bij de bereiding van geneesmiddelen. Veel van hen zijn apotheker, in het ziekenhuis, de industrie of de openbare farmacie. Farmaceutisch-technologen en docenten voegden hun deskundigheid toe. Hun namen, functies en specifieke deskundigheid staan achter in het boek vermeld. Hoe verhoudt het boek zich tot andere bronnen? Recepteerkunde maakt deel uit van het documentatie- en informatiesysteem voor bereidingen van het LNA. Dit boek bevat wetenschap en haar toepassing, het wil de relatie leggen tussen enerzijds theorieen, modellen en resultaten van onderzoek en anderzijds het praktisch toepasbare bereidingsvoorschrift. Het leert de gebruiker om bereiding van geneesmiddelen te baseren op inzicht en overzicht en niet op een tamelijk willekeurige verzameling losse feiten zonder achtergrond. Het wil de relatie leggen tussen wat theoretisch mogelijk is en wat in de praktijk haalbaar en goed genoeg is. De ziekenhuisapotheker of de industrieapotheker die verantwoordelijk is voor productie of kwaliteitszorg, zal naast Recepteerkunde andere, meer specialistische literatuur willen raadplegen. In dit boek vindt u daarvoor voldoende verwijzingen. In de praktijk WehopenenvertrouweneropdatRecepteerkunde alle bereiders zal helpen een goed product af te leveren. Elke opmerking of aanvulling van u als gebruiker is welkom. Daarmee helpt u ons om deze uitgave voortdurend te verbeteren. Yvonne Bouwman-Boer Paul Le Brun Christien Oussoren Ria Tel Herman Woerdenbag

16 Leeswijzer Hoe is het boek opgebouwd? Recepteerkunde bestaat uit vier delen; in elk deel wordt een aspect van de productzorg behandeld. Deel I, Bereiding en geneesmiddelenvoorziening Dit deel gaat het over de plaats van de bereiding in het geheel van de geneesmiddelvoorziening en over zaken die we voor en na het bereiden moeten doen. Het behandelt organisatie en regelgeving en verder drie onderwerpen die voor iedere bereiding van belang zijn: het beoordelen van de aanvraag, het ter hand stellen aan de patiënt en het zoeken van informatie. Ook is in dit deel een hoofdstuk opgenomen over de invloed op het milieu. Deel II, Kwaliteit Dit deel behandelt de factoren die van belang zijn om een goede kwaliteit van het product te verkrijgen: personeel, arbeidsomstandigheden, ruimten en apparatuur, documentatie, productiekwaliteit, kwaliteitseisen en kwaliteitsbewaking, uitbesteden van werkzaamheden, klachtenbehandeling en toetsing. De volgorde is gebaseerd op de hoofdstukken van de GMP. Het hoofdstuk ontwerpkwaliteit vormt de verbinding met deel III. Deel III, Farmaceutische technologie De basisprincipes van de formulering vormen het onderwerp van dit deel. Dit deel gaat over materialen en methoden. In de andere delen, vooral in deel IV, wordt hiernaar verwezen. Er is een hoofdstuk over biofarmacie en de invloed daarvan op de keuze van de toedieningsvorm. Uiterst belangrijk voor alle apothekers, bereidend of niet-bereidend, zijn het hoofdstuk over fysisch-chemische eigenschappen en het hoofdstuk over stabiliteit en houdbaarheid. Verder komen in dit deel aan de orde: grondstoffen, verpakkingen, basishandelingen (wegen, meten en mengen), steriliseren en aseptisch werken. Anders dan in de vorige drukken is geen hoofdstuk over statistiek meer opgenomen; deze informatie vindt u verspreid in het boek, daar waar het relevant is. Deel IV, Formulering en bereiding Dit deel gaat over het samenstellen van een toedieningsvorm en de bereidingswijze. De hoofdstukindeling is gebaseerd op de toedieningsroute: oraal, luchtwegen, mond en keel, neus, oor, oog, rectaal en vaginaal, dermaal, parenteraal, spoel- en dialysevloeistoffen. Voor de samenstelling van een geneesmiddel moet de bereider eerst nadenken over de reden van bereiding en over alternatieven: de plaats in de therapie. Daarna ontwerpt hij de samenstelling, rekening houdend met biofarmacie, stabiliteit, gebruikersvriendelijkheid, onverenigbaarheden enzovoort. Ook de bereidingswijze moet in alle onderdelen bijdragen aan de verlangde kwaliteit. Alle hoofdstukken in dit deel hebben een opbouw die het ontwerpproces volgt. Na het laatste deel zijn nog enkele bijlagen opgenomen met informatie die veel bereiders graag bij de hand hebben. Kaders Alle informatie in Recepteerkunde is wetenswaard, maar sommige meer dan andere. De informatie in de lopende tekst is need to know en informatie geplaatst in een kader is uitbreiding, verdieping of illustratie daarvan. De kaderteksten zijn nice to know. U kunt ze overslaan, apart lezen of later raadplegen zonder de essentie van een hoofdstuk te missen.

