Niet zo, maar zo. Tips voor de omgang. met blinden en slechtzienden. Oversteken. De engelbewaarder. Hoe te leiden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niet zo, maar zo. Tips voor de omgang. met blinden en slechtzienden. Oversteken. De engelbewaarder. Hoe te leiden"

Transcriptie

1 Niet zo, maar zo Tips voor de omgang met blinden en slechtzienden In Nederland zijn er ongeveer mensen met verminderd gezichtsvermogen. Hiervan hebben er een zeer ernstige visuele beperking waarvan zij dagelijks hinder ondervinden. Zij zijn blind (kunnen zich niet meer oriënteren op licht en donker) of slechtziend (kunnen zich wel oriënteren op licht en donker maar kunnen niet duidelijk vaststellen wat ze zien). Vaak vinden zienden de omgang met mensen met een visuele beperking moeilijk, omdat men eigenlijk niet weet hoe een blinde of slechtziende het beste kan worden benaderd. Hoewel er uiteraard zowel mannelijke als vrouwelijke blinden en slechtzienden zijn, is de tekst in de 'hij' vorm geschreven. De engelbewaarder Voor blinden en slechtzienden is het niet altijd gemakkelijk om op straat, in een station of waar dan ook de weg te vinden. Mensen die dat merken willen in veel gevallen graag helpen. Maar vaak durven zij dat niet omdat ze niet weten hoe, of omdat ze twijfelen of hulp wel gewaardeerd wordt. Soms gaan ze een blinde of slechtziende dan vlak op de hielen volgen als een soort engelbewaarder om een dreigende botsing tegen een of andere hindernis te kunnen voorkomen. De bedoeling is natuurlijk heel goed. Vooral omdat ze denken dat de blinde of slechtziende hier niets van zal merken. Het tegendeel is echter waar. Blinden en slechtzienden nemen niet alleen waar met hun ogen: een blinde hoort, ruikt, en voelt wat er om hem heen gebeurt. In een mum van tijd heeft hij zijn engelbewaarder in de gaten. Zijn waarneming wordt daardoor verstoord en daar kan hij erg nerveus van worden. Speel niet de 'engelbewaarder'. Oversteken Vooral in druk verkeer is het voor een blinde of slechtziende vaak moeilijk om zelfstandig met de witte stok veilig over te steken. Als u denkt dat hij geholpen moet worden, dan kunt u dat het beste hemzelf vragen. Het gebeurt wel eens dat een blinde of slechtziende die bij de rand van de stoep op de tram of op de bus staat te wachten plotseling bij de arm wordt genomen en naar de overkant van de straat wordt getrokken. Terwijl hij tegenspartelt probeert hij de 'behulpzame' onbekende uit te leggen dat oversteken eigenlijk niet de bedoeling was. Het is het beste om te vragen: "kan ik u misschien even helpen bij het oversteken?". Bij een bevestigend antwoord kunt u hem naar de overkant leiden. De blinde of slechtziende kan natuurlijk zelf ook om hulp vragen. Hoe te leiden Als een blinde of slechtziende u heeft gevraagd om even te leiden, bijvoorbeeld bij het oversteken, in een restaurant, of in een ander gebouw, bied de persoon dan een arm of een schouder aan. Ga altijd voor de persoon lopen. Dat maakt het leiden het gemakkelijkst en het geeft de blinde of slechtziende een veilig gevoel. 1 - Nederlandse Vereniging van Blinden en Slechtzienden

2 Stoepen en trappen Bij het leiden hoeven stoepen en trappen helemaal geen probleem te zijn. Bij het op- of afstappen van een stoep moet dat op het juiste moment even gezegd worden en kunt u samen gewoon doorlopen. Wanneer een blinde of slechtziende alleen loopt zoekt hij met zijn stok de stoeprand. De waarschuwing bij trappen is: "Opgelet, er volgt een trap naar boven (naar beneden)". U kunt ook vragen of de blinde of slechtziende de trapleuning wil gebruiken. In dit geval brengt u zijn hand op de leuning of u zegt: "De leuning is links (rechts) van u". U kunt zeggen of het een lange of een korte trap is. In ieder geval waarschuwt u als de trap eindigt. De keuze tussen de roltrap of de gewone trap kunt u het beste aan de blinde of slechtziende overlaten. De roltrap moet altijd heel duidelijk worden aangegeven. Openbaar vervoer Blinden en slechtzienden krijgen misschien wel de meeste hulp bij het in- en uitstappen van bus, tram, metro of trein. Tenminste als ze door de grote drukte niet opzij geduwd worden, wat gelukkig niet zo vaak gebeurt. Soms wordt de blinde of slechtziende meer naar binnen 'gehesen' dan dat hij de gelegenheid krijgt om gewoon in te stappen. Hoe goed bedoeld ook, dit is echt niet nodig. Het is voldoende dat u hem bij de deuropening brengt en de handgreep wijst door er zijn hand op te leggen. Benen heeft hij zelf en hij kan dan gewoon instappen. Voor het uitstappen geldt hetzelfde. Stapt men samen in of uit, dan gaat de begeleider net als met het leiden altijd voor. Het is handig even te zeggen of het een hoge of lage af- of opstap is. Bij het instappen in een auto is het belangrijk dat de blinde of slechtziende weet waar hij kan instappen. Een hand op het geopende portier is vaak voldoende voor de oriëntatie. Bij het uitstappen kan even gezegd worden of de deur open kan en hoe. Alles op z'n plaats Een belangrijke regel voor blinden en slechtzienden is dat alles een vaste plaats moet hebben. Anders is niks terug te vinden. Zet of leg alles wat u pakt of gebruikt op dezelfde plaats terug. Vooral voor blinden of slechtzienden die alleen wonen of alleen op reis of op hun werk zijn, is dit van het allergrootste belang. Let ook op deuren zowel van kamers als van kasten. Kamerdeuren moeten of volledig geopend of dicht zijn. Kastdeuren en deurtjes van aanrechtkastjes altijd dicht. Natuurlijk is het ook belangrijk dat er geen emmers, prullenbakken of tassen rondslingeren. U kunt zich wel voorstellen dat een onverwachte struikelpartij dan zo gemaakt is. Waar is de jas gebleven Bij vergaderingen of bijeenkomsten, in treinen of in restaurants, is men vaak heel hulpvaardig met het aannemen van de jas. "Kom, zal ik even helpen?" en weg is de jas. Zie hem dan maar eens terug te vinden. Het is beter de blinde of slechtziende zelf zijn spullen een plaats te laten geven. Als u hem hierbij helpt, zeg dan duidelijk waar u de jas precies ophangt. Een stoel vinden In het algemeen denkt men dat een blinde of slechtziende altijd en overal zo vlug mogelijk een zitplaats moet krijgen. Dat hoeft natuurlijk niet. Het 2 - Nederlandse Vereniging van Blinden en Slechtzienden

