Duurzame Huisvesting. Verduurzamen van bestaande kantoorgebouwen NEDERLAND DUURZAAMHEID

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzame Huisvesting. Verduurzamen van bestaande kantoorgebouwen NEDERLAND DUURZAAMHEID 2011. www.ingreim.com"

Transcriptie

1 Duurzame Huisvesting Verduurzamen van bestaande kantoorgebouwen NEDERLAND DUURZAAMHEID 2011

2 ING Dutch Office Fund Een ervaren vastgoed beleggingsfonds, dat investeert in de Nederlandse kantorenmarkt met een beleggingswaarde van meer dan EUR 2.2 miljard. De meeste objecten kunnen worden geclassificeerd als hoogwaardige kantoorgebouwen in de vier grote steden in de Randstad met speciale aandacht voor stationslocaties. Het beleggingsfonds is uitsluitend toegankelijk voor institutionele klanten. ING Real Estate Investment Management Een toonaangevende speler, gericht op de wereldwijde vastgoedbeleggingsmarkt met een beheerd vermogen van EUR 65.3 miljard. De portefeuille bestaat voornamelijk uit kantoren, woningen, winkels en logistieke distributiecentra. ING Real Estate Investment Management Nederland beheert EUR 7.4 miljard aan vastgoedbeleggingen. Cover: World Trade Center Amsterdam - Amsterdam 2 duurzaamheid investeren IN de toekomst

3 Inleiding Geachte relatie, De effecten die het ondernemen heeft op mens en milieu zijn van belang in de Nederlandse maatschappij, zo ook binnen de vastgoedsector. Volgens schattingen is de Nederlandse gebouwde voorraad verantwoordelijk voor circa 30% van de CO2-uitstoot in Nederland. Dit betekent dat wij als eigenaren en gebruikers een uitdagende opgave hebben. Als organisatie erkennen wij het belang van duurzaamheid en de impact die onze gebouwen hebben op het milieu en de maatschappij. Wij zijn ons er dan ook van bewust dat het tevens onze verantwoordelijkheid is om de CO 2-uitstoot van onze gebouwen te verminderen, met als doel een positieve bijdrage te leveren aan de overheidsdoelstellingen op het gebied van duurzaamheid en het verbeteren van het leefklimaat in Nederland. Al een aantal jaren wordt er binnen het ING Dutch Office Fund veel aandacht besteedt aan duurzaamheid en zijn er duidelijke afspraken gemaakt met onze aandeelhouders over onze doelstellingen. Onze ambitie is ervoor te zorgen dat onze vastgoedportefeuille gaat behoren tot het voorbeeld van duurzaamheid binnen de vastgoedsector. Om deze ambitie te realiseren maken wij gebruik van ons Green Action Plan, een aanpak waarin we jaarlijks onze acties voor verduurzaming vaststellen. Als we de CO 2-uitstoot op een effectieve manier willen verminderen, zullen eigenaren en gebruikers dit gezamenlijk moeten aanpakken. Zowel eigenaren als gebruikers hebben eigen middelen om duurzaamheid te bevorderen en deze moeten deze optimaal op elkaar worden afgestemd. In de realisatie van duurzame kantoren willen wij niet alleen dat de randvoorwaarden, maar ook de wensen van beide partijen worden vervuld. Middels ons Triple-A (ambitie, analyse, actie) model voor realisatie van duurzame kantoren kunnen wij gezamenlijk met onze klanten kantoren verduurzamen. Behalve dat eigenaren en gebruikers gezamenlijk de gebouwen kunnen verduurzamen, heeft de gebruiker ook een directe invloed op de duurzaamheid van het gebouw in de exploitatie fase. Goed en duurzaam gebruik van het gebouw kan tevens leiden tot lagere exploitatiekosten, bijvoorbeeld een lagere energierekening. De maatregelen kunnen variëren van het toepassen van bewegingsensoren voor de verlichting tot het inkopen van duurzame schoonmaakproducten. Het doel van deze publicatie is dan ook om u kennis te laten maken met het thema duurzaamheid, de initiatieven van het ING Dutch Office Fund, en de gezamenlijke opgave die gebruikers en eigenaren met elkaar kunnen doorlopen en de mogelijkheden van de gebruiker. Wij willen u graag nieuwe inzichten verschaffen op het gebied van duurzaamheid en u enthousiasmeren om in de toekomst gezamenlijk met het ING Dutch Office Fund duurzame huisvesting te realiseren. Met vriendelijke groet, Namens het ING Dutch Office Fund, Hans Copier Fund manager Richard van Altena Financial manager Anne de Jong Portfolio manager duurzaamheid investeren IN de toekomst 3

4 Enkele kantoorgebouwen van het ING Dutch Office Fund Alle afgebeelde gebouwen in deze uitgave zijn onderdeel van het ING Dutch Office Fund Cap Gemini, Utrecht Energielabel A Magistratenlaan, Den Bosch Energielabel A+ Victoria, Rotterdam Energielabel A Zuiderhof Paviljoen, Amsterdam Energielabel A De Breul, Zeist Energielabel G Noordeinde, Den Haag Energielabel E 4 duurzaamheid investeren IN de toekomst

5 Inhoud Duurzame Huisvesting Verduurzamen van bestaande kantoorgebouwen 6 Wat betekent duurzaamheid voor uw huisvesting? DUURZAAMHEID, VOOR NU EN IN DE TOEKOMST 8 Hoe stimuleert de overheid duurzame huisvesting? DE OVERHEID EN DUURZAAMHEID 11 Wat betekent duurzaamheid voor het ING Dutch Office Fund? DUURZAAMHEID VOLGENS ONZE PRINCIPES 14 Welke duurzame gebouwen heeft het ING Dutch Office Fund al gerealiseerd? Duurzaamheid in de praktijk 22 Hoe realiseert u met het ING Dutch Office Fund duurzame huisvesting? De gezamenlijke uitdaging 25 Wat kunt u zelf doen aan duurzaamheid in uw kantoorgebouw? Invloed van de gebruiker 33 Wat is de kern van duurzame huisvesting voor het ING Dutch Office Fund? Duurzaamheid, de essentie 34 Colofon duurzaamheid investeren IN de toekomst 5

6 Wat betekent duurzaamheid voor uw huisvesting? Duurzaamheid, voor nu en in de toekomst ING House, Amsterdam De Haagse Arc, Den Haag Het thema duurzaamheid heeft zich ontwikkeld tot tastbaar beleid in het internationale bedrijfsleven. Een goed duurzaamheidsbeleid creëert een toekomst voor de maatschappij van morgen. MEER DAN HET MILIEU ALLEEN Duurzame ontwikkeling is het kernbegrip in het boek Our Common Future, dat in 1987 werd uitgebracht door de VN- Commissie Brundtland. Zij definieerde duurzame ontwikkeling als volgt: Een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder het vermogen toekomstige generaties in gevaar te brengen om in hun eigen behoeften te voorzien. Duurzaamheid is een begrip dat nog steeds verschillend geïnterpreteerd wordt. Veel mensen denken bij duurzaamheid aan het milieu, maar het begrip is veel breder op te vatten. Behalve dat er naar het milieu (planet) wordt gekeken, worden ook de sociale (people) en de economische kant (profit) beschouwd. Deze drie elementen moeten in evenwicht zijn om de maatschappij in balans te houden. Wanneer profit te veel prioriteit krijgt, zullen mens en milieu hiervan de dupe worden. Andersom is profit ook een essentieel onderdeel dat mogelijkheden creëert voor people en planet. MAATSCHAPPELIJK BEWUST Bij maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) neemt een bedrijf de verantwoordelijkheid voor de effecten van de bedrijfsactiviteiten op mens, milieu en bedrijfsvoering. Het bedrijf maakt bewuste keuzes om een balans te bereiken tussen People, Planet en Profit. Bedrijven kunnen zelfs nog een stapje verder gaan en zich richten op nieuwe marktkansen, groei en innovatie met winst voor mens, maatschappij en milieu. Nu en in de toekomst. (Bron: MVO Nederland) Tegenwoordig hebben de meeste bedrijven beleid ten aanzien van maatschappelijk verantwoord ondernemen en rapporteren zij daar ook over. De Dow Jones Sustainability Index is daarvan een concreet voorbeeld. 6 duurzaamheid investeren IN de toekomst

7 Wist u dat De gebouwde omgeving de oorzaak is van ruim 30% van de totale CO 2 uitstoot (bron: IVBN Visie op duurzaam vastgoed, juni 2009). IJ-toren, Amsterdam Weena 200, Rotterdam DUURZAAM VASTGOED Vastgoed is duurzaam op het moment dat er minimaal beslag word gelegd op schaarse middelen zoals materialen, energie, water en locaties - en tegelijkertijd optimaal functioneert met de focus op gebruikerstevredenheid, binnenmilieu, comfort en gezondheid. De bewustwording dat we gezamenlijk op een meer verantwoorde manier moeten omgaan met onze omgeving, is de maatschappij duidelijk aan het worden mede door de aandacht van de media, de politiek en het bedrijfsleven. Toch wordt de invloed die kantooreigenaren en kantoorgebruikers hebben op de omgeving onderschat. GEZAMELIJK BELEID OVER DUURZAAMHEID De Vereniging van Institutionele Beleggers (IVBN) vormt in de Taskforce Duurzaamheid actief beleid over duurzaamheid. Kern van het beleid is de saldobenadering die wordt uiteengezet in de publicaties; IVBN visie op duurzaam vastgoed en doorgaan of duurzaam?. De saldobenadering baseert de keuze voor nieuw vastgoed op het saldo van positieve en negatieve effecten op de duurzaamheid van de gehele gebouwenvoorraad in een gemeente of regio. De leden van de IVBN hebben zich gecommitteerd aan de doelstellingen om in 2020 een energiebesparing van 25% te hebben gerealiseerd en zich in te spannen om, vanaf 2011, 3% energie per jaar te besparen. PERCENTAGE VERDUURZAMING VAN HUISVESTING Zuiniger en efficiënter omgaan met het verbruik van energie en materialen levert niet alleen voordelen op voor het milieu, maar ook financiële voordelen, zoals besparingen op energiekosten. Investeren in duurzaamheid is ook investeren in de toekomst. Een duurzame investering betaalt zich terug door de strategische en financiële voorsprong op de langere termijn. Transport Utiliteistbouw Huishoudens Industrie Landbouw Energieverbuik verdeling in Nederland Energieverbuik van kantoorgebouwen Overig grondverbonden verbruik Anders Verlichting Warm tapwater Industrie Koeling Het energieverbruik van een modern kantoorgebouw ligt gemiddeld tussen de 750 MJ/m 2 /jaar en de MJ/m 2 /jaar. Als gebruiker van een kantoorgebouw heeft u dagelijks samen met de eigenaar van het gebouw direct invloed op het duurzaam gebruik van het gebouw en dus op de omgeving. 60% van het energieverbruik wordt bepaald door het gedrag van de gebruiker. duurzaamheid investeren IN de toekomst 7

8 Hoe stimuleert de overheid duurzame huisvesting? De overheid en duurzaamheid De Breul, Zeist De overheid, ontwikkelaars, beleggers en energiemaatschappijen hebben vergaande ambities op het gebied van duurzaamheid. Maar ook de gebruiker heeft invloed op het energieverbruik van een gebouw. Hieronder volgen enkele energiebesparende maatregelen die leiden tot duurzaam gebruik van een gebouw. BELEID VAN DE OVERHEID Duurzaamheid staat hoog op de maatschappelijke en politieke agenda. De uitstoot van CO2 moet in % lager liggen dan het niveau van Het aandeel hernieuwbare energie, zoals windturbines, biomassa voor elektriciteit en biobrandstoffen, moet groeien naar 20%. Ook wordt er ingezet op een verdubbeling van de energiebesparing van 1% naar 2% per jaar. De overheid wil een nieuwe instelling introduceren: wie vervuilt gaat meer betalen en wie bespaart, wordt beloond. HUISVESTING & WETGEVING De overheid probeert al geruime tijd bedrijfsleven en burgers bewust te maken van de noodzaak energie te besparen. Met de inwerkingtreding van het Activiteitenbesluit op 1 januari 2008 is het besparen van energie geen vrijblijvende zaak meer. De overheid stelt dat de kantoorgebruiker zich moet inzetten om de energiebesparende maatregelen te nemen met een redelijke terugverdientijd. Dit besluit heeft zowel invloed op de gebruiker van het kantoorgebouw als de eigenaar. In Amsterdam is het ING Dutch Office Fund al actief in gesprek met de gemeente om aan te tonen dat er al diverse maatregelen worden genomen. Wij streven ernaar om proactief te reageren op dit soort veranderende wet- en regelgeving, om de huurder hierin te betrekken en om voldoende maatregelen te nemen zodat dit soort besluiten relatief weinig impact zal hebben op de huurders in onze kantoorgebouwen. BELANGRIJKE SUBSIDIES De overheid stimuleert maatschappelijk verantwoord ondernemen onder andere door het verstrekken van subsidies, om zo de haalbaarheid van investeringen verder te bevorderen. De meeste subsidies moeten door zowel de gebouweigenaren als de gebouwgebruikers gezamenlijk worden aangevraagd. De belangrijkste subsidies worden hieronder weergegeven. EnergieInvesteringsaftrek De Energie-investeringsaftrek (EIA) is voor ondernemers die investeren in energiebesparende technieken en duurzame energie. De EIA kunt u gebruiken als u investeert in energiebesparende bedrijfsmiddelen en duurzame energie. Op deze manier gaan uw energiekosten omlaag en de belasting vermindert. - Naast de gebruikelijke afschrijving kunt u 44% van de investeringskosten van energiebesparende bedrijfsmiddelen aftrekken van de fiscale winst. - Over één of meer jaren betaalt u minder inkomstenbelasting of vennootschapsbelasting. De EIA is van toepassing op bedrijfsmiddelen die een doelmatig gebruik van energie bevorderen en voldoen aan bepaalde energieprestatie-eisen. 8 duurzaamheid investeren IN de toekomst

9 Johan de Wittlaan, Den Haag Magistratenlaan, Den Bosch Milieu Investeringsaftrek De Milieu Investeringsaftrek (MIA) wordt vaak gecombineerd met de VAMIL (Willekeurige Afschrijving Milieu Investering). Het doel van de MIA is het stimuleren van investeringen in milieuvriendelijke apparatuur door het Nederlandse bedrijfsleven. De MIA biedt ondernemers die investeren in milieu-vriendelijke bedrijfsmiddelen een extra belastingaftrek. Tot 40% van het investeringsbedrag mag worden afgetrokken van de fiscale winst. Het percentage van de aftrek is afhankelijk van de milieueffecten en de gangbaarheid van het bedrijfsmiddel. Willekeurige Afschrijving Milieu Investeringen Het doel van de Willekeurige Afschrijving Milieu Investering (VAMIL) is het stimuleren van de marktintroductie van milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen. De VAMIL biedt een liquiditeits- en rente-voordeel. Ondernemers die VAMIL voor een bedrijfsmiddel toepassen mogen dit bedrijfsmiddel willekeurig ofwel vrij afschrijven. ADVIES OVER SUBSIDIES Een goed overzicht krijgen van de subsidies die voor uw bedrijf relevant zijn en op welke manier deze kunnen worden aangevraagd, kan voor u als bedrijf lastig zijn. Met behulp van een subsidieadviseur kunt u dit proces vereenvoudigen. Zo ondersteunt een subsidieadviseur u in het verkrijgen van de juiste informatie, het analyseren van de mogelijkheden en het begeleiden van de subsidieaanvraag. Een subsidieadviseur brengt vraag en aanbod van subsidies voor u bij elkaar. MEER INFORMATIE? Regeling Groenprojecten De Regeling Groenprojecten is in het leven geroepen om projecten te stimuleren die een positief effect op het milieu hebben. De overheid stimuleert deze projecten onder meer door de financiering van groenprojecten aantrekkelijk te maken. Doordat de overheid een belastingvoordeel geeft aan groene spaarders en beleggers kan de bank een lening met een lager rentetarief verstrekken voor een groenproject. duurzaamheid investeren IN de toekomst 9

10 De Breul, Zeist Bouwjaar 1926 Volume m 2 Parkeerplaatsen 24 Energielabel G 10 duurzaamheid investeren IN de toekomst

11 Wat betekent duurzaamheid voor het ING Dutch Office Fund? Duurzaamheid volgens onze principes World Trade Center, Amsterdam Het ING Dutch Office Fund is een professioneel vastgoed beleggingsfonds, dat investeert in de Nederlandse kantorenmarkt. Het doel is om te investeren in hoogwaardige gebouwen op de toekomstbestendige locaties met speciale aandacht voor stationslocaties. Duurzaamheid is al enkele jaren onderdeel van de bedrijfsactiviteiten. DUIDELIJK BELEID Nadat in 2007 gestart werd met duurzaamheid, heeft het ING Dutch Office Fund duidelijk beleid voorgelegd op het gebied van duurzaamheid en de volgende ambitie uitgesproken: Het ING Dutch Office Fund wil een toonaangevende verschaffer zijn van duurzame vastgoedproducten in onze branche, door onze huurders te voorzien van duurzame huisvestingsoplossingen en onze aandeelhouders het meest duurzame Europese kantorenfonds te bieden. OP DE GOEDE WEG In 2010 nam het ING Dutch Office Fund deel aan het onderzoek van de Universiteit van Maastricht gericht op het vergelijken van de duurzaamheidsprestaties van professionele vastgoedinvesteerders in opdracht van drie toonaangevende pensioenfondsen (APG, PGGM, USS). Hieruit bleek dat het ING Dutch Office Fund in de categorie niet-beursgenoteerde institutionele beleggers de eerste plaats bezette in Continentaal Europa. We zijn dus op de goede weg, maar tegelijkertijd beseffen we ons dat we nog de nodige vooruitgang moeten boeken om voorop te blijven lopen. Het ING Dutch Office Fund wil dan ook een leidende rol nemen binnen de Nederlandse kantorensector, omdat dit niet alleen bijdraagt aan de maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar ook omdat we aan de markt willen tonen dat duurzaam beleggen rendabel is voor onze klanten. duurzaamheid investeren IN de toekomst 11