17 4 Recepteerkunde LNA-procedures In Recepteerkunde wordt nergens verwezen naar specifieke LNA-procedures. Als de titel van een procedure verandert, zou de verwijzing immers niet meer kloppen. Als over het besproken onderwerp een LNA-procedure bestaat, geven we dit in de kantlijn aan met het teken P. Voorschriften Voorschriften in de tekst hebben altijd een Nederlandse naam, voorzover van toepassing gevolgd door de aanduiding FNA of LNA, maar zonder jaartal. Hieruit volgt dat oude, vervallen FNAvoorschriften niet meer met FNA worden aangeduid. TeksteninhetEngels Enkele veelgebruikte bronnen van Recepteerkunde zijn alleen beschikbaar in de Engelse taal. We denken onder andere aan de Europese Farmacopee. Van de richtlijn voor Good Manufacturing Practice bestaat weliswaar een Nederlandse vertaling, maar deze geeft soms een interpretatie die voor discussie vatbaar is. We hebben ervoor gekozen om bij aanhalingen uit dergelijke bronnen de originele Engelse tekst te gebruiken. Hoe kan ik gericht op zoek naar informatie? De delen van dit boek beschrijven als het ware steeds kleinere cirkels om het eigenlijke bereidingsproces. De inhoudsopgave helpt om het overzicht van de inhoud en de opbouw van het boek te krijgen. Elk hoofdstuk heeft een korte inleiding en aan het einde een paragraaf met hoofdpunten. Verder is achter in het boek een uitgebreid trefwoordenregister opgenomen om bepaalde begrippen snel terug te kunnen vinden. Op de kennisbank van de KNMP (http:// kennisbank.knmp.nl) zijn extra ontsluitingsmogelijkheden opgenomen die regelmatig worden geactualiseerd. Er staat een P met > als er een procedure is over het onderwerp in de buitenste kolom. Er staat een P met >> als er een procedure is over het onderwerp in de binnenste kolom.

Inhoud. 3 Gebruiksadviezen 43 3.1 Inleiding 43 3.2 Terminologie 43 DEEL I BEREIDING EN GENEESMIDDELENVOORZIENING 5

Inhoud. 3 Gebruiksadviezen 43 3.1 Inleiding 43 3.2 Terminologie 43 DEEL I BEREIDING EN GENEESMIDDELENVOORZIENING 5 Inhoud Voorwoord 1 Waarover gaat dit boek? 1 Geschiedenis 1 Apotheekbereiding 1 Voor wie is dit boek? 2 Wiezijndeschrijvers? 2 Hoe verhoudt het boek zich tot andere bronnen? 2 In de praktijk 2 Leeswijzer

Nadere informatie

Aseptische bereiding Steriele bereiding, die niet in de primaire verpakking kan worden gesteriliseerd.