3 enige probleem voor een blinde of slechtziende is dat als hij wil zitten, hij niet zo snel een zitplaats kan vinden. U kunt hem daarbij behulpzaam zijn en samen met hem een plaats zoeken. U vraagt waar en eventueel bij wie hij wil zitten. Een plaats aanwijzen is eenvoudig. U hoeft hem niet in een stoel te duwen. Als u de hand op de rugleuning van de stoel legt, dan weet hij hoe de stoel staat en zal hij zonder moeite gaan zitten. Als er een tafel staat kunt u die eveneens aanwijzen. Beschrijven? Veel mensen denken dat ze in het contact met een blinde of slechtziende aan één stuk door moeten praten. "Anders weet hij toch niet of ik er nog wel ben". Of: "Hij ziet toch niets om zich mee bezig te houden". Dit is natuurlijk goed bedoeld, maar net als bij ieder ander gesprek, mogen er gerust pauzes vallen. En wat het nietzien betreft, kunt u rustig aannemen dat een blinde of slechtziende dankzij zijn andere zintuigen vaak veel meer over zijn omgeving opmerkt dan men in het algemeen veronderstelt. Of u hem een genoegen doet met een zeer gedetailleerde dan wel oppervlakkige beschrijving van de omgeving, een persoon of een voorwerp, kunt u altijd even aan hem vragen Opdringen is niet nodig. Wel is het handig om gewone of bijzondere dingen spontaan te vermelden. Bijvoorbeeld: "De straat is aan de overkant opgebroken". Deze informatie kan misschien later van nut zijn. Waar is daar? Zeg nooit: "Daar staat een stoel", "Verderop staat een fiets in de weg" of "De bushalte is die kant op", terwijl u in de bedoelde richting wijst. Al deze richtingaanduidingen, die gebaseerd zijn op dingen aanwijzen met de ogen of de handen, zijn voor de blinden of slechtzienden vaak nietszeggend. het is beter om te zeggen: "Vlak voor u staat een stoel", "Drie meter voor u staat links een fiets tegen de muur", "Tien meter naar rechts is de bushalte naar het station". Bij het bedienen aan tafel kunt u zeggen: "Uw glas staat rechts voor u", of: "Het zout staat bij uw rechterhand". U kunt ook het bedoelde voorwerp even aantikken, zodat de blinde of slechtziende het door het geluid lokaliseren. Geeft u het glas, het zout of wat dan ook rechtstreeks in de hand. Vergeet dan niet dan even bij te vertellen waar hij het precies weer kwijt kan. Als u voor de blinde of slechtziende opschept kunt u hem vertellen waar op het bord de diverse producten liggen. Een duidelijke manier om dit te doen is door het bord te zien als een klok en bijvoorbeeld te zeggen: het vlees ligt op 12 uur (dus bovenaan). Dit gebruik van de klok kunt u overigens ook in andere situaties gebruiken bijvoorbeeld: het gebouw is schuin rechts voor u op ongeveer 2 uur. Naar het toilet Naar het toilet gaan is voor iedereen een normale zaak. Dus ook voor blinden en slechtzienden. In sommige gevallen zal men u om hulp vragen. Het is dan niet nodig u hierdoor in verlegenheid te laten brengen. U hoeft echt niet mee naar binnen om vlakbij hem te blijven wachten. Meestal is het voldoende om aan te geven waar de deur van het toilet zich bevindt. U kunt vragen of hij het verder zelf kan vinden. Het is wel altijd handig om even te vertellen waar de wastafel en de handdoek is. Verder kunt u informeren of hij de weg zelf terug kan vinden. 3 - Nederlandse Vereniging van Blinden en Slechtzienden