12 Wat betekent duurzaamheid voor het ING Dutch Office Fund? Daltonlaan 600, Utrecht Victoria, Rotterdam GREEN ACTION PLAN Om beleid om te zetten in tastbare resultaten, wordt er gebruik gemaakt van het Green Action Plan, dat jaarlijks de uit te voeren duurzaamheidacties weergeeft en tevens verantwoordelijke personen benoemd en de tijdsplanning weergeeft. Via het Green Action Plan behaalden we in 2010 onder andere de volgende resultaten: - Pilot project quick wins in het WTC Amsterdam - Verkrijgen van energielabels voor alle gebouwen (gemiddeld label C) - Duurzaamheid geïmplementeerd in de taxaties - Grootste deel van de portefeuille beschikt over groene energie (wind- en waterenergie) - Duurzaamheidschecklist voor aan- en verkoop van kantoorgebouwen - Duurzaamheid geïmplementeerd in de communicatie naar onze aandeelhouders Voor 2011 is een nieuw Green Action Plan opgesteld. We gaan ons onder andere actiever richten op het monitoren van energieverbruik, het duurzaam inkopen, het optimaliseren van de gebouwprestaties, het recyclen van afval en het verder in kaart brengen van de duurzaamheidsprestaties van de portefeuille. ACTIEF MANAGEMENT ING Real Estate Investment Management Nederland (ING REIM NL) is de managementorganisatie van het ING Dutch Office Fund. ING REIM NL wil bijdragen aan de maatschappelijke discussie over duurzaamheid. De ambitie is om op de lange termijn een toonaangevende rol te blijven spelen in het debat. Voorop lopen bij het ontwikkelen en uitwerken van ideeën over duurzaamheid is van belang, omdat het een beter rendement genereert voor aandeelhouders, huurders een betere huisvesting krijgen en het bovenal bijdraagt aan een betere leefomgeving. In september 2010 won ING REIM NL de Groene Baksteen voor meest duurzame vastgoedbelegger van Nederland. ING REIM NL verkreeg deze prijs onder andere voor haar inzet op het gebied van energielabels, de inkoop van groene energie, de implementatie van duurzaamheid in haar taxaties en haar interactie met huurders. Ook deze publicatie is een voorbeeld van de wijze waarop ING REIM NL graag wil communiceren met haar relaties over duurzaamheid. de Groene Baksteen Doelstellingen ING Dutch Office Fund Acquisities Duurzame gebouwen op duurzame locaties, energie label A Exploitatie Overtreffen van de relevante benchmark in onze branche Renovaties Minimaal energie label C bij renovaties (Her)ontwikkelingen Minimaal energie label A bij (her)ontwikkelingen 12 duurzaamheid investeren IN de toekomst

13 Al jarenlang is de strategie van ons fonds gericht op hoogwaardige kantoorgebouwen, gelegen op de beste locaties van Nederland. Duurzaamheid is daarom een logisch gevolg van onze beleggingsstrategie. Anne de Jong, Portfolio Manager ING Dutch Office Fund Zuiderhof, Amsterdam DUURZAAM INKOPEN Bij duurzaam inkopen richten wij ons op het reduceren van energieverbruik, het gebruiken van verantwoorde materialen en het verbeteren van de arbeidsomstandigheden. Duurzaam inkopen is een effectieve en zelf controlerende manier van verduurzamen. Groene energie Het ING Dutch Office Fund koopt groene energie in voor alle gebouwen in haar portefeuille. Maar bij het enkel inkopen van groene energie moet het niet ophouden. De volgende stap is misschien wel invloedrijker; namelijk het monitoren van het energieverbruik. Inzicht in het energieverbruik biedt mogelijkheden om facturen te controleren en energiepieken te voorkomen. Het is belangrijk dat de gebruikers zich bewust worden van het energieverbruik per gebouw, afdeling en werkplek. De mogelijkheid tot persoonlijke vergelijking werkt stimulerend op het verlagen van het energieverbruik. Afval bestaat niet Kantoorgebruikers zijn verantwoordelijk voor een verscheidenheid aan soorten afval. Dit kan gaan om huisvuil, papier, vertrouwelijke documenten en groenafval. In het WTC Amsterdam zijn we begonnen om afval bij de bron te scheiden en tevens de hoeveelheid afval te registreren en te monitoren. Doel is om dit verder uit te breiden naar andere kantoorgebouwen in de portefeuille, zodat duurzaamheid bij de bron wordt aangepakt en we kunnen streven naar het motto afval bestaat niet. MEETLAT VOOR DUURZAAMHEID Duurzaamheid is een veel gebruikt begrip, maar waar is een duurzaam gebouw aan te herkennen? Het is van belang dat er gebruik gemaakt gaat worden van goede criteria, aan de hand waarvan duurzaamheid op brede schaal gemeten en beoordeeld kan worden. Energielabel Op dit moment wordt er al gebruik gemaakt van het energielabel dat inzicht biedt in het normatief energieverbruik van een gebouw. Het label meet alleen wat het energieverbruik zou zijn op basis van de aanwezige installaties, maar bekijkt niet het werkelijke verbruik. Voor ieder gebouw hebben wij een energielabel laten vaststellen. BREEAM in Use Een belangrijke duurzaamheidsmeetlat is BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method ). Het BREEAM-label biedt een breder perspectief en beoordeelt niet alleen de specificaties van het gebouw, maar ook hoe het gebouw beheerd wordt en hoe de huurder het gebouw gebruikt. Het BREEAM-label meet duurzaamheid op negen onderdelen, te weten: management, gezondheid, energie, transport, water, materialen, afval, landgebruik & ecologie en vervuiling. Het label voor bestaande gebouwen ( BREEAM in Use ) is op dit moment voor de Nederlandse markt nog in ontwikkeling. Als ING Dutch Office Fund nemen we deel in de stuur- en werkgroepen om zo te komen tot een gewenst resultaat. Tevens nemen we met onze kantoorgebouwen deel in de eerste pilot voor het BREEAM in Use-label. duurzaamheid investeren IN de toekomst 13

14 Welke duurzame gebouwen heeft het ING Dutch Office Fund al gerealiseerd? Duurzaamheid in de praktijk Vivaldi Offices I, Amsterdam Hojel City Center III, Utrecht Voor het ING Dutch Office Fund is duurzaamheid een fundamenteel onderdeel van de bedrijfsactiviteiten. Wij hanteren een duurzaam investerings- en ontwikkelingsbeleid, en beperken waar mogelijk de impact op het milieu. De afgelopen jaren is er al veel bereikt. Hier volgen enkele voorbeelden van duurzaamheidsmaatregelen die zijn toegepast binnen de portefeuille. VIVALDI OFFICES I, AMSTERDAM Verlichting Op het gebied van verlichting valt veel te besparen. De Vivaldi Offices in Amsterdam zijn in 2009 gerenoveerd. Er zijn meerdere besparende maatregelen getroffen; efficiënte TL armaturen met T5 lampen, daglichtregeling, aanwezigheidsdetectie en tijdgebonden schakelaars. Op deze manier wordt er efficiënt en zorgvuldig omgegaan met energie. Deze maatregelen resulteerden in een indrukwekkend resultaat: Consumptie voor renovatie kwh/jaar Consumptie na renovatie kwh/jaar Energie bezuiniging kwh/jaar Extra investering Jaarlijkse kostenbesparing Terugverdientijd 4,4 jaar HOJEL CITY CENTER I, UTRECHT Binnenklimaat Hojel City Center I bestaat uit vier zelfstandig functionerende bouwdelen. Twee delen zijn inmiddels voorzien van gemoderniseerde (warmte/koel/gevel) units waarvan de opvoerhoogte is verbeterd. Door deze toepassing kan er een meer continue resultaat geleverd worden. In combinatie met de nieuwe manier van regelen is het mogelijk een beter en eenduidiger behaaglijkheid te handhaven in combinatie met een efficiënter functioneren t.o.v. de oude voorzieningen. Voor de andere twee delen van het gebouw werkt ING REIM NL samen met de huurder aan maatregelen die de duurzaamheid gaan bevorderen. Door gebruik te maken van koelplafonds is vrije koeling mogelijk. Dit biedt de mogelijkheid om efficiënter om te gaan met het energieverbruik en het comfortniveau te verbeteren naar klasse A. Dit zal zorgen voor een verbetering van het energielabel. De duurzaamheid wordt mede bereikt door de combinatie van energiezuinige verlichting, geoptimaliseerde regelingen, koelplafonds voor de koelbehoefte en de gevelunits voor de warmtebehoefte. 14 duurzaamheid investeren IN de toekomst

15 Cross Towers, Amsterdam Daltonlaan 300, Utrecht CROSS TOWERS, AMSTERDAM Comfort Cross Towers, het kantoor van Ernst & Young in Amsterdam is gericht op een duurzaam en comfortabel gebruik. De groene daken dragen bij aan een aangenaam binnenklimaat. Deze groene daken zijn gekoppeld aan een vijver die zich op de begane grond bevindt. 65% van het regenwater wordt opgevangen en op natuurlijke wijze gezuiverd zodat het gebruikt kan worden. De zon georiënteerde gevel draagt ook bij aan het comfort en zorgt dat er veel natuurlijk licht van buiten naar binnen kan komen. Verder is bij Cross Towers gebruik gemaakt van TL lampen met daglichtregeling en innovatieve schakeling, zodat er 67% KWh/jaar wordt bespaard ten opzichte van een conventioneel ontwerp. De locatie van het gebouw is ook een erg belangrijk duurzaamheidsaspect. Bereikbaarheid is niet alleen goed voor het comfort maar ook voor het milieu. Cross Towers bevindt zich dicht bij een treinstation, metrostation, tram en Schiphol. Hiermee realiseert Ernst & Young op verschillende manieren mobiliteit voor haar werknemers. DALTONLAAN 300, UTRECHT Energielabel (nog te realiseren) Het gebouw aan de Daltonlaan 300 in Utrecht is onderdeel van het kantorenpark Archiparc. Begin jaren negentig was het idee om dit kantorenpark te laten bouwen door bekende architectenbureaus. Het resultaat is een uniek park met veel verschillende architectuur stijlen. Daltonlaan 300 is een gebouw dat functioneel, licht en comfortabel is. Het vertrek van de huurder naar een andere locatie van ING REIM NL beschouwen we als het juiste moment om het gebouw aan te passen aan de nieuwste inzichten in de markt. Het doel bij dit gebouw was, behalve comfortverbetering, ook om aan te tonen dat een duurzame renovatie haalbaar kan zijn èn leidt tot een verbetering van het energielabel. Door effectieve maatregelen zal dit gebouw van energielabel G naar energielabel C gaan. Energielabel certificaat zeer energie zuinig A++ < 0.50 A A A B C D E F G > 1.75 B C D E F G zeer energie onzuinig duurzaamheid investeren IN de toekomst 15

16 Kantoorgebouw de Maas, Rotterdam Bouwjaar 1988 Volume m 2 Parkeerplaatsen 212 Energielabel D 16 duurzaamheid investeren IN de toekomst

17 Welke duurzame gebouwen heeft het ING Dutch Office Fund al gerealiseerd? Nieuw Amsterdam Gebouw, Amsterdam (Artist Impression) Lange Voorhout, Den Haag NIEUW AMSTERDAM GEBOUW, amsterdam Bereikbaarheid (nog te realiseren) Het Nieuw Amsterdam Gebouw is een kantoorgebouw dat al geruime tijd onderdeel is van het ING Dutch Office Fund. Na circa 20 jaar is het kantoorgebouw toe aan een renovatie. Het gebouw ligt direct naast het station Amsterdam Bijlmer dat goede verbindingen biedt, zowel nationaal als internationaal. Tevens ligt de A2 op een steenworp afstand. Het naastgelegen winkelcentrum biedt vele faciliteiten voor kantoorgebruikers. Als ING Dutch Office Fund geloven we dan ook dat deze stationslocatie uitstekende perspectieven biedt voor de toekomst. Wij achten een duurzame renovatie op risico dan ook als een goed afgewogen beslissing, omdat we ervan overtuigd zijn dat als het gebouw weer voldoet aan de normen van deze tijd, gebruikers zullen worden aangetrokken door een goed gebouw op de juiste locatie. Het Nieuw Amsterdam Gebouw zal zowel van binnen als van buiten worden aangepast. Doel is om het comfort van de gebruiker te verhogen door meer licht te laten toetreden, maar tevens het klimaat in het kantoorgebouw te veraangenamen. LANGE VOORHOUT, DEN HAAG COMFORT GEBRUIKER (NOG TE REALISEREN) Het ING Dutch Office Fund en BarentsKrans zijn een langjarige huurovereenkomst overeengekomen met als belangrijk onderdeel het renoveren van het huidige kantoorgebouw. De renovatie is erop gericht om het gebouw geschikt te maken voor de indelingsbehoefte BarentsKrans. De renovatie zal leiden tot een verbetering van het energielabel, dat op dit moment energielabel D heeft en na renovatie zal een energielabel C worden afgegeven. Belangrijk in de renovatie is het meer toegankelijk maken van de twee atria in het gebouw. Door het openstellen van de atria wordt er een visuele verbinding gecreëerd tussen beide zijden van het gebouw. Tevens zal de beglazing worden aangepast naar een hoger niveau glas, zodat meer licht toetreedt, terwijl de zonnewarmte gereguleerd wordt. Het renoveren van het gebouw voordat een nieuwe huurder het gebouw betrekt, leidt tot minimale overlast van de gebruiker. Tevens zorgt de nieuwe overeenkomst tussen eigenaar en gebruiker en de renovatie voor een goed renderend gebouw voor beide partijen. duurzaamheid investeren IN de toekomst 17

18 Hojel City center II, Utrecht Bouwjaar 1998 Volume m 2 Parkeerplaatsen 112 Energielabel D 18 duurzaamheid investeren IN de toekomst

19 duurzaamheid investeren IN de toekomst 19

20 Welke duurzame gebouwen heeft het ING Dutch Office Fund al gerealiseerd? World Trade Center Amsterdam, Amsterdam World Trade Center Amsterdam is één van de meest duurzame gebouwen van ING Dutch Office Fund. Samen met de beheermaatschappij van het WTC worden nieuwe duurzaamheidsinitiatieven bedacht en als pilot uitgevoerd. Het WTC Amsterdam is dan ook een belangrijk voorbeeld op het gebied van duurzaamheid. Green Action Plan In het jaar 2008 heeft de beheermaatschappij van het World Trade Center (WTC) een Quick Win lijst ontwikkeld. Quick Wins zijn maatregelen die op korte termijn geïmplementeerd kunnen worden en de duurzaamheid van het WTC verhogen. Het is een pilot project waarbij maatregelen in de praktijk worden ingevoerd en daarbij getest worden op hun besparingen en effect. Enkele maatregelen zijn bijvoorbeeld het vervangen van TL-armaturen en het uitschakelen van 50% van de verlichting in de parkeergarages gedurende de nacht. Samenwerking WTC Amsterdam is lid c.q. founding partner van de Green Business Club op de Zuidas. Circa 15 bedrijven en de gemeente Amsterdam zijn verbonden aan deze club, met als doel best practices en ervaringen uit te wisselen. Op deze wijze kunnen ook vernieuwende plannen en ideeën met meerdere partijen doorgevoerd worden en daardoor grootschaliger uitpakken. Afval Door het nieuwe afvalscheidingssysteem in het WTC is de CO2-belasting aanzienlijk afgenomen. Oorspronkelijk werd maar 10% van het afval gescheiden. Met het nieuw ingevoerde systeem wordt 40% gescheiden, wat rond het landelijk gemiddelde ligt. Het volgende doel is uiteraard om boven het landelijk gemiddelde uit te komen. 20 duurzaamheid investeren IN de toekomst

Duurzaam vastgoed. Proactief verduurzamen van de bestaande portefeuilles NEDERLAND. www.ingreim.com

Duurzaam vastgoed. Proactief verduurzamen van de bestaande portefeuilles NEDERLAND. www.ingreim.com Duurzaam vastgoed Proactief verduurzamen van de bestaande portefeuilles NEDERLAND DUURZAAMHEIDsrapport 2011 www.ingreim.com ING Real Estate Investment Management Een toonaangevende speler, gericht op de

Nadere informatie

Duurzaam vastgoed. Proactief verduurzamen van de bestaande portefeuilles NEDERLAND DUURZAAMHEIDSRAPPORT. www.ingreim.com

Duurzaam vastgoed. Proactief verduurzamen van de bestaande portefeuilles NEDERLAND DUURZAAMHEIDSRAPPORT. www.ingreim.com Duurzaam vastgoed Proactief verduurzamen van de bestaande portefeuilles NEDERLAND DUURZAAMHEIDSRAPPORT 2010 2011 www.ingreim.com ING REAL ESTATE INVESTMENT MANAGEMENT Een toonaangevende speler, gericht

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig Privaat vastgoed Optimaal renderend en toekomstbestendig Duurzaam huisvesten Royal HaskoningDHV is sinds jaar en dag een betrouwbare partner in commercieel vastgoed. Als adviseurs hebben wij mede het aanzicht

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

3. Investeringen. 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA)

3. Investeringen. 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA) 3. Investeringen 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA) Met de EIA stimuleert het ministerie van Economische Zaken de aanschaf van bedrijfsmiddelen door ondernemingen die leiden tot energiebesparing of de

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs 29 september 2009 1 Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs Selina Roskam programma adviseurs Energiebesparing in de gebouwde omgeving 29 september 2009 Dubbele winst voor

Nadere informatie

Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd

Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd Duurzaamheid loont Bestaande gebouwen zijn de grootste veroorzakers van CO 2 -uitstoot in Nederland Ondanks een aantrekkelijke waarde wordt onvoldoende bestaand vastgoed verduurzaamd Knelpunten in de keten

Nadere informatie

Building Information

Building Information Building Information Paviljoensgracht 1-3 te Den Haag PROPERTY INFORMATION Project code PAV PROPERTY M² Available Project name Paviljoensgracht Project Address Paviljoensgracht 1-3 ground floor 1285.2

Nadere informatie

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

INNAX GROUP presentatie PROVADA 7 JUNI 2011 1400-1430H

INNAX GROUP presentatie PROVADA 7 JUNI 2011 1400-1430H INNAX GROUP presentatie PROVADA 7 JUNI 2011 1400-1430H Presentatie EVEN VOORSTELLEN WAT DOET INNAX LINK NAAR HET ENDIS CONCEPT ENERGIE MANAGEMENT DUURZAME ENERGIE VOORZIENING Even voorstellen PHILIP BLAAUW

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen: hoe en wat?

Maatschappelijk verantwoord ondernemen: hoe en wat? Maatschappelijk verantwoord ondernemen: hoe en wat? Voor Van Dijk Employment Services is bijdragen aan een beter milieu, een beter klimaat en een betere samenleving vanzelfsprekend. Maatschappelijk verantwoord

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Graag willen we hierover met u in gesprek.

Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten portfolio producten en diensten. Uw kenmerk Ons kenmerk

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016

Energie-investeringsaftrek: Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Fiscale voordelen bij aanschaf van zonnepanelen in 2016 Investeren in zonne-energie is voor veel ondernemers een slimme keuze. U bespaart niet alleen jaarlijks op uw energiekosten, u profiteert als ondernemer

Nadere informatie

Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel

Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel Cursus energiebesparing bij de dorpshuizen in Tytsjerksteradiel W2N advies bureau in Drachten Freerk Wiersum Inhoud Deel1 Deel2 - Trias energetica - Verbruik/kosten - Constructie/installatie - Monitoring

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Met passie, samenwerken en deskundigheid naar een blijvend duurzaam provincie kantoor

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Beleidsstuk Lomans Milieu, Duurzaamheid & Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2014 2020/2025. Lomans, Groen Solide Kennisbedrijf

Beleidsstuk Lomans Milieu, Duurzaamheid & Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2014 2020/2025. Lomans, Groen Solide Kennisbedrijf Beleidsstuk Lomans Milieu, Duurzaamheid & Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2014 2020/2025 Lomans, Groen Solide Kennisbedrijf Missie Lomans is een betrouwbaar, betrokken en bevlogen familiebedrijf

Nadere informatie

Laat uw medewerkers excelleren

Laat uw medewerkers excelleren Laat uw medewerkers excelleren LivingFacility realiseert en regisseert integraal facilitair management in grote kantooromgevingen en voor organisaties die actief zijn op meerdere locaties. Wij combineren

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, 28 oktober 2014 Auteur: E. Oudshoorn Geaccordeerd door: L.A. Droog Directeur E. Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk CO 2 prestatieladder

Nadere informatie

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid In 2013 zijn we van start gegaan met de implementatie van ons duurzaamheidsbeleid en onderstaand ziet u de doelstellingen uit onze duurzaamheidsverklaring en de behaalde

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

Hoe word je een energiebewuste handelaar?

Hoe word je een energiebewuste handelaar? Hoe word je een energiebewuste handelaar? Verlichting die onnodig brandt, kantoorapparatuur die niet of nauwelijks uitgeschakeld wordt, verwarming, koeling en ventilatiesystemen die onnodig ingeschakeld

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Inspiratielijst voor het verduurzamen van festivals en evenementen in Twente

Inspiratielijst voor het verduurzamen van festivals en evenementen in Twente Inspiratielijst voor het verduurzamen van festivals en evenementen in Twente Onderdeel 1. Gegevens en indicatoren van het evenement Gegevens Evenement Naam: Datum: Korte Omschrijving Bezoekers: Deelnemers:

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

De brug naar Duurzame techniek

De brug naar Duurzame techniek ar duurzame tech a n g u niek r b e d Samenleving Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen is de ondernemingsstrategie waarbij aandacht voor de samenleving, de aarde en de onderneming in balans is. Steeds

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Tweede halfjaar 2013

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Tweede halfjaar 2013 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Tweede halfjaar 2013 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 04-12-2013 F. Wuts Draft 0.2 1-2-2014 F. Wuts Aanpassing naar aanleiding van Audit

Nadere informatie

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman

Duurzaam Vastgoed. Roy Bruggeman Duurzaam Vastgoed Roy Bruggeman Ingenieursbureau Archicom Multidisciplinair ingenieursbureau gericht op: Consultancy: logistiek & supply chain advies, Architectuur en detail engineering, Bouwmanagement

Nadere informatie

Quickscan energiebesparing

Quickscan energiebesparing Quickscan energiebesparing Golf Club Zeegersloot Kromme Aarweg 5 Alphen a/d Rijn Samen op weg naar 30% besparing! ~ 1 15 maart 2013 Inleiding Als relatie van etb a. hogenes bv heeft u gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht stap 1 Interne & externe analyse Onderzoeksvragen Eindproducten STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Voortgang CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1

Voortgang CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Voortgang CO2 reductiedoelstellingen Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4 2.2. Voortgang

Nadere informatie

meer besparen met minderwatt www.minderwatt.nl

meer besparen met minderwatt www.minderwatt.nl meer besparen met minderwatt www.minderwatt.nl blauw is het nieuwe groen meer besparen met minderwatt dit is minderwatt minderwatt is een businessunit van het gerenommeerde Maas & Hagoort Lampen. Met een

Nadere informatie

Onderzoek Milieubewust 2011 (personeel)

Onderzoek Milieubewust 2011 (personeel) Onderzoek Milieubewust 2011 (personeel) Gepubliceerd van 06.07.2011 tot 20.07.2011 197 respondenten 83 antwoorden (83 uniek) 42% responsepercentage 1 Bewust met water omgaan 54,2 % 45 2 Biologische consumptiegoederen

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

Geachte heer / mevrouw, Besparen is beter dan bezuinigen. Graag willen we hierover met u in gesprek.

Geachte heer / mevrouw, Besparen is beter dan bezuinigen. Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten voorstel tot samenwerking energie bespaarconcept Uw kenmerk

Nadere informatie

MVIE Geluidssystemen B.V.

MVIE Geluidssystemen B.V. MILIEUZORGSYSTEEM van MVIE Geluidssystemen B.V. tevens handelend onder: MVIE Audiovisuele Techniek MVIE Home Entertainment De scope van dit kwaliteitssysteem is: MVIE levert, installeert en onderhoud professionele

Nadere informatie

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht

DUBO. Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 1 Energiebesparing in het kantoorpand van HVL Dordrecht 2 Voor het energiegebruik zijn de belangrijke punten: - Beperk energieverliezen - Voorkom onnodig energiegebruik - Gebruik zoveel mogelijk oneindige

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

uw portaal voor technisch facilitair management unica online

uw portaal voor technisch facilitair management unica online uw portaal voor technisch facilitair management unica online , Altijd en overal inzicht in uw technische installaties Snel en eenvoudig een storing melden? Inzicht in het energiegebruik van uw installaties?

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Het optimale klimaat voor uw gasten... KOUDETECHNIEK. koudetechniek procestechniek cellenbouw airconditioning service en beheer

Het optimale klimaat voor uw gasten... KOUDETECHNIEK. koudetechniek procestechniek cellenbouw airconditioning service en beheer Het optimale klimaat voor uw gasten... KOUDETECHNIEK koudetechniek procestechniek cellenbouw airconditioning service en beheer Het optimale klimaat voor uw gasten? Onze zorg! Voor de beheersing van het

Nadere informatie

Nr.01 / Februari 2012. Doe mee en verminder CO2!

Nr.01 / Februari 2012. Doe mee en verminder CO2! Nr.01 / Februari 2012 Doe mee en verminder CO2! De Groene Hollander is dé MVO-krant van Hollandridderkerk opgezet door het (milieu-)adviesteam. Het (milieu-)adviesteam is tot stand gekomen naar aanleiding

Nadere informatie

Investeren in Duurzame Oplossingen

Investeren in Duurzame Oplossingen Investeren in Duurzame Oplossingen Energie Investeringsaftrek Kleinschaligheidsaftrek Willekeurige Afschrijving Investeren Aan investeringen in duurzame energie zijn subsidies en financiële voordelen gekoppeld.

Nadere informatie

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR METEOVIVA CLIMATE: MEER COMFORT VOOR MINDER GELD VLIEGVELD DÜSSELDORF 20% Naarmate gebouwen beter

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs

CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs CO2 reductie! OVVIA is een energie diensten leverancier OVVIA investeert in CO2 reductie; oa energiebesparing, hernieuwbare energie

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

BESPAAR NU MET LED-VERLICHTING LED SOLUTIONS HOLLAND VERKOOPT BESPARINGEN!

BESPAAR NU MET LED-VERLICHTING LED SOLUTIONS HOLLAND VERKOOPT BESPARINGEN! BESPAAR NU MET LED-VERLICHTING LED SOLUTIONS HOLLAND VERKOOPT BESPARINGEN! WELKOM, LED verlichting is de toekomst LED-verlichting biedt ons vandaag de dag ongekend veel mogelijkheden om een natuurlijke

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

CO 2 Voortgangsrapportage 2012. Kwartaal 3 en 4. Akkoord Directie:

CO 2 Voortgangsrapportage 2012. Kwartaal 3 en 4. Akkoord Directie: CO 2 Voortgangsrapportage Kwartaal 3 en 4 Akkoord Directie: 31 december Inhoud voortgangsrapportage, kwartaal 3 en 4 1. Directieverklaring 2. Carbon Footprint a. Scope 1: directe CO 2 emissies b. Scope

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt!

Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Duurzaam Inkopen overheidsgebouwen werkt! Overheden kunnen zonder meerkosten energiebesparing in gebouwen realiseren PIANOo lunch 12 april 2011 Irma Thijssen, Agentschap NL Joost van Linder, Rijksgebouwendienst

Nadere informatie

Te huur: Representatief kantoorgebouw op prominente locatie te Helmond

Te huur: Representatief kantoorgebouw op prominente locatie te Helmond Te huur: Representatief kantoorgebouw op prominente locatie te Helmond Locatie Huuruitgangspunten Huurprijs Kantoorruimte 115,00 per m² per jaar. Parkeerplaatsen Binnen: 750,00 per plaats per jaar. Buiten:

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Maatregelen voor "IVVU Zorginstelling"

Maatregelen voor IVVU Zorginstelling voor "IVVU Zorginstelling" Toelichting Maatregelen De Milieubarometer bevat een maatregelenmodule met de maatregelen die gangbaar zijn in de branche. De lijst hiernaast geeft weer welke van de maatregelen

Nadere informatie

Klimaatinstallatie gemeentehuis Moerdijk: achtergronden en verbeteringen. 29 september 2011 Linda Deutz & Jaap de Knegt

Klimaatinstallatie gemeentehuis Moerdijk: achtergronden en verbeteringen. 29 september 2011 Linda Deutz & Jaap de Knegt : achtergronden en verbeteringen 1 Linda Deutz & Jaap de Knegt Onderwerpen van deze presentatie Aanleiding van het onderzoek Het gebouw: kenmerken en installaties Functionele inspectie & bevindingen Plan

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting Energiezuinig wonen GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting 1)Waarom energie besparen? 2)Hoe kunt u energie besparen? 3)En de volgende stap! 1) Het klimaat verandert!

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Duurzaam Gebouwbeheer

Duurzaam Gebouwbeheer 2-daagse cursus Duurzaam Gebouwbeheer Gemeenten hebben verschillende gebouwen in beheer, zoals gemeentehuizen, kantoren en brandweerkazernes. Ook zijn er gebouwen eigendom van de gemeente, maar worden

Nadere informatie

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1 Versie 1.0 Datum: 4 OKTOBER 2012 ELEKTROTECHNISCHE INSTALLATIES - AANDRIJFSYSTEMEN - TECHNISCHE AUTOMATISERING PANELENBOUW - SERVICE EN ONDERHOUD - PLAATWERK - TECHNISCHE DIENSTVERLENING DOMOTICA - ENERGIEMANAGEMENT

Nadere informatie

Wilt u continu verbeteren én besparen?

Wilt u continu verbeteren én besparen? Wilt u continu verbeteren én besparen? RORE staat voor Return on Real Estate; continu verbeteren en besparen mét uw vastgoedportefeuille. Middels de RORE-raamovereenkomst wordt afgesproken dat wij risicodragend,

Nadere informatie

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort

Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Binnenklimaat: energie efficiënte oplossingen besparing door comfort Rob Nagel Honeywell Dag van de Installatie VSK, Jaarbeurs Utrecht 2 februari 2010 Binnenklimaat besparing door comfort Woningmarkt in

Nadere informatie

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd HOGERE DOEL Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch wonen is! PROGRAMMA

Nadere informatie

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen?

Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of slopen en nieuw bouwen? Verschenen in Vastgoedmarkt, juni 2011 John Mak, W/E adviseurs Naar Energie-nul in 2020: Renoveren of nieuw bouwen? Kiezen voor nieuwbouw

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

S.A.M. Schagen BV. 3.B.1_1 CO2 reductiedoelstellingen 2016. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2

S.A.M. Schagen BV. 3.B.1_1 CO2 reductiedoelstellingen 2016. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 S.A.M. Schagen BV 3.B.1_1 CO2 reductiedoelstellingen 2016 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Halfjaarlijkse publicatie januari t/m juni 2013. Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Bouwen met kwaliteit

Bouwen met kwaliteit Bouwen met kwaliteit Venray, focus op mensen Zelf uw eigen huis bouwen, dat doet u meestal maar eens in uw leven. Zelf uw eigen huis bouwen, dat doet u meestal maar eens in uw leven. Voordat u daadwerkelijk

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk 1 1. Reductiebeleid

Nadere informatie

Van meten tot weten. Totaaloplossingen voor werkplek en ruimtemanagement

Van meten tot weten. Totaaloplossingen voor werkplek en ruimtemanagement Van meten tot weten Totaaloplossingen voor werkplek en ruimtemanagement werkplekbezettings- en ruimtebenuttings Detectie In traditionele kantoor- en schoolomgevingen, waar iedereen een eigen werkplek of

Nadere informatie

advies, management, verhuur, (her)ontwikkeling, taxaties en bemiddeling SAMEN MEER WAARDE

advies, management, verhuur, (her)ontwikkeling, taxaties en bemiddeling SAMEN MEER WAARDE advies, management, verhuur, (her)ontwikkeling, taxaties en bemiddeling SAMEN MEER WAARDE SAMENMEERWAARDE WPM Groep staat voor ruim 20 jaar visie, kennis en ervaring op het gebied van advies, ontwikkeling

Nadere informatie

Netwerkevent duurzame gebouwen

Netwerkevent duurzame gebouwen Netwerkevent duurzame gebouwen Wat is Sunburst? Technisch en financieel advies voor nieuwbouw en renovatie duurzame gebouwen Ontwikkelingen - Huurders eisen comfortabele en gezonde gebouwen - Energiezuinige,

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014 Rob Lith Technical Director van Merin sinds Juli 2013 Verantwoordelijk voor de kwaliteit van de vastgoedportefeuille en de services Meer dan 28 jaar werkervaring bij PRC en ARCADIS in diverse functies,

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010 Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille Delft, 17 maart 2010 ING Real Estate Investment Management ING REIM verzorgt asset management

Nadere informatie

Specifieke kenmerken van de Art Cool unit:

Specifieke kenmerken van de Art Cool unit: Bent u op zoek naar een unieke airconditioner, eentje die anders is dan de rest? Kies dan voor Art Cool, een stijlvolle, innovatieve en aantrekkelijk ogende airconditioner. Vormgegeven als een kunstwerk,

Nadere informatie