Aseptische bereiding Steriele bereiding, die niet in de primaire verpakking kan worden gesteriliseerd. Definities GMP-Z API (Active pharmaceutical ingredient) Iedere substantie of mengsel van substanties waaraan het effect van een bereid geneesmiddel kan worden toegeschreven of dat als zodanig dient. Aseptische

Nadere informatie

Basiskennis schei- en natuurkunde

Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde M. Zwamborn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

Inleiding in de farmacotherapie

Inleiding in de farmacotherapie H. Elling Inleiding in de farmacotherapie Derde druk Houten 2013 V Voorwoord Inleiding in de farmacotherapie heeft als doel de basisbegrippen uit de farmacotherapie uit te leggen. Kennis van de basisbegrippen

Nadere informatie

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Maud Graff Margot van Melick Marjolein Thijssen Patricia Verstraten Jana Zajec Het EDOMAH-programma Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van de voet

Onderzoek en behandeling van de voet Onderzoek en behandeling van de voet Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van de voet Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Patty Joldersma Marc Martens Irma Pelgrim Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening

Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Helen I. de Graaf-Waar Herma T. Speksnijder Methodiek en systematiek voor de verpleegkundige beroepsuitoefening Houten 2014 Helen I.

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep

Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep Een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Bohn

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Inhoud Toedieningswegen en toedieningsvormen Inleiding Toedieningswegen Orale toedieningsvormen Toedieningsvormen voor neus, oor, mond en oog

Inhoud Toedieningswegen en toedieningsvormen Inleiding  Toedieningswegen  Orale toedieningsvormen  Toedieningsvormen voor neus, oor, mond en oog VII 1 Toedieningswegen en toedieningsvormen..................................... 1 1.1 Inleiding............................................................................ 3 1.2 Toedieningswegen..................................................................

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Huishoudelijke verzorging en de Wmo

Huishoudelijke verzorging en de Wmo Huishoudelijke verzorging en de Wmo Huishoudelijke verzorging en de Wmo Drs. W.F. Deelstra Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Handboek scheiden en de kinderen

Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Ed Spruijt Helga Kormos Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis

Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van artrose en artritis Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Marc Martens Anke Smets Pat Wyffels Bohn

Nadere informatie

Naar een betere zorg voor zieke werknemers

Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Naar een betere zorg voor zieke werknemers Afstemmen van behandeling en werkhervatting In de reeks Trends in Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde is eerder verschenen:.

Nadere informatie

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van!

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Opgedragen aan Julia, Floris en Maurits. Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! EEN VROLIJK BOEK VOOR KINDEREN WAARMEE ZIJ HUN OUDERS KUNNEN LEREN

Nadere informatie

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot

Voeten en huid. Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten. J. Toonstra en A.C. de Groot Voeten en huid Voeten en huid Dermatologie voor pedicures, podotherapeuten en andere voetspecialisten J. Toonstra en A.C. de Groot Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Van Aanpassingsproblemen tot Zingeving Houten 2015 ISBN 978-90-368-0771-5 2015 Bohn Stafleu van Loghum,

Nadere informatie

Meten in de praktijk

Meten in de praktijk Metenindepraktijk Metenindepraktijk Stappenplan voor het gebruik van meetinstrumenten in de gezondheidszorg Sandra Beurskens Roland van Peppen Eric Stutterheim Raymond Swinkels Harriët Wittink Bohn Stafleu

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Orthopedische casuïstiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Nens van Alfen Edith Cup Sander Geurts Renske Janssen

Nadere informatie

Timemanagement voor docenten

Timemanagement voor docenten 1 Timemanagement voor docenten Pascal, voor jou wil ik tijd vrijmaken 2 timemanagement voor docenten René van Kralingen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector

De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector De zorg als bedrijf De zorg als bedrijf Planning & Control in de zorgsector Thomas van Dorsten Bohn Stafleu van Loghum Houten 2005 2005 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Perceptie van spraak

Perceptie van spraak Perceptie van spraak Perceptie van spraak Handboek Stem, Spraak en Taalpathologie 8 Houten 2014 Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus

De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus De meest gestelde vragen over: diabetes mellitus Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Zelf opzetten en uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek

Zelf opzetten en uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek Zelf opzetten en uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek Zelf opzetten en uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek Onder de redactie van Mark D. Levin, internist hematoloog Ton J. Cleophas, hoogleraar

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Spelend begeleiden van kinderen

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Cultuur en psychodiagnostiek

Cultuur en psychodiagnostiek Cultuur en psychodiagnostiek Cultuur en psychodiagnostiek Professioneel werken met psychodiagnostische instrumenten Voor Hacene Seddik Onder redactie van: Rob van Dijk Raymond Verboom Houten 2011 2011

Nadere informatie

Bereiden in de apotheek

Bereiden in de apotheek Bereiden in de apotheek DOCENTENINFORMATIE ISBN 90 313 4443 5 D.L. Brouwer-van Hulst J.A.L. van Lakwijk-Najoan Bohn Stafleu van Loghum 1. Kerntaak De leerinhouden in dit basiswerk zijn gebaseerd op kerntaak

Nadere informatie

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid

dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid dr. Ingrid Verbeek drs. Merijn van de Laar Behandeling van langdurige slapeloosheid Dit boek, Behandeling van langdurige slapeloosheid, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Klaas Schermer. De organisatie als hulpmiddel

Klaas Schermer. De organisatie als hulpmiddel Klaas Schermer De organisatie als hulpmiddel Toegang tot de website Aan ieder exemplaar van De organisatie als hulpmiddel is een unieke inlogcode toegekend die gratis en onbeperkt toegang geeft tot opdrachten,

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Veldnorm voorschrijven, klaarmaken, ter hand stellen en toedienen van cytostatica. Ingangsdatum: 1 januari 2014

Veldnorm voorschrijven, klaarmaken, ter hand stellen en toedienen van cytostatica. Ingangsdatum: 1 januari 2014 Veldnorm voorschrijven, klaarmaken, ter hand stellen en toedienen van cytostatica Ingangsdatum: 1 januari 2014 Inhoudsopgave Doel... 1 Te nemen verantwoordelijkheden ter voorkoming van doseringsfouten

Nadere informatie

Leven met een depressieve stoornis

Leven met een depressieve stoornis Leven met een depressieve stoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Toedienen van geneesmiddelen via de sonde. Edith Wiegers, ziekenhuisapotheker

Toedienen van geneesmiddelen via de sonde. Edith Wiegers, ziekenhuisapotheker Toedienen van geneesmiddelen via de sonde Edith Wiegers, ziekenhuisapotheker het voorkómen van verstopping van sondes door geneesmiddelen; het niet vermalen van tabletten waarbij dit ongewenst is het ondervangen

Nadere informatie

Ziekenhuisapotheek vandaag en morgen: inzichten en uitdagingen voor directie en bestuur. 18 maart 2011

Ziekenhuisapotheek vandaag en morgen: inzichten en uitdagingen voor directie en bestuur. 18 maart 2011 Ziekenhuisapotheek vandaag en morgen: inzichten en uitdagingen voor directie en bestuur 18 maart 2011 De nieuwe wetgeving : een beeld van de toekomst Apr. Katy Verhelle Hoofdapotheker az groeninge 2 Inleiding

Nadere informatie

Leven met een paniekstoornis

Leven met een paniekstoornis Leven met een paniekstoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Apothekersassistent. Werkversie 0.1. 1/5 Apothekersassistent v0.1

Body of Knowledge. Kwalificatiedossier Apothekersassistent. Werkversie 0.1. 1/5 Apothekersassistent v0.1 Body of Knowledge Kwalificatiedossier Apothekersassistent Werkversie 0.1 1/5 Apothekersassistent v0.1 Inhoud 1 Body of Knowledge: Apothekersassistent... 3 1.1 Kennis van geneesmiddelen en medische hulpmiddelen...