4 Raad eens wie ik ben? Op straat, in de trein of op een bijeenkomst wordt een blinde of slechtziende wel eens op de volgende manier aangesproken: "Hallo Karin, hoe gaat het?" of "Hallo, weet je wie ik ben?". Blinden en slechtzienden hebben inderdaad meestal een geoefend geheugen, ook voor stemmen. Maar om onverwacht - terwijl hij zijn aandacht voor tal van andere waarnemingen nodig heeft - een stem te herkennen uit een paar woorden, is wel wat veel gevraagd. Als u geen zeer goede bekende bent, wiens stem onmiddellijk herkend zal worden, maak u dan bij het aanspreken spontaan bekend: "Hallo Karin, ik ben het, Vincent". Is er de kans dat hij uw naam niet direct herkent, voeg dan een kleine toelichting toe: "'Je weet wel, we hebben elkaar laatst in Zaandam ontmoet". Taalgebruik Veel mensen durven tegenover blinden en slechtzienden niet de woorden zien, kijken, of blind te gebruiken. Men zegt dan: "Mijn oom is ook eh zo", of: "M'n oma heeft dat ook". Wordt ongewild toch het woord zien of iets dergelijks gebruikt, dan raakt men van de wijs. Men begint te stotteren of zich te verontschuldigen. En dat, terwijl blinden en slechtzienden zelf vaak grapjes over hun handicap kunnen maken. Ze gebruiken het woord 'blind' als ieder ander woord. Ook spreken ze zelf vaak over zien of aanverwante woorden, waarmee ze dan hun specifieke manier van zien bedoelen, zoals: voelen, betasten, ruiken en horen. "Ik heb een mooi beeldje gezien" (gevoeld, betast). "Ja, ik heb die film ook gezien" (gehoord). "Tot ziens" (tot de volgende keer). Zeg dus gerust tegen een blinde of slechtziende: "Wilt u deze vaas even zien?", terwijl u hem de vaas in de hand geeft. U kunt ook gewoon de woorden blind en slechtziend gebruiken als ze in een gesprek voorkomen. Vergeet vooral niet dat blinden en slechtzienden wel een visuele beperking hebben maar niet doof zijn. Gefluisterde opmerkingen als: "Wat erg, ik was liever dood dan blind" mag u wel tegen uzelf zeggen; blinden en slechtzienden zelf denken er meestal heel anders over. Post voorlezen Voor blinden en slechtzienden bestaan aangepaste leesvormen zoals brailleboeken, beeldschermen met tekstvergroting en gesproken boek. Toch is een blinde of slechtziende soms aangewezen op iemand die de post voorleest. Bij echt voorlezen van persoonlijke post (zoals geldzaken) mag tact en discretie verwacht worden. Kijk eerst of de envelop een afzender vermeldt. Open in geen geval een envelop zonder uitdrukkelijke toestemming. Het is belangrijk om nauwkeurig en niet te snel voor te lezen. Begin zeker niet de brief in stilte te lezen om daarna mee te delen: "Oh, het is een liefdesbrief van Vincent". Computer, internet en mobiele telefoon Veel blinden en slechtzienden werken met een gewone computer met extra software waarmee tekst sterk kan worden vergroot of een kunstmatige stem of brailleleesregel kan worden aangestuurd. Zij gebruiken geen muis maar bedienen de pc met het toetsenbord. Zo wordt het mogelijk om te sturen of eenvoudige internet websites te bekijken. Uw blinde of slechtziende kennis kunt u een e-brief sturen die hij dan gewoon zelf kan lezen. Op de mobiele telefoon is vaak een spraakprogramma geïnstalleerd 4 - Nederlandse Vereniging van Blinden en Slechtzienden

5 waardoor ook een SMS-bericht leesbaar is. Op kunt u gratis een tekst in braille laten omzetten of een wenskaart met braille laten bedrukken. Bij het weggaan Misschien hebt u ook wel eens gepraat tegen iemand die er op dat ogenblik niet meer was. Waarschijnlijk hebt u dan gelachen om uw eigen verstrooidheid, want u had kunnen zien dat u alleen was. Bij blinden en slechtzienden ligt dat anders. In een druk restaurant of op een feestje is het vaak moeilijk om vast te stellen of een gesprekspartner nog aanwezig is. Het komt nog wel eens voor dat een blinde of slechtziende tegen een lege stoel praat. Uiteindelijk ontdekt hij dat natuurlijk wel, maar het is beslist geen prettige gewaarwording. Zeg het daarom wanneer u even weg gaat en doe dat ook als u ergens binnen komt. Denk er tenslotte ook aan dat u een blinde of slechtziende met woorden moet aanspreken; een glimlach, hoe vriendelijk ook, of een gebaar met het hoofd helpt hem niet verder. Betalen Wanneer een blinde of slechtziende wil betalen zegt u dan waarmee hij betaalt. Ook kunt u hem het wisselgeld in de hand geven: U geeft mij een briefje van 20 euro, Hier heeft u een briefje van 10 euro terug. Voor pinbetalingen legt u de hand van de blinde of slechtziende op het pinapparaat en zegt u hoe de pas er door heen gevoerd moet worden. Het intoetsen van de pincode kan de blinde of slechtziende zelf. Durf Men durft in het algemeen blinden en slechtzienden niet zo goed direct aan te spreken. Dat komt omdat men gewend is eerst oogcontact te hebben. Als dat niet mogelijk is, vermijdt men al snel verder contact. In de praktijk lost men dit soms op door een ander in plaats van de blinde of slechtziende aan te spreken. Bijvoorbeeld: Meneer, wat wil die mevrouw drinken?, of "Zal ik even met die meneer meelopen?". Op deze manier wordt de blinde of slechtziende als onmondig behandeld. Dat is natuurlijk onjuist en onnodig. Wilt u een blinde of slechtziende iets vragen of iets aanbieden, richt u zich dan ook tot hem. Noem zijn naam, als u die weet, of raak hem even aan. "Mevrouw, wat wilt u drinken?" Vergeet niet de keuzemogelijkheden op te noemen als die er zijn. Blinden en slechtzienden zijn echt niet gevaarlijk en u kunt ze aanspreken net als ieder ander mens. Viziris Ooglijn Postbus 2062, 3500 GB Utrecht Telefoon: Website: Geschreven door Harold van der Voort Uitgave NVBS, 1993 Herzien in 2009 Uitgave Viziris Naar een idee van: Herman van Dyck, België, Nederlandse Vereniging van Blinden en Slechtzienden

Omgaan met mensen met een beperking

Omgaan met mensen met een beperking Omgaan met mensen met een beperking makkelijker dan u denkt! Gebruik de juiste woorden! Het is belangrijk dat we iedereen respectvol benaderen en mensen niet reduceren tot hun beperking. Vandaar de termen

Nadere informatie

Veilig in het verkeer

Veilig in het verkeer Veilig in het verkeer Hoe begeeft iemand met een visusbeperking zich in het verkeer en hoe ga je daar als fietser mee om? Met dank aan Blindenzorg Licht en Liefde voor de inbreng en beide personen met

Nadere informatie

Je welkom voelen. Samen werken aan klantvriendelijkheid

Je welkom voelen. Samen werken aan klantvriendelijkheid Je welkom voelen Samen werken aan klantvriendelijkheid Augustus 2012 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 1. Welkom!... 4 Iedereen is overal welkom... 4 Werk aan de winkel... 4 2. Waar denk je aan bij klantvriendelijkheid?...

Nadere informatie

Afasie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Afasie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Afasie Afasie is een taalstoornis ontstaan door hersenletsel. Iemand met afasie heeft moeite met het uiten en het begrijpen van de taal. In deze brochure leest u wat afasie inhoudt en vindt u een aantal

Nadere informatie

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT ROOS Roos (27) is zeer slechtziend. Ze heeft een geleidehond, Noah, een leuke, zwarte labrador. Roos legt uit hoe je het beste met geleidehond en zijn baas

Nadere informatie

Iedereen wordt graag respectvol behandeld, dus ook de persoon met een handicap. Enkele algemene tips voor het omgaan met personen met een handicap:

Iedereen wordt graag respectvol behandeld, dus ook de persoon met een handicap. Enkele algemene tips voor het omgaan met personen met een handicap: Gedragscode VAL: omgaan met personen met een handicap (bron: www.parantee.be en www.gripvzw.be) Het is belangrijk dat onze maatschappij toegankelijk is voor iedereen, en iedereen heeft recht om de sport

Nadere informatie

Verslag gehandicaptenplatform van: Lisa de Vente & Tamara van der Stouwe.

Verslag gehandicaptenplatform van: Lisa de Vente & Tamara van der Stouwe. Verslag gehandicaptenplatform van: Lisa de Vente & Tamara van der Stouwe. Toen jullie in de klas kwamen wisten we nog niet wat voor handicap jullie eigenlijk hadden! Maar later kwamen we er dus achter

Nadere informatie

Toegankelijkheid bibliotheken tbv visueel gehandicapten De eisen op een rijtje

Toegankelijkheid bibliotheken tbv visueel gehandicapten De eisen op een rijtje Toegankelijkheid bibliotheken tbv visueel gehandicapten De eisen op een rijtje Fysieke toegankelijkheid Gebruik in ieder geval onderstaande aandachtspunten: 1. Afstapjes en trappen dienen goed afgeschermd

Nadere informatie

Verkeersbordenspeurtocht

Verkeersbordenspeurtocht Verkeersbordenspeurtocht Dit boekje is van uit groep Verkeersborden, hoe zit het ook alweer? Er zijn vijf soorten borden. Als je goed naar de vorm en de kleur van een bord kijkt, weet je al met wat voor

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Mensen met afasie hebben moeite met taal, maar zij zijn niet gek!

Mensen met afasie hebben moeite met taal, maar zij zijn niet gek! Afasie Logopedie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door schade aan de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte of CVA (hersenbloeding, herseninfarct). In deze folder leest u hoe afasie ontstaat en

Nadere informatie

tips over de omgang met mensen die een lichamelijke beperking hebben

tips over de omgang met mensen die een lichamelijke beperking hebben tips over de omgang met mensen die een lichamelijke beperking hebben tips over de omgang met mensen die een lichamelijke beperking hebben 1. 2. 3. 4. Neem nooit beslissingen voor iemand met een beperking

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Daphne. Wij hebben de g.k.ij. op bezoek gekregen. We hebben spelletjes gedaan. Dat moest bij. Met 1 arm of iets anders.

Daphne. Wij hebben de g.k.ij. op bezoek gekregen. We hebben spelletjes gedaan. Dat moest bij. Met 1 arm of iets anders. Wij hebben de g.k.ij. op bezoek gekregen. We hebben spelletjes gedaan. Dat moest bij. Met 1 arm of iets anders. Zo konden we voelen hoe is om gehandicapt te zijn. Ik zelf vond het heel leerzaam en heb

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Hoe doe ik gewoon normaal?

Hoe doe ik gewoon normaal? Hoe doe ik gewoon normaal? zien begrijpen horen Tips voor de omgang met mensen met een beperking Gewoon normaal doen...1 verwerken MEE: ondersteuning bij leven met een beperking MEE ondersteunt mensen

Nadere informatie

Zien of niet zien. Informatie voor spreekbeurt of werkstuk. Koninklijke Visio, expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen

Zien of niet zien. Informatie voor spreekbeurt of werkstuk. Koninklijke Visio, expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen Zien of niet zien Informatie voor spreekbeurt of werkstuk Koninklijke Visio, expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen Wat is zien nu eigenlijk? Kunnen zien lijkt heel gewoon. Maar ogen zitten

Nadere informatie

voor een toegankelijke Amersfoortse horeca

voor een toegankelijke Amersfoortse horeca 10 tips voor een toegankelijke Amersfoortse horeca Iedereen welkom! Een extra lampje? De website drempelvrij? Uw menu in braille? In deze waaier leest u tips om uw zaak beter toegankelijk te maken. En

Nadere informatie

Hoe doe ik gewoon normaal?

Hoe doe ik gewoon normaal? Hoe doe ik gewoon normaal? begrijpen bewegen horen zien Tips voor de omgang met mensen met een beperking Hoe doe ik gewoon normaal? - 1 verwerken MEE Zuid-Holland Noord biedt ondersteuning bij het leven

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a

Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Leerpad Natuurbeleving kleuters Lesduur: ca 60 minuten Bestemd voor groep 1/2/3 Sluit aan bij kerndoel: 39, 40a Inleiding Korte omschrijving van de les: In groepjes van 4 kinderen lopen ze begeleid de

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369 Auteur Iris Kikkert Laatst gewijzigd 11 March 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/58369 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Wij samen. méér dan gewoon! Kleuterschool

Wij samen. méér dan gewoon! Kleuterschool Wij samen méér dan gewoon! Kleuterschool In dit boekje staan enkele afspraken zodat Wij samen méér dan gewoon zijn! Als we in een groep prettig willen samenleven, is het nodig dat we enkele Ze staan in

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Talentrapportage 2 Inleiding De wereld en de arbeidsmarkt zijn constant in beweging. Maar waarheen? Niemand weet exact hoe het werkveld er

Nadere informatie

Ik moet Claire nu niet aankijken. Wij kennen elkaar te goed. Mijn ogen zouden me verraden.

Ik moet Claire nu niet aankijken. Wij kennen elkaar te goed. Mijn ogen zouden me verraden. 1. We gaan eten in een restaurant. Serge heeft gereserveerd; dat doet híj altijd. Het is zo n restaurant waar je drie maanden van tevoren moet bellen. Of nog langer. Serge belt nooit drie maanden van tevoren.

Nadere informatie

LED. Wegwijzer. Oriëntatie en mobiliteit voor doofblinde mensen

LED. Wegwijzer. Oriëntatie en mobiliteit voor doofblinde mensen LED Landelijk Expertisecentrum Doofblindheid Wegwijzer Oriëntatie en mobiliteit voor doofblinde mensen Tips voor mensen met een visuele en auditieve handicap en hun omgeving over begeleidingsmogelijkheden,

Nadere informatie

Spreken. Les 2: Wat zeg je? Bus, tram en trein OPDRACHTKAART. www.nt2taalmenu.nl

Spreken. Les 2: Wat zeg je? Bus, tram en trein OPDRACHTKAART. www.nt2taalmenu.nl OPDRACHTKAART www.nt2taalmenu.nl nt2taalmenu is een website voor mensen die Nederlands willen leren én voor docenten NT2. Iedereen die Nederlands wil leren, kan gratis online oefenen. U kunt ook veel oefeningen

Nadere informatie

Huisregels. voor. kinderen

Huisregels. voor. kinderen Huisregels voor. kinderen Versie januari 2016 Inhoudsopgave Huisregels Dreumesen HD pagina 3 Huisregels Peuters HP.pagina 4 2 Huisregels Dreumesen We willen kinderen zoveel mogelijk op positieve wijze

Nadere informatie

Hoe doe ik. Tips voor de omgang met mensen met een beperking Gewoon normaal doen...1. horen. bewegen. begrijpen. zien. verwerken

Hoe doe ik. Tips voor de omgang met mensen met een beperking Gewoon normaal doen...1. horen. bewegen. begrijpen. zien. verwerken Hoe doe ik gewoon normaal? zien begrijpen horen bewegen Tips voor de omgang met mensen met een beperking Gewoon normaal doen...1 verwerken Colofon Titel Hoe doe ik gewoon normaal? Uitgave MEE Rotterdam

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Het voorkomen van valincidenten binnen

Het voorkomen van valincidenten binnen Valpreventie Het voorkomen van valincidenten binnen het ziekenhuis Vallen is een onbedoelde, plotselinge gebeurtenis waarbij u op de grond terechtkomt. Hierbij kan schade ontstaan aan het lichaam, zoals

Nadere informatie

1. Als iemand mij in een groep onverwacht een vraag stelt, kan ik rustig een antwoord bedenken/geven. Nooit Soms Regelmatig Vaak Altijd

1. Als iemand mij in een groep onverwacht een vraag stelt, kan ik rustig een antwoord bedenken/geven. Nooit Soms Regelmatig Vaak Altijd Assertiviteitstest Kun je duidelijk jouw grenzen aangeven? Vink steeds het antwoord aan dat het best bij je past. 1. Als iemand mij in een groep onverwacht een vraag stelt, kan ik rustig een antwoord bedenken/geven.

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd 0 tot 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

Bidden voor dummies. Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Bidden Tijdsduur: 1 uur 40 min.

Bidden voor dummies. Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Bidden Tijdsduur: 1 uur 40 min. Bidden voor dummies Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Bidden Tijdsduur: 1 uur 40 min. Kennisspel, stellingenspellen en gebedshoudingen. Alleen in je

Nadere informatie

Informatie over afasie. Afdeling logopedie

Informatie over afasie. Afdeling logopedie Informatie over afasie Afdeling logopedie Wat is afasie? Vooraf Uw partner of familielid heeft afasie. In deze folder kunt u lezen wat afasie inhoudt en hoe u hiermee kunt omgaan. Wat is afasie Afasie

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Onderwijs, zorg en dienstverlening voor volwassenen met een visuele beperking

Onderwijs, zorg en dienstverlening voor volwassenen met een visuele beperking Onderwijs, zorg en dienstverlening voor volwassenen met een visuele beperking Volop in het leven staan Ik wil de krant blijven lezen, zijn daar hulpmiddelen voor? Ik ben slechtziend, hoe breng ik de kinderen

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Voor cliënten

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Voor cliënten MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Voor cliënten Ik red me prima, maar nu mijn zoontje zich niet normaal ontwikkelt weet ik het even niet meer. Mijn beperking vraagt om aanpassingen in huis.

Nadere informatie

Lezer: 2 Woeste Willem is een echte brombeer. Hij houdt niet van gezelschap. Iedereen die maar in de buurt van zijn huis komt, jaagt hij weg.

Lezer: 2 Woeste Willem is een echte brombeer. Hij houdt niet van gezelschap. Iedereen die maar in de buurt van zijn huis komt, jaagt hij weg. Toneelstuk: Woeste Willem Liedje: Woeste Willem (melodie opa bakkebaard) Woeste Willem woont aan de oever van een meer. Woeste Willem is een zeerover. Of eigenlijk, was een zeerover, want hij is met pensioen.

Nadere informatie

Het Schild. Centrum voor blinde en slechtziende ouderen. thuis in het verlichten van uw visuele beperking

Het Schild. Centrum voor blinde en slechtziende ouderen. thuis in het verlichten van uw visuele beperking Het Schild Centrum voor blinde en slechtziende ouderen thuis in het verlichten van uw visuele beperking Aangenaam kennis te maken U denkt er misschien over om in Het Schild te gaan wonen. Zo n belangrijke

Nadere informatie

Wat? Ambers mond valt open. Krijg ik dertigduizend euro? De notaris knikt. Dat klopt. Gefeliciteerd. Liz weet ook niet wat ze hoort.

Wat? Ambers mond valt open. Krijg ik dertigduizend euro? De notaris knikt. Dat klopt. Gefeliciteerd. Liz weet ook niet wat ze hoort. Een erfenis Dag dames, kan ik iets voor u doen? Amber kijkt Liz even aan en zegt dan: Ik heb hier een afspraak met de notaris. Mijn naam is Amber Overgauw. De vrouw kijkt op haar beeldscherm. Ik zie het,

Nadere informatie

Aanvulling Woordenschat NT2

Aanvulling Woordenschat NT2 Aanvulling Woordenschat NT2 Woordenschat Kinderen die net beginnen met Nederlands leren, moeten meteen aan de slag met het leren van woorden. Een Nederlandstalig kind begrijpt in groep 1 minimaal 2000

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

december 2012 vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Paul Natte Kerstkaart

december 2012 vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Paul Natte Kerstkaart december 2012 vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Paul Natte Kerstkaart Kerstkaart Refrein: Ik stuur een kerstkaart naar oom Rob en één naar tante Fee. Zeg postbezorger, breng je ook voor mij een

Nadere informatie

valkliniek tips om vallen te voorkomen TEL.: 011-69 96 00

valkliniek tips om vallen te voorkomen TEL.: 011-69 96 00 g e r i a t r i e valkliniek tips om vallen te voorkomen TEL.: 011-69 96 00 1 2 Inhoud Inleiding... 4 Meer bewegen... 5 De trap op- en afgaan... 9 Opstaan uit bed... 11 Vallen en opstaan... 13 3 Inleiding

Nadere informatie

Huisregels. voor. kinderen

Huisregels. voor. kinderen Huisregels voor. kinderen Versie september 2014 Inhoudsopgave Huisregels Dreumesen HD pagina 3 Huisregels Peuters HP.pagina 4 2 Huisregels Dreumesen We willen kinderen zoveel mogelijk op positieve wijze

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

6Helpen bij het gebruik van

6Helpen bij het gebruik van Thema 6Helpen bij het gebruik van hulpmiddelen bij verplaatsen 6.1 Inleiding Als zorghulp zul je te maken krijgen met cliënten die lopen met een kruk of twee krukken, een looprek of een rollater. Die hulpmiddelen

Nadere informatie

actie boekentas Veilig naar school! 5 verhaaltjes en nog wat leuke spelletjes erbovenop!

actie boekentas Veilig naar school! 5 verhaaltjes en nog wat leuke spelletjes erbovenop! actie boekentas Veilig naar school! 5 verhaaltjes en nog wat leuke spelletjes erbovenop! Te voet naar school Eén, twee één, twee De ene voet na de andere en je bent al op school. Gemakkelijk als je op

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

Meneer Promes komt de keuken in schuifelen met een brief in zijn hand. Hij komt op het juiste tijdstip, want Kyra is net klaar met dweilen.

Meneer Promes komt de keuken in schuifelen met een brief in zijn hand. Hij komt op het juiste tijdstip, want Kyra is net klaar met dweilen. 1 Je bent te laat! Ja, dat weet ik ook wel, denkt Kyra, maar ze houdt haar mond. Ze doet haar jas uit en kijkt naar de oude man die in zijn stoel zit. Hij bromt nog wat, maar zijn ogen staan vriendelijk.

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

Geen troep op de stoep In de vuilniswagen

Geen troep op de stoep In de vuilniswagen Geen troep op de stoep In de vuilniswagen U kunt het prentenboek ook op een meer interactieve manier aanbieden. Klik op de knop, zodat het digitale prentenboek opent. Onderin ziet u vijf knoppen. Dit zijn

Nadere informatie

Thema Nederlandse cultuur en gewoontes

Thema Nederlandse cultuur en gewoontes http://www.edusom.nl Thema Nederlandse cultuur en gewoontes Les 32. In het openbaar vervoer Wat leert u in deze les? Van alles over het openbaar vervoer in Nederland. Uitdrukkingen. Vragen stellen over

Nadere informatie

ONS SCHOOLREGLEMENT VOOR DE LEERLINGEN

ONS SCHOOLREGLEMENT VOOR DE LEERLINGEN ONS SCHOOLREGLEMENT VOOR DE LEERLINGEN NAAM :.. 1. Algemeen Ik: - heb respect en begrip voor anderen; - heb eerbied voor de natuur; - durf mijn eigen mening te uiten; - heb orde en ben steeds beleefd;

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Voor cliënten

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Voor cliënten MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Voor cliënten Ik red me prima, maar nu mijn zoontje zich niet normaal ontwikkelt weet ik het even niet meer. Mijn beperking vraagt om aanpassingen in huis.

Nadere informatie

VOOR EIGEN REGIE IN ZORG EN SAMENLEVING

VOOR EIGEN REGIE IN ZORG EN SAMENLEVING Toegankelijkheidsonderzoek Werkplein West Jan van Galenstraat 323 donderdag 11 maart 2010 ALGEMEEN Het gebouw aan de Jan van Galenstraat bestaat uit twee gedeeltes: Het publieksgedeelte en het personeelsgedeelte.

Nadere informatie

GKIJ GKIJ. Jarno. Hilde

GKIJ GKIJ. Jarno. Hilde Er kwamen mensen van ze vertelden hoe het was als je in een rolstoel zat. We hebben veel geleerd. Als je in een rolstoel zit zijn sommige dingen vervelend, maar daar kun je bij geholpen worden. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

De blinde helpt de lamme. EHBO-instructie aan mensen met een visuele handicap

De blinde helpt de lamme. EHBO-instructie aan mensen met een visuele handicap De blinde helpt de lamme EHBO-instructie aan mensen met een visuele handicap Het examen Op basis van de eindtermen van het Oranje Kruis Geen andere benadering De vraag Is het mogelijk een EHBO-cursus te

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Welke moeilijkheden kunnen optreden bij mensen met afasie?

Welke moeilijkheden kunnen optreden bij mensen met afasie? Wegwijs in afasie Inleiding Uw naaste is opgenomen in Gelre ziekenhuizen omdat hij/zij getroffen is door een beschadiging in de hersenen waardoor zijn/haar communicatie is aangetast. Dit heet afasie.

Nadere informatie

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen Mondelinge taal 1 Spraak-taalontwikkeling Baby blauw maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) herhaalt geluidjes Dreumes brabbelt bij (eigen) spel oranje begint steeds meer

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

jaqueline van der veen 0102829

jaqueline van der veen 0102829 jaqueline van der veen 0102829 Wat is een verstandelijke beperking? Verstandelijke beperking is een naam voor een ontwikkelingsstoornis waarbij de verstandelijke vermogens zich niet met de normale snelheid

Nadere informatie

5 Opdrachtkaartjes bij telefoongesprek of dialoog

5 Opdrachtkaartjes bij telefoongesprek of dialoog 5 Opdrachtkaartjes bij telefoongesprek of dialoog Bij verlegen kinderen helpt het om de dialoog met telefoons te laten spelen en beiden met de ruggen naar elkaar toe te laten spreken. Er zijn voldoende

Nadere informatie

Sociaal Verhaal: een theatervoorstelling in de NTGent schouwburg

Sociaal Verhaal: een theatervoorstelling in de NTGent schouwburg Sociaal Verhaal: een theatervoorstelling in de NTGent schouwburg Visuele voorstelling van een theaterbezoek voor kinderen met een autismespectrumstoornis, bedoeld ter voorbereiding op een nieuwe ervaring

Nadere informatie

De vrouw van vroeger (Die Frau von früher)

De vrouw van vroeger (Die Frau von früher) Roland Schimmelpfennig De vrouw van vroeger (Die Frau von früher) Vertaling Tom Kleijn Personen FRANK, midden veertig CLAUDIA, zijn vrouw ROMY VOGTLÄNDER ANDI, zoon van Frank en Claudia TINA, Andi's vriendin

Nadere informatie

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde Bijlage 3 Symptomen van de eerste orde Stoornissen in het kortetermijngeheugen* De persoon met dementie onthoudt de recente gebeurtenissen niet meer, of beter: slaat de nieuwe indrukken steeds moeilijker

Nadere informatie

Hoe gaat het in groep 1/2 b

Hoe gaat het in groep 1/2 b Hoe gaat het in groep 1/2 b Binnenkomst: - Als je op school komt hang je je jas op je eigen haakje onder je tent. Je tas zet je op de plank. - In de klas geef je de juf een hand en je pakt een spelletje

Nadere informatie

Beste jongens en meisjes,

Beste jongens en meisjes, blad 1 van 13 Beste jongens en meisjes, Hartelijk welkom op Calvijn, vestiging Meerpaal. Na de zomervakantie is het zover, je gaat naar een nieuwe school!!! Best wel spannend en een beetje eng. Je bent

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

SCHOOLREGLEMENT VOOR ONZE KINDEREN SCHOOLJAAR 2014 2015. Met de medewerking van Kids Choice

SCHOOLREGLEMENT VOOR ONZE KINDEREN SCHOOLJAAR 2014 2015. Met de medewerking van Kids Choice SCHOOLREGLEMENT VOOR ONZE KINDEREN SCHOOLJAAR 2014 2015 Met de medewerking van Kids Choice Ons schoolreglement versie 2014-2015 In onze school zijn we samen met veel mensen. Om ervoor te zorgen dat alles

Nadere informatie

Maatjeslezen: samen uit één boek

Maatjeslezen: samen uit één boek Maatjeslezen: samen uit één boek Maatjeslezen is een leesvorm waarbij de leerlingen in tweetallen elkaar helpen om het leesniveau te verbeteren. Aan de leerlingen wordt het individuele leerdoel als volgt

Nadere informatie

Oefeningen. Uitademen als u kracht zet, inademen als u ontspant.

Oefeningen. Uitademen als u kracht zet, inademen als u ontspant. Oefeningen Sterke en geoefende buikspieren zijn belangrijk. Omdat ongetrainde en slappe buik- en rugspieren kunnen zorgen voor een slechte houding en rugklachten. Bouw het oefenen van de buikspieren langzaam

Nadere informatie

De regels van het SSgN-spel

De regels van het SSgN-spel De regels van het SSgN-spel Schooljaar 2015-2016 De Stedelijke Scholengemeenschap Nijmegen houdt er niet van om regels en gedragscodes dwingend op te leggen. Toch ontkom je er niet aan om op een plek waar

Nadere informatie

Alleen in een groot spookhuis. Duncan Neijenhuis Groep 7

Alleen in een groot spookhuis. Duncan Neijenhuis Groep 7 Alleen in een groot spookhuis Duncan Neijenhuis Groep 7 Hoofdstuk 1 Binnen Het is nacht en nieuwe maan. Dus het is stikdonker. Appie en Sjaak sluipen door het bos. Ze zien toch een stuk van een oude toren

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Informatie over delier

Informatie over delier Algemeen Informatie over delier www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG017 / Informatie over delier / 18-10-2013 2 Informatie over delier Uw

Nadere informatie

Charles den Tex VERDWIJNING

Charles den Tex VERDWIJNING Charles den Tex VERDWIJNING 3 Klikketik-tik-tik Het is halftwaalf s ochtends. Marja vouwt een hemd. En kijkt om zich heen. Even staat ze op haar tenen. Zo kan ze over de kledingrekken kijken. Die rekken

Nadere informatie

Oefeningen en adviezen na een totale heupoperatie

Oefeningen en adviezen na een totale heupoperatie Oefeningen en adviezen na een totale heupoperatie FYSIOTHERAPIE Voelt beter Uw heupgewricht is vervangen door een kunstheup (heupprothese). Een mogelijke complicatie is het uit de kom schieten van de

Nadere informatie

Les 1. Bij de huisarts

Les 1. Bij de huisarts http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 1. Bij de huisarts Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de huisarts. Uw klachten beschrijven. Vragen stellen aan de huisarts. Vragen van de huisarts

Nadere informatie

ADVIES OV-CHIPKAART. Den Haag, december 2009. Voorall Van Diemenstraat 196 2518 VH Den Haag 070 365 52 88 info@voorall.nl www.voorall.

ADVIES OV-CHIPKAART. Den Haag, december 2009. Voorall Van Diemenstraat 196 2518 VH Den Haag 070 365 52 88 info@voorall.nl www.voorall. ADVIES OV-CHIPKAART Den Haag, december 2009 Voorall Van Diemenstraat 196 2518 VH Den Haag 070 365 52 88 info@voorall.nl www.voorall.nl Inleiding Overal in Nederland is sprake van invoering van de OV-chipkaart.

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd vanaf 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd vanaf 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd vanaf 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Rabobank Utrecht, partner voor bankzaken. Ook als u extra hulp nodig heeft. Een aandeel in elkaar

Rabobank Utrecht, partner voor bankzaken. Ook als u extra hulp nodig heeft. Een aandeel in elkaar Rabobank Utrecht, partner voor bankzaken Ook als u extra hulp nodig heeft Een aandeel in elkaar 1875 RABO_Folder_A5_WEL-schreef.indd 1 01-05-15 13:45 De Rabobank, uw partner bij bankzaken Soms is het lastig

Nadere informatie

wonen begint bij mensen Overlast Prettig wonen naast elkaar

wonen begint bij mensen Overlast Prettig wonen naast elkaar wonen begint bij mensen Overlast Prettig wonen naast elkaar Waar veel mensen dicht op elkaar wonen, kan het soms gebeuren dat ze last hebben van elkaar. Gelukkig is de oplossing vaak gemakkelijk. Een vriendelijk

Nadere informatie

het begin van dit boek

het begin van dit boek De autisme survivalgids 9 het begin van dit boek Ken je dat gevoel? Je bent een kind. Een jongen of een meisje. Om je heen zijn er heel veel andere kinderen. Allemaal zien ze er net een beetje anders uit.

Nadere informatie

Bibliotheek Mysterie

Bibliotheek Mysterie Bibliotheek Mysterie Eerste druk, 2014 2014 Nicole van Oudheusden isbn: 9789048432257 nur: 284 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven.

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. Beginsituatie: De lln doen als inleiding op het project rond geloven en de kerkwandeling, een filosofisch gesprek. Er komen verschillende

Nadere informatie

In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt

In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt In 7 stappen naar een opgeruimd huis Hoe je op een makkelijke manier je opruimachterstanden inloopt Ben jij zo iemand die actief is en veel interesses heeft en daardoor ook veel bezigheden en spullen heeft?

Nadere informatie