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Jan van der Ploeg. Stress bij kinderen

Jan van der Ploeg. Stress bij kinderen Jan van der Ploeg Stress bij kinderen Jan van der Ploeg Stress bij kinderen Houten 2013 ISBN 978-90-368-0418-9 2013 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Zorg voor de oudere cliënt

Zorg voor de oudere cliënt Zorg voor de oudere cliënt Het voeren van een probleemverkennend gesprek Eenzaamheid/Sociaal Isolement* Het bepalen van het risico op een valincident bij een oudere cliënt* Het voeren van een instructiegesprek

Nadere informatie

ASEPTISCHE HANDELINGEN MET CYTOSTATICA

ASEPTISCHE HANDELINGEN MET CYTOSTATICA Z4: Handelingen met risicovolle stoffen en preparaten Versie juni 2013 1 INLEIDING Bij handelingen met risicovolle stoffen dienen naast de maatregelen die bij de bereiding gebruikelijk zijn om het product

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

De meest gestelde vragen over Diabetes en zwangerschap

De meest gestelde vragen over Diabetes en zwangerschap De meest gestelde vragen over Diabetes en zwangerschap Dr. Th.F. Veneman 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling Cees van Leuven en Annelies Hendriks Kind in bemiddeling Eerste druk van deze titel werd uitgegeven door Jabalis

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij depressie

Cognitieve gedragstherapie bij depressie Cognitieve gedragstherapie bij depressie Cognitieve gedragstherapie bij depressie Drs. P.J. Molenaar Drs. F.J. Don Prof. dr. J. van den Bout Drs. F. Sterk Prof. dr. J. Dekker Bohn Stafleu van Loghum Houten

Nadere informatie

Leven met astma bij kinderen

Leven met astma bij kinderen Leven met astma bij kinderen Peter Merkus en Marijke Tibosch Leven met astma bij kinderen Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Ken- en stuurgetallen

Ken- en stuurgetallen Ken- en stuurgetallen personeelsmanagement subtitel staat hier etcetera benchmarkcijfers voor strategie en beleid editie 2011-2012 onder redactie van steven marshall en filip van den bergh in samenwerking

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Leidraad inbrengwaarde

Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde Leidraad inbrengwaarde drs. ing. F.H. de Bruijne RT ir. ing. T.A. te Winkel RT ISBN: 978-90-78066-47-7 NUR 820-823 2010, Instituut voor Bouwrecht Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Verworven taalstoornissen

Verworven taalstoornissen Verworven taalstoornissen Verworven taalstoornissen Handboek Stem, Spraak en Taalpathologie 19 Houten 2014 Ó 2014 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

WAT ALS U MET 1 SPRONG DE HOOGSTE KWALITEIT KAN BEREIKEN?

WAT ALS U MET 1 SPRONG DE HOOGSTE KWALITEIT KAN BEREIKEN? WAT ALS U MET 1 SPRONG DE HOOGSTE KWALITEIT KAN BEREIKEN? MET TROTS STELLEN WIJ U VOOR F agron Compounding Services België: Uw innovatieve partner voor het op maat bereiden van geneesmiddelen. Fagron Compounding

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina 1

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina 1 Pagina 1 1. Identificatie van de stof of het preparaat en van de vennootschap / onderneming Productbenaming: Plasticrète deel A : P- Cast A02 Gebruik: Diverse industriële toepassingen. Verantwoordelijke

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Het schrijven van een medisch-wetenschappelijk artikel

Het schrijven van een medisch-wetenschappelijk artikel Het schrijven van een medisch-wetenschappelijk artikel Het schrijven van een medisch-wetenschappelijk artikel Dr. H.C. Walvoort Dr. C.J.E. Kaandorp Prof. dr. F.W.A. Verheugt Dr. H. Veeken Prof. dr. J.

Nadere informatie

Omgaan met slapeloosheid

Omgaan met slapeloosheid Omgaan met slapeloosheid Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Wat woorden niet kunnen zeggen

Wat woorden niet kunnen zeggen Wat woorden niet kunnen zeggen Wat woorden niet kunnen zeggen Creatieve werkvormen en methodieken Ellen Budde Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie