RBS MARKETS MAGAZINE

Transcriptie

1 RBS MARKETS MAGAZINE oktober 2011 Het begint met visie 4 Scenario s voor de wereldeconomie Beleg nooit zonder plan. Interview met beurskenner en beleggingstrainer Jim Tehupuring Pagina 10 Wijze lessen Top-10 Beleggersfouten Beleggers zijn ook maar mensen. Welke fouten moet u vermijden? Pagina 14 Aandelen Bodemvissen, loont dat? Never catch a falling knife? De cijfers zeggen iets anders. Pagina 20 Grondstoffen Op naar de dollar Is de opmars van de goudprijs onstuitbaar? Pagina 31

2 GEZOCHT! De Slimste Belegger 2011 SIGNALEMENT Handelt wereldwijd, in meer dan 250 onderliggende waarden Is op zoek naar kleine spreads en hoge liquiditeit Wil profiteren van stijgende en dalende koersen Deinst niet terug voor de hefboom PAS OP: Neemt gecalculeerde risico s RBS organiseert voor de vierde keer de beleggingscompetitie De Slimste Belegger. Herkent u zich in dit signalement? Speel dan mee met De Slimste Belegger 2011 (van 23 oktober tot 25 november) en maak kans op mooie prijzen. Nieuw dit jaar is o.a. de prijs voor diegene die het hoogste rendement behaald met in totaal minder dan 80 transacties en een prijs voor de Beste Transactie. Meer informatie vindt u vanaf 23 oktober op De Slimste Belegger handelt in Turbo s van RBS De Slimste Belegger is een beleggingscompetitie waarbij beleggers met virtueel geld kunnen ervaren hoe beleggen met de RBS Turbo werkt. Met een aanbod van ruim 2500 Turbo s op meer dan 250 onderliggende waarden is RBS marktleider op Euronext Amsterdam. Ga voor meer informatie vanaf 23 oktober naar Ga naar voor de brochure, het basisprospectus en de definitieve voorwaarden. The Royal Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm dan ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik. Turbo s worden uitgegeven door The Royal Bank of Scotland N.V. en The Royal Bank of Scotland plc ( RBS ). Turbo is een geregistreerde merknaam van The Royal Bank of Scotland N.V.

3 RBS Markets Magazine oktober 2011 Editorial Noord en Zuid Jean-Paul van Oudheusden, RBS We schrijven eind september Zo n vier jaar na het uitbreken van de kredietcrisis lijken de gevolgen pas goed tot de wereld door te dringen. Daar waar minister Jan Kees de Jager in mei 2010 nog vol overtuiging sprak de Grieken betalen alles terug houdt hij nu rekening met een failliet van de Zuid-Europese staat. RBS econoom Jacques Cailloux noemt de gedachte dat Griekenland zonder besmettingsgevaar de euro verlaat een fantasie. De Europese regeringsleiders maken zich op voor een dusdanig significante vergroting van het Europese noodfonds EFSF dat de financiële markten stabiliseren bij het inzicht dat zowel Italië als Spanje tegen elke prijs gered zullen worden. Noord-Europa betaalt de prijs voor het jarenlang uitlenen van geld aan Zuid- Europa, zonder daar een realistische risicopremie voor terug te ontvangen. Waar ging het fout? Bij de totstandkoming van de euro daalden de risicopremies op obligaties van de Zuid-Europese landen in rap tempo tot net boven die van de Noord-Europese landen als Duitsland en Nederland. Een klein renteverschil bleef echter bestaan door het uitblijven van een verdere politieke en fiscale integratie. Beleggers zagen enerzijds een sterke Europese Monetaire Unie, die op weg was haar concurrentiepositie ten opzichte van de Verenigde Staten en het opkomende Azië te verstevigen. Anderzijds meenden ze tegelijkertijd een voor het gevoel risicoloos rendement te kunnen realiseren door relatief veel te beleggen in staatsobligaties van landen in de Europese periferie, zoals Griekenland, Portugal en Spanje. Zo heeft het kunnen bestaan dat deze landen jaar in jaar uit aan nieuwe financiering konden komen zonder dat er een prikkel bestond om in hun eigen land de begroting op orde te krijgen. Wat staat er nu te gebeuren? Een Grieks faillissement is onafwendbaar. De financiële markten schatten de kans in op 98 procent en zelfs de eerste politici spreken erover. Een herstructurering van de Griekse schulden is noodzakelijk. Gedacht wordt aan een kwijtschelding van 50 procent, om enerzijds de schuldeisers zo ver mogelijk tegemoet te komen en anderzijds de Grieken uitzicht te geven op een toekomst. Besmettingsgevaar ligt echter onmiskenbaar op de loer, want als de Grieken zo n kwijtschelding krijgen aangeboden zullen de Portugezen, Ieren en wellicht ook de Spanjaarden en Italianen graag zo n zelfde deal voorgeschoteld willen krijgen. Europese overheden kunnen daarom beter een Grieks faillissement zo lang mogelijk uitstellen om te trachten in een aantal andere landen eerst op eigen kracht de overheidsfinanciën op orde te krijgen. Wat betekenen de ontwikkelingen voor beleggers? De verandering van inzicht van de Europese regeringsleiders, zoals eerder geïllustreerd aan de hand van uitspraken van minister Jan Kees de Jager, zijn voor elke belegger een reden voor evaluatie van de portefeuille. In de obligatiemarkt is al vooruitgelopen op een renteverlaging door de Europese Centrale Bank van minimaal 50 basispunten, waardoor staatsobligaties van landen als Duitsland, Nederland, Finland en Oostenrijk worden gezien als een veilige haven, maar tegelijkertijd geen uitzicht bieden op een hoog rendement. Dat drijft beleggers vanzelf naar de risicovollere beleggingscategorieën als aandelen, onroerend goed en (landbouw)grondstoffen. Zelfs hedgefunds, die enige tijd uit de gratie waren, worden weer opgezocht. Deze vooruitzichten bieden voor RBS Markets Magazine een goede gelegenheid om onze nieuwe collega Jim Tehupuring bij u te introduceren aan de hand van een uitgebreid interview. Jim was eerder beleggingstrainer bij de Alex Academy, waar hij duizenden beginnende en ervaren beleggers wegwijs heeft gemaakt op de beurs. Zijn overstap benadrukt de wens van RBS om een nog grotere rol te spelen op het gebied van beleggerseducatie. Jim praat in het interview over het belang van een gedisciplineerde beleggingsstrategie. Daarnaast vindt u een uitgebreid artikel over de mogelijke routes die de wereldwijde beurzen vanaf het huidige moment in de tijd zouden kunnen nemen om u te helpen bij het ordenen van uw gedachten. En ook de gebruikelijke rubrieken zoals de technische analyse van Nico Bakker en de competitie BRIC tegen FADE ontbreken natuurlijk niet. Ik wens u wederom veel leesplezier. Namens het team van RBS Markets, Jean-Paul van Oudheusden 3

4 Inhoud RBS Markets Magazine oktober 2011 RBS MARKETS MAGAZINE Nieuws 6 Nieuws Verkiezingsrendementen De Amerikaanse aandelenbeurzen laten in verkiezingsjaren doorgaans een stijging zien. Dat betekent hogere koersen in Bent u de Slimste Belegger van 2011? Op 31 oktober start RBS Markets samen met IEX.nl met het beleggingsspel De Slimste Belegger. Speel gratis mee met virtuele euro s. 7 Aandelen 20 Markten Aandelen Is bodemvissen de moeite waard? Het antwoord op de vraag of een AEX -aandeel koopwaardig is nadat het aandeel sterk in waarde is gedaald. 20 Technische Analyse: Indices De visie van technisch analist Nico Bakker op de AEX, Dow Jones, Nikkei 225 en euro-dollar. 24 Indices 24 Indexoverzicht Weinig positieve resultaten tot nu toe in Winnaars zijn Thailand, Indonesië en Qatar. Ook de Amerikaanse Nasdaq staat nog in de plus. 27 Valuta Door alle problemen rond de euro vluchten beleggers naar andere valuta. De Britse pond, Noorse kroon en Zwitserse frank nader bekeken. 28 Grondstoffen 30 BRIC versus FADE De resultaten van de BRIC-landen zijn net iets minder slecht dan die van de oude wereldmachten. 29 Grondstoffen Is de olieprijs begonnen aan een neergaande trend terwijl de opmars van de goudprijs niet meer te stoppen lijkt en het grondstofoverzicht. 30 Technische Analyse: Grondstoffen De visie van technisch analist Nico Bakker op goud en olie. 33

5 RBS Markets Magazine oktober 2011 Inhoud Inhoud oktober 2011 Interview 10 Asset allocatie 16 Stick to your plan Discipline is volgens Jim Tehupuring de belangrijkste eigenschap van een goede belegger. Koersen en rendementen Royal Obligaties 36 Certificaten Ontwikkelde markten 37 Opkomende markten 37 Grondstoffen 38 Thema s 38 Vastgoed 39 Overig 39 Turbo s Aandelen 39 Indices 46 Grondstoffen 48 Obligaties 50 Valuta 50 Beleggingsfondsen 50 Het begint met visie RBS geeft u vier mogelijke toekomstscenario s voor de wereldeconomie met de bijbehorende keuzes voor beleggers. Educatie 14 Tien beleggersfouten Beleggers weten best hoe het moet, toch maken ze nog vaak standaardfouten. We hebben de tien bekendste fouten op een rij gezet. 14 Service 52 Beleggen in goud en zilver Met een hefboom beleggen in goud en zilver, dat kan met zowel Turbo s en Warrants. De verschillen op een rij. 52 Lezersvragen RBS geeft antwoord op al uw beleggingsvragen. 54

6 Nieuws RBS Markets Magazine oktober 2011 Indices Verkiezingsrendementen In het jaar voor en het jaar van Amerikaanse presidentsverkiezingen stijgen de aandelenkoersen doorgaans. In Amerika, maar ook in Europa. Met de crisis is het afwachten of dat deze keer ook zo is. Voor de beurs maakt het in ieder geval bijna niet uit of er een Republikein of een Democraat in het Witte Huis woont. Het duurt nog ruim een jaar voordat het 6 november 2012 is, de dag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen, maar de politici die graag willen meedoen aan deze race naar het Witte Huis bevechten elkaar al volop. En beleggers zouden ook alvast actie kunnen ondernemen. Een bekend fenomeen met betrekking tot Amerikaanse presidenten en de beurs is de zogeheten presidentiële cyclus. Amerikaanse Emerging markets beurzen presteren in verkiezingsjaren doorgaans beter dan normaal. Inderdaad heeft de Amerikaanse beurs sinds 1873 in verkiezingsjaren gemiddeld een hoger rendement behaald dan het jaarlijkse gemiddelde over de hele periode (respectievelijk 9,5 procent tegenover 8,1 procent (bron: ESBonline, 16 september 2011). Het is echter zo dat het jaar vóór de presidentsverkiezingen gemiddeld een nog hoger rende- ment oplevert. Overigens maakt het bijna niet uit of er een Republikein of een Democraat in het Witte Huis zit. Republikeinen hebben van oudsher de naam het economisch beter voor elkaar te krijgen, maar uit onderzoek blijkt dat de beursrendementen elkaar maar net ontlopen. Of dat dit jaar ook zo n goed pre-verkiezingsjaar is, blijft afwachten. De angst voor een dubbeldip zit er bij beleggers goed in. Zeker is dat beleggers opgelucht waren toen begin augustus bekend werd dat het Amerikaanse schuldenplafond verhoogd werd. Hiermee werd een hoop onzekerheid voor be- leggers weggenomen en wordt dit geen punt van discussie in Volgens wetenschappers is het meest voor de hand liggende argument voor de relatief goede beursjaren voor een verkiezing dat Amerikaanse presidenten geneigd zijn om in verkiezingsjaren de economie extra te stimuleren om zo de kans op herverkiezing te vergroten. Overigens merken we in Nederland ook de positieve effecten van de presidentiële cyclus. Doorgaans reageert de Amsterdamse beurs vertraagd net zoals de Amerikaanse en gezien deze hoge correlatie tussen Amerikaanse en Europese aandelenbeurzen is dit niet verwonderlijk. Wel lijkt de ontwikkeling van de Nederlandse beurs en economie enkele maanden achter te lopen op de Amerikaanse. (Bron: IEX.nl, 16 september 2011) Groeibriljant India De ogen van analisten en beleggers zijn, als het gaat om miraculeuze groeiverhalen, vooral gericht op China. Onterecht, want buurland India kan er ook wat van. De Indiase economie groeide in het tweede kwartaal van 2011 met 7,7 procent, in het eerste kwartaal was dit 7,8 procent. De Indiase economie heeft een klein beetje last van de wereldwijde malaise, maar is minder afhankelijk van de buitenlandse vraag, waardoor de groei op een hoger niveau kan blijven. Deze groei is echter vooral gedreven door de servicesector. Bijna de helft van de werkgelegenheid is in de agrarische sector, die jaarlijks slechts 2 à 3 procent groeit. Om de infla- tie net als in China een beetje binnen de perken te houden, heeft de centrale bank van India de rente half september met 25 basispunten verhoogd tot 8,25 procent. Het is de twaalfde(!) renteverhoging in het land sinds maart De inflatie kwam in augustus uit op bijna 10 procent, het hoogste niveau in bijna een jaar. Om de economische en bevolkingsgroei in goede banen te leiden, gaat India de komende jaren zeven nieuwe megasteden bouwen. Nu woont 70 procent van de Indiërs op het platteland, maar dat percentage zal naar schatting dalen tot zo n 55 procent in Deze steden komen tussen New Delhi en Mum- bai. De steden zullen deel uitmaken van een geplande industriële corridor tussen Delhi en Mumbai en het project gaat ruim 60 miljard euro kosten. De steden zijn nodig wegens de enorme bevolkingsgroei in Mumbai en New Delhi en als economische impuls. Naast de nieuwe steden komen er negen industriële zones, drie havens, zes vliegvelden, een snelweg en meerdere energiecentrales. De eerste fase moet in 2018 af zijn. Daarna is het plan om nog zeventien steden te bouwen. Vol- gens het ontwerp worden het duurzame steden, met veel groen, gebruik van regenwater, een lage CO 2-uitstoot, afvalverwerking en groene energie. Het is niet alleen de fysieke infrastructuur die groeit. Ook de digitale snelweg beleeft een groeispurt. Internetbedrijf Google verwacht dat het aantal internetters in India toeneemt van 100 miljoen nu tot 300 miljoen in Verder verwacht Google ook dat smartphones steeds goedkoper worden. India heeft momenteel na China de meeste internetgebruikers ter wereld. Al met al genoeg cijfers die bewijzen dat India aan een opmars bezig is en blijft. (Bronnen: IEX.nl, Telegraaf.nl, 16 september 2011) 6

7 RBS Markets Magazine oktober 2011 Nieuws Win superprijzen met Turbo s en warrants Wie is de Slimste Belegger van 2011? Op maandag 31 oktober start er een nieuwe ronde van het spannende beleggingspel De Slimste Belegger, georganiseerd door RBS Markets en beleggingsplatform IEX. Elke deelnemer aan dit spel krijgt een virtueel startkapitaal van euro. Hiermee kunnen zij hun portefeuille vullen met alle Turbo s en warrants die RBS Markets aanbiedt. En om in de prijzen te vallen, hoeven beleggers echt niet hele dagen achter het scherm te kruipen. Nieuw dit jaar is namelijk de prijs voor het beste rendement met een beperkt aantal transacties. Beleggers die juist wel intensief willen meespelen, kunnen tot maximaal vijftig transacties per dag doen en kunnen via Facebook en Twitter ondertussen iedereen op de hoogte houden van hun transacties. Of beleggers zichzelf terugvinden in de (top van de) ranglijsten, hangt ervan af of ze vanaf de eerste week meedoen en of ze resetten. Voor beleggers (met prima rendementen) die van die knop af kunnen blijven, is er ook een mooie prijs. Exotische onderliggende waarden Overigens zijn alle onderliggende waarden van de producten op een rij gezet in een overzicht, waardoor er beter zicht is op waarin precies wordt belegd en op het risico dat beleggers lopen. Voor het eerst zal ook zichtbaar worden bij welke broker of bank de beste beleggers zitten. Dat gaan we allemaal bijhouden. Beleggers kunnen dit jaar voor het eerst ook valutawarrants in portefeuille nemen. Een warrant is een instrument dat op een optie lijkt, maar uitgegeven wordt door RBS plc, en meer exotische onderliggende waarden heeft zoals goud en zilver. Met alle reuring in valutaland valt daar vast rendement te genereren. Op vrijdag 25 november is de laatste speldag en de prijzen worden zaterdag 26 november persoonlijk aan de winnaars uitgereikt op de Dag van de Belegger in de Rai in Amsterdam. Inschrijven voor de Slimste Belegger kan vanaf 24 oktober op slimste.iex.nl 7

8 Nieuws RBS Markets Magazine oktober 2011 Aandeel Goldman is geen goud (meer) waard Dividend Vette dividendtijden Het rommelt de afgelopen maanden behoorlijk rondom de voormalige zakenbank Goldman Sachs. Slecht nieuws heeft zijn weerslag op de koers van het bedrijf. Het aandeel dreigt zelfs onder de 100 dollar te gaan noteren, een grens die alleen tijdens de kredietcrisis werd doorbroken. De investeringsbank Goldman Sachs is ontstaan tussen 1870 en 1890 en is inmiddels uitgegroeid tot één van de meest toonaangevende banken ter wereld. Dit wil niet zeggen dat het aandeel van de bank alleen maar groene cijfers laat zien. Ook het aandeel van Goldman Sachs heeft enorm te lijden gehad onder de kredietcrisis. Op zijn hoogtepunt noteerde het aandeel van Goldman Sachs (31 oktober 2007) nog 247,92 dollar, een dik jaar later (20 november 2008) was daar nog maar 52 euro van over. Dit is een daling van 78 procent. Om tijdens de crisis in aanmerking te komen voor de ondersteuningsmaatregelen van de Amerikaanse overheid, veranderde de bank op 22 september 2008 van zakenbank naar financiële holding. Twee dagen later stapte superbelegger Warren Buffett in het aandeel, waarna de koers weer begint te klimmen. Een jaar later op 13 gemiddeld gezien, aandelen uit Europa, Australië en Azië meer dividend uitkeren dan Amerikaanse aandelen. Zo ligt het gemiddelde dividendrendement van de ontwikkelde markten MSCI EAFE Index op 3,4 procent terwijl het dividendrendement van de S&P 500 op 2,4 procent ligt. Veelal zullen Ameoktober 2009 was het aandeel gestegen tot 192,28 dollar. Na dit tijdelijke hoogtepunt begint het aandeel van Goldman Sachs rustig aan zijn waarde te verliezen. Op 12 september 2011 komt de koers van het aandeel heel even onder de 100-dollargrens, waarna het toch weer opveert en de dag afsluit op 102,25 dollar. In ongeveer elf maanden tijd heeft het aandeel 46,8 procent van zijn waarde verloren. Is hier een oorzaak voor? Ondanks dat de wereldwijde financials het de afgelopen jaren toch al zwaar hebben, speelt er bij Goldman Sachs nog iets belangrijks. Zo maakte de toezichthouder van de hypotheekmarkt in de Verenigde Staten begin september bekend dat zij zeventien banken heeft aangeklaagd in verband met het misleiden van Amerikaanse hypotheekbanken. De zeventien banken, waaronder Goldman Sachs, zadelden hypotheekverstrekkers als Fannie Mae en Freddie Mac in het verleden met enorme verliezen op waardoor zij bijna omvielen. Goldman Sachs is momenteel bezig met het treffen van een schikking om verdere strafvervolging te voorkomen. Wanneer de bank dan met tegenvallende cijfers komt over de eerste helft van 2011, terwijl concurrent Morgan Stanley het beter doet, lijkt naar beneden de enige richting te zijn voor de aandelenkoers van Goldman Sachs. Het is de vraag of de koers zich weer kan oprichten of dat zij onder de 100-dollargrens verdwijnt. Bron: The Guardian, RTL, VEB, 15 september 2011 Op de beurs gaat het niet goed, maar het is lang geleden dat bedrijven er financieel zo goed voor stonden. Veel bedrijven zijn lean en mean en zitten op een zak met geld. Zijn de vette dividendtijden aangebroken? Er zijn ergere dingen te bedenken voor een bedrijf dan teveel cash op de balans. Maar cash is niet aan het werk voor de onderneming of de aandeelhouders. Oplossingen om het dode geld te gebruiken zijn een overname doen, eigen aandelen inkopen bijvoorkeur als aandelen laag gewaardeerd zijn zoals nu of dividend uitkeren. Maar niet alle aandeelhouders zitten te wachten op dividend. In de Verenigde Staten is het bijvoorbeeld minder interessant om een dividenduitkering te doen. Uit onderzoek is gebleken dat, rikaanse bedrijven dan ook voor inkoop van eigen aandelen kiezen om hun aandeelhouders tevreden te houden. Bedrijven denk aan BHP Billiton, Telefonica, Total, Unilever en Vodafone met een hoge dividenduitkering staan momenteel in de belangstelling. Dit komt doordat het dividendrendement hoog is ten opzichte van rentetarieven en rente op obligaties. Aangezien de financiële markten momenteel allesbehalve stabiel zijn, kiezen beleggers voor inkomstengroei in plaats van waardegroei. Voor beleggers die zich focussen op dividendrendement, maar niet het risico van de volatiele economische markten willen lopen, is er een andere mogelijkheid. In augustus 2010 zijn dividendfutures,onder andere op de Eurostoxx 50, in de markt gezet. Deze futures houden zich alleen bezig met de uitkering van dividend en niet met de koers van het aandeel zelf. Deze future houdt alle dividenduitkeringen van een bepaalde index bij en stijgt of daalt naar mate er meer of minder dividend wordt uitgekeerd. Wanneer een belegger verwacht dat de aandelen in de AEX Index veel dividend zullen uitkeren, is het slim om long te gaan in een AEX dividend future. Indien verwacht wordt dat er weinig dividend zal worden uitgekeerd, gaat de belegger short. Op deze manier profiteert een belegger alleen van het dividendrendement en worden koersbewegingen buiten beschouwing gelaten. Bronnen: IEXProfs, 16 september

9 Handel 24 uur per dag*, 5 dagen per week, zonder transactiekostenn. Nieuw: iphone en Android app Met het online handelsplatform marketindex kunt u 24 uur per dag*, 5 dagen per week, zonder transactiekosten handelen. En met de marketindex iphone en Android app kunt u waar u ook bent een transactie doen. Zo kunt u gemakkelijk beleggen in de AEX, goud, olie, de euro/dollar en meer. Met een hefboom van 5 tot 50. Marketindex is uitsluitend geschikt voor actieve, ervaren beleggers met een hoge risicoacceptatiegraad. * Euro/dollar, goud en olie minimaal van maandag 02:30 uur tot vrijdag 23:00 uur; AEX maandag tot en met vrijdag van 08:00-22:00 uur. Kijk voor alle handelstijden per onderliggende waarde op rbs.nl/marketindex. Open nu een demo rekening op rbs.nl/marketindex of bel voor meer informatie Ga naar voor de brochure, de algemene voorwaarden marketindex en het document marketindex - belangrijke informatie over risico s waarin de voorwaarden en risico s staan beschreven. The Royal Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm dan ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik. AEX en AEX-Index zijn geregistreerde merknamen van Euronext N.V. of haar dochterondernemingen en worden gebruikt met toestemming van Euronext Indices B.V. Euronext N.V. en Euronext Indices B.V. zijn op generlei wijze betrokken bij marketindex, noch wordt door hen enig advies gegeven over producten die verkrijgbaar zijn via marketindex.

10 Interview RBS Markets Magazine oktober 2011 Vergelijk beleggen met ondernemen en begin nooit zonder businessplan. Jim Tehupuring, fanatiek belegger sinds zijn middelbareschooltijd, werkt sinds deze zomer bij RBS. Hier gaat hij beleggers voorlichten en helpen bij het bedenken van nieuwe producten voor RBS Markets. Tehupuring heeft een achtergrond als beleggingstrainer, onder andere bij Alex Academy, en is een bekend columnist en tv-commentator. De belangrijkste regel voor beleggers volgens hem is gedisciplineerd te werk gaan. Een kennismaking met het nieuwe lid van de RBS Markets-familie. Jim Tehupuring: Het gaat niet om spreiding maar om overzicht in je portefeuille. 10

11 RBS Markets Magazine oktober 2011 Interview Voor zijn gevoel heeft Jim Tehupuring als beginnende belegger elke fout gemaakt die hij kon maken. Zijn eerste ervaringen als belegger tijdens zijn middelbareschooltijd waren positief, want winstgevend. Maar achteraf bleek dat ik weinig wist van wat ik aan het doen was. Bij mijn eerste trade een calloptie kocht ik vijf opties à 90 cent per stuk. Ik wist echter niet dat ik daarmee 100 onderliggende aandelen kocht. Aan het einde van de handelsdag waren de opties per stuk 3 gulden waard. Op mijn afschrift stond echter dat ik 450 gulden had geïnvesteerd en daar zo n 1500 gulden van gemaakt had. Die trade was dus veel groter dan ik dacht. Daarna volgde nog genoeg andere leermomenten en inmiddels werkt Tehupuring bijna tien jaar in de financiële sector. RBS: Welke eigenschap moet een belegger zeker hebben in deze markt? Jim Tehupuring: De huidige markt is met haar grillige bewegingen en grote onvoorspelbare uitslagen alles behalve makkelijk. Het scheelt als je dit als belegger in of al eens hebt meegemaakt. Als het goed is weet je dan dat het niet alleen maar rozengeur en maneschijn op de financiële markten is. De meeste beleggers denken dat hun succes afhankelijk is van de hoeveelheid beschikbare informatie, de snelheid van ordering of transactiekosten. De sleutel tot succes ligt echter veel dichter bij. Leren van je fouten, ze omzetten in beleggingsregels en je daar vervolgens aan houden. Om terug te komen op de vraag; gedisciplineerd te werk gaan dus. Dat klinkt voor iedereen altijd erg logisch, maar er zijn er maar weinigen die er ook daadwerkelijk in slagen. Stick to your plan heeft een grotere kans van slagen dan op basis van nieuws in emotie kopen en verkopen. Helaas is dit wat het gros van de beleggers doet. Ik kom nog te weinig beleggers tegen die mij hun plan van aanpak kunnen overhandigen. Vergelijk het met Als alle beleggers zich vooral zouden focussen op hun eigen beleggingen, dan zou dat een hoop paniek schelen. een ondernemer, die begint als het goed is ook met een businessplan. Op welke manier zouden beleggers van deze marktomstandigheden kunnen profiteren? Belangrijk is om te bepalen vanuit wie je denkt. Een belegger met of zonder posities. Laten we beginnen met de laatste. Indien je verwacht dat een economie uiteindelijk zal groeien is de categorie aandelen op dit moment erg aantrekkelijk. Niet omdat ik weet of dit de bodem is, maar relatief gezien zijn aandelen laag geprijsd. Daarnaast is het goed om te bedenken dat er meer is dan aandelen alleen. Er zijn zeer interessante obligaties te koop. Waarbij de meeste staatsobligaties in mijn beleving een te groot neerwaarts risico kennen. De belegger met posities moet niet te veel vasthouden aan de prijs die hij ooit heeft betaald. Vergeet de oorspronkelijke prijs en vraag je per positie af of je deze positie nu (tegen de huidige koers) ook zou aangaan als je cash bezat en geen positie had. Oftewel zie je daadwerkelijk opwaarts potentieel in de bestaande positie of zijn er alternatieven met een beter potentieel. Daarnaast is het bij de huidige hoge volatiliteit zeer lucratief om callopties te schrijven op aandelen in bezit. Door de grote uitslagen is het zeer interessant om een klein deel van het vermogen aan te wenden om speculatieve kortetermijnposities in te nemen. In geval van Turbo s is het wel zaak om niet te veel risico te nemen en stoploss-niveau s iets verder weg te kiezen. Wat valt je het meest op aan de markt van dit moment? Beleggen betekent altijd beslissingen nemen in onzekerheid bij aankoop van bijvoorbeeld een aandeel weet je het rendement pas zeker als je verkoopt maar de onzekerheid op de markten is momenteel wel erg groot. En iedereen bemoeit zich ermee. De politiek moet nu de economie redden, net als in En dat terwijl het economische belang het politieke zou moeten overschrijden. Wat is het verschil met twee, drie jaar geleden toen de politiek ingreep in het Nederlandse bankwezen? Toen was het een hypotheekcrisis die resulteerde in een bankencrisis. Inmiddels is het een landencrisis geworden. Omdat iedereen zich ermee bemoeit en overal wordt gespeculeerd op wat er allemaal zou kunnen gebeuren. Bijvoorbeeld als Amerika zijn hoogste kredietrating verliest. Beleggers zouden zich daar helemaal niet mee bezig moeten houden en zich vooral moeten concentreren op wat zulke gebeurtenissen zouden kunnen betekenen voor hun eigen portefeuille. Ze hebben immers in eigen hand wat het effect zou zijn als dit zou gebeuren en bepalen zelf het maximale risico dat ze lopen. Kernvragen zijn: Wat wil je met je portefeuille, welk rendement wil je behalen en welk risico wil je daarvoor lopen. En misschien hoort wat is je maximaal aanvaardbare verlies daar ook bij. Als alle beleggers zich vooral zouden focussen op hun eigen beleggingen, dan zou dat een hoop paniek schelen. Welke regels hanteer je zelf bij beleggen? Bij beleggen draait het vooral om risico. Dat klinkt niet erg sexy, maar is wel een realistische manier van beleggen. Als je als belegger focust op risico, dan komt rendement vanzelf, is mijn ervaring. Als je denkt dat je met beleggen snel rijk kunt worden, dan heb je het mis. Misschien kan je dan beter een lot kopen. Om van euro euro te maken, is lastig. Met het juiste risicomanagement kan je in ieder geval winst maken. De optie is nog steeds het meest favoriete beleggingsinstrument van Tehupuring. Dat heeft mede te maken met het risicoprofiel van het product. Met een optie kan je zelf een strategie opzetten of een productstructuur creëren. Daarnaast kan je op bijna elke markt terecht. Vooraf valt precies te berekenen wat het maximale risico is. Soms kun je zelfs uitrekenen wat de maximale winst zou kunnen zijn, maar het maximale verlies is in ieder geval ook in te schatten. Dit soort risicomanagement kan ook met een Turbo, een andere favoriet van Tehupuring. Echter, veel mensen nemen de Turbo s met de hoogste hefboom. 11

12 Interview RBS Markets Magazine oktober 2011 Wie is Jim Tehupuring? Jim Tehupuring deed zijn eerste beleggingservaring op als middelbare scholier. Zijn eerste trade was er eentje met opties. Zijn eerste winst was 300 procent, al bleek achteraf dat hij niet goed wist hoe een optie werkte. Na het Gymnasium studeerde hij Bedrijfskunde van de financiële sector aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij werkte eerst als beleggingscoach voor Elsevier Baard en daarna als beleggingstrainer van de Alex Academy. Hij coachte beleggers en ontwikkelde diverse cursussen. Door zijn commentaren op radio en televisie verwierf hij landelijke bekendheid onder beleggers. Deze zomer stapte hij over naar RBS Markets, onderdeel van Royal Bank of Scotland. Hij vervult daar de functie van Director Structures Retail Sales en houdt zich bezig met educatie (presentaties, workshops, veel contact met klanten) en productontwikkeling. Volg Jim Tehupuring op Twitter via Die geven het meeste kans op een maximaal rendement, maar kan ook het snelst uitgestopt worden. Door te kiezen voor een Turbo met een iets lagere hefboom omzeil je dat risico. Een Turbo -strategie combineren met opties, vindt Tehupuring als belegger helemaal ideaal. Dit is alleen niet de eenvoudigste manier van beleggen. Aan Tehupuring om de beleggers van RBS Markets deze fijne kneepjes van het beleggersvak bij te brengen. Let je bij een belegging in een aandeel van een bepaald bedrijf ook op wie er aan het roer staat? Als belegger kijk ik wel hoe lang een bestuursvoorzitter al op zijn stoel zit. Ik ben vooral geïnteresseerd in aandelen van bestuurders met een ondernemersbelang. Ik bedoel dat ze echt betrokken moeten zijn bij een bedrijf. Denk bijvoorbeeld aan Jan Aalberts, van industrieel concern Aalberts (zie ook het interview met Jan Aalberts in de vorige editie van RBS Markets Magazine). De topman moet het bedrijf op lange termijn goed laten groeien en op de beurs renderen. Daarom vind ik het helemaal geen slecht idee dat sommige bedrijven ervoor kiezen om bijvoorbeeld alleen halfjaarcijfers te publiceren en geen kwartaalcijfers. Een onderneming kan niet elk kwartaal topcijfers laten zien en de jacht hierop zorgt bij het bestuur en bij aandeelhouders teveel voor een kor- Jim Tehupuring: Bij beleggen draait het vooral om risico. tetermijnfocus. Ik kan me voorstellen dat beleggers wel eens gek worden van de hoeveelheid informatie die er elke dag op hen afkomt. Door meer focus in de portefeuille, beter nadenken en minder vaak transacties doen, is de kans op een positief rendement groter. Wat zouden beleggers kunnen leren van beleggingsjaar 2011? Het is nog niet voorbij, dus dat weten we pas echt over een paar maanden. Ik denk wel dat eens temeer duidelijk is dat risicomanagement belangrijk is. En als eerste wil je als belegger dat je portefeuille niet in waarde daalt. Dat is soms al lastig genoeg in onzekere tijden. Als tweede is groei en winst belangrijk. Wellicht dat 2009 en 2011 straks hele goede jaren zijn om aandelen te kopen. Denk echter niet dat je precies de bodem kunt timen, maar dat hoeft ook niet. Moneymanagement is veel belangrijker. Bedenk van tevoren hoeveel posities je in je portefeuille wilt en in welke sectoren. Stel, ik koop voor aandelen Philips en de koers stijgt van zeg 17 naar 25 euro. Wat doe je dan? Daarover moet je regels opstellen voor jezelf. Ik zou de helft van mijn positie verkopen. Dan kan de koers feitelijk Duidelijke bovenen ondergrenzen vaststellen en wat rekenwerk vooraf doen is veel effectiever dan elke dag een aandeel volgen. van 25 tot 9 euro zakken voordat ik verlies heb. Duidelijke boven- en ondergrenzen vaststellen - voor producten die dat niet al hebben en wat rekenwerk vooraf doen, is veel effectiever dan elke dag het aandeel Philips volgen en alle jaarverslagen uitpluizen. Maar alles valt of staat met consequent de regels volgen natuurlijk. Wat is jouw mening over spreiding. De laatste tijd komen beleggers daar een beetje van terug omdat er vaak teveel wordt gespreid zodat er onnodig overlap ontstaat in de portefeuille. Het gaat wat mij betreft niet om spreiding, maar om overzicht in je portefeuille. Als je tien tot twintig regels op je afschrift hebt staan, dan is dat voldoende voor een gebalanceerde portefeuille. Meer producten betekent meer kosten en het kost ook teveel tijd. Bovendien, spreiding over veel verschillende beleggingscategorieën werkt ook niet altijd. In 2008 gingen eerst aandelen onderuit en daarna ook de bedrijfsobligaties. Het is beter om moneymanagementregels toe te passen. Dat betekent wel dat je bij moet kopen als bijvoorbeeld je aandelendeel in de portefeuille sterk is gedaald. En daar moet je als belegger in onzekere tijden zoals nu wel tegen kunnen. Van wie neem jij dingen aan? Van succesvolle mensen. Dat hoeven niet alleen beleggers te zijn. Ondernemers en sportmensen hebben ook vaak een goed verhaal. Ik heb bijvoorbeeld gelezen over Michael Boogerd die elke dag zes uur trainde. Als hij zijn schema in vijf uur en 55 minuten af had, dan fietste hij een rondje extra om maar die zes uur vol te krijgen. Kijk, van de discipline van die sportman kunnen we als beleggers ook iets leren. In de beleggingwereld heb ik nog altijd bewondering voor mijn oude baas, de oprichter van Alex. Veel financials schermen nu met klantbelang eerst, maar bij hem ging en gaat de klant altijd voor. Ook toen dat geen trend was. Fleur van Dalsem 12

13 Slim inspelen op euro/dollar bewegingen? Zet een RBS Turbo op de euro/dollar De schuldencrisis in de V.S. en Europa is op dit moment de grote drijfveer voor de euro/dollar koers. Elk nieuwsbericht dat er op lijkt te wijzen dat een van beiden er relatief beter voorstaat kan de koers zeer snel laten stijgen of dalen. Wilt u profi teren van deze schommelingen? Maar dan met een extra versnelling? Met RBS Turbo s maakt u gebruik van een hefboom, waardoor het Turbo -rendement een veelvoud is van het rendement (positief/negatief) op de onderliggende waarde. Door de ingebouwde stoploss verliest u nooit meer dan uw inleg. Met RBS Turbo s kunt niet alleen profi teren van stijgingen. Zo kunt u met een RBS Turbo Short profi teren van een daling van de euro/dollar koers. Een belegging in Turbo s is risicovoller dan een directe belegging in de onderliggende waarde en uitsluitend geschikt voor actieve en ervaren beleggers. Beleg slim, beleg Turbo. Ga naar of bel (lokaal tarief) Ga naar voor de brochure, het basisprospectus en de definitieve voorwaarden. The Royal Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm dan ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik. Turbo is een geregistreerde merknaam van The Royal Bank of Scotland N.V.. Turbo s worden uitgegeven door zowel The Royal Bank of Scotland N.V. als The Royal Bank of Scotland plc ( RBS ).

14 Chapeau Educatie RBS Markets Magazine oktober 2011 De tien meest gemaakte beleggersfouten Niet beleggen met geleend geld, beleg alleen in wat je snapt, focussen en winst én verlies durven nemen. Beleggers weten best hoe het moet, maar waarom maken ze dan nog vaak standaardfouten. Welke dat zijn? De meeste lijken verdacht veel op de zeven hoofdzonden; onder andere hebzucht, gulzigheid, gemakzucht. Beleggers zijn ook maar mensen. We hebben de tien bekendste fouten bij beleggen voor u op een rij gezet. Om nooit meer te vergeten. 1) Beleggen met geleend geld Het lijkt een i n ko p p e r- tje, maar het Legioleasedrama staat nog vers in ons geheugen. Beleg alleen met geld dat van u is én wat u voor langere tijd of geheel kunt missen. U weet immers niet of u ooit nog een cent van uw geïnvesteerde vermogen terugziet. En als u het dan geleend heeft, betaalt u rente en aflossing over geld dat niet eens meer van u is. Beleggen met geld dat u kunt missen, zorgt ervoor dat u s nachts ook lekker kan slapen. 2) Geen beleggingsdoel Waar doet u het allemaal voor? Het kan geen kwaad uzelf regelmatig af te vragen w a a r v o o r u b elegt. Waarschijnlijk bent u ooit begonnen met wat speelgeld om mee te oefenen op de beurs, maar is dat potje inmiddels gegroeid. Dat speelgeld kunt u altijd aanhouden. Leuk om snel mee in te kunnen springen op trends, nieuwe producten en wellicht (kortetermijn-) beleggingsproducten zoals Turbo s. Daarnaast is het slim uw portefeuille aan te passen aan uw behoeften en financiële doelen. Stel, over vijftien jaar wilt u met pensioen en dan wilt u deels inkomen uit uw beleggingen onttrekken. Dan zult u de eerste tijd offensiever beleggen en tegen het eind van uw horizon is het zaak om het vermogen te behouden. U moet dan dus uitkijken naar defensievere beleggingen. Het kan echter ook zo zijn dat u van uw (mogelijke) beleggingswinst over vijf jaar die oldtimer wilt kopen. Dan is uw horizon aanmerkelijk korter en moet u in kortere tijd proberen uw doel te bereiken. Dit heeft effect op de keuze van beleggingsproducten en de manier offensief, defensief of neutraal van beleggen. 3) Gebrek aan visie en strategie Waar denkt u d at d e markt naartoe gaat? Stem daar uw por tefeuille op af. U kunt nog zoveel tips krijgen elke dag en dan maakt het niet uit of die van de buurman, topman, analist of het beleggingsclubje zijn het is niet meer dan een zeer tijdelijke oplossing voor uw gebrek aan visie, aldus Jim Tehupuring van RBS. Als u vandaag advies krijgt over de aandelenmarkt en volgende week komt deze visie uit, wat is dan uw plan voor de week erop? Tips zijn prima te bespelen met speelgeld, maar bieden geen basis om op consistente wijze een portefeuille te onderhouden. Door veel te lezen in boeken of op (veelal gratis) beleggingssites ontwikkelt u zelf gevoel en visie voor beleggen. Gecombineerd met uw beleggingsdoel (die kennen de tipgevers immers niet), komt u tot een voor u ideale beleggingsportefeuille. Tehupuring: Houd er wel rekening mee dat uw visie vaak ook niet uitkomt. Dat hoort ook bij beleggen. Gewoon opnieuw proberen. 4) Te weinig verstand van beleggingssectoren of -producten Topbelegger Warren Buffett belegt alleen in aandelen van bedrijven die hij kent. Producten of d i e n s t e n waar hij geen verstand van heeft, die laat hij links liggen. Niet zo gek dat een van zijn favoriete beleggingen altijd Coca Cola was. Eind jaren negentig keken alle techbeleggers een beetje meewarig naar de oude meester. Hij miste de dikke winsten van de IT-boom op de beurs. In het nieuwe millennium kreeg Buffett het gelijk aan zijn zijde. De IT-bubbel barstte en de dotcomcrisis was een feit. Buffett won niks in de boom, maar verloor ook niet bij het barsten van de bubbel. Daarnaast zijn er in het verleden de nodige beleggers geweest die producten kochten zonder dat ze wisten wat ze precies kochten. Denk weer aan Legiolease. Ken uzelf hierin en zorg dat u als u bijvoorbeeld besluit om in opties te gaan beleggen goed voorbereid begint. 14

15 RBS Markets Magazine oktober 2011 Chapeau Educatie 5) Inconsequent zijn Als u belegt voor de lange termijn, doe dat dan ook. Kom dus niet aan het geld dat u voor lange termijn heeft geïnvesteerd en handel daar zeer beperkt mee. Schrik niet van een slechte beursdag, week of maand en gooi vooral niet steeds alles om in uw portefeuille. Dat kan op lange termijn uw horizon weer rechtgetrokken worden. Als u een verkeerde strategie heeft gekozen, kunt u die natuurlijk altijd wijzigen, maar wees niet te bang en gooi uw (langetermijn) portefeuille niet te snel overhoop. 6) Onvoldoende focus Wereldwijd zijn er honderdduizenden beleggingspro - ducten te koop. Marketeers zullen het niet nalaten om hun nieuwste producten op exotische en minder exotische beurzen aan te prijzen. Echter, u kunt niet alle markten volgen. Er is ook een enorm aanbod aan producten buiten aandelen. Denk aan trackers, Turbo s, Certificaten, opties. Om te voorkomen dat u door de bomen het bos niet meer kunt zien, zult u uw beleggingsuniversum moeten beperken. Leg voor uzelf vast welke indices of producten u (intensief) volgt. U mist kansen, maar maakt ook minder fouten door onoplettendheid. Kortom; laat u niet gek maken. Volgens Jim Tehupuring is er sprake van een gemiste kans als bijvoorbeeld een aandeel volgens zijn koopcriteria koopwaardig is en binnen zijn universum valt, niet door hem gekocht is. Bovendien, uit verschillende onderzoeken blijkt dat teveel spreiden niet werkt. Wie teveel spreidt eindigt onherroepelijk in de middenmoot. Het effect van stockpicking verwatert naarmate het aantal picks toeneemt. Hoe meer aandelen, hoe dichter u tegen de index aanschurkt, aldus Dr. Hoe op IEXProfs. nl op 18 maart ) Te lang blijven zitten P a p i e r e n w i n s t i s geen winst. Veel belegger s durven hun posities niet te verkopen uit angst dat ze rendement mislopen. Hebzucht speelt daarbij een grote rol. Aan de andere kant is te snel verkopen een van de meest gemaakte fouten bij beleggers. Wat is nu het juiste moment om een papieren winst om te zetten in keiharde euro s? Het beste is om vooraf een bovengrens en een ondergrens af te spreken met uzelf. Die grens kunt u fundamenteel of technisch vaststellen. Dus als een aandeel of beleggingsfonds boven een bepaalde koers noteert, u in ieder geval een deel van de positie ten gelde maakt. Met dat geld kunt u later altijd weer bijkopen als de koers een keertje daalt. 8) Angst om verlies te nemen. Het spreekwoord is niet voor niets cut you losses en let your profits run (zie 7, tot op zekere hoogte dan). Durf uw verlies te nemen als uw visie niet uitkomt. Vindt u dit moeilijk, beleg dan als een ondernemer, tipt Jim Tehupuring. Een goed koopman weet voordat hij inkoopt al tegen welke prijs hij een product weer van de hand wil doen. Mocht dit niet lukken, dan geeft hij korting, of verkoopt desnoods met verlies om te voorkomen dat hij zijn werkkapitaal kwijtraakt. Vraag uzelf dus steeds af wat u bereid bent te riskeren en wat uw maximaal toelaatbare verlies is. 9) Teveel emoties De punten 7 en 8 horen hier een beetje bij. Beleggers die teveel hun gevoel volgen, zijn de grootste bedreiging voor een goed rendement. Gek eigenlijk, dat vrouwen (gevoel) dan doorgaans toch betere beleggers zijn dan mannen. Maar dat komt omdat mannen meer risico nemen bij beleggen, net als in het verkeer. Probeer dus te beleggen met militaire precisie; volgens plan en zonder teveel afgeleid te worden door uw gevoel. U kunt uw emoties onder controle krijgen door uw beleggingsbeleid op papier vast te leggen. Volgens Tehupuring blijkt ook dat uit onderzoek in de Verenigde Staten dat mensen met een psychopatische stoornis betere beleggers zijn (Bechara & Loewenstein, 2005). Waarom? Hun emoties zitten hen niet in de weg. 10) Alleen vooruitkijken, niet evalueren Om te weten of uw beleggingsstrategie werkt, moet u wel af en toe terugkijken op transacties. Tehupuring: D o o r u w transacties te analyseren voorkomt u in de toekomst fouten uit het verleden en achterhaalt u waar uw eigen kracht ligt. Zo weet ik inmiddels van mijzelf dat ik zeer slecht presteer in een neergaande markt en dat een zijwaartse markt mij het beste ligt. Dat ik onder de streep meer rendement behaal door opties te schrijven dan door opties te kopen. Fleur van Dalsem en Jim Tehupuring 15

16 Asset allocatie RBS Markets Magazine oktober 2011 Het begint met visie Met de wereldeconomie op een kruispunt is het moeilijk beoordelen hoe de toekomst eruit gaat zien. Toch moet een belegger die verder kijkt dan alleen de dag van morgen daar wel over nadenken. Welke scenario s zijn er mogelijk en welke keuzes horen daarbij? We belichten vier van de vele mogelijke uitkomsten. Er zijn diverse scenario s denkbaar voor de wereldeconomie 16

17 RBS Markets Magazine oktober 2011 Asset Chapeau allocatie Blijft de euro bestaan? Krijgt Amerika de economie weer aan de praat? Welke rol gaan emerging markets spelen de komende tijd? De onzekerheden voor beleggers zijn nog niet zo vaak zó groot geweest als aan het begin van het tweede decennium van deze eeuw. Wie succesvol wil zijn met zijn beleggingen zal op z n minst gedeeltelijk een antwoord moeten formuleren op deze vragen. Er zijn diverse scenario s denkbaar voor de wereldeconomie en bij ieder scenario past weer een andere assetmix. Logisch, want in een diepe depressie zullen aandelen, obligaties en grondstoffen zich anders gedragen dan tijdens een sterke opleving. Zoals je er als belegger verstandig aan doet om niet al je eieren in hetzelfde mandje te leggen, is het ook niet per se nodig om alles op één scenario te zetten. Ten eerste hoeft wat je verwacht lang niet altijd uit te komen en ten tweede is het goed mogelijk dat je beleggingen zich in bepaalde scenario s anders gedragen dan je vooraf verwacht. Maar toch: het op een rijtje zetten van de mogelijke uitkomsten is een goed uitgangspunt voor iedereen die er een langere tijdshorizon dan slechts enkele dagen of weken op na houdt. We zetten er een aantal voor op een rij. 1. Europa en Verenigde Staten vermijden recessie Om te beginnen een positieve variant. Hoewel de overheden in Amerika en Europa nog een paar zware financiële puzzels moeten oplossen, zijn de bedrijven de afgelopen jaren relatief goed doorgekomen. De economische motor lijkt nu wat te sputteren, maar met een aantal goed gekozen stimuleringsmaatregelen zouden de Verenigde Staten en het grootste deel van Europa langs het randje van het ravijn kunnen scheren. Diverse analisten gaan uit van dit scenario. Zo n scenario van terugkerende economische groei zal een aantal kenmerken hebben. Ten eerste zullen bedrijven het goed blijven doen. Dat zou als alles gaat zoals je mag verwachten terug te zien moeten zijn in de aandelenkoersen. Wat wel weer hoog op de agenda komt staan in dit scenario is inflatie. Eerder dit jaar verhoogde de Europese Centrale Bank de rente in Europa al iets omdat het inflatiecijfer te hard opliep. Daarna is het inflatiegevaar onder invloed van de eurocrisis en het gesoebat over de Amerikaanse schuldenberg weer grotendeels geweken, maar in een oplevingsscenario zal vroeg of laat de inflatieangst weer opgeld doen. Bij de huidige lage rentes maakt een oplopende inflatie staatsobligaties steeds minder aantrekkelijk, aangezien de reële rente (het effectief rendement van de obligaties na aftrek van de inflatie) dan negatief dreigt te worden. Bij een terugkeer van de economische groei ligt het wel in de lijn der verwachtingen dat de prijzen van grondstoffen zullen oplopen. Als de industriële activiteit en de consumptie in de wereld toenemen, zal de schaarste in diverse grondstoffen weer gaan toenemen denk bijvoorbeeld aan industriële materialen en energie-gerelateerde Hoe houdt goud zich in economische groei? grondstoffen. Hoe een edelmetaal als goud zich zal gedragen in zo n scenario is moeilijker te voorspellen. De neiging om naar veilige financiële havens te zoeken is weliswaar minder sterk bij een goed draaiende economie, dat neemt niet weg dat er ook bij economische groeiscenario s nog altijd financiële onrust kan bestaan. En goud wordt ook vaak gezien als hedge tegen inflatie; een fenomeen dat juist in dit scenario wel weer eens de kop op zou kunnen steken. 2. Het einde van de euro Een drama-scenario, althans voor Europese politici, bankiers en een groot deel van de beleggers. Maar wel één om serieus in het achterhoofd te houden, want de verhoudingen in de eurozone zullen nog geruime tijd op scherp staan. Volgens sommige analisten is een einde van de euro zoals we die ruim tien jaar lang hebben gekend onvermijdelijk, dankzij de weeffouten die sinds de oprichting in de politieke en monetaire blauwdruk hebben gezeten. Anderen zijn minder fatalistisch: als Europa er in slaagt om tot een meer centraal geleide financiële politiek te komen, moet de euro de stor- 17

18 Chapeau Asset allocatie RBS Markets Magazine oktober 2011 Denk daarbij aan goud, andere valuta s, maar bijvoorbeeld ook aandelen en obligaties in regio s zonder grote schuldproblemen, zoals emerging markets. Ook staatsobligaties uit Amerika en uit het sterkst overgebleven euroblok zullen in eerste instantie populaire bestemmingen zijn. In dit scenario is het wel erg moeilijk om te voorspellen wat er in de nasleep gebeurt, aangezien de schokgolven en de naschokken groot zullen zijn. 3. Emerging markets fungeren als motor men kunnen doorstaan tenslotte staat de eurozone er als gehéél veel beter voor dan de probleemlanden afzonderlijk of concurrerende monetaire blokken als de Verenigde Staten en Japan. Maar daar is wel politieke wil voor nodig. Gezien de stemming onder het electoraat in landen als Duitsland en Nederland lijkt die wil momenteel ver te zoeken, dus er zijn zeker redenen om rekening te houden met het uiteenvallen ineens of geleidelijk van de eurozone. Dat zal grote gevolgen hebben. Als één of meer landen uitstappen zal dat ook betekenen dat de valuta s van die landen flink zullen op- of afwaarderen (al naar gelang wie er uitstapt) ten opzichte van de euro. Dat betekent ook dat de schulden van de zwakkere landen zeker moeten worden afgeschreven, wat waarschijnlijk weer dramatische gevolgen gaat hebben voor het internationale bankwezen. Een nieuwe, diepe, financiële crisis lijkt in zo n geval moeilijk te vermijden. Eén belegging om in zo n scenario niet te hebben zijn bankaandelen. En het lijkt ook niet echt bevorderlijk voor het algehele aandelensentiment, aangezien wankelende banken ook zorgen Val van de euro: diepe financiële crisis Terwijl Europa en de Verenigde Staten met grote problemen kampen, is er in andere delen van de wereld nog volop economische groei. Emerging markets als China, India en Brazilië hebben de pas er nog aardig in zitten, hoewel ook aan deze landen de financiële malheur niet helemaal ongemerkt voorbij trekt. Het grote voordeel dat deze landen hebben is hun relatief gezonde overheidsfinanciën. Economen spreken al langer over een ontkoppeling van deze opkomende economieën van de oude geïnvoor een afnemende geldstroom richting bedrijfsleven. Bij een dergelijk groot financieel fiasco is het te verwachten dat er in ieder geval in het begin een vlucht naar veilig geachte havens plaatsvindt. Westerse auto-industrie profiteert van groei emerging markets 18

19 RBS Markets Magazine oktober 2011 Asset Chapeau allocatie dustrialiseerde wereld. Voorheen gold de stelregel: als Amerika niest, krijgen emerging markets griep. Dat lijkt inmiddels niet meer op te gaan. De vraag is nu: zou het ook de andere kant op kunnen werken? De vier BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China) zijn bij elkaar al zo invloedrijk in de wereld dat ze wel eens als motor voor een vlot herstel in het westen zouden kunnen fungeren. Ze hebben daar zelf ook baat bij; deze landen zijn grote bezitters van Europese en vooral Amerikaanse valuta en obligaties. Een val van de euro of de dollar is niet in het belang van China, want dat ziet zijn reserves daardoor ernstig kelderen. In het algemeen geldt dat de opkomende economieën groot belang hebben bij het op peil blijven van de wereldhandel. Daar hebben ze krachtige handelspartners voor nodig. Kortom, er is een scenario denkbaar waarin de crisis in de oude economieën wordt verzacht door hulp uit de nieuwe wereld. Wat dat gaat betekenen voor aandelen- en obligatiemarkten is moeilijk te voorspellen. In ieder geval ligt het voor de hand dat emerging markets in zo n scenario op zichzelf interessante beleggingen kunnen zijn, maar ook westerse industrie met een sterke positie in die markten (denk aan luxe-goederen, auto s en degelijke) kan profiteren. Of dollar en euro-obligaties dan ook interessant zijn hangt er sterk van af of de Chinezen even kooplustig in deze valuta s blijven als ze eerder waren. Aangezien we in dit scenario uitgaan van hernieuwde groei van de wereldeconomie en met name in de opkomende landen liggen er wel kansen voor beleggers in grondstoffen. 4. Diepe depressie Stel nu eens dat de eurozone nog dieper in crisis raakt, de emerging marketsmotor stilvalt en de Amerikaanse economie bezwijkt onder een enorme schuldenberg en politiek geharrewar. Dan lijkt de enige uitkomst een lange, diepe economische neergang die in veel opzichten zal lijken op het schrikbeeld uit de jaren dertig van de vorige eeuw: de Grote Depressie. Een worst case-scenario, maar diverse economen houden er toch serieus rekening mee. De bezuinigingswoede die de hele wereld in zijn greep heeft werkt drukkend op de economische groei iets wat bijvoorbeeld in Griekenland, waar de economie volgens het laatste cijfer met ruim 7 procent in een jaar is gekrompen, al heel voelbaar is. Aan de andere kant zit er natuurlijk ook een grens aan de hoeveelheid stimuleringsgeld die een overheid in de economie kan pompen. Met name Amerika koos er vanaf de eerste dagen van deze crisis voor om fél te stimuleren, met een rente van 0 procent en financiële injecties van honderden miljarden. Dat had in eerste instantie het gewenste effect, maar inmiddels is de economische motor in de Verenigde Staten weer aan het sputteren. Tegen een mogelijke nieuwe ronde stimulering komt steeds meer verzet, omdat veel Amerikanen zich beseffen dat de rekening voor al dat stimuleringsgeld in de toekomst ooit zal moeten worden betaald. Kortom, als de economie niet uit zichzelf weer gaat herstellen zullen de Keynesianen, die depressie willen vermijden door te blijven stimuleren, het steeds moeilijker krijgen om medestanders te vinden. Als dat niet gebeurt wil dat niet meteen zeggen dat depressie onvermijdelijk is, maar wie scenario s doorneemt dient nu eenmaal ook de minder fraaie toekomstplaatjes onder ogen te zien. Eén lichtpuntje: een depressie is niet per se een slechte periode voor beleggers. Neem bijvoorbeeld het bekendste voorbeeld uit de geschiedenis, de Amerikaanse depressie van 1929 tot eind jaren dertig. Stel dat een van uw voorouders op het slechtst mogelijke moment, op het hoogtepunt van de Amerikaanse De Grote Depressie was een prima instapmoment beurs in 1929, was begonnen met beleggen, in de vorm van een maandelijkse inleg in de index (we hanteren even de toen al bestaande S&P 500). Pas 25 jaar daarna stond de index weer op of boven dat beginniveau. Dramatisch? Nee hoor. Na die 25 jaar was het totaalrendement op deze portefeuille namelijk een hele mooie 11,3 procent per jaar. Iedere maandelijkse aankoop gebeurde tegen een lagere koers dan de waarde aan het eind van die lange periode, dus met terugwerkende kracht was de Grote Depressie een prima instapmoment. Althans, voor beleggers met geduld en sterke zenuwen. Pieter Kort 19

20 Chapeau Aandelen RBS Markets Magazine oktober 2011 Bodemvissen, de moeite waard? Beurswijsheden als Buy the dip en Buy low, sell high worden in deze onzekere beurstijden weer van stal gehaald. Dalende koersen horen bij een (naderende) recessie, maar wat nu als de aandelenkoersen in korte tijd extreem in elkaar klappen? Hoe reageert de koers van een aandeel eigenlijk na een koersval van meer dan 20 procent? Loont bodemvissen? van zijn waarde. Na drie maanden leeft het aandeel weer op en noteert het maar liefst 78 procent hoger. Na een jaar noteert het aandeel maar liefst 96 procent hoger dan ten tijde van de koersval. Om het antwoord daarop meteen maar te geven: zeker. Uit eigen onderzoek blijkt dat het voor bodemvissers interessant is om te kijken of een aandeel koopwaardig is nadat een aandeel op een bepaalde handelsdag sterk in waarde is gedaald. Belangrijk hierbij zijn natuurlijk de reden van de daling en de toekomstverwachtingen van het bedrijf. De afgelopen tien jaar lijkt bodemvissen te lonen wanneer het gaat om bijvoorbeeld een mislukte fusie, fraude en recessie. Gebeurtenissen als tegenvallende resultaten en winstwaarschuwingen laten wisselende resultaten zien. Wat hebben we precies onderzocht? We hebben de rendementen van alle AEX -aandelen van de afgelopen tien jaar op een rij gezet. De aandelen die op één dag meer dan 20 procent van hun waarde verloren zijn eruit gepikt. Daarna hebben we gekeken naar de prestaties van deze aandelen tot maximaal een jaar na Bodemvissen: wat is het juiste instapmoment? de koersval. Op deze manier kan gekeken worden of het interessant is om aandelen te kopen op het moment dat een aandeel een vrije val heeft maakt. Oftewel, is bodemvissen de moeite waard? Als u deze aandelen kocht wel. Eind augustus 2001 vonden er fusiegesprekken tussen KPN en het Belgische Belgacom plaats. Helaas mislukt de fusie omdat de twee partijen het niet eens konden worden over de waardering van beide bedrijven. Vrijdag 31 augustus 2001 komt dit nieuws naar buiten waardoor de koers van het aandeel KPN in elkaar klapt. Het aandeel van het telecombedrijf moet 21,8 procent inleveren en noteert nog maar een schamele 2,80 euro. Na een maand is de koers nog niet hersteld van de klap en verliest het nog eens 4 procent Op 24 februari 2003 komt het boekhoudschandaal van Ahold aan het licht. Dochterbedrijf U.S. Foodservice blijkt te hebben gesjoemeld met inkoopkortingen en bonussen. Het bedrijfsresultaat van Ahold in de Verenigde Staten is hierdoor 500 miljoen dollar te hoog. De bekendmaking van deze fraude mist zijn uitwerking niet, op één dag verliest het aandeel liefst 63 procent van zijn waarde. De hierop volgende maand verliest het aandeel nog eens 6 procent, maar daarna begint het aandeel aan een explosieve opmars. Na drie maanden noteert Ahold 80 procent hoger, na zes maanden 130 procent waarna het aandeel na een jaar 119 procent hoger noteert. Een lucratieve belegging dus. Beleggers die het aandeel op 23 februari 2003 al in portefeuille hadden zullen hier echter anders over denken, zij hebben na een jaar nog steeds een verlies. Uitgeverij Wolters Kluwer maakt op 11 maart 2003 bekend dat de resultaten over dat jaar zullen tegenvallen. Op dit nieuws wordt heftig gereageerd waardoor het aandeel met ongeveer 20 procent daalt. Beleggers die het aandeel op het einde van die dag in hun portefeuille opnemen kunnen na een maand al een mooie winst noteren van 23 procent. De 20

21 RBS Markets Magazine oktober 2011 Aandelen Chapeau koers van het aandeel blijft stijgen waardoor het aandeel na precies een jaar 47 procent hoger noteert. Bodemonderzoeker Fugro komt begin december 2003 met een winstwaarschuwing. Door een zwakke dollar en het uitblijven van projecten, maakt het bedrijf op 2 december bekend dat de winst zal halveren. Uiteraard reageren beleggers, waardoor de koers van het aandeel met 20 procent daalt. Het aandeel begint hierna aan een opmars. Fugro noteert na een maand pas 3 procent hoger en na drie maanden al 21 procent. Het aandeel stijgt door zodat het een jaar na de koersval 64 procent hoger noteert. Begin oktober 2008 zorgt de kredietcrisis voor forse koersdalingen op de wereldwijde aandelenmarkten. Ook verzekeraar Aegon krijgt rake klappen waardoor het aandeel op 6 oktober 24 procent van zijn waarde verliest. Het bedrijf weet dit verlies in de daaropvolgende maand niet goed te maken en verliest nog eens 19 procent. Aegon blijft erg wisselvallig zodat het aandeel een half jaar later 34 procent lager staat. Een jaar na de koersval noteert het aandeel weer hoger. Op 6 oktober 2009 is de koers van Aegon toegenomen met 18 procent ten opzichte van een jaar eerder. Elf dagen na de koersval van Aegon moet ook het aandeel van de ING bank inleveren. Op 17 oktober 2008 verliest de bank 27 procent van zijn waarde. De koers van het aandeel blijft na een maand gelijk waarna een daling van 10 procent na een half jaar volgt. Op 17 oktober 2009 heeft de koers zich echter volledig herpakt en noteert ING 64 procent hoger. Minder succesvol Het was niet maar alleen maar hosanna de afgelopen tien jaar bij de bodemvissers. Getuige onderstaande resultaten, vangen ook zij wel eens bot. Op 14 juli 2008 keldert het aandeel SBM met 25 procent door een winstwaarschuwing. Het aandeel weet in het jaar dat volgt zijn positie niet te verbeteren, zodat SBM Offshore na een jaar nog eens 20 procent lager noteert. Momenteel noteert het aandeel nog steeds onder de waarde van 14 juli TomTom is het tweede aandeel in het overzicht dat niet succesvol is met betrekking tot bodemvissen. Op 28 oktober 2009 verliest het aandeel 21 procent van zijn waarde. In het volgende jaar neemt de waarde van TomTom steeds verder af. Een jaar later op 28 oktober 2010 noteert het aandeel 22 procent lager dan op hetzelfde moment een jaar eerder. TomTom valt ook de twijfelachtige eer ten deel als grote daler van de AEX Index. Op 27 juli 2011 nabeurs waarschuwt het bedrijf voor een lagere winst en minder omzet. De volgende dag verliest het aandeel 27 procent van zijn waarde. Na een maand gaat TomTom nog eens 10 procent omlaag. Doordat deze koersval nog zeer recent is, is het rendement na een jaar nog niet bekend. We moeten afwachten hoe de koers zich zal gaan ontwikkelen. Conclusie: het was de afgelopen tien jaar interessant om een aandeel, dat meer dan 20 procent van zijn waarde verloor op één dag, op te pikken. Gemiddeld gezien is het beter om het aandeel na aankoop in ieder geval een jaar vast te houden. Beleggers die hun aandelen na een maand al van de hand deden hebben een gemiddeld verlies van 4 procent. Wanneer deze beleggers nog twee maanden hadden gewacht, dan hadden zij gemiddeld een waardestijging van 20 procent mogen noteren per aandeel. Na zes en negen maanden is de gemiddelde prijsstijging 23 procent. Dit gemiddelde stijgt explosief na een jaar naar maar liefst 46 procent. Na een jaar presteerden zes van de acht aandelen beter dan op de dag van de koersval. Uitschieter is Koninklijke Ahold met een rendement van maar liefst 119 procent. Grootste verliezer is TomTom met een waardedaling van 22 procent. Nu maar afwachten hoe de koers van Tom- Tom zich zal ontwikkelen na de koersval van 28 juni Willem van Doorn Tabel Bodemvissen Naam Dag voor de koersval Koersval % Na 1 maand % Na 3 maanden % Na 6 maanden % Na 9 maanden % Na 12 maanden KPN ,5808 2,8-22% 2,6923-4% 4, % 5, % 4, % 5, % Ahold ,1974 3, % 2,845-6% 5, % 6, % 6, % 6, % Wolters ,94 9,54-20% 11,7 23% 11,9 25% 13,64 43% 12,22 28% 14,04 47% Fugro ,25 9,85-20% 10,1875 3% 11, % 11, % 14,75 50% 16, % SBM , , % 14,3831-4% 11, % 9, % 10,039-33% 12,035-20% Aegon ,48 4,91-24% 3,97-19% 5,408 10% 3,26-34% 4,082-17% 5,787 18% ING ,7671 5, % 5,6209 0% 5,2139-7% 5,068-10% 5,9111 5% 9, % TomTom ,24 8,106-21% 6,306-22% 5,775-29% 5,897-27% 4,779-41% 6,341-22% TomTom * 4,891 3,582-27% 3,223-10% Gemiddeld -28% Gemiddeld -4% Gemiddeld 20% Gemiddeld 23% Gemiddeld 23% Gemiddeld 46% % * Niet meegenomen in gemiddeldes Bron: IEX, 31 augustus

22 Chapeau Economie RBS Markets Magazine oktober 2011 Is de huidige crisis een wetmatigheid? Trouwe lezer van RBS Markets Magazine de heer Grommen verwacht een flinke correctie op de aandelenmarkten. Hij zet hier in het kort uiteen waarom hij dit verwacht en waarom naar zijn mening de grafiek van de Dow Jones ons niet veel vertelt. Kijkend naar de kenmerken van de fasen waarin maatschappelijke transformatieprocessen zich voltrekken, zou het heel goed kunnen dat we nu aan het eind van de zogeheten derde industriële revolutie zitten. Een maatschappelijk transformatieproces gekenmerkt door een structurele verandering van de maatschappij en die ten minste één generatie beslaat wordt ook wel een transitie genoemd. Zo n transitie beschrijft in het algemeen een S-curve. Er zijn vier transitiefasen: 1. een voorontwikkelingsfase van dynamisch evenwicht; 2. een take-off fase waarin het veranderingsproces op gang komt, doordat de toestand van het systeem begint te verschuiven; 3. een versnellingsfase waarin zichtbaar structurele veranderingen plaatsvinden; 4. een stabilisatiefase waarin de snelheid van maatschappelijke verandering afneemt en al lerend een nieuw dynamisch evenwicht wordt bereikt. In de laatste twee eeuwen zijn er drie ingrijpende transities geweest: 1. De eerste industriële revolutie (1780 tot circa 1850): de stoommachine 2. De tweede industriële revolutie (1870 tot circa1930): electriciteit, olie en auto 3. De derde industriële revolutie (1950 tot...): computer en microprocessor De eerste (en tweede revolutie) veranderde een agrarische samenleving naar Momenteel staat de Dow op Bij het hanteren van de formule uit 1985 zou de index nu op staan. een industriële samenleving, waarin de mechanisatie de mens (uiteindelijk) ontlastte van lichamelijke arbeid. De derde revolutie veranderde een industriële samenleving naar een dienstensamenleving. Waar de mechanisatie de mens ontlastte van lichamelijke arbeid, ontlastte de computer hem van geestelijke arbeid. Deze revolutie veroorzaakte het meer en meer overbodig worden van lagere functies in de industrie en het ontstaan van totaal nieuwe functies in de dienstensector. Transities en beursindexen Wat zegt een beursindex zoals De Dow Jones Industrial Average eigenlijk? Een index wordt berekend aan de hand van een mandje aandelen. Bij elke index gebeurt dat volgens een bepaalde formule en de uitkomst van de formule levert een aantal punten op. Een grote fout die veel mensen maken is, dat er waarde gehecht wordt aan deze grafieken. Deze grafieken zijn echter zeer bedriegelijk. Het mandje van aandelen wordt bij elke beursindex regelmatig veranderd. Voor de nieuwe periode wordt dus de waarde van een ander mandje aandelen gemeten. Het is natuurlijk vreemd dat de verschillende mandjes als zelfde eenheid worden geprojecteerd. Na een periode van 25 jaar wordt de waarde van een mandje appels vergeleken met de waarde van een mandje peren. Er zitten momenteel nog maar 6 van de 30 oorspronkelijke bedrijven in de Dow Jones in vergelijking met het tijdstip (1980) dat de versnellingsfase van de laatste revolutie begon. Het wordt nog vreemder als bij elke o v e r g a n g van mandjes ook nog eens de formule waarmee de index wordt berekend, verandert. Dit gebeurt omdat de index, de uitkomst van de twee formules van beide mandjes, op het moment van verandering dezelfde uitkomst moet opleveren. De indexgrafiek van de twee tijdsperioden moet per slot van rekening wel op elkaar aansluiten. Bij de Dow Jones bijvoorbeeld, worden alle koersen van de dertig Dow-aandelen bij elkaar opgeteld en vervolgens door een getal gedeeld, de Dowdivisor. Door wijzigingen in het mandje en door aandelensplitsingen wordt de Dowdivisor telkens veranderd. De Dow-divisor bedraagt momenteel 0, , terwijl dat in 1985 nog meer dan 1 was. Een indexpunt in de ene periode wordt dus op een hele andere manier berekend dan in een andere periode. Dow1985 = Dow2011 = (x1 + x x30) 1 (x1 + x x30) 0,

23 RBS Markets Magazine oktober 2011 Economie Chapeau In de jaren negentig van de vorige eeuw zijn er veel aandelensplitsingen geweest. Om de breuk gelijk te houden is zowel de teller als de noemer van de breuk veranderd. Een koersstijging van 1 dollar van het mandje in 2011 levert dus de facto 7,5 meer indexpunten op dan in Omdat er in de jaren negentig nogal wat aandelensplitsingen zijn geweest, is de Dow Jones in deze periode bijna exponentieel gestegen. Momenteel staat de Dow op Bij het hanteren van de formule uit 1985 zou de index nu op staan. Het meest vreemde is natuurlijk de steeds wijzigende samenstelling van het mandje. Over het algemeen is het zo dat bij het wijzigen van het mandje, bedrijven die in een stabilisatiefase of de aftakelingsfase van hun cyclus zitten, uit het mandje gehaald worden. Bedrijven die in de take-off fase of versnellingsfase van hun cyclus zitten worden toegevoegd. De kans dat de index na de wijziging van het mandje en de formule stijgt, is dan natuurlijk vele malen groter dan dat de index gaat dalen. Daar hoef je geen kansberekening op los te laten, met name als deze methode wordt toegepast in de versnellingsfase van een transitie. In principe is er een piramidespel gecreëerd. Dit gaat goed zolang er bedrijven die in de take-off fase of versnellingsfase van hun cyclus zitten, worden toegevoegd. Aan het eind van een transitie zullen dit er echter steeds minder worden. Herhaalt de geschiedenis zich? Het bepalen van de beursindexwaarden zoals hierboven beschreven en de weergave van indices in historische grafieken zijn bruikbare indicatoren om aan te geven in welke fase een industriële revolutie zich bevindt. De derde indust r iële revolutie bevindt zich duidelijk in de stabilisatiefase. Deze fase kenmerkt zich doordat de markt verzadigd is en de concurrentie toeneemt. Alleen de sterkste bedrijven kunnen de concurrentie aan, of nemen de concurrentie over. Beleggers worden euforisch bij het horen van fusies en overnames. In feite geven fusies en overnames de convergerende processen weer aan het einde van een transitie. Objectief gezien is elke fusie of overname een vermindering van economische activiteiten. Dit wordt pijnlijk duidelijk als we naar de werkloosheidscijfers van diverse samenlevingen kijken. Nieuwe industriële revoluties ontstaan door nieuwe ideeën, uitvindingen en ontdekkingen, ofwel nieuwe kennis of inzichten. Ook hier lijken we als mensheid een verzadigingspunt bereikt te hebben. Er zullen steeds minder bedrijven in de take-off fase of versnellingsfase komen, die de bedrijven in de stabilisatiefase of de aftakelingsfase in een indicesmandje kunnen vervangen. De mensheid wordt momenteel geconfronteerd met dezelfde problemen als aan het eind van de tweede industriële revolutie: sterk oplopende werkloosheid, torenhoge schulden van bedrijven en overheden en slechte financiële posities van banken. Een flinke correctie op de aandelenmarkten kan waarschijnlijk ook nu niet uitblijven. Wim Grommen De heer Grommen schrijft dit artikel op persoonlijke titel. Zijn mening kan derhalve afwijken van de visie van RBS. De informatie in dit artikel dient niet te worden beschouwd als individueel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen. 23

24 Chapeau Indices: Technische analyse RBS Markets Magazine oktober 2011 AEX Index Landschap zwaar verminkt Dow Jones Index SM Negatieve overgangfase Op het moment van schrijven (23 augustus 2011) komt de Nederlandse beursbarometer enigszins tot rust. In de drie voorliggende weken hebben de beren zodanig huisgehouden, dat de weekgrafiek, mijn meetlat om het landschap te kunnen beoordelen, ernstig is aangetast. Ik zal uitleggen waarom er nu sprake is van een zwaar overdreven negatief sentiment en dat het dus tijd wordt voor een substantieel herstel. Dat de trend dalende was, ook voor de drie berenweken, was wel duidelijk. De index bevond zich immers onder de 55-weeks voortschrijdende gemiddeldelijn, mijn sleepkabel en objectieve trendmeter. Na de neerwaartse kruising van de index met die lijn volgde een korte opleving, de pullback, om daarna vanaf het 347-niveau, een dalende trend te starten. Dit was een vrij logisch schouwspel. Langzaam maar zeker draaide het sentiment van overwegend positief naar beginnend negatief. U ziet hoe belangrijk het is om de sleepkabel te volgen om als zodanig sentimentwijzigingen waar te kunnen nemen. Dat het daarna zo rap onderuit ging, was technisch niet te voorzien. De beren sloegen toe, zij raasden over het veld, de stieren werden weggedrukt, die hadden niets meer te vertellen. Het vallende mes was zichtbaar, de turbulentie was ontzettend groot, paniek sloeg toe. U begrijpt dat in dergelijke situaties het raadzaam is om te wachten totdat het vallende mes stilligt. Is dit nu al het geval bij steunvorming en oplevingen vanaf het 266-niveau? Het zou kunnen, want het gat tussen sleepkabel, dalende trendlijn en koers is ontzettend groot. De grafiek is in ieder geval rijp voor een correctie. Even wachten in Amsterdam Ook de beursindices aan de andere kant van de grote plas hebben te maken gehad met allerlei fundamentele gebeurtenissen die er voor hebben gezorgd dat de beleggingsvelden flinke deuken hebben opgelopen. Het cruciale kantelpunt lag op Onder dit niveau zou het sentiment draaien. Welnu, dit laatste is gebeurd. In tijd van een week werd en eveneens de gemiddeldelijn neerwaarts gebroken. Er volgde nog twee weken met lange zwarte candles, voor ingewijden voldoende reden om uit de markt te blijven. Dat beleggers niet willen of kunnen reageren op de geschetste snelle trendbreuk, kan ik mij goed voorstellen. Veelal is het raadzamer om eerst de pullback ofwel reactiebeweging af te wachten, om daarna alsnog portefeuilles Cruciale sleepkabel rond af te bouwen danwel te beschermen. De RSI als spanningsmeter staat door de recente koersval extreem laag. De rode lijn staat ruim onder de groene lijn, dus bodemvorming lijkt aanstaande. En dit laatste is nodig om de herstelbeweging te kunnen starten. Als er binnenkort witte weekcandles verschijnen, gaan de stieren proberen de index omhoog te drukken tot wellicht of krap punten. En dan komt het er op aan wat er gaat gebeuren. Topvorming tegen de sleepkabel valideert de dalende trend en dat impliceert de tweede kans voor beleggers om uit te stappen. Of komt er een zogeheten crossover, waardoor er wederom een stijgende trend kan starten? Spannend kantelpunt dus. Noteer maar als actieniveau op uw lijstje. Weekgrafiek AEX Index Weekgrafiek Dow Jones Index SM koers koers datum datum Bron: BTAC Visuele Analyse, 23 augustus 2011 AEX Index van januari 2010 tot en met 23 augustus 2011 Bron: BTAC Visuele Analyse, 23 augustus 2011 Dow Jones Index SM van juli 2010 tot en met 23 augustus

25 RBS Markets Magazine oktober 2011 Indices: Technische Chapeau analyse Nikkei 225 Index Beleggingslandschap sterk verstoord Euro-dollar Eurostieren voeren de regie Het moge duidelijk zijn dat door de recente gebeurtenissen de grafiek van de Nikkei ernstig door elkaar is geschud. Er was overigens al sprake van een lage trendmatigheid gezien het verloop van de voortschrijdende gemiddeldelijn. Het vlakke verloop van deze lijn indiceert dat er geen overtuigende tendens tot dalen of stijgen aanwezig is. Dit laatste is nog steeds het geval. Recent is door de gebeurtenissen de steun op ruim weggeslagen, waardoor de index verder neerwaarts werd gedrukt, verder van de dalende trendlijn, verder van de gemiddeldelijn. Hoe zal het nu verder gaan? Van een overtuigende trend is geen sprake, ook zie ik geen trading range, dus de grafiek oogt warrig en is dan ook lastig te duiden. Door de recente heftige turbulentie liggen de kantelpunten ver uit elkaar. Kijk maar op de grafiek hoe ruim het speelveld is. Aan de bovenkant van het veld ligt uiteraard ruim als eerste weerstand. Daarboven komt in zicht. Niet eerder dan boven deze grens kunnen de stieren echt een vuist maken. Aan de onderkant van het veld Heftige turbulentie in Japan ligt de spike-bodem op als referentiepunt. Ik waag het overigens te betwijfelen of de index nog zo diep zal vallen. De RSI als spanningsmeter bevindt zich al op oversold-terrein en dat duidt op aanstaande bodemvorming. Letwel, een bodem kan de inleiding zijn voor een aantrekkelijke rebound, maar dat doet het tij nog niet keren. Speculanten zullen aan de koopkant van de markt te vinden zijn, trendvolgende beleggers zullen blij zijn als zij op hogere niveaus alsnog de gelegenheid krijgen om afscheid te nemen van hun aandelen. U begrijpt dat de gehanteerde meetlat, lees uw profiel, uitermate belangrijk is voor de acties die u in het huidige landschap onderneemt. Als ik alle technische ingrediënten uit de grafiek destilleer, dan resteert een positief beeld voor de euro en dus een negatief koersbeeld voor de dollar. Zo zie ik een stevig proces van hogere toppen en hogere bodems, waarbij de koers in een breed stijgend trendkanaal voortbeweegt. De groene trendlijn biedt steun aan rond 1,40, terwijl de rode lijn weerstand indiceert ver boven 1,50, een ontzettend breed speelveld; het is niet anders. Binnen dit brede veld zie ik wat stabilisatie met steun rond 1,40 tot 1,3850. Weerstand komt reeds in op afgerond 1,44 en dat is een interessant kantelpunt. Als het de eurostieren niet lukt om overtuigend door 1,44 te breken, is de markt rijp voor een diepe correctiebeweging, waarbij de koers kan terugvallen tot de eerder genoemde groene trendlijn. Als het wel lukt om uit te breken, dan zet dit de weg open naar de bovenkant van het brede kanaal en dan kunnen we ruim 1,50 op de borden gaan zien. U ziet, 1,44 is een cruciaal kantelpunt en daardoor een belangrijke spelbepaler voor de nabije Kanaal tussen 1,40 en 1,50 toekomst. Het is een draai- of breekniveau met vergaande gevolgen voor de technische conditie van dit valutapaar. Zoals gezegd overheerst het positieve beeld voor de euro, dus het breken van 1,44 acht ik waarschijnlijker dan topvorming gevolgd door een neerwaartse draai. Vinger aan de pols derhalve op 1,44, binnenkort weten we welke kant de spelers gaan kiezen. Zorg er voor dat u er bij bent met aantrekkelijke RBS Turbo -strategieën. Nico Bakker Het onderdeel technische analyse wordt verzorgd door Bakker Technische Analyse Consultancy B.V. en uitgebracht door RBS. Nico Bakker is bestuurder van Bakker Technische Analyse Consultancy B.V. en is een onafhankelijk analist. RBS betaalt een vergoeding voor de technische analyses van Bakker Technische Analyse Consultancy B.V. Weekgrafiek Nikkei 225 Index Weekgrafiek euro-dollar koers koers datum datum Bron: BTAC Visuele Analyse, 23 augustus 2011 Nikkei 225 Index van juli 2010 tot en met 23 augustus 2011 Bron: BTAC Visuele Analyse, 23 augustus 2011 Koers euro-dollar van juli 2010 tot en met 23 augustus

26 Beleg eenvoudig en veilig in goud met de Fysiek Goud Tracker Kenmerken Fysiek Goud Tracker: Volgt na aftrek van beheerskosten één-op-één de koers van de goudprijs. De beheerskosten zijn 0,29% op jaarbasis. Zekerheidstelling d.m.v. goudstaven opgeslagen in de kluis. Uitgevende instelling is Standard Commodities Limited. U loopt geen kredietrisico op RBS. Beursgenoteerd op Euronext Amsterdam, ISIN: DE000A1EDJ96. Ga naar of bel 0900-MARKETS ( ; lokaal tarief) Ga naar voor de brochure, het basisprospectus en de definitieve voorwaarden. The Royal Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm dan ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik.

27 RBS Markets Magazine oktober 2011 Chapeau Indices Europa Index Land Koers Rendement 1 maand Rendement YTD Rendement 1 jaar Rendement 5 jaar SMI Index Zwitserland 5.528,52 11,29% -14,09% -13,43% -32,30% DAX Index Duitsland 5.784,85-8,69% -21,78% -12,26% -6,67% EURO STOXX 50 Index Euroland 2.238,24-1,60% -16,34% -15,34% -37,69% FTSE 100 Index Groot-Brittannië 5.394,53 5,35% -9,48% -1,65% -9,17% AEX Index Nederland 292,93 0,01% -20,08% -14,49% -38,99% BEL 20 Index België 2.267,88 4,43% -15,12% -14,37% -43,61% RDX Index Rusland 1.457,85 2,74% -9,71% 1,62% -24,78% S&P /MIB Index Italië ,20-5,70% -26,90% -28,34% -61,00% CAC40 Index Frankrijk 3.256,76-1,26% -18,90% -16,08% -39,18% IBEX 35 Index Spanje 2.280,09-2,15% -16,04% -21,81% -31,48% Schuilen in goud Waar kunnen beleggers schuilen voor het geweld op de aandelenmarkten in 2011? Als we naar de indices kijken, verspreid over de wereld, dan zijn er niet meer dan een handvol die dit jaar (tot nu toe) een positief rendement hebben gemaakt. Amerika Dow Jones Industrial Average Index SM Verenigde Staten ,53 5,73% -1,28% 10,04% 0,33% S&P 500 Index Verenigde Staten 1.218,89 7,09% -4,68% 9,10% -7,71% NASDAQ 100 Index Verenigde Staten 2.241,01 8,38% 0,68% 18,78% 41,81% Bovespa Index Brazilië ,12 9,15% -16,61% -13,41% 57,44% Mexbol Index Mexico ,10 11,16% -8,55% 8,78% 69,52% S&P TSX60 Index Canada 728,20 9,08% -5,43% 3,62% 8,52% Azië/Pacific NIKKEI 225 Index Japan 8.955,20-3,35% -14,04% -2,56% -45,32% Hang Seng Index Hongkong ,85-2,82% -13,56% -5,58% 16,14% Hang Seng China Enterprises Index China ,29-5,52% -17,27% -10,84% 51,01% Kospi 200 Index Zuid-Korea 242,16-1,64% -12,07% 3,26% 35,66% Nifty Index India 5.001,00 0,68% -16,00% -8,11% 48,45% SET 50 Index Thailand 747,07-0,41% 3,73% 17,61% 54,56% LQ45 Index Indonesië 676,26 4,07% 7,30% 16,44% 118,29% S&P /ASX 200 Index Australië 4.296,50 5,07% -11,74% -7,70% -17,85% Topix Index Japan 770,60-3,25% -15,73% -7,74% -53,24% Kuala Lumpur Composite Index Maleisië 1.447,27-1,81% -3,23% 2,49% 53,64% Afrika/Midden-Oosten CFG 25 Index Marokko ,51 6,59% -7,77% -0,20% 31,93% EGX 30 Index Egypte 4.639,64 1,15% -33,42% -26,84% -21,10% DJ Turkey Titans 20 Index Turkije 527,86 7,88% -25,85% -21,72% 30,66% Tel Aviv 25 Index Israël 1.132,51-2,53% -19,88% -9,25% 35,91% Dubai Financial Market G. Index Dubai 1.492,44 0,51% -9,19% -7,01% -70,28% MSCI United Arab Verenigde Arabische Emiraten Emirates Index 229,40-1,59% -8,45% -4,53% -62,97% MSCI Qatar Index Qatar 987,66 1,45% 3,52% 20,45% 49,34% MSCI Oman Index Oman 955,22 0,80% -15,98% -5,88% 3,16% MSCI Kuwait Index Koeweit 747,79 0,67% -17,25% -10,42% -10,83% MSCI Bahrain Index Bahrein 271,75-1,36% -6,81% -12,33% -73,84% FTSE/JSE Afrika Top40 Zuid-Africa Index ,28 9,64% -3,60% 11,20% 39,07% Sectoren AMEX Gold BUGS Index Goudmijnen 598,32 20,80% 10,89% 30,56% 88,11% AMEX Biotech Index Biotechnologie 1.194,24 12,81% -7,36% 6,94% 82,10% AMEX Oil Index Olie-productie 1.164,26 9,52% -5,14% 17,11% 5,56% Bron: Bloomberg, 1 september 2011 Onder dat handjevol bevindt zich onder andere de Amerikaanse technologie-index Nasdaq (+0,7 procent), waaraan onder andere toppertjes zoals Apple zijn genoteerd. De beursindex van Thailand, de SET 50 Index (+3,7 procent). Waar Westerse banken en overheden te maken hebben met downgrades van kredietbeoordelaars, mochten twee Thaise banken zich verheugen op een upgrade van Moody s (bron: nationmultimedia.com, 31 augustus 2011). Daar is het sentiment dus aanmerkelijk beter. De LQ45 Index (+7,3 procent) is een Indonesische index en de hoofdgraadmeter van Qatar (+3,5 procent) behoort ook tot de winnaars. In volatiele tijden zijn sectoren als biotechnologie (AMEX Biotech Index -7,4 procent) (vaak volatiele aandelen) helemaal niet interessant. Beleggers hebben niet zoveel risk appetite. De economische slow down doet de olieprijs (AMEX Oil Index -5,1 procent) weer geen goed, dus daar valt voor beleggers even niks te halen. Duidelijk is dat beleggers in de eerste maanden van dit jaar het beste rendement hebben behaald met een goudbelegging (AMEX Gold BUGS Index +10,9 procent). Fleur van Dalsem 27

28 Valuta RBS Markets Magazine oktober 2011 Kleine munten in trek Nu de eurozone in de greep is van de schuldencrisis zoeken beleggers hun toevlucht tot munten aan de randen van Europa. De euro ligt sinds het uitbreken van de Europese schuldencrisis zwaar onder vuur. Valutabeleggers gaan daarom op zoek naar veilige havens. De dollar stond afgelopen jaar al onder druk vanwege het opkopen van staatsobligaties door de Federal Reserve, maar zette begin augustus een duikvlucht in nadat de Verenigde Staten na veel politiek wapengekletter het kredietplafond verhoogde en kredietbeoordelaar Standard & Poor s de hoogste AAA-rating voor de Verenigde Staten verlaagde. De ratingverlaging leidde bovendien tot een hernieuwde discussie over afschaffing van de dollar als reservevaluta, wat het imago van de munt ook geen goed doet. Zwitserse frank Beleggers zien zich daarom gedwongen hun toevlucht te nemen tot munten van kleinere landen. Ze komen dan al snel uit in Zwitserland, dat bekendstaat als baken van economische en politieke stabiliteit en zich bovendien redelijk staande heeft weten te houden tijdens de financiële crisis. Al sinds jaar en dag fungeert de Zwitserse frank als een veilige haven voor beleggers bij sterke geopolitieke spanningen of economische onrust. Afgelopen voorjaar maakte de munt deze reputatie opnieuw waar. In enkele maanden tijd steeg de munt flink in waarde en stapelde ze het ene koersrecord op het andere. Door een drastische renteverlaging en andere verruimende maatregelen wist de Vijfjaarskoers euro-noorse kroon centrale bank in Zürich een korte, maar heftige waardedaling te forceren. De Schweizerische Nationalbank wilde zo voorkomen dat de kracht van de munt de export goed voor de helft van de Zwitserse economie teveel zou schaden. Of dat tot blijvende resultaten leidt, moet evenwel nog blijken. Een vorige interventie, vorige zomer, had weinig effect: de opmars van de frank zette onverminderd door. Noorse kroon Ook de Noorse kroon is de laatste maanden sterk in trek. Sinds het dieptepunt eind december 2008 is deze munt bijna 30 procent in waarde gestegen ten opzichte van de euro. Noorwegen heeft eveneens een doorgaans stabiele reputatie en ook dit land staat er in economisch opzicht relatief goed voor. De economische groei komt volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) dit jaar uit op 2,9 procent (bron: World Economic Outlook, april 2011) en het Scandinavische land kampt niet met een begrotingstekort, maar met een overschot. Ongetwijfeld speelt ook de olie- en gasrijkdom bij beleggers een rol, want meer grote grondstoffenexporteurs, zoals Australië en Canada, zagen de interesse in hun munt toenemen. Britse pond Tegenover de Noorse kroon en de Zwitserse frank steekt het koersverloop van de Vijfjaarskoers euro-britse pond Britse pond wat schril af: deze munt vertoont de laatste jaren redelijk gelijke tred met de euro. Maar de situatie in Groot-Brittannië is dan ook niet vergelijkbaar. Het IMF raamt de economische groei van het eiland dit jaar op 1,5 procent; een stuk lager dan de groei in Noorwegen. Voor 2012 rekent het IMF op een groei van 2,3 procent, maar de Britse centrale bank zag zich medio augustus gedwongen de groeiverwachtingen neerwaarts bij te stellen naar 2 procent. Verder kampt Groot-Brittannië met een hardnekkig hoge inflatie van ruim 4 procent. In juli liep het inflatiecijfer zelfs op naar 4,4 procent. En het eind hoeft nog niet in zicht te zijn: de Britse centrale bank stelde medio augustus in zijn driemaandelijkse inflatierapportage dat de geldontwaarding dit jaar nog kan oplopen tot boven de 5 procent. De inflatie beteugelen door renteverhogingen is voor Bank of England geen werkend perspectief, omdat de economische groei al onder druk staat en de komende tijd nog verder onder druk zal staan, vanwege een ingrijpende bezuinigingsoperatie van de overheid. Deze factoren maken de pound sterling geen aantrekkelijk alternatief voor de euro. Daarmee mag de Japanse yen zich als enig lid van de Big Four de dollar, euro, yen en pond verheugen op een grote interesse op de valutamarkt. Daarbuiten zijn beleggers aangewezen op de kleintjes. Jasperien van Weerdt Vijfjaarskoers euro-zwitserse frank Koers Datum Bron: RBS, 13 september 2011 Koers 1 1,8 1,6 0,8 1,4 0,6 1,2 1 0,4 0, Datum Datum Bron: RBS, 13 september 2011 Bron: RBS, 13 september 2011 Koers 28

29 Emerging markets RBS Markets Magazine oktober 2011 Als alles daalt, landt BRIC het zachtst In een lange, natte zomer gingen Europese beurzen kopje onder. De BRIC-landen zakten ook weg, maar net iets minder hard. Volgens de oude beurswijsheden dalen opkomende markten in tijden van crisis harder dan de ontwikkelde markten. Maar deze keer is alles anders. Dé brandhaard op de financiële markten bevindt zich in de Europese periferie en daar vielen dan ook de hardste klappen. De beurzen van de vier grote opkomende markten (BRIC Brazilië, Rusland, India en China) deden het in de zomermaanden juni, juli en augustus dan De beste van de acht: Dow Jones ook minder slecht dan die van de vier oude wereldmachten (FADE Frankrijk, Amerika, Duitsland en Engeland). Met name Duitsland als grote roerganger van de eurozone moest het ontgelden uit angst voor de hoge prijs van In The Battle BRIC tegen FADE wordt gekeken naar het rendement over de achterliggende drie maanden van de beurzen van de vier grote groei-economieën Brazilië, Rusland, India en China (BRIC) ten opzichte van die van de oude economische wereldmachten Frankrijk, Amerika, Duitsland en Engeland (FADE). Op deze manier wordt snel inzichtelijk gemaakt in hoeverre beleggers kunnen profiteren van de verschuivingen op het economisch wereldtoneel. het Griekse debacle. De DAX leverde in de drie maanden exact 20 procent in. Dat was nog iets slechter dan de Franse CAC-40, die andere pijnlijdende Europese mastodont die 18,6 procent verloor. Opvallend was dat de Dow Jones niet alleen de beste index van het oude blok was, maar het met een verlies van 7,6 procent ook beter deed dan het opkomende vierspan. Toch deden de BRIC-landen het als groep beter, vooral omdat er geen echt negatieve uitschieters bij zaten. Tussen begin juni en eind augustus was de Hang Seng (13 procent eraf) de slechtste van die vier, terwijl de Russische RTS en de Indiase BSE-30 beiden slechts 9,8 procent inleverden en daarmee gedeeld koplopers waren. De BRIC-landen hebben in The Battle na tien meetperioden daarmee weer een wat meer geruststellende voorsprong opgebouwd: 6-4. Peter van Kleef Peildatum 1 juni tot en met 31 augustus bron: vdw Group, 31 augustus

30 Grondstoffen RBS Markets Magazine oktober 2011 Aarzelingen domineren olieprijs De prijs van Brent olie dook in het tweede kwartaal van 2011 even onder de psychologisch belangrijke grens van 100 dollar. Is dat de opmaat voor een neergaande trend? Het prijsverschil tussen een vat Brent Crude en Amerikaanse West Texas Intermediate (WTI) is in het tweede kwartaal van 2011 naar recordhoogte gestegen. Op 19 augustus werd voor een vat Brent 26 dollar meer neergeteld dan voor een vat WTI. Maar dat was niet de enige opmerkelijke prijsbeweging. De prijs van de Noord- Amerikaanse olie was al enige tijd onder de 100 dollar gedoken, maar op 9 augustus volgde ook die andere belangrijke prijsbenchmark: de Brent crude. Hoewel de olieprijs er sindsdien weer bovenuit torent, kan dit wel als een signaal worden beschouwd dat beleggers niet blind vertrouwen op een verdere opmars. De aarzeling kan worden verklaard door toenemende zorgen over de Europese en Amerikaanse schuldenproblematiek en de mogelijke invloed hiervan op de wereldeconomie. De Organisatie van Olie Exporterende Landen (Opec) verlaagde onlangs de ramingen voor de groei van de wereldeconomie. Voor 2011 voorzien zij een groei van 3,7 procent, terwijl zij een maand eerder nog uitging van 3,9 procent (bron: Opec Oil Market Report, 9 augustus 2011). Dit is vooral te wijten aan de ontwikkelde markten. China Ook de oplopende inflatie in China zet de olieprijs onder druk. Het inflatiecijfer kwam in juli uit op 6,5 procent, het hoogste niveau in drie jaar. Dit wakkert de angst voor verdere renteverhogingen en een afvlakking van de economische groei aan. Maar er zijn ook factoren die de olieprijs ondersteunen, waardoor de kans op een vrije val niet groot lijkt. Zo is de olie-industrie voor de verkoop van olie een stuk minder afhankelijk geworden van Europa en de Verenigde Staten. Mochten deze economieën in een dubbele dip belanden, dan wordt de vraag naar olie grotendeels gecompenseerd door China. China neemt samen met enkele andere Aziatische landen momenteel circa 95 procent van de stijgende vraag naar olie voor haar rekening, zo becijferde het Internationaal Energie Agentschap onlangs. Libië Daarnaast staat het aanbod aan olie onder druk. Dit is vooral te wijten aan de onrust in Libië, voorheen het op elf na grootste olieproducerende land ter wereld. Dit Noord-Afrikaanse land produceerde vorig jaar nog 1,8 miljoen vaten olie per dag en was daarmee goed voor 2 procent van de wereldwijde olieproductie. Dat is inmiddels fors opgedroogd, tot circa vaten. Saoedi-Arabië vangt wel een deel van het weggevallen aanbod op, maar de productie onbeperkt opschroeven is er niet bij, omdat dit land een hogere olieprijs nodig heeft om het binnenlandse beleid te financieren. Bovendien loopt Saoedi-Arabië bij een te hoog tempo van oliewinning het risico dat olievelden uitgeput raken (bron: Financieele Dagblad, 23 augustus 2011). Koers Vijfjaarskoers Brent olie Datum Opec heeft geen belang in daling olieprijs Wanneer de olieproductie in Libië weer wordt hervat is nog niet bekend. Ook is nog onzeker wat het oliebeleid van de toekomstige Libische regering zal zijn: zal zij de productie straks geleidelijk opstarten of de motor vol aanzetten, om zo snel mogelijk inkomsten binnen te halen? Of dat laatste mogelijk is, valt overigens nog te bezien. Door het conflict is veel materieel beschadigd geraakt en veel buitenlands personeel de grens over gevlucht. Dat maakt een vlotte herstart onwaarschijnlijk. Als de olieproductie in Libië weer mondjesmaat op gang komt, zal dat naar verwachting de olieprijs wel wat onder druk zetten. Maar of dat effect groot zal zijn, is de vraag. De Opec-landen zullen de situatie in Libië nauwgezet volgen. Aangezien zij geen belang hebben bij een forse daling van de olieprijs, zullen zij naar verwachting alles in het werk stellen om een harde landing van de olieprijs te voorkomen. Jasperien van Weerdt Koers Vijfjaarskoers Crude olie Datum Bron: RBS, 13 september 2011 Bron: RBS, 13 september

31 RBS Markets Magazine oktober 2011 Grondstoffen Goud richting dollargrens Wie dacht dat de goudprijs na de rally eind 2010 en het eerste kwartaal van 2011 in rustiger vaarwater zou komen, komt bedrogen uit. De dollargrens komt in zicht. Valt de opmars nog te stuiten? De goudprijs brak ook in het tweede kwartaal van 2011 het ene record na het andere. Op 19 augustus werd een nieuw record van 1.852,25 dollar per troy ounce gevestigd. Daarmee komt de magische dollargrens aardig in zicht. De gemiddelde goudprijs bedroeg over het tweede kwartaal van dit jaar 1.506,13 dollar per troy ounce (bron: World Gold Council), 8 procent meer dan in het eerste kwartaal waarin de goudprijs óók al in de lift zat. Als de opgaande lijn de rest van het jaar wordt voortgezet, gaat 2011 de boeken in als het elfde achtereenvolgende jaar dat de goudprijs stijgt. Schuldencrisis Goud is nog steeds in trek bij beleggers die een veilige haven zoeken. De Europese schuldencrisis, de grote Amerikaanse schuldenberg en de afwaardering van de kredietwaardigheid van de Verenigde Staten van AAA naar AA+ door kredietbeoordelaar Standard & Poor s trekt beleggers als een magneet naar het edelmetaal. Ook de magere vooruitzichten voor de economische groei in het westen, de angst voor een oplopende inflatie en de onrust in Noord-Afrika en het Midden- Oosten wakkert de interesse in goud aan. Daarnaast kopen centrale banken weer goud aan om hun reserves te versterken, nadat zij lange tijd juist aan de verkoopkant opereerden. In het tweede kwartaal waren hun goudaankopen vier maal zo hoog als in het tweede kwartaal van Dit sluit aan bij de trend van diversificatie door institutionele beleggers en de wens van veel landen om minder afhankelijk te zijn van de dollar en de euro als reservemunt. Daarnaast is er een toenemend vraag naar goud uit China en India, die onder andere wordt ingegeven door de toenemende welvaart en de hoge inflatie. In het tweede kwartaal steeg de vraag uit deze landen met respectievelijk 25 procent en 38 procent ten opzichte van dezelfde pe- Goudvraag uit China stijgt Opslagproblemen Door de groeiende vraag van beleggers in goud puilen de kluizen van banken uit. Hierdoor kampen veel banken met een tekort aan opslagruimte. De toegenomen vraag wordt grotendeels ingegeven door de grote populariteit van fysiek goud-trackers. Deze trackers volgen de koers van een goudprijs, maar herbergen goud als zekerstelling (bron: Financial Times, 9 augustus 2011). riode vorig jaar, zo becijferde de World Gold Council. Voor deze lobbyorganisatie vormen deze factoren een reden om ook in de tweede jaarhelft uit te gaan van een sterke vraag naar goud. Niets lijkt een verdere opmars van de goudprijs in de weg te staan, temeer aangezien de goudproductie de stijgende vraag nauwelijks kan bijbenen. En in tegenstelling tot geld is het niet mogelijk om goud bij te drukken. Ook is een default van goud niet mogelijk. Monetaire verruiming Hoe de goudprijs zich verder gaat ontwikkelen hangt van een aantal factoren af. Mocht de Federal Reserve na de recente verhoging van het schuldenplafond besluiten tot een nieuwe ronde van monetaire verruiming quantitative easing dan kan dat een katalysator vormen voor de goudprijs. Zo n maatregel zet immers de dollar onder druk en dat is gunstig voor de goudprijs. Ook het verdere verloop van de Europese schuldencrisis is van belang. Beleggers tonen tot nu toe weinig vertrouwen in het vermogen van politici om een oplossing te vinden. Maar als eurolanden daadkracht tonen kan dat sentiment veranderen. Verder is de economische groei in China en India van belang. Mocht de economische groei en de inflatie afzwakken, dan heeft dat ook een weerslag op de vraag naar goud. Uiteraard kan ook het omgekeerde scenario zich voordoen. Jasperien van Weerdt 31

32 Grondstoffen RBS Markets Magazine oktober 2011 Katoen uit de mode Van olie en gas moeten beleggers het niet hebben in Edelmetalen en agri-commodities zijn gezien hun rendementen juist veelgevraagd. de twaalfde letter, dus zoveel zijn er al geweest. Echter, minder aanbod van katoen zou de prijs moeten opdrijven. De grondstof is echter zo gedaald omdat het geen basisbehoefte is zoals eten. Katoen wordt vooral gebruikt in de kledingindustrie en als het slecht gaat kopen mensen minder nieuwe kleren. Hierdoor beweegt de katoenprijs veel meer mee met de rest van de (aandelen)markt. Bron: Wikiinvest.com, 9 september 2011 Fleur van Dalsem Katoenprijs beweegt met de markt Goud is momenteel het lievelingetje van beleggers. Zo lief, dat in Amerika zelfs stemmen opgingen om de goudstandaard weer in te voeren. En veel kleiner nieuws, maar een teken aan de wand Venezuela gaat zijn eigen voorraden beheren nu. Zilver doet het net zo goed, zo niet beter dan goud. Opvallend genoeg staat rijst op een veel hoger rendement dan goud en zilver bij elkaar. Het wisselende weer (eerst te droog, later regen, te weinig regen) doet gewassen die in de zomer moeten groeien, zoals rijst, katoen, oliezaden en suikerbiet geen goed. In India is (bron: indiainfoline.com, 9 september 2011). Van sommige gewassen moet de oogst uitgesteld worden. Katoen werd ook genoemd bij gewassen die last hebben van het weer. Veel katoenplanten staan in de Verenigde Staten en daar is het stormseizoen (julidecember) weer volop losgebarsten. Op 8 september 2011 waren de Amerikanen al bij een storm met een L (Lee). Elke storm krijgt een naam van het alfabet en de L is Commodities Monitor Index/ expiratiemaand future Koers Performance 1 maand Performance YTD Performance 5 jaar Grondstoffenindices Rogers Int. Commodity Index TR Index 3.998,03 8,18 2,61 16,53 Energie Rogers Int. Energy TR Index 800,80 9,26 3,57-24,16 ICE Brent Crude Oil november ,59 9,48 20,19 70,38 NYMEX Crude Oil november 11 88,99 9,34-3,47 32,17 NYMEX Heating Oil november ,97 8,08 19,68 59,75 NYMEX Natural Gas november 11 4,09 3,02-7,17-45,96 NYMEX Unleaded Gasoline november ,73 10,17 16,24 41,00 Metalen Rogers Int. Metals TR Index 3.023,17 5,98 4,20 61,82 Aluminum januari ,25 0,06-1,81 - Lood januari ,00 2, Koper januari ,00 0, Nikkel januari ,00-3,23-7,72 - Zink januari ,75 1, Tin januari ,00-10, Edelmetalen Rogers Int. Precious Metals TR Index 3.013,59 7,91 25,14 165,61 Goud spotprijs 1.856,85 7,99 30,69 204,00 Zilver spotprijs 42,40 8,66 37,15 249,42 Platina spotprijs 1.851,00 7,80 4,56 51,16 Palladium spotprijs 764,50 6,44-4,65 131,67 Agri-commodities Rogers Int. Agriculture TR Index 1.347,26 8,13-0,59 39,51 Katoen december ,98 16,78-16,58 115,87 Haver maart ,50 6,73-8,24 56,34 Koffie maart ,85 20,11 19,13 158,92 Cacao maart ,00 0,69-7,00 117,76 Runderen december ,95-0,44 5,99 29,15 Varkens december 11 82,58-5,47-1,37 27,92 Mais maart ,25 8,93 18,05 187,40 Sinaasappelsap januari ,10-1,55-0,93-8,43 Koolzaad februari ,50 8,44-10,48 62,97 Rijst januari 12 18,04 8,78 26,47 95,40 Sojabonen januari ,25 8,97 1,66 153,65 Sojameel december ,40 8,26-0,32 131,88 Sojaolie december 11 58,18 7,46-0,38 131,89 Tarwe maart ,50 11,60-5,84 78,46 Suiker maart 12 27,94 7,96-4,35 119,14 Rubber november ,80 2,78-10,88 69,69 Bron: Bloomberg 31 augustus 2011, TR = Total Return Index. 32

33 RBS Markets Magazine oktober 2011 Grondstoffen: Technische Chapeau analyse Brent Oil Vangnetsteun voor de oliestier Goudprijs Pas op voor het duiveltje Een snelle blik op de weekgrafiek leert dat de ondertoon positief is. Er is een tendens tot stijgen waarneembaar, waardoor uiteindelijk per saldo hogere olieprijzen op de schermen verschijnen. Een tussentijdse stevige correctie zoals we die onlangs hebben gezien, doet hier niets aan af. De positieve ondertoon wordt charttechnisch inzichtelijk gemaakt door de gemiddeldelijn, ofwel vangnet, of nog anders, mijn sleepkabel. Langzaam maar zeker wordt mijn sleepkabel, een 55-weeks ongewogen voortschrijdende gemiddeldelijn, een begrip onder beleggers. Deze objectieve, zeker niet feilloze trendvolgende indicator geeft uitstekend weer hoe het is gesteld met de richting en kracht van de trend. Voor Brent Oil biedt de sleepkabel op het moment van schrijven steun aan rond 102,50. De gemiddeldelijn fungeert onder andere als dynamische trendlijn en zou dus de stevige correctieve fase die is gestart vanaf circa 126 moeten afronden. De correctie vormt zelf een dalend trendkanaal, maar let op, op de weekgrafiek is het vooralsnog een countertrendbeweging richting de sterk oplopende sleepkabel. Met andere woorden, het 102,50-niveau is een cruciaal kantelpunt onder op het olieveld. Mocht de koers hier onder zakken, dan breekt de trend en zal er een breakout-beweging starten die kan aanhouden tot wellicht 80 of 70 dollar. Het meest waarschijnlijke scenario is echter Olievangnet op 102,50 bodemvorming op 102,5 met aansluitend een hervatting van de uptrend. Terug naar 120 en 126 daarna, zo luidt de opdracht voor de oliestier. Hij moet de sleepkabelsteun accepteren en respecteren. De ontwikkeling van de goudprijs staat steevast in de belangstelling bij actieve beleggers. Terecht, want mede dankzij de Turbo is het relatief eenvoudig om in dit edelmetaal te beleggen. Tweede voorwaarde om als aantrekkelijk beleggingsobject te worden gezien is natuurlijk de technische conditie. De grafiek moet regelmatig uitdagende maar ook betrouwbare in- en uitstapmomenten aanreiken. Dit laatste is zeker het geval bij de goudprijs. Kijkt u maar op de grafiek hieronder waar ik met mijn vaste marktlens de koersontwikkeling volg. Er is sprake van hogere toppen en hogere bodems, alsook ruime koersvorming boven een sterk opkrullende voortschrijdende gemiddeldelijn ofwel sleepkabel. Deze lijn fungeert als vangnet voor de stieren. Zolang de koers boven de gemiddeldelijn beweegt, is er een stijgingstendens aanwezig en is het aannemelijk in de nabije toekomst hogere koersen op de borden te zien. Met andere woor- den, de gemiddeldelijn is het routepaaltje in het veld. Welnu, niet eerder dan onder zal de trend draaien. Er is dus heel veel ruimte voor correctieve bewegingen, zonder dat het tij keert. Dat er een correctie aankomt is bijna onvermijdelijk gezien de parabolische stijging die de koers heeft laten zien en de stand van de spanningsmeter die indiceert dat topvorming aanstaande is. Kijk dus goed uit naar de eerstvolgende zwarte candle op de weekgrafiek, dat is het Duiveltje dat er voor zal zorgen dat een significante correctie van start zal gaan. Dan winsten afromen en rustig wachten op nieuwe koopkansen. Nico Bakker Het onderdeel technische analyse wordt verzorgd door Bakker Technische Analyse Consultancy B.V. en uitgebracht door RBS. Nico Bakker is bestuurder van Bakker Technische Analyse Consultancy B.V. en is een onafhankelijk analist. RBS betaalt een vergoeding voor de technische analyses van Bakker Technische Analyse Consultancy B.V. Weekgrafiek Olie Weekgrafiek Goud koers koers datum datum Bron: BTAC Visuele Analyse, 23 augustus 2011 Brent Olie van juli 2010 tot en met 23 augustus 2011 Bron: BTAC Visuele Analyse, 23 augustus 2011 Goud van juli 2010 tot en met 23 augustus

34 Risico s en kosten RBS Markets Magazine oktober 2011 Certificaten. Een belegging in een Certificaat houdt eenzelfde risico in als een directe belegging in de onderliggende waarde. Als de waarde van de onderliggende waarde tot nul daalt, kunt u uw volledige belegging verliezen. De koers van een Certificaat volgt in principe één-op-één de prestatie van de onderliggende waarde, maar kan hiervan afwijken doordat jaarlijks beheerskosten in rekening worden gebracht, veranderingen in de wisselkoers en door de marktbeweging van vraag en aanbod. Turbo s. Door de hefboom is een belegging in Turbo s risicovoller dan een directe belegging in de onderliggende waarde. Hoe hoger de hefboom die wordt gekozen, hoe dichter het stoploss-niveau bij de koers van de onderliggende waarde zal liggen, waardoor het risico groter is dat het stoploss-niveau bereikt wordt. Als de koers van de onderliggende waarde het stoploss-niveau raakt of overschrijdt, dan wordt de Turbo automatisch beëindigd en de restwaarde aan u terugbetaald. U kunt in deze gevallen uw gehele belegging verliezen. Turbo s waarvan de onderliggende waarde niet wordt verhandeld op Euronext Amsterdam kunnen ook hun stoploss-niveau bereiken buiten de beursuren van deze beurs. Als de onderliggende waarde in buitenlandse valuta is genoteerd, zal de koers van de Turbo worden beïnvloed door wisselkoerseffecten. Het stoploss-niveau kan wijzigen, waardoor bij een wijziging het stoploss-niveau dichter bij de koers van de onderliggende waarde kan komen. Bij indices zullen deze wijzigingen in periodes waarin veel dividend wordt uitgekeerd, groter zijn. RBS Obligaties. Op de afloopdatum ontvangt een belegger de nominale waarde van de Obligatie retour. Dit is mogelijk niet het geval bij een tussentijdse verkoop van de RBS Obligatie. Gedurende de looptijd van de RBS Obligatie kan de waarde van de RBS Obligatie fluctueren en kan de koers van de RBS Obligatie lager zijn dan de nominale waarde van de Obligatie. Dit komt omdat de koersontwikkeling van de RBS Obligatie afhankelijk is van de waarde van de onderliggende waarde, de beweeglijkheid van de markt, de ontwikkeling van de rente, eventuele couponuitkeringen en de resterende looptijd van de RBS Obligatie. Er is geen garantie dat een belegger de nominale waarde terug ontvangt indien hij de RBS Obligatie tussentijds verkoopt. Kredietrisico. Beleggers in Turbo s, Certificaten en RBS Obligaties lopen kredietrisico op de uitgevende instelling The Royal Bank of Scotland N.V. (RBS N.V.) en/ of The Royal Bank of Scotland plc (RBS plc). In geval van insolventie van de uitgevende instelling kunnen beleggers hun gehele belegging verliezen. Op markets staat op de productenpagina van elke Turbo, Certificaat en RBS Obligatie aangegeven of het betreffende product wordt uitgegeven door RBS N.V. dan wel RBS plc. Lees voor aankoop van Turbo s, Certificaten en RBS Obligaties het desbetreffende basisprospectus, bijbehorende supplementen en toepasselijke definitieve voorwaarden waarin de risico s en voorwaarden staan beschreven. U kunt deze documenten vinden op de website Opkomende markten. Beleggen in aandelenmarkten van opkomende markten gaat gepaard met extra risico s op het vlak van politiek, economie, de sociale situatie en wetgeving. Ongunstige ontwikkelingen kunnen een sterk negatieve invloed hebben op de waarde van Turbo s en Certificaten, Wanneer u in grondstoffen belegt, investeert u in veel gevallen in futures. Futures hebben eigenschappen die specifieke risico s met zich mee brengen waarover u meer kunt lezen op Wisselkoersrisico. Veranderingen van de wisselkoersen van onderliggende waarden die niet in euro zijn genoteerd, beïnvloeden de waarde van in euro genoteerde Turbo s en Certificaten, met uitzondering van Quanto Certificaten. Een waardestijging van de buitenlandse valuta ten opzichte van de euro heeft een positief effect, terwijl een waardedaling in een negatief effect resulteert. Voor beleggers die het wisselkoersrisico willen afdekken, zijn er zogeheten Quanto Certificaten. Kijk op markets bij Certificaten voor meer informatie over de werking van Quanto Certificaten. Kosten. In de koers van een Turbo worden dagelijks financieringskosten verwerkt. De financieringskosten variëren met de rente in de markt. Op worden de financieringskosten of -opbrengsten per Turbo gepubliceerd. Bij het aan- en verkopen dient u ook rekening te houden met de verschillen tussen bied- en laatprijzen. Certificaten hebben vaste beheerskosten. De beheerskosten worden uitgedrukt in een percentage op jaarbasis. De hoogte van het percentage weerspiegelt de toegankelijkheid tot de onderliggende waarde. Dit percentage zal over het algemeen hoger zijn als de onderliggende waarde slecht of in een andere tijdszone verhandelbaar is (bijvoorbeeld bij opkomende markten). De beheerskosten worden op dagbasis ten laste van het product gebracht. Als bij beheerskosten Dividend staat aangegeven, betekent dit dat geen beheerskosten worden betaald. In plaats daarvan worden eventuele dividenduitkeringen door RBS ingehouden. Voor overige Certificaten geldt dat eventuele dividenden, na aftrek van belastingen, in het Certificaat worden herbelegd. RBS Obligaties hebben vaste beheerskosten. De beheerskosten worden uitgedrukt in een percentage over de nominale waarde op jaarbasis en verschillen per categorie. De beheerskosten per categorie zijn opgenomen in de RBS Obligaties-brochure die is te vinden op Bij het aan- en verkopen betaalt u bij alle Turbo s, Certificaten en RBS Obligaties een reguliere transactieprovisie. De hoogte van de provisie is afhankelijk van uw bank of broker. Daarnaast worden mogelijk kosten in rekening gebracht voor het aanhouden van een effectenrekening bij uw bank en/ of broker. Voor meer details over de kosten kunt u bellen met MARKETS ( ) of een sturen naar [email protected]. Over beleggingen in Turbo s, Certificaten en RBS Obligaties kunnen ook belastingen verschuldigd zijn die niet via RBS worden geïnd. De fiscale behandeling is afhankelijk van de hoogte van uw belegging, uw overige beleggingen en uw persoonlijke situatie. Raadpleeg hiervoor de belastingdienst of uw belastingadviseur. 34

35 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Producten van RBS Markets Obligaties Certificaten Rentebetalingen 36 Toekomstige dividenden 37 Certificaten top 5 39 Turbo s Topman SBM Offshore weg 45 AEX presteert slecht 46 Foto: sbmoffshore.com 35

36 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 Obligaties Renterendementen Bij beleggen in RBS Obligaties kiezen beleggers voor een bepaalde vorm van rente, ook wel coupon genoemd. Regelmatig keren de obligaties rente uit, vast of variabel en afhankelijk van de gebeurtenissen op de markt. Op 31 augustus 2011 is de AEX Index gesloten op 292,93 punten. Daarom keren bijvoorbeeld drie van de vijf RBS AEX Obligaties uitgegeven in augustus 2009 de mogelijke rente, variërend van 4,5 tot 6 procent, uit. Deze serie heeft nu een resterende looptijd van drie jaar. De waarde van een obligatie is afhankelijk van de ontwikkeling van de rente. De rente waarvan een obligatie afhankelijk is, is de termijnrente geldend voor de periode van de resterende looptijd van de obligatie, ook wel de lange rente genoemd. Een tussentijdse daling van deze lange rente is, de overige variabelen constant houdend, gunstig voor de koers van een RBS Obligatie. Een tussentijdse stijging van de lange rente is ongunstig voor de koers van een RBS Obligatie. Bron: RBS Markets, 9 september 2011 RBS Obligaties Naam ISIN Coupon Afloop Bied Laat Royal 3% Inflatie Obligatie NL ,00% ,51 97,01 Royal 4,25% Inflatie Obligatie NL ,25% ,14 94,14 Royal 3,4% Plus Obligatie NL ,40% ,59 93,59 Royal 3,25% Plus Obligatie NL ,25% ,22 95,72 Royal 4% Obligatie NL ,00% ,8 98,3 Royal 5% Vast Obligatie NL ,00% ,5 95,5 Royal 8% min 3M Euribor Obligatie NL ,81 96,81 RBS AEX % 30 juni 2016 NL ,50% ,6 98,1 RBS AEX % 31 maart 2016 NL ,50% ,9 101,4 RBS AEX 180 4,5% 31 augustus 2014 NL ,50% ,5 104 RBS AEX % 31 december 2015 NL ,50% ,1 99,6 RBS AEX 200 4,5% 30 november 2014 NL ,50% ,2 102,7 RBS AEX 200 4,5% 30 september 2014 NL ,10% ,3 102,8 RBS AEX 200 4,5% 31 december 2014 NL ,50% ,7 102,2 RBS AEX % 31 maart 2016 NL ,00% ,7 100,2 RBS AEX 220 5,0% 31 augustus 2014 NL ,00% ,7 104,2 RBS AEX % 30 juni 2016 NL ,00% ,2 96,7 RBS AEX 230 4,5% 31 maart 2015 NL ,50% ,9 99,4 RBS AEX 240 4,5% 30 juni 2015 NL ,50% ,6 97,1 RBS AEX 240 5,0% 30 november 2014 NL ,00% ,6 102,1 RBS AEX 240 5,0% 30 september 2014 NL ,00% ,5 RBS AEX 250 5,0% 31 december 2014 NL ,00% ,4 100,9 RBS AEX % 31 december 2015 NL ,00% ,8 97,3 RBS AEX 260 6,0% 31 augustus 2014 NL ,00% ,3 104,8 RBS AEX 280 5,0% 31 maart 2015 NL ,00% ,6 97,1 RBS AEX 280 6,0% 30 november 2014 NL ,00% ,3 100,8 RBS AEX 280 6,0% 30 september 2014 NL ,00% ,4 100,9 RBS AEX 290 5,0% 30 juni 2015 NL ,00% ,5 RBS AEX % 30 juni 2016 NL ,00% ,1 93,6 RBS AEX % 31 maart 2016 NL ,00% ,8 95,3 RBS AEX 300 6,0% 31 december 2014 NL ,00% ,2 97,7 RBS AEX 300 7,5% 31 augustus 2014 NL ,50% ,6 98,1 RBS AEX 320 6,0% 31 maart 2015 NL ,00% ,5 RBS AEX % 31 december 2015 NL ,00% ,6 92,1 RBS AEX 320 7,5% 30 november 2014 NL ,90% ,4 96,9 RBS AEX 320 7,5% 30 september 2014 NL ,50% ,1 95,6 RBS AEX 330 6,0% 30 juni 2015 NL ,00% ,5 92 RBS AEX % 30 juni 2016 NL ,50% ,4 90,9 RBS AEX ,0% 31 augustus 2014 NL ,00% ,5 95 RBS AEX 340 7,5% 31 december 2014 NL ,50% ,5 94 RBS AEX % 31 maart 2016 NL ,50% ,5 RBS AEX % 30 juni 2016 NL ,00% ,5 RBS AEX ,0% 30 november 2014 NL ,00% ,5 RBS AEX ,0% 30 september 2014 NL ,00% ,4 92,9 RBS AEX 360 7,5% 31 maart 2015 NL ,50% ,1 91,6 RBS AEX % 31 december 2015 NL ,50% ,1 89,6 RBS AEX 370 7,5% 30 juni 2015 NL ,50% ,1 89,6 RBS AEX ,0% 31 december 2014 NL ,00% ,2 91,7 RBS AEX % 31 maart 2016 NL ,00% ,3 87,8 RBS AEX ,0% 31 maart 2015 NL ,00% ,5 RBS AEX % 30 juni 2015 NL ,00% ,3 88,8 RBS AEX % 31 december 2015 NL ,00% ,4 88,9 RBS Zero 31 December 2012 NL ,2 96,7 RBS Zero 31 December 2013 NL ,82 91,32 RBS Zero 31 December 2014 NL ,13 86,63 RBS Zero 31 December 2015 NL ,06 80,56 RBS Zero 31 December 2019 NL ,7 62,7 RBS Zero 30 December 2016 NL ,46 75,46 Bron: RBS, 25 augustus

37 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Certificaten Ontwikkelde markten Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Opkomende markten Bron: RBS, 25 augustus 2011 Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Rendement 5 jaar* Afrika Certificaat NL , , % - Balkan Certificaat NL , % % Baltische Landen Certificaat NL , % - Brazilië Certificaat NL , % % Brazilië II Certificaat NL , % - BRIC Certificaat NL , , % % BRIC II Certificaat NL , , % % BRIC Infrastructuur Certificaat NL , , % - Bulgarije Certificaat NL , % - Egypte Certificaat NL , % % Emerging 11 Certificaat NL , , % - Emerging Markets Socially Responsible Investment Certificaat NL , % - Hang Seng Certificaat DE , % +2.11% India Certificaat NL , % % India Total Return Certificaat NL , % +2.95% Indonesië Certificaat NL , % % IPO Azië-Pacific Certificaat NL % - IPO BRIC Certificaat NL , % - IPO China Certificaat NL % - Kazachstan Certificaat NL , % - Marokko Certificaat NL , % - Mexico Certificaat NL , % % Midden-Oosten Certificaat NL , % - Mongolië Certificaat NL , MSCI Opkomende Markten Certificaat NL , % - Next 7 Certificaat NL , % - Nigeria Certificaat NL , % - Oost-Europa Certificaat NL , % % Pakistan Certificaat NL , % - Peru Certificaat NL , , % - Polen Certificaat NL , % - * Bij Certificaten die minder dan 5 jaar geleden zijn geïntroduceerd is geen 5-jaars- rendement weergegeven. Op onze website kunt u meer informatie vinden over rendementen. Rendement 5 jaar* AEX Certificaat NL ,2-7.20% - AEX Dividend Certificaat NL , % % AEX Mini Dividend Certificaat NL , % % Alpha Europa Certificaat NL , , % +5.47% Alpha Nederland Certificaat NL , , % % AMX Certificaat NL , , % - AScX Certificaat NL , % - Bel20 Certificaat NL , % - China Certificaat NL , % % DAX Certificaat DE , , % -1.67% Dow Jones Certificaat DE , % % Dow Jones II Certificaat NL , , % - Dow Jones Quanto Certificaat NL , , EURO STOXX 50 Dividend Certificaat NL , , % % Eurostoxx 50 Certificaat NL , % - Global Titans 50 Dividend Certificaat NL , % % IPO Amerika Certificaat NL % - IPO Europa Certificaat NL % - Israël Certificaat NL , % - MSCI Azië Certificaat NL ,2-8.20% - MSCI Golfregio Certificaat NL , % - MSCI Latijns-Amerika Certificaat NL , % - Nasdaq 100 Certificaat DE , , % % Nikkei 225 Certificaat NL , % % Nikkei 225 Quanto Certificaat DE , % % S&P 500 Certificaat NL , % - S&P 500 Dividend Certificaat NL , % -9.44% S&P 500 Quanto Certificaat NL , , Stoxx 50 Dividend Certificaat NL , % % Bron: RBS, 25 augustus 2011 Toekomstige dividenden De sterke koersdalingen deze zomer op de beurzen wereldwijd zorgt dat het dividendrendement van bedrijven aantrekkelijker wordt. Momenteel is het dividendrendement van Europese aandelen, samengebracht in de Eurostoxx 50 Index met zo n 5 procent hoger dan het rendement op Europese staatsleningen. Echter, of het dividendrendement zo hoog blijft (houdbaar is, zoals dat in beleggerstaal heet), is de vraag. Dividendfutures van de grootste Europese bedrijven (afloopdatum over twee jaar) geven aan dat beleggers zich zorgen maken dat de schuldcrisis en economische groeivertragingen van invloed zijn op de toekomstige dividenden van ondernemingen. Dat is zichtbaar in de futures. De dividendfuture die afloopt in 2013 staat per half augustus 2011 lager dan de variant die afloopt in Bron: Bloomberg, 15 augustus

38 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 Zilver stijgt door Door alle onrust op de financiële markten zijn grondstoffen zoals goud en zilver wederom aan een opmars bezig. Begin juli dit jaar bedroeg de koers van zilver nog 33 euro, begin september is de koers gestegen naar ongeveer 41 euro. Waar de goudprijs record na record vestigt en enkel een stijgende lijn laat zien, staat de zilverprijs nog niet boven het niveau van eind april dit jaar van 48 euro. Zilver is na olie de meest gebruikte grondstof in de industrie. Er zijn ongeveer industriële applicaties voor zilver. Aan de andere kant heeft zilver net als goud een monetaire functie. Het verschil met goud is dat de zilvermarkt veel kleiner, en dus volatieler is. Bron: IEX.nl, goldmoney.com, 7 september 2011 Certificaten Opkomende markten Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Grondstoffen Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Rendement 5 jaar* Roemenië Certificaat NL , % - Rusland Certificaat NL ,8-0.59% % Thailand Certificaat NL , % - Turkije Certificaat NL , % +9.43% Vietnam Certificaat NL , % - Vietnam II Certificaat NL , % - Zuid-Afrika Certificaat NL , % - Zuid-Korea Certificaat DE ,6 - - Bron: RBS, 25 augustus 2011 Rendement 5 jaar* African Commodities Certificaat NL , % - Agribusiness Certificaat NL , % - Alternatieve Energie Certificaat NL , % % Brent Crude Oil Future Certificaat NL , , % % Brent Crude Oil Future Quanto Certificaat NL , ,2 - Canadese Teerzanden Certificaat NL , % - Goud Certificaat NL , , % % Goud Mini Certificaat NL , , % - Goud Quanto Certificaat NL , , NYSE Arca Gold Bugs Certificaat DE , , % % NYSE Arca Gold Bugs Quanto Certificaat NL , , Oil & Gas Services Certificaat NL , , % - Palladium Certificaat NL , , % % Palladium Quanto Certificaat NL , , Platina Certificaat NL , % % Platina Quanto Certificaat NL , RICI Agricultural Certificaat NL , % % RICI Agricultural Quanto Certificaat NL , RICI Certificaat NL , , % -9.14% RICI Energy Certificaat NL , , % % RICI Energy Quanto Certificaat NL , RICI Enhanced Agrarische Grondstoffen Certificaat NL , , % - RICI Enhanced Agricultural Certificaat NL , , % - RICI Enhanced Agriculture Quanto Certificaat NL , , RICI Enhanced Certificaat NL , % - RICI Enhanced Edelmetalen Certificaat NL , , % - RICI Enhanced Energy Certificaat NL , % - RICI Enhanced Energy Quanto Certificaat NL , RICI Enhanced Granen en Oliezaad Certificaat NL , , % - RICI Enhanced Industrial Metals Certificaat NL , , % - RICI Enhanced Metals Certificaat NL , , % % RICI Enhanced Metals Quanto Certificaat NL , RICI Enhanced Natural Gas Certificaat NL , % - RICI Enhanced Olie Certificaat NL , , % - RICI Enhanced Quanto Certificaat NL , RICI Metals Certificaat NL , , % - RICI Metals Quanto Certificaat NL , RICI Quanto Certificaat NL , RICI Enhanced Vee Certificaat NL , , % - Silver Mining Certificaat NL , % - Zeldzame Aardmetalen Certificaat NL , , Zilver Certificaat NL , , % % Zilver Quanto Certificaat NL , , Bron: RBS, 25 augustus 2011 Thema s Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Rendement 5 jaar* BlackRock Momentum Certificaat NL , , % % CO2-emissie Certificaat II NL , % - * Bij Certificaten die minder dan 5 jaar geleden zijn geïntroduceerd is geen 5-jaars- rendement weergegeven. Op onze website kunt u meer informatie vinden over rendementen. Bron: RBS, 25 augustus

39 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Certificaten Thema s Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Rendement 5 jaar* DJ Stoxx 400 Banks Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Chemicals Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Energy Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Financial Services Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Food & Beverage Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Healthcare Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Industrial Goods Certificaat DE ,6-2.63% -0.61% DJ Stoxx 400 Insurance Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Retail Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Technology Certificaat DE , % % DJ Stoxx 400 Telecommunications Certificaat DE , % -7.65% Eco Certificaat NL , , % - Generieke Geneesmiddelen Certificaat NL , % - Luchtvaart Certificaat NL , % - NYSE Arca Biotech Certificaat DE , % % Sector Momentum Europa Certificaat NL , % - Waste Management Certificaat NL , % - Water Certificaat NL , % +3.82% Windenergie Certificaat NL , % - Zonne-energie Certificaat NL , Vastgoed Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Overig Naam ISIN Ref. Bied Laat Rendement 1 jaar Aandelen Rendement 5 jaar* Amerikaans Vastgoed Certificaat NL , % - Azië Pacific Vastgoed Certificaat NL , % - Europees Vastgoed Certificaat NL , % - Oost Europees Vastgoed Certificaat NL , % % Opkomende Markten Vastgoed Certificaat NL , % - US Homebuilding Certificaat NL , % - Wereldwijd Vastgoed Certificaat NL , % - Rendement 5 jaar* Rente Certificaat EUR NL , , % % Rente Certificaat USD NL , , % -3.03% Trader Vic Certificaat NL , , % - Turbo s Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Aalberts Turbo Long NL ,4 4,14 9,21 11,99 1 2,84 2,92 Aalberts Turbo Long NL ,3 3,09 8,22 12,07 1 3,82 3,9 Aalberts Turbo Short NL ,9 2,36 17,1 12,04 1 5,05 5,13 Aalberts Turbo Short NL ,2 1,55 19,77 12,07 1 7,71 7,79 Accor Turbo Long NL ,2 5,87 19,72 23,71 6,14 0,63 0,65 Accor Turbo Long NL ,1 3,4 16,77 23,71 6,14 1,12 1,14 Accor Turbo Short NL ,8 2,4 33,38 23, ,98 1 Accor Turbo Short NL ,3 1,51 39,26 23, ,55 1,57 Adecco Turbo Long NL ,4 4,05 25,76 33,83 1 7,18 7,38 Adecco Turbo Long NL ,8 3,18 23,43 33,97 1 9,15 9,35 Adecco Turbo Short NL ,29 59,99 33, ,76 22,96 Adecco Turbo Short NL ,6 1, , ,57 17,77 Aegon Turbo Long NL ,7 7,09 2,5 2,89 1 0,45 0,46 Aegon Turbo Long NL ,3 3,59 2,11 2,9 1 0,83 0,84 * Bij Certificaten die minder dan 5 jaar geleden zijn geïntroduceerd is geen 5-jaars- rendement weergegeven. Op onze website kunt u meer informatie vinden over rendementen. Bron: RBS, 25 augustus 2011 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Amerikaans vastgoed in tweestrijd Wat als eerste naar beneden komt, herstelt ook vaak als eerste. Zo leek het ook te gaan met de Amerikaanse huizenmarkt. Het gaat nu beter, maar nog steeds hangen er grote aantallen foreclosures (gedwongen verkopen door banken) boven de mark. Ook helpt het wankele consumentenvertrouwen niet echt. Winkelcentra lijden daaronder, want de Amerikaanse consument koopt momenteel minder en komt minder vaak in een mall (dat had ook te maken met de hoge olieprijs, maar die is inmiddels iets gedaald). De beperkte economische groei en de bijnaniet-bestaande banengroei doen de kantorenmarkt weer geen goed. En minder (goede) banen heeft dan ook weer zijn weerslag op de huizenmarkt. Een klein pluspunt. Nu de aandelenmarkten weer zo onrustig zijn, zouden weer meer beleggers hun heil kunnen gaan zoeken in vastgoed. Of ze daar al goed aan doen, is de vraag. Bron: Bloomberg.com, 7 september

40 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 Foto: allaboutstevejobs.com S&P past outlook Aegon aan Enkele weken geleden paste kredietbeoordelaar Standard & Poor s de outlook voor verzekeraar Aegon aan. De outlook werd aangepast van negative naar stable. Aegon heeft deze opwaardering te danken aan de verbetering van de kapitaalpositie. Door de verkoop van Aegon s Amerikaanse dochter Transamerica Reinsurance is de balans van Aegon versterkt zodat deze beter bestand is tegen stress. De kernactiviteiten houden de AA- rating en Aegon NV de A-/A-2 rating van S&P. Bron: AFN, 1 september 2011 Steve Jobs treedt af bij Apple Op 25 augustus 2011 maakte Steve Jobs bekend dat hij per direct terugtreedt als topman van electronicabedrijf Apple. Jobs kampte al langere tijd met een slechte gezondheid en vindt het nu het juiste moment om terug te treden. De voormalig CEO zal het bedrijf niet direct verlaten maar zal voorzitter van de raad van bestuur blijven. Voormalig CFO van Apple, Tim Cook zal in de voetsporen van Jobs treden. In eerste instantie reageerden beleggers erg negatief op het nieuws van de wisseling, aan het einde van de dag blijkt dat de koers een minimaal verlies geleden heeft. Begin september is de koers van een aandeel Apple ongeveer gelijk aan die van 25 augustus. Bron: RTLZ, 25 augustus 2011 Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Aegon Turbo Short NL ,2 1,73 4,57 2,91 1 1,67 1,68 Aegon Turbo Short NL ,4 3,63 3,7 2,89 1 0,73 0,74 Ahold Turbo Long NL ,3 5,69 6,76 8,18 1 1,4 1,42 Ahold Turbo Long NL ,4 3,56 5,88 8,18-2,28 2,3 Ahold Turbo Short NL ,4 2,65 11,27 8,19 1 3,07 3,09 Ahold Turbo Short NL ,4 1,96 12,37 8,19-4,17 4,19 Air France-KLM Turbo Long NL ,7 7,4 5,29 6,04 1 0,82 0,87 Air France-KLM Turbo Long NL ,2 4,68 4,81 6,05 1 1,25 1,3 Air France-KLM Turbo Short NL ,9 1,66 9,69 6,04 1 3,62 3,67 Air France-KLM Turbo Short NL ,5 1,13 11,39 6,08 1 5,31 5,36 Air Liquide Turbo Long NL ,6 4,94 70,3 88, ,76 1,78 Air Liquide Turbo Long NL ,1 6,1 73,63 88, ,42 1,44 Air Liquide Turbo Short NL ,3 4,03 109,57 88, ,16 2,18 Air Liquide Turbo Short NL ,3 3,34 113,89 88, ,61 2,63 Akzo Nobel Turbo Long NL ,6 8,86 30,34 34,02 1 3,75 3,83 Akzo Nobel Turbo Long NL ,7 5,2 27,64 34,24 1 6,5 6,58 Akzo Nobel Turbo Short NL ,9 1,34 59,39 34, ,28 25,36 Akzo Nobel Turbo Short NL ,51 47,59 34, ,56 13,64 Amazon.com Turbo Long NL ,4 4,61 152, ,75 2,9 Amazon.com Turbo Long NL ,6 6,34 163, ,96 2,11 Amazon.com Turbo Short NL ,91 239, ,25 3,4 Amazon.com Turbo Short NL ,9 2,81 259, ,6 4,75 AMG Turbo Long NL ,03 5 7,1 8,73 1 1,65 - AMG Turbo Long NL ,97 7,08 8,73 1 1,65 1,75 AMG Turbo Short NL ,92 0,65 21,75 8, ,1 AMG Turbo Short NL ,94 0,55 24,07 8, ,33 15,43 Amgen Turbo Long NL ,6 2,76 35,03 53, ,53 13,38 Amgen Turbo Long NL ,4 3,58 39,42 53,52 1 9,49 10,34 Amgen Turbo Short NL ,4 3,2 69,39 53, ,74 11,59 Amgen Turbo Short NL ,5 2,27 76,18 53, ,46 16,31 Aperam Turbo Long NL ,9 5, ,02 1 2,02 2,1 Aperam Turbo Long NL ,65 8,1 11,02 1 2,94 3,04 Aperam Turbo Short NL ,5 0,37 42,8 11, ,75 31,83 Aperam Turbo Short NL ,5 0,45 37, ,19 26,27 Apple Turbo Long NL ,5 6,55 316,98 371, ,74 3,94 Apple Turbo Long NL ,5 3,7 273,27 371, ,76 6,96 Apple Turbo Short NL ,3 2,72 505,74 371, ,24 9,44 Apple Turbo Short NL ,1 6, , ,86 4,06 Arcelor Mittal Turbo Long NL ,5 5,51 11,37 13,82 1 2,49 2,52 Arcelor Mittal Turbo Long NL ,1 3,66 10,09 13,82 1 3,76 3,79 Arcelor Mittal Turbo Short NL ,8 5,26 16,5 13,87 1 2,56 2,59 Arcelor Mittal Turbo Short NL ,8 3,71 17,6 13,91 1 3,66 3,69 ASMI Turbo Long NL ,2 3,34 11,99 17,1 1 5,01 5,09 ASMI Turbo Long NL ,8 4,69 13,46 17,13 1 3,54 3,62 ASMI Turbo Short NL ,9 1,97 25,49 16,98 1 8,64 8,72 ASMI Turbo Short NL ,9 1,29 29,98 17,1 1 13,01 13,09 ASML Turbo Long NL ,51 20,42 23,95 1 3,6 3,64 ASML Turbo Long NL ,2 4,47 18,74 24,08 1 5,35 5,39 ASML Turbo Short NL ,5 3,52 30,84 24,08 1 6,79 6,83 ASML Turbo Short NL ,9 4,67 29,16 24,08 1 5,11 5,15 Axa Turbo Long NL ,28 2,66 6,68 10,4 10 0,39 0,4 Axa Turbo Long NL ,25 5,47 8,49 10, ,21 0,22 Axa Turbo Short NL ,78 0,79 23,93 10, ,35 1,36 Axa Turbo Short NL ,8 1,27 18,47 10, ,8 0,81 Baidu.com ADR Turbo Long NL ,4 4,32 106, ,03 2,18 Baidu.com ADR Turbo Long NL ,2 5,2 111, ,66 1,81 Baidu.com ADR Turbo Short NL ,7 3,28 176, ,72 2,87 Baidu.com ADR Turbo Short NL ,4 2,24 195, ,1 4,25 BAM Turbo Long NL ,8 3,98 2,4 3,13 1 0,75 0,8 BAM Turbo Long NL ,7 3,94 2,37 3,14-0,98 1,03 BAM Turbo Short NL ,83 6,96 3,14-4,83 4,88 BAM Turbo Short NL ,7 2,6 4,3 3,13 1 1,16 1,21 Bank of America Turbo Short NL ,29 0,5 20,34 6,3 1 9,79 10,09 Bank of America Turbo Short NL ,84 0,41 23,34 6,3 1 11,87 12,17 BASF Turbo Long NL ,2 9,57 43,88 48, ,61 0,63 BASF Turbo Long NL ,2 4,98 39,2 48, ,08 1,1 BASF Turbo Short NL ,6 1,53 80,65 48, ,18 3,2 BASF Turbo Short NL ,8 1,16 90,61 48,9 10 4,18 4,2 Bron: RBS, 25 augustus

41 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Bayer Turbo Long NL ,7 3,59 32,23 44, ,21 1,23 Bayer Turbo Long NL ,5 4,55 34,85 44, ,02 Bayer Turbo Short NL ,9 2,61 61,54 44, ,7 1,72 Bayer Turbo Short NL ,2 1,86 68,37 44, ,37 2,39 Berkshire Hathaway Turbo Long NL , , ,98 1,03 Berkshire Hathaway Turbo Long NL , , ,34 1,74 Berkshire Hathaway Turbo Short NL , , ,2 4,6 Berkshire Hathaway Turbo Short NL , , ,46 2,86 BHP Billiton Turbo Long NL ,8 3,31 13, ,5 6,6 BHP Billiton Turbo Long NL ,9 2,29 10, ,4 9,5 BHP Billiton Turbo Short NL ,9 1,94 28, ,16 11,26 BHP Billiton Turbo Short NL ,9 1,33 33, ,29 16,39 Binck Bank Turbo Short NL ,15 13,78 7,46 1 6,36 6,46 Binck Bank Turbo Short NL ,78 11,5 7,43 1 4,01 4,11 Binck Bank Turbo Long NL ,4 2,71 4,8 7,46 1 2,66 2,76 Binck Bank Turbo Long NL ,5 4,22 5,76 7,46 1 1,67 1,77 BMW Turbo Long NL ,3 4,91 42,16 52, ,74 10,78 BMW Turbo Long NL ,1 3,37 37,25 52, ,65 15,69 BMW Turbo Short NL ,25 95,16 52, ,13 42,17 BMW Turbo Short NL ,68 84,33 52, ,48 31,52 BNP Paribas Turbo Long NL ,9 6,67 28,03 32,95 1 4,99 5,03 BNP Paribas Turbo Short NL ,05 64,44 33, ,47 31,51 Boeing Turbo Long NL ,8 4,33 47, ,54 9,54 Boeing Turbo Long NL ,9 3,27 42, ,88 12,88 Boskalis Turbo Long NL ,37 4,74 17,62 22,25 1 4,59 4,69 Boskalis Turbo Long NL ,77 3,14 15,25 22,25 1 6,98 7,08 Boskalis Turbo Short NL ,68 0,87 48,53 22, ,28 26,38 Boskalis Turbo Short NL ,21 10,2 44,67 22, ,42 22,52 Bouygues Turbo Long NL ,86 3,85 16,62 22,3 10 0,59 0,6 Bouygues Turbo Long NL ,3 6,21 18,89 22, ,36 0,37 Bouygues Turbo Short NL ,97 1,66 35,64 22, ,33 1,34 Bouygues Turbo Short NL ,04 2,79 30,31 22, ,76 0,77 BP Turbo Long NL ,3 4,39 3,06 3,96 1 1,02 1,03 BP Turbo Long NL ,7 6,56 3,36 3,96 1 0,63 0,78 BP Turbo Short NL ,7 1,72 6,24 3,97 1 2,62 2,63 BP Turbo Short NL ,9 2,77 5,37 3,96 1 1,62 1,63 BT Turbo Long NL ,1 2,47 1, ,79 0,81 BT Turbo Short NL ,4 1,51 2, ,22 1,24 Cap Gemini Turbo Long NL ,4 6,41 23,46 27, ,39 0,4 Cap Gemini Turbo Short NL ,6 1,38 47,44 27, ,99 2 China Life ADR Turbo Long NL ,5 2,35 24, ,15 1,21 China Life ADR Turbo Long NL ,87 27, ,78 0,84 China Life ADR Turbo Short NL ,1 1,34 74, ,1 2,21 China Life ADR Turbo Short NL ,9 1,73 64, ,57 1,63 China Mobile ADR Turbo Long NL ,1 3,31 35, ,03 1,06 China Mobile ADR Turbo Long NL ,3 4,99 40, ,68 0,71 China Mobile ADR Turbo Short NL ,2 5,84 57, ,49 0,52 China Mobile ADR Turbo Short NL ,7 2,49 68, ,28 1,38 Cisco Systems Turbo Long NL ,1 3, ,77 3,17 Cisco Systems Turbo Long NL ,1 2,34 9, ,11 4,51 Cisco Systems Turbo Short NL ,9 0,84 33, ,3 12,7 Cisco Systems Turbo Short NL ,9 2,17 22, ,55 4,95 Citigroup Turbo Long NL ,5 2,87 17, ,41 6,56 Citigroup Turbo Long NL ,32 5,16 22, ,52 3,67 Coca Cola Turbo Long NL ,4 4,91 55,24 69,06 1 9,24 9,74 Coca Cola Turbo Long NL ,8 3,75 50,93 69, ,26 12,76 Coca Cola Turbo Short NL ,7 3,8 86,2 69, ,02 12,52 Coca Cola Turbo Short NL ,1 6,31 78,99 69,06 1 7,03 7,53 Corio Turbo Long NL ,2 5,35 31, ,29 7,45 Corio Turbo Long NL ,6 3,65 28,44 38, ,51 10,67 Corio Turbo Short NL ,2 1,95 58,67 38, ,75 19,91 Corio Turbo Short NL ,9 2,54 54,03 38, ,12 15,28 Credit Suisse Turbo Long NL ,7 5,29 17,34 21,17 1 3,34 3,49 Credit Suisse Turbo Short NL ,8 0,75 49,56 21,2 1 24,82 24,97 CSM Turbo Long NL ,2 3,95 12,01 15,99 1 3,97 4,05 CSM Turbo Long NL ,6 2,9 10, ,43 5,51 CSM Turbo Short NL ,9 1,35 27, ,77 11,85 CSM Turbo Short NL ,51 22,29 15,97 1 6,28 6,36 Bron: RBS, 25 augustus 2011 BHP Billiton laat goede cijfers zien De Brits-Australische mijnbouwmaatschappij BHP Billiton bracht eind augustus mooie cijfers naar buiten. De halfjaarwinst die het bedrijf naar buiten bracht was 60 procent hoger dan de winst in dezelfde periode een jaar eerder. Het concern heeft de hogere winst te danken aan de stijgende prijzen van grondstoffen. Analisten verwachtten een hogere winst maar het mijnbouwbedrijf gaf de voorkeur aan een hoger dividend voor zijn aandeelhouders. Ondanks deze goede cijfers waarschuwt BHP Billiton wel voor de slechte staat waarin de wereldeconomie verkeerd. Bron: The Guardian, 1 september

42 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 DSM berekent door Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Dell Turbo Long NL ,5 3,43 10, ,53 2,93 Dell Turbo Short NL ,5 0,94 29, ,33 10,73 Delta Lloyd Turbo Long NL ,3 2,12 6,45 11,95 1 5,56 5,68 Delta Lloyd Turbo Long NL ,04 9,71 12,04 1 2,23 2,35 Delta Lloyd Turbo Short NL ,1 1,35 20,73 12,02 1 8,75 8,87 Delta Lloyd Turbo Short NL ,83 16,1 12,04 1 4,08 4,2 Deutsche Bank Turbo Long NL ,01 24,15 26,3 10 0,28 0,29 Deutsche Bank Turbo Long NL ,15 22,25 26,3 10 0,47 0,48 Deutsche Bank Turbo Short NL ,8 1,81 40,93 26, ,47 1,48 Deutsche Bank Turbo Short NL ,39 45,47 26, ,9 1,91 Deutsche Telekom Turbo Long NL ,3 3,33 6,72 9,59 1 2,84 2,87 Deutsche Telekom Turbo Long NL ,1 4,58 7,48 9,6 1 2,06 2,09 Deutsche Telekom Turbo Short NL ,8 2,18 13,93 9,58 1 4,36 4,39 Deutsche Telekom Turbo Short NL ,7 3,09 12,65 9,59 1 3,07 3,1 DSM Turbo Long NL ,8 8,28 28,66 32,56 1 3,83 3,93 DSM Turbo Long NL ,8 5,62 26,81 32,56 1 5,69 5,79 DSM Turbo Short NL ,5 1,4 55,68 32,6 1 23,14 23,24 DSM Turbo Short NL ,1 1,15 60,68 32,6 1 28,13 28,23 E.ON Turbo Long NL ,1 4,96 12,11 14, ,3 0,32 E.ON Turbo Long NL ,04 10,21 14, ,49 0,51 E.ON Turbo Short NL ,5 1,53 24,42 14, ,93 0,95 E.ON Turbo Short NL ,2 2,44 20,76 14, ,56 0,58 EADS Turbo Long NL ,4 3,01 14,3 21,36 1 7,06 7,09 EADS Turbo Long NL ,3 3,99 16,03 21,43 1 5,33 5,36 EADS Turbo Short NL ,5 2,52 29,82 21,43 1 8,46 8,48 EADS Turbo Short NL ,9 1,61 34,57 21, ,21 13,23 ebay Turbo Long NL ,6 6,22 24,64 28,7 10 0,28 0,3 ebay Turbo Long NL ,4 3,02 19,78 28, ,62 0,64 Exxon Mobil Turbo Long NL ,7 6,19 62, ,15 8,15 Exxon Mobil Turbo Short NL ,8 2,59 100, ,51 19,51 First Solar Turbo Long NL ,88 73, ,18 1,68 First Solar Turbo Short NL ,66 230, ,22 9,72 Ford Turbo Long NL ,3 5,24 8, ,18 1,38 Ford Turbo Long NL ,2 3,43 7, ,84 2,04 Ford Turbo Short NL ,5 1,68 16, ,04 4,24 Ford Turbo Short NL ,4 2,74 13, ,4 2,6 Freeport-McMoRan Turbo Long NL ,1 4,85 34, ,3 12,3 Freeport-McMoRan Turbo Long NL ,5 6,52 36, ,19 9,19 Freeport-McMoRan Turbo Short NL ,9 2,42 58, ,16 12,16 Freeport-McMoRan Turbo Short NL ,8 1,13 79, ,73 52,73 Fugro Turbo Long NL ,8 5,39 30,72 37,58 1 6,89 6,98 Fugro Turbo Long NL ,4 8,11 33,05 37,58 1 4,55 4,64 Fugro Turbo Short NL ,22 54,48 37, ,95 17,04 Fugro Turbo Short NL ,52 62,23 37, ,63 24,72 Gazprom ADR Turbo Long NL ,3 3,49 8,4 11,7-4,53 4,63 Gazprom ADR Turbo Long NL ,9 3,19 8,08 11,7-4,99 5,09 Gazprom ADR Turbo Short NL ,7 1,46 19,67 11,7-11,02 11,12 Gazprom ADR Turbo Short NL ,1 10,1 23,49 11,7-16,31 16,41 GBL Turbo Long NL ,3 4,71 43,05 54, ,42 11,56 GBL Turbo Long NL ,9 3,29 38,06 54, ,42 16,56 GBL Turbo Short NL ,3 2,38 77,14 54, ,74 22,88 GBL Turbo Short NL ,7 1,55 89,42 54, ,02 35,16 GDF Suez Turbo Long NL ,1 3,9 15,56 20,92 1 5,35 5,37 GDF Suez Turbo Short NL ,4 2,82 28,31 20,92 1 7,37 7,4 General Electric Turbo Long NL ,2 5,54 12, ,63 1,93 General Electric Turbo Short NL ,5 0,64 39, ,53 16,83 Glaxosmithkline Turbo Long NL ,68 9, ,01 4,03 Glaxosmithkline Turbo Long NL ,11 10, ,41 2,43 Glaxosmithkline Turbo Short NL ,17 16, ,55 3,57 Glaxosmithkline Turbo Short NL ,57 21, ,45 9,47 Goldman Sachs Turbo Long NL ,46 79, ,64 2,14 Goldman Sachs Turbo Long NL ,8 51, ,6 4,1 Goldman Sachs Turbo Short NL ,68 258, ,25 10,75 Goldman Sachs Turbo Short NL ,13 198, ,08 6,58 Google Turbo Long NL ,5 3,46 370,16 516, ,97 10,37 Google Turbo Long NL ,5 4,31 399,72 516, ,91 8,31 Google Turbo Short NL ,7 1,12 976,95 516, ,65 32,05 Google Turbo Short NL ,3 2,06 764,83 516, ,97 17,37 De sterk gestegen grondstofprijzen brengen sommige producenten in de problemen. Chemieconcern DSM is er in de afgelopen maanden echter sneller in geslaagd om oplopende kosten af te wentelen op zijn klanten dan in de tweede helft van In de tweede helft van vorig jaar zat er een vertraging van 3 à 4 maanden in het doorbereken. In het tweede kwartaal lukte dat binnen het kwartaal, aldus topman Feike Sijbesma. DSM verwacht dat de prijzen van grondstoffen en energie in de tweede helft van het jaar in een gematigder tempo zullen stijgen dan in de afgelopen maanden. Het Nederlandse chemiebedrijf DSM heeft overigens een nieuw executive vice president gevonden in de persoon van Philip Eykerman. De Belgische Eykerman wordt verantwoordelijk voor de afdeling strategie en acquisities en volgt Hein Schreuder op die met pensioen gaat. Eykerman was werkzaam bij consultancy bureau Mc- Kinsey en was daar hoofd van de afdeling die chemische bedrijven begeleidt. Volgens analisten beschikt DSM over een goedgevulde overnamekas zodat Eykerman op zoek kan gaan naar overnamekandidaten. Bron: IEX.nl, 1 september 2011 Bron: RBS, 25 augustus

43 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Heijmans Turbo Long NL ,33 3,31 8,98 12,76 1 3,81 3,87 Heijmans Turbo Long NL ,33 4,27 9,85 12,76 1 2,94 3 Heijmans Turbo Short NL ,62 0,75 28,97 12, ,23 16,29 Heijmans Turbo Short NL ,99 1,74 19,99 12,75 1 7,35 7,4 Heineken Turbo Long NL ,1 4,68 25,15 31,76 1 6,73 6,81 Heineken Turbo Long NL ,7 5,12 25,73 31,76 1 6,15 6,23 Heineken Turbo Short NL ,8 1,78 49,55 31, ,79 17,87 Heineken Turbo Short NL ,6 1,38 54,77 31, ,08 IBM Turbo Long NL ,3 8,45 144,46 164, ,46 13,46 IBM Turbo Long NL ,1 5,02 131,27 164, ,41 22,41 IBM Turbo Short NL ,9 2,1 239,8 164, ,62 53,62 IBM Turbo Short NL ,53 269,16 164, ,16 74,16 Imtech Turbo Long NL ,49 15,1 18,36 1 3,35 3,43 Imtech Turbo Long NL ,5 3,91 13,73 18,38 1 4,62 4,7 Imtech Turbo Short NL ,3 1,2 33,59 18,4 1 15,22 15,3 Imtech Turbo Short NL ,9 1,47 30,74 18, ,38 12,46 ING Turbo Long NL ,8 5,36 4,4 5,4 1 1,04 1,05 ING Turbo Long NL ,5 4,34 4,17 5,43-1,62 1,63 ING Turbo Short NL ,2 2,24 7,8 5,41 1 2,34 2,36 ING Turbo Short NL ,7 2,85 7,3 5,4 1 1,86 1,88 Intel Turbo Long NL ,6 6,57 16,92 19,62 1 1,81 2,11 Intel Turbo Long NL ,1 4,47 15,52 19,62 1 2,77 3,07 Intel Turbo Short NL ,7 1,33 34,11 19,62 1 9,98 10,28 Intel Turbo Short NL ,5 1,75 30,54 19,62 1 7,5 7,8 KBC Turbo Long NL ,3 6,88 16,05 18,71 1 2,62 2,72 KBC Turbo Long NL ,4 2,96 12,47 18,72 1 6,22 6,32 KBC Turbo Short NL ,7 1,18 34,33 18, ,66 15,76 KBC Turbo Short NL ,4 0,8 41,59 18, ,92 23,02 KPN Turbo Long NL ,6 3,77 6,98 9,5 1 2,47 2,51 KPN Turbo Long NL ,9 7,64 8,24 9,49 1 1,2 1,24 KPN Turbo Short NL ,6 2,99 12,58 9,49 1 3,12 3,16 KPN Turbo Short NL ,7 4,32 11,61 9,49 1 2,15 2,19 Lafarge Turbo Long NL ,01 5,89 23,17 27, ,49 0,51 Lafarge Turbo Short NL ,58 3,07 36,5 27, ,84 0,86 LinkedIn Turbo Long NL ,3 2,99 54, ,75 1,82 LinkedIn Turbo Long NL ,89 60, ,33 1,4 LogicaCMG Turbo Long NL ,43 1,65 0,39 0,92 1 0,55 0,57 LogicaCMG Turbo Long NL ,7 2,92 0,63 0,92 1 0,28 0,3 LogicaCMG Turbo Short NL ,7 0,86 1,99 0,92 1 1,05 1,07 LogicaCMG Turbo Short NL ,67 2,3 0,9 1 1,34 1,36 Logitech Turbo Long NL ,88 2,18 4,43 8,15 1 3,21 3,27 Logitech Turbo Short NL ,22 10,01 8,11 1 1,6 1,66 LVMH Turbo Long NL ,6 3,72 80,6 109, ,92 2,95 LVMH Turbo Long NL ,2 5,28 90,4 109, ,92 2,08 LVMH Turbo Short NL ,9 2,39 154,48 109, ,43 4,59 LVMH Turbo Short NL ,9 1,91 165,36 109,6 10 5,57 5,73 Michelin Turbo Long NL ,8 3,96 35,02 46, ,17 1,19 Michelin Turbo Long NL ,91 38,92 46, ,9 0,92 Michelin Turbo Short NL ,36 2,18 67,77 46, ,11 2,13 Michelin Turbo Short NL ,12 3, , ,45 1,47 Microsoft Turbo Long NL ,9 5,37 20, ,66 3,16 Microsoft Turbo Long NL ,9 3,78 18, ,5 Microsoft Turbo Short NL ,3 2,82 32, ,52 6,02 Microsoft Turbo Short NL ,1 1,63 39, ,92 10,42 Motorola Turbo Long NL ,5 5,56 32, ,55 4,95 Motorola Turbo Short NL ,5 3,1 52, ,53 8,93 Netflix Turbo Long NL ,85 178, ,67 3,12 Netflix Turbo Short NL ,51 359, ,57 10,02 Nokia Turbo Long NL ,8 2,72 4,21 1 1,48 1,5 Nokia Turbo Long NL ,5 2,07 2,2 4, ,02 Nokia Turbo Short NL ,2 2,61 5,79 4,22 1 1,59 1,61 Nokia Turbo Short NL ,2 1,5 6,98 4,2 1 2,78 2,8 Nutreco Turbo Long NL ,7 3,44 32,22 45, ,05 13,15 Nutreco Turbo Long NL ,8 4,42 35,11 45, ,15 10,25 Nutreco Turbo Short NL ,07 67,06 45, ,78 21,88 Nutreco Turbo Short NL ,7 3,82 57,01 45, ,15 11,27 NVIDIA Turbo Long NL ,16 9, ,82 2,89 NVIDIA Turbo Long NL ,4 4,57 10, ,93 2 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Gazprom boekt mooie cijfers Het Russische staatsgasbedrijf Gazprom heeft eind augustus uitstekende kwartaalresultaten, van zijn gebroken boekjaar, naar buiten gebracht. In vergelijking met het eerste kwartaal vorig jaar, boekte het bedrijf 42 procent meer winst. De winst nam toe tot 11,4 miljard euro. Behalve de winst, wist het grootste aardgasbedrijf ter wereld ook een hogere omzet te genereren. Het Russische bedrijf zag zijn omzet toenemen met 38 procent tot 31,5 miljard euro. Gazprom wist te profiteren van prijsstijgingen en toenemende export naar onder andere Europa en voormalig Sovjetlanden. Bron: AFN, 1 september 2011 Amerikaans parlementslid wil onderzoek ING In juni werd bekendgemaakt dat het Amerikaanse Capital One Financial Corporation, ING Direct USA van ING zou overnemen. ING moest de Amerikaanse tak verkopen ter compensatie van de staatssteun die de bank ontving tijdens de kredietcrisis. Capital One meldde in juni dat de overname het risicoprofiel van het bedrijf zou verlagen. Barney Frank, het Amerikaanse lid van het Huis van Afgevaardigden heeft hier een andere mening over en wil dat er extra onderzoek komt naar deze transactie. Het parlementslid verzoekt de president van de Amerikaanse centrale bank, Ben Bernanke, om een verlenging van de periode waarin het parlement vragen kan stellen. Bron: AFN, 1 september

44 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 Heineken waarschuwt voor tweede helft 2011 Bierbrouwer Heineken waarschuwt eind augustus voor een moeilijke tweede helft van Door een matige zomer heeft Heineken minder omzet kunnen draaien dan vooraf gehoopt was. Niet alleen lagere volumes zorgen voor de winstdruk bij de brouwer, ook hogere grondstofprijzen zijn van invloed op de cijfers. Heineken verwacht meer geld kwijt te zijn aan bijvoorbeeld mout, maar ook verpakkingsmiddelen zullen duurder worden moet voor Heineken gezien worden als een investeringsjaar waarin merken als Strongbow en Desperados in verschillende landen in de markt worden gezet. Hier moet het concern later de vruchten van plukken. Bron: Eurobench, 1 september 2011 Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat NVIDIA Turbo Short NL ,2 0,63 33, ,18 14,25 NVIDIA Turbo Short NL ,9 2,27 18, ,94 4,01 Nyrstar Turbo Long NL ,41 2,26 3,87 6,89 1 2,94 3,02 Nyrstar Turbo Long NL ,44 3,26 4,77 6,84 1 2,02 2,1 Nyrstar Turbo Short NL ,93 0,66 17,36 6, ,44 10,69 Nyrstar Turbo Short NL ,46 1,02 13,33 6,84 1 6,41 6,66 Petrobras ADR Turbo Long NL ,8 2,82 18, ,88 6,78 Petrobras ADR Turbo Long NL ,3 4,16 21, ,71 4,61 Petrobras ADR Turbo Short NL ,7 0,99 54, ,51 19,41 Petrobras ADR Turbo Short NL ,1 1,71 42, ,24 11,14 PetroChina ADR Turbo Long NL ,2 6,59 103, ,26 1,31 Petrochina ADR Turbo Short NL ,9 1,35 206, ,87 6,17 Philips Turbo Long NL ,6 3,44 9,81 13,78 1 3,97 4,01 Philips Turbo Long NL ,8 4,74 10,9 13,78 1 2,87 2,91 Philips Turbo Short NL ,95 18,39 13,76 1 4,6 4,64 Philips Turbo Short NL ,3 4,77 16,6 13,74 1 2,8 2,84 Porsche Turbo Long NL ,1 28,41 41,9 8,55 1,54 1,57 Porsche Turbo Long NL ,2 31,89 41,9 8,55 1,13 1,16 Porsche Turbo Short NL ,3 73,49 41,9 8,55 3,72 3,75 Porsche Turbo Short NL ,83 64,22 41,9 8,55 2,63 2,66 PostNL Turbo Long NL ,6 2,64 2,4 3,79 1 1,36 1,43 PostNL Turbo Long NL ,3 4,83 3,02 3,8-1,72 1,79 PostNL Turbo Short NL ,3 1,86 5,8 3,79 1 1,97 2,04 PostNL Turbo Short NL ,2 1,25 6,8 3,79 1 2,97 3,04 Qualcomm Turbo Long NL ,9 6,23 41, ,45 0,48 Qualcomm Turbo Long NL ,8 3,88 36, ,75 0,78 Qualcomm Turbo Short NL ,25 67, ,31 1,46 Qualcomm Turbo Short NL ,1 1,79 72, ,69 1,84 Randstad Turbo Long NL ,46 17,21 22,1 1 4,85 4,95 Randstad Turbo Long NL ,7 3,16 15,19 22,14 1 6,9 7 Randstad Turbo Short NL ,1 1,5 36,77 22, ,65 14,75 Randstad Turbo Short NL ,94 33,39 22, ,24 11,34 Reed Elsevier Turbo Long NL ,8 4,66 6,32 8,01 1 1,68 1,72 Reed Elsevier Turbo Long NL ,3 3,63 5, ,17 2,21 Reed Elsevier Turbo Short NL ,4 3,53 10,26 8,02 1 2,23 2,27 Reed Elsevier Turbo Short NL ,4 2,45 11,26 8,02 1 3,23 3,27 Research In Motion Turbo Long NL ,1 2,78 18, ,62 0,65 Research In Motion Turbo Short NL ,4 4,02 32, ,37 0,4 Rio Tinto Turbo Long NL ,8 4,94 27, ,91 8,01 Rio Tinto Turbo Long NL ,7 3,2 23, ,27 12,37 Rio Tinto Turbo Short NL ,9 2,14 50, ,37 18,47 Rio Tinto Turbo Short NL ,2 1,58 56, ,27 30,37 Royal Dutch Shell Turbo Long NL ,2 5,01 17,8 22,29 1 4,42 4,44 Royal Dutch Shell Turbo Long NL ,1 6,24 18,68 22,3 1 3,54 3,56 Royal Dutch Shell Turbo Short NL ,3 5,43 26,29 22,22 1 4,08 4,1 Royal Dutch Shell Turbo Short NL ,3 7,46 25,19 22,25 1 2,91 2,93 RWE Turbo Long NL ,6 4,31 20,02 25,82 1 6,02 6,12 RWE Turbo Long NL ,96 22,32 25,87 1 3,71 3,81 RWE Turbo Short NL ,8 1,2 47,43 25, ,55 21,65 RWE Turbo Short NL ,3 1,79 40,33 25, ,27 14,37 Samsung GDR Turbo Long NL ,8 4,34 255,73 326,4 10 4,9 5,2 Samsung GDR Turbo Short NL ,1 3,41 418,31 326,7 10 6,38 6,68 SAP Turbo Long NL ,1 3,15 24,65 36, ,34 11,43 SAP Turbo Long NL ,5 3,89 26,81 36,05 1 9,18 9,27 SAP Turbo Short NL ,7 1,98 54,12 36, ,08 18,17 SAP Turbo Short NL ,7 1,52 59,73 36, ,68 23,77 SBM Offshore Turbo Long NL ,4 3,28 9,42 13,5 1 4,04 4,11 SBM Offshore Turbo Long NL ,6 4,51 10,53 13,52 1 2,92 2,99 SBM Offshore Turbo Short NL ,9 1,23 24,38 13, ,9 10,97 SBM Offshore Turbo Short NL ,5 2,21 19,49 13,46 1 6,05 6,12 Siemens Turbo Long NL ,8 3,51 50,06 69, ,96 1,98 Siemens Turbo Long NL ,5 7,77 60,96 69, ,99 1,01 Siemens Turbo Short NL ,9 1,43 118,8 69, ,88 4,9 Siemens Turbo Short NL ,3 1,71 110,68 69, ,06 4,08 SNS REAAL Turbo Long NL ,9 4,25 1,7 2,2 1 0,55 0,58 SNS REAAL Turbo Long NL ,5 2,35 1,28 2,2 1 0,94 0,97 SNS REAAL Turbo Short NL ,3 0,83 4,78 2,2 1 2,56 2,59 SNS REAAL Turbo Short NL ,9 0,68 5,44 2,21 1 3,23 3,26 Dag Motorola Mobility Google heeft in augustus bekendgemaakt dat ze Motorola Mobility (de gsm-tak van Motorola) overneemt voor zo n 9 miljard euro. Motorola zou voor Google interessant zijn vanwege de vele patenten en de verdere ontwikkeling van Android. De Motorola-veteraan Martin Copper, die dertig jaar voor Motorola werkte en in 1983 de eerste commerciële mobiele telefoon ontwikkelde, was niet zo gelukkig met het nieuws. Hij twitterde dat hij hoopt dat Google Motorola met rust laat en noemt het een eind van een 82-jarige periode van gsmleiderschap : Google acquires Motorola. End of an 82 year era of radio leadership and excellence. Perhaps Google will leave them alone let s hope. Bron: portablegear.nl, 7 september 2011 Bron: RBS, 25 augustus

45 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Société Générale Turbo Long NL ,8 6,22 17,94 21, ,34 0,36 Société Générale Turbo Long NL ,8 3,3 15,25 21, ,61 0,66 Societe Generale Turbo Short NL ,34 83,4 21,14 8,87 7,01 7,03 Societe Generale Turbo Short NL ,2 0,54 60,28 21, ,91 3,93 Solvay Turbo Long NL ,2 8,76 73,73 82,76 1 9,34 9,49 Solvay Turbo Long NL ,8 4,32 63,98 82, ,08 19,23 Solvay Turbo Short NL ,9 1,9 126,4 82, ,46 43,61 Solvay Turbo Short NL ,4 1,51 137,8 82, ,86 55,01 Sony ADR Turbo Long NL ,2 3,39 14, ,61 4,11 Sony ADR Turbo Long NL ,6 5,23 16, ,13 2,63 Sony ADR Turbo Short NL ,9 0,97 42, ,4 14,9 Sony ADR Turbo Short NL ,9 2,04 29, ,47 6,97 Starbucks Turbo Long NL ,16 29,75 36,54 1 4,45 4,85 Starbucks Turbo Short NL ,6 2,58 50,43 36,54 1 9,41 9,81 Suez Environnement Turbo Long NL ,74 6, , ,18 0,2 Suez Environnement Turbo Short NL ,66 3,5 14,77 11, ,29 0,31 TNT Express Turbo Long NL ,42 5,51 6,13 1 0,71 0,78 TNT Express Turbo Long NL ,5 5,67 5,08 6,16 1 1,01 1,08 TNT Express Turbo Short NL ,67 9,75 6,17 1 3,59 3,66 TNT Express Turbo Short NL ,9 1,07 11,84 6,16 1 5,68 5,75 TomTom Turbo Long NL ,2 2,65 1,9 3,02 1 1,12 1,15 TomTom Turbo Long NL ,6 3,73 2,21 3,01 1 0,8 0,83 TomTom Turbo Short NL ,7 0,78 6,79 3,02 1 3,78 3,81 TomTom Turbo Short NL ,68 4,8 3,02 1 1,77 1,8 Total Turbo Long NL ,4 3,52 23,62 33,11 1 9,34 9,36 Total Turbo Long NL ,6 5,12 26,54 33,16 1 6,42 6,44 Total Turbo Short NL ,09 48,7 33,1 1 15,74 15,76 Total Turbo Short NL ,7 1,2 60,25 33, ,32 27,35 UBS Turbo Long NL ,13 7,41 10,73 1 2,94 3 UBS Turbo Long NL ,5 5,31 8,81 10,79 1 1,69 1,75 UBS Turbo Short NL ,3 10,1 21,99 10,8 1 9,83 9,89 UBS Turbo Short NL ,3 0,57 30,62 10,8 1 17,37 17,43 UCB Turbo Long NL ,9 7,25 25,92 29,95 1 4,14 4,26 UCB Turbo Long NL ,6 4,14 22,83 29,99 1 7,16 7,26 UCB Turbo Short NL ,5 1,86 45,97 29, ,02 16,12 UCB Turbo Short NL ,5 3,51 38,38 29,98 1 8,43 8,53 Umicore Turbo Long NL ,7 3,17 21,48 31,28 1 9,67 9,81 Umicore Turbo Long NL ,6 2,16 16,84 31, ,31 14,45 Umicore Turbo Short NL ,1 1,15 57,95 31, ,82 26,96 Umicore Turbo Short NL ,7 1,88 47,53 31, ,4 16,54 Unibail Turbo Long NL ,9 7,02 122,73 142,8 1 20,49 20,74 Unibail Turbo Long NL ,4 5,24 115,81 142, ,12 27,32 Unibail Turbo Short NL ,5 2,6 197,32 143, ,61 54,81 Unibail Turbo Short NL ,8 4,03 178,16 142, ,26 35,46 Unilever Turbo Long NL ,4 6,83 19,91 23,25 1 3,33 3,38 Unilever Turbo Long NL ,5 5,43 19,01 23,26 1 4,23 4,28 Unilever Turbo Short NL ,5 7 26,51 23,26 1 3,27 3,32 Unilever Turbo Short NL ,9 4, ,25 1 4,76 4,81 USG People Turbo Long NL ,2 6,6 5,71 6,71 1 1,11 1,21 USG People Turbo Long NL ,4 3,74 4,95 6,71 1 1,68 1,78 USG People Turbo Short NL ,5 1,36 11,4 6,59 1 4,76 4,86 USG People Turbo Short NL ,3 0,75 15,51 6,69 1 8,9 9 Vallourec Turbo Long NL ,71 4,76 46,13 58, ,17 1,19 Vallourec Turbo Long NL ,63 3,46 41,51 57, ,65 1,67 Vallourec Turbo Short NL ,15 3,72 73,49 57, ,56 1,58 Vallourec Turbo Short NL ,49 2,43 81,64 58, ,39 2,41 Veolia Environnement Turbo Long NL ,1 4,04 8,38 10, ,28 0,29 Veolia Environnement Turbo Short NL , , ,18 0,19 Vodafone Turbo Long NL ,25 3,16 1,15 1,66 1 0,59 0,61 Vodafone Turbo Long NL ,44 4,87 1,34 1,66 1 0,38 0,4 Vodafone Turbo Short NL ,69 1,31 2,91 1,66 1 1,43 1,45 Vodafone Turbo Short NL ,27 2,02 2,46 1,66 1 0,9 0,92 Volkswagen Turbo Long NL ,3 4,46 83, ,39 2,42 Volkswagen Turbo Long NL ,9 4,27 75,49 98, ,26 2,3 Volkswagen Turbo Short NL ,6 0,47 306,98 98,13 9,94 21,01 21,05 Vopak Turbo Long NL ,3 4,67 24,21 30,71-13,1 13,2 Vopak Turbo Long NL ,7 3,45 21,9 30,77-17,75 17,85 Vopak Turbo Short NL ,04 45,79 30, ,04 15,1 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Topman SBM Offshore vertrekt Na publicatie van de halfjaarcijfers met negatieve resultaten, kondigde topman Tony Mace zijn vertrek bij SBM Offshore aan. Mace stelde dat hij zijn verantwoordelijkheid moest nemen voor het nettoverlies van een kwart miljard dollar als gevolg van twee grote afschrijvingen. De koers van SBM Offshore is in de afgelopen maand met circa 30 procent gedaald mede als gevolg van een winstwaarschuwing. Analisten zien het opstappen van de topman als positief voor de koers. SBM Offshore heeft in de vier jaar dat Mace het bedrijf leidde, de geprojecteerde kosten overschreden. Zijn opvolger zal mogelijk de transparantie van de onderneming verbeteren waardoor de waarschijnlijkheid van dergelijke koersbewegingen wellicht zal afnemen. Bron: Eurobench, 1 september 2011 Foto: sbmoffshore.com 45

46 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 AEX presteert slecht De AEX Index heeft in augustus een behoorlijk deel van zijn waarde verloren. Sloot de index eind juli nog op 329,17 punten, eind augustus is dit gedaald naar 292,93. Een afname van 11 procent. De oorzaak van deze financiële malaise kan gezocht worden bij de Europese schuldenproblematiek en de onzekerheid rond het Amerikaanse schuldenplafond. De 916 lezers die eind augustus de IEX Bull/ Bear Enquête invulden waren in augustus neutraal (niet uitgekomen dus), maar laten zich in september niet uit het veld slaan. Zij verwachten dat de index weer zal stijgen. Met uitzondering van augustus waren ze ook het hele jaar al bullish. Helaas is de AEX daar niet van gediend met nu -17,38 procent in Bron: IEX.nl, 7 september 2011 Turbo s Aandelen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Vopak Turbo Short NL ,94 41,15 30, ,4 10,46 Wavin Turbo Long NL ,47 2,95 4,06 6 3,26 0,69 0,73 Wavin Turbo Long NL ,26 4,76 4,79 6 3,26 0,45 0,49 Wavin Turbo Short NL ,92 0,65 15, ,45 9,53 Wavin Turbo Short NL ,99 1, ,96 1 3,96 4,04 Wereldhave Turbo Long NL ,1 4,15 41,98 55, ,12 13,3 Wereldhave Turbo Long NL ,5 6 46,08 55,29 1 9,01 9,19 Wereldhave Turbo Short NL ,1 1,44 93,17 55, ,02 38,2 Wereldhave Turbo Short NL ,1 2,29 79,03 55, ,88 24,06 Wolters Kluwer Turbo Long NL ,5 5,93 10,7 12,79 1 2,1 2,16 Wolters Kluwer Turbo Long NL ,7 4,3 9,88 12,79 1 2,92 2,98 Wolters Kluwer Turbo Short NL ,5 2,05 18,97 12,79 1 6,17 6,23 Wolters Kluwer Turbo Short NL ,4 1,54 21,04 12,79 1 8,24 8,3 Yahoo! Turbo Long NL ,7 3,4 9, ,2 2,7 Yahoo! Turbo Long NL ,09 7, ,88 4,38 Yahoo! Turbo Short NL ,8 1,29 23, ,63 7,13 Yahoo! Turbo Short NL ,9 2,22 18, ,63 4,13 Indices Bron: RBS, 25 augustus 2011 Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat AEX Turbo Long NL ,36 266,26 277, ,22 1,23 AEX Turbo Long NL ,59 269,38 277, ,12 1,13 AEX Turbo Short NL ,89 290,99 278, ,25 1,26 AEX Turbo Short NL ,26 288,12 277, ,61 0,62 AMX Index Turbo Long NL ,89 380,46 457, ,73 7,91 AMX Index Turbo Long NL ,53 404,49 457, ,28 5,46 AMX Index Turbo Short NL ,94 609,49 455, ,43 15,61 AMX Index Turbo Short NL ,66 552,34 455, ,71 9,89 AScX Turbo Long NL ,75 377, ,47 4,77 AScX Turbo Long NL ,09 341, ,98 8,28 AScX Turbo Short NL ,5 590, ,67 16,97 AScX Turbo Short NL ,85 530, ,71 11,01 ASX 200 (Australië) Turbo Long NL , , ,82 5,02 ASX 200 (Australië) Turbo Long NL ,5 3000, ,42 8,62 ASX 200 (Australië) Turbo Short NL , ,37 7,57 ASX 200 (Australië) Turbo Short NL , , ,58 12,78 BEL 20 Turbo Long NL , , , ,11 3,19 BEL 20 Turbo Long NL , , , ,12 2,21 BEL 20 Turbo Short NL , , , ,89 3,98 BEL 20 Turbo Short NL , , , ,82 2,9 Bovespa (Brazilië) Turbo Long NL , , ,56 5,36 Bovespa (Brazilië) Turbo Long NL , , ,58 6,38 Bovespa (Brazilië) Turbo Short NL , , ,96 19,76 Bovespa (Brazilië) Turbo Short NL , , ,74 22,54 BRIC Turbo Long NL ,81 289, ,15 7,55 BRIC Turbo Long NL ,51 322, ,86 4,26 BRIC Turbo Short NL ,25 649, ,59 28,99 BRIC Turbo Short NL ,78 563, ,99 20,39 CAC 40 Turbo Long NL , , , ,5 4,52 CAC 40 Turbo Long NL , , , ,41 3,43 CAC 40 Turbo Short NL , , CAC 40 Turbo Short NL , , CECE (Oost-Europa) Turbo Long NL , , ,85 5,95 CECE (Oost-Europa) Turbo Long NL , , ,96 4,06 CECE (Oost-Europa) Turbo Short NL , , ,15 CECE (Oost-Europa) Turbo Short NL , , ,31 10,46 DAX Turbo Long NL , , ,37 6,4 DAX Turbo Long NL , ,6 4,63 DAX Turbo Short NL , , ,77 3,8 DAX Turbo Short NL , , ,77 2,8 DJ Transport Turbo Long NL , , ,05 43,55 DJ Transport Turbo Long NL , , ,94 91,44 DJ Transport Turbo Short NL , , ,17 138,67 DJ Transport Turbo Short NL , , ,63 60,13 Bron: RBS, 25 augustus

47 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Turbo s Indices Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Dow Jones Turbo Long NL , , ,11 5,16 Dow Jones Turbo Long NL , , ,3 6,35 Dow Jones Turbo Short NL , , ,4 7,45 Dow Jones Turbo Short NL , ,62 9,67 EURO STOXX 50 Turbo Long NL , , ,25 2,28 EURO STOXX 50 Turbo Long NL , , ,1 4,13 EURO STOXX 50 Turbo Short NL , , ,23 2,26 EURO STOXX 50 Turbo Short NL , , ,26 1,29 European Automobiles Turbo Long NL ,78 217, ,43 4,53 European Automobiles Turbo Short NL ,18 483,24 262, ,11 22,21 European Banks Turbo Long NL ,98 116, ,76 1,91 European Banks Turbo Short NL ,51 185,65 134, ,02 5,27 European Chemicals Turbo Long NL ,72 426,96 478, ,18 5,43 European Chemicals Turbo Long NL ,26 369,53 478, ,95 11,2 European Health Care Turbo Long NL ,44 273,86 381, ,72 11,02 European Health Care Turbo Long NL ,07 309,72 380, ,12 7,42 European Health care Turbo Short NL ,46 381, ,53 12,83 European Health care Turbo Short NL ,25 451,47 381, ,97 7,27 European Industrial Goods Turbo Long NL ,15 210,94 258, ,75 4,95 European Industrial Goods Turbo Long NL ,26 233,22 258, ,52 2,72 European Industrial Goods Turbo Short NL ,75 405,65 259, ,67 14,87 European Industrial Goods Turbo Short NL ,4 442,99 259, ,36 18,56 European Oil & Gas Turbo Long NL , , ,53 5,88 European Oil & Gas Turbo Short NL ,16 406,48 279, ,66 13,01 European Retail Turbo Long NL ,07 173,89 227, ,31 5,56 European Retail Turbo Long NL ,17 192,79 226, ,38 3,63 European Retail Turbo Short NL ,88 345,61 226, ,89 12,14 European Retail Turbo Short NL ,73 307,76 227, ,06 8,31 European Technology Turbo Long NL ,97 136,19 179,6 10 4,34 4,52 European Technology Turbo Long NL ,87 150,7 178, ,81 2,99 European Technology Turbo Short NL ,84 275,29 178, ,64 9,82 European Technology Turbo Short NL ,29 317,34 178, ,84 14,02 European Telecommunications Turbo Long NL ,38 172,98 241, ,88 7,13 European Telecommunications Turbo Long NL ,09 196,99 241, ,47 4,72 European Telecommunications Turbo Short NL ,29 427,06 242, ,5 18,75 European Telecommunications Turbo Short NL ,76 377,43 242, ,55 13,8 European Utilities Turbo Long NL ,83 228,17 255, ,77 2,97 European Utilities Turbo Long NL ,51 200,41 254, ,43 5,63 FTSE 100 Turbo Long NL , , ,01 22,81 FTSE 100 Turbo Long NL , , ,53 13,59 FTSE 100 Turbo Short NL , , ,75 11,81 FTSE 100 Turbo Short NL , , , ,6 16,68 Hang Seng Turbo Long NL , , ,23 3,4 Hang Seng Turbo Long NL , , ,43 5,6 Hang Seng Turbo Short NL , , ,13 9,3 Hang Seng Turbo Short NL , , ,72 12,89 Homebuilding Index Turbo Long NL ,28 140,05 172, ,24 0,29 Homebuilding Index Turbo Short NL ,19 312,09 172, ,91 1,01 HSCEI (China) Turbo Long NL ,9 7747, ,17 2,34 HSCEI (China) Turbo Long NL , , ,27 1,44 HSCEI (China) Turbo Short NL , , ,5 2,67 HSCEI (China) Turbo Short NL , , ,53 1,7 IBEX Turbo Long NL , , , ,82 16,97 IBEX Turbo Long NL , , , ,21 25,36 IBEX Turbo Short NL , , , ,15 IBEX Turbo Short NL , ,2 8291, ,19 18,34 India Turbo Long NL ,98 739, ,22 1,27 India Turbo Long NL ,64 672, ,67 1,75 India Turbo Short NL , , ,78 3,86 India Turbo Short NL , , ,08 3,16 NASDAQ 100 Turbo Long NL , , ,41 1,44 NASDAQ 100 Turbo Long NL , , ,09 2,12 NASDAQ 100 Turbo Short NL , , ,08 3,13 NASDAQ 100 Turbo Short NL , , ,31 2,36 Nikkei Turbo Long NL , ,87 8,02 Nikkei Turbo Long NL ,2 4,35 Nikkei Turbo Short NL , ,96 19,11 Nikkei Turbo Short NL , ,7 23,85 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Brazilië verlaagd rente De Braziliaanse overheid heeft eind augustus onverwachts de rente verlaagd van 12,5 procent naar 12 procent. Als er gesproken wordt over de Braziliaanse rente wordt vaak de BACEN Selic (Sistema especial de liquidacao e custodia) rate bedoeld. Deze Selic rate is een benchmark interest rate, een basis rentetarief, waarmee het niveau van de rentetarieven in de Braziliaanse economie beïnvloed kan worden. De Selic rate kan het best vergeleken worden met de Federal funds target rate van de Federal Reserve of de refirente van de Europse Centrale Bank. De rente is een gemiddelde van de interbancaire rentetarieven die gerekend worden voor de handel in overheidseffecten met een looptijd van één dag. Indien de Selic rate naar boven of naar beneden wordt bijgesteld, kan dat een effect hebben op de hoogte van de rentetarieven voor bancaire producten op het gebied van hypotheken, sparen en lenen. Bron: globalrates.com, 6 september

48 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 Zuid-afrika Het eerste kwartaal dat Zuid- Afrika bij de BRICS (Brazilië, Rusland, India, China en South-Africa) hoort, is geen beste geweest. De Europese schuldencrisis heeft de vraag naar Zuid-Afrikaanse goederen en grondstoffen een flinke knauw gegeven. Daardoor viel de Zuid-Afrikaanse economische groei in het tweede kwartaal terug van 4,5 tot 1,3 procent op jaarbasis. Jaar op jaar bedroeg de expansie 3 procent. Daarmee loopt het kersverse BRICS-land stevig achter op de collegalanden China en India. Hiermee lijkt Zuid-Afrika critici die vinden dat het land niet BRIC-waardig is, voorlopig in de kaart te spelen. Zuid-Afrika geldt als een lichtgewicht in vergelijking met de andere BRICSlanden. Het land zit weliswaar op immense grondstoffenreserves, maar het bruto binnenlands product (bbp) van de grootste economie van Afrika is vijftien keer kleiner dan dat van China. Ook voor andere maatstaven, zoals de werkloosheidsgraad of de lopende rekening scoort Zuid- Afrika slechter dan de BRICScollega s. Wellicht geen enkel land ter wereld telt relatief zoveel werklozen. Volgens officiële cijfers is één op de vier er werkloos, aldus de Belgische krant de Tijd. Bron: De Tijd, 31 augustus 2011 Turbo s Indices Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat RDX (Rusland) Turbo Long NL ,68 841, ,89 4,97 RDX (Rusland) Turbo Long NL , ,24 3,32 RDX (Rusland) Turbo Short NL , , ,57 6,65 RDX (Rusland) Turbo Short NL , , ,58 8,66 S&P 500 Turbo Long NL , , ,35 1,37 S&P 500 Turbo Long NL , , ,01 1,03 S&P 500 Turbo Short NL , , ,35 1,39 S&P 500 Turbo Short NL , , ,82 0,86 S&P Banks Turbo Long NL ,7 2,56 70, ,73 2,98 S&P Banks Turbo Long NL ,7 3,92 85, ,71 1,96 SMI Turbo Long NL , , , ,51 9,67 SMI Turbo Long NL , , , ,99 14,15 SMI Turbo Short NL , , , ,21 16,37 SMI Turbo Short NL , , , ,47 21,49 SOX Turbo Long NL , , ,03 5,53 SOX Turbo Long NL , , ,99 7,49 Turkey Titans Turbo Long NL ,32 411, ,62 4,76 Turkey Titans Turbo Long NL ,14 364, ,42 6,56 Turkey Titans Turbo Short NL ,3 757, ,87 9,01 Turkey Titans Turbo Short NL ,32 649, ,64 4,78 Vastgoed Turbo Long NL ,02 151, ,29 7,44 Vastgoed Turbo Long NL ,08 181, ,26 4,41 Vastgoed Turbo Short NL ,31 394, ,92 17,07 Vastgoed Turbo Short NL ,91 341, ,59 11,74 VIX Future Turbo Long NL ,6 1,19 7, ,69 1,99 VIX Future Turbo Long NL ,4 1,12 5, ,83 2,13 VIX Future Turbo Short NL ,2 0,91 81, ,12 3,42 VIX Future Turbo Short NL ,3 3,25 42, ,62 0,66 Zuid-Afrika Turbo Long NL , , ,53 4,63 Zuid-Afrika Turbo Long NL , , ,4 8,5 Zuid-Afrika Turbo Short NL , , ,75 14,85 Zuid-Afrika Turbo Short NL , , ,73 8,83 Grondstoffen Bron: RBS, 25 augustus 2011 Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Aluminium Future Turbo Long NL , , ,36 0,38 Aluminium Future Turbo Long NL , , ,67 4,87 Aluminium Future Turbo Short NL , , ,82 6,02 Aluminium Future Turbo Short NL , , ,92 14,12 Benzine Future Turbo Long NL ,74 2,07 141,64 274,28-9,16 9,19 Benzine Future Turbo Short NL ,56 3,02 363,8 273,78-6,24 6,27 Brent Crude Oil Future Turbo Long NL ,65 102,88 109,25 1 4,37 4,41 Brent Crude Oil Future Turbo Long NL ,08 100,04 109,16 1 6,31 6,35 Brent Crude Oil Future Turbo Short NL ,16 9,07 120,92 109,28 1 8,09 8,13 Brent Crude Oil Future Turbo Short NL ,28 12,1 117,92 109,28 1 6,01 6,05 Cacao Future Turbo Long NL , , ,75 5,81 Cacao Future Turbo Long NL , , ,15 4,21 Cacao Future Turbo Short NL , , ,21 5,27 Cacao Future Turbo Short NL ,4 2745, ,19 9,25 Goud Turbo Long NL , , , ,32 6,37 Goud Turbo Long NL ,6 1782, , ,92 4,97 Goud Turbo Short NL , ,9 1852, ,22 7,27 Goud Turbo Short NL ,5 1947,9 1852, ,47 6,52 Katoen Future Turbo Long NL ,1 2,81 69,54 106,98-2,58 2,63 Katoen Future Turbo Long NL ,1 4,33 82,52 106,89-1,66 1,71 Katoen Future Turbo Short NL ,8 8,05 119,37 106,98-0,83 0,88 Katoen Future Turbo Short NL ,1 2,87 143,54 106,89-2,54 2,59 Koffie Future Turbo Long NL ,47 3,26 190,34 273,9-5,78 5,83 Koffie Future Turbo Long NL ,25 4,48 213,29 273,95-4,19 4,24 Koffie Future Turbo Short NL ,01 3,38 354,19 273,9-5,56 5,61 Koffie Future Turbo Short NL ,14 5,65 321,74 273,9-3,31 3,36 Koper Future Turbo Long NL , , ,8 7,1 Koper Future Turbo Long NL , , ,97 10,27 Koper Future Turbo Short NL , , ,58 15,88 Koper Future Turbo Short NL , , ,1 19,4 Bron: RBS, 25 augustus

49 RBS Markets Magazine oktober 2011 Koersen en rendementen Turbo s Grondstoffen Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Light Sweet Crude Oil Future Turbo Long NL ,57 61,26 85, ,45 16,52 Light Sweet Crude Oil Future Turbo Long NL ,58 66,54 85,1 1 12,8 12,87 Light Sweet Crude Oil Future Turbo Short NL ,23 104,93 85,2 1 13,65 13,72 Light Sweet Crude Oil Future Turbo Short NL ,54 97,93 85,2 1 8,81 8,88 Magere Varkens Future Turbo Long NL ,7 2, ,07 2,14 Magere Varkens Future Turbo Long NL ,9 3, ,73 1,8 Magere Varkens Future Turbo Short NL ,8 5, ,13 1,2 Magere Varkens Future Turbo Short NL ,4 2, ,45 2,52 Mais Future Turbo Long NL ,59 536, ,23 14,33 Mais Future Turbo Long NL ,82 589, ,55 10,65 Mais Future Turbo Short NL ,96 823, ,64 5,74 Mais Future Turbo Short NL ,97 889, ,25 10,35 Natural Gas Future Turbo Long NL ,63 5,14 3,24 3,96 1 0,49 0,51 Natural Gas Future Turbo Long NL ,09 3,15 2,75 3,96 1 0,83 0,85 Natural Gas Future Turbo Short NL ,49 0,88 8,52 3,96 1 3,12 3,14 Natural Gas Future Turbo Short NL ,36 1,23 7,23 3,96 1 2,23 2,25 Nikkel Future Turbo Long NL , , ,96 5,21 Nikkel Future Turbo Long NL , , ,35 3,6 Nikkel Future Turbo Short NL , , ,15 8,4 Nikkel Future Turbo Short NL , , ,33 29,58 Palladium Turbo Long NL ,33 589, ,03 12,23 Palladium Turbo Long NL ,63 630, ,2 9,4 Palladium Turbo Short NL ,78 960, ,77 13,97 Palladium Turbo Short NL ,39 899,28 761,5 10 9,57 9,77 Palmolie Future Turbo Long NL , , ,27 16,47 Palmolie Future Turbo Long NL , , ,08 12,28 Palmolie Future Turbo Short NL , , ,45 12,65 Palmolie Future Turbo Short NL ,8 3421, ,87 8,07 Platina Turbo Long NL , , , ,61 0,65 Platina Turbo Long NL , ,1 1872, ,24 1,28 Platina Turbo Short NL , , ,19 1,23 Platina Turbo Short NL , ,15 2,19 Rijst Future Turbo Long NL ,38 12,22 17,24 1 3,44 3,54 Rijst Future Turbo Long NL ,9 4,1 13,11 17,24 1 2,81 2,91 Rijst Future Turbo Short NL ,4 6,78 19,61 17,24 1 1,65 1,75 Rijst Future Turbo Short NL ,9 4,16 21,22 17,24 1 2,76 2,86 Runderen Future Turbo Long NL ,5 2, ,61 2,68 Runderen Future Turbo Long NL ,5 3, ,97 2,04 Runderen Future Turbo Short NL ,4 4, ,85 1,92 Runderen Future Turbo Short NL ,1 3, ,2 2,27 Sinaasappelsap Future Turbo Long NL ,7 5,35 133,98 162,95-1,91 2,11 Sinaasappelsap Future Turbo Long NL ,8 4,12 124,87 162,95-2,54 2,74 Sinaasappelsap Future Turbo Short NL ,7 1,94 245,26 162,95-5,61 5,81 Sinaasappelsap Future Turbo Short NL ,3 1,45 274,2 162,95-7,61 7,81 Sojabonen Future Turbo Long NL , , ,24 16,44 Sojabonen Future Turbo Long NL , ,8 1396,5-23,18 23,38 Sojabonen Future Turbo Short NL ,2 1829, ,5-30,03 30,23 Sojabonen Future Turbo Short NL ,8 1633, ,47 16,67 Suiker Future Turbo Long NL ,57 3,44 21,83 30,7-6,13 6,19 Suiker Future Turbo Long NL ,56 4,32 23,67 30,7-4,86 4,92 Suiker Future Turbo Short NL ,6 3,81 38,69 30,7-5,53 5,59 Suiker Future Turbo Short NL ,53 2,28 44,04 30,7-9,25 9,31 Tarwe Future Turbo Long NL , ,5-14,49 14,64 Tarwe Future Turbo Long NL , ,5-17,39 17,54 Tarwe Future Turbo Short NL , ,75-7,57 7,72 Tarwe Future Turbo Short NL , ,75-12,39 12,54 Water Turbo Long NL ,1 2,96 103, ,51 3,61 Water Turbo Long NL ,6 4,71 123, ,16 2,26 Water Turbo Short NL ,7 2,62 210, ,97 4,07 Water Turbo Short NL ,8 1,58 248, ,62 6,72 Zilver Turbo Long NL ,1 10,66 38,1 42,1 1 2,76 2,78 Zilver Turbo Long NL ,6 12,38 38,6 42,1 1 2,41 2,43 Zilver Turbo Short NL ,7 8,21 47,14 42,02 1 3,53 3,55 Zilver Turbo Short NL ,2 7,38 47,63 42,02 1 3,92 3,94 Zink Future Turbo Long NL , , ,54 2,74 Zink Future Turbo Long NL , , ,18 4,38 Zink Future Turbo Short NL , , ,28 8,48 Zink Future Turbo Short NL ,3 3853, ,52 11,72 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Minder sojabonen door warmte Voor gewassen die veel in het midwesten van Amerika groeien, zoals graan en sojabonen, is het geen goed seizoen. Het is zo droog dat de oogst van dit jaar lager zal uitvallen. Het Amerikaanse Department of Agriculture heeft zijn verwachtingen voor de oogstomvang van graan en sojabonen naar beneden bijgesteld. De droogte is niet de enige reden. Eerst waren er overstromingen, daardoor werden de planten te laat ingezaaid en daarna was het te droog. Dit zal van invloed zijn op prijzen op de soft commodity-markten, zo verwachten analisten. Al zal het effect misschien meevallen vanwege de afnemende economische groei en daarmee de afnemende vraag naar deze producten. Bron: suntimes.com, 7 september

50 Koersen en rendementen RBS Markets Magazine oktober 2011 Zwitsers beschermd Door de malaise op de financiële markten duikelt ook de euro in waarde. Beleggers zijn op zoek naar een veilige haven zoals de Zwitserse frank. Door alle onzekerheid staat de koers van de euro ten opzichte van de Zwitserse frank op een historisch laag niveau. Dit ten ongenoegen van de Zwitserse nationale bank, die op deze manier de export in gevaar ziet komen. Een te dure frank zal er voor zorgen dat landen minder snel goederen kopen vanuit Zwitserland, iets waar het land niet mee geholpen is. De Zwitserse nationale bank kondigt maatregelen aan om zijn munt te beschermen. Op 5 september werd bekendgemaakt dat de Zwitserse frank maximaal kan stijgen tot 1,20 euro om op deze manier de Zwitserse economie te beschermen. Bron: website RBS Markets, 25 augustus 2011, IEX.nl Turbo s Valuta Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat EUR/AUD Turbo Long NL ,351 25,91 1,33 1-3,78 3,83 EUR/AUD Turbo Short NL ,484 9,98 1,52 1-9,97 10,02 EUR/CHF Turbo Long NL ,082 13,85 1,06 1,14-7,17 7,22 EUR/CHF Turbo Short NL ,179 18,73 1,2 1,14-5,39 5,43 EUR/GBP Turbo Long NL , ,01 9,04 EUR/GBP Turbo Short NL , ,5 6,53 EUR/JPY Turbo Long NL ,1 13,01 102,06 110,51-7,65 7,69 EUR/JPY Turbo Short NL ,3 6,02 128,83 110,51-16,56 16,6 EUR/RUB Turbo Long NL ,37 3,97 31, ,47 2,53 EUR/RUB Turbo Short NL ,41 3,32 54, ,95 3,01 EUR/SEK Turbo Long NL ,5 4,48 7,15 9,15-2,13 2,23 EUR/SEK Turbo Short NL ,92 6,62 10,45 9,15-1,41 1,51 EUR/TRY Turbo Long NL ,356 6,71 2,19 2,57-1,47 1,5 EUR/TRY Turbo Short NL ,614 9,62 2,83 1,04-1,01 1,04 EUR/USD Turbo Long NL ,411 23,87 1,38 1,44-4,4 4,43 EUR/USD Turbo Short NL ,454 35,71 1,48 1,44-2,77 2,8 EUR/ZAR Turbo Long NL ,501 4,42 8,1 10-2,23 2,26 EUR/ZAR Turbo Short NL ,286 6,99 11, ,4 1,43 GBP/USD Turbo Long NL ,585 12,66 1,54 1,65-0,73 0,75 GBP/USD Turbo Short NL , ,79 1,65-1,02 1,04 USD/JPY Turbo Long NL ,1 22,17 71, ,48 4,51 USD/JPY Turbo Short NL ,1 15,13 83, ,59 6,62 Obligaties Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat Bobl Future Turbo Short NL ,9 16,25 129,7 122,2 1 7,5 7,52 Bobl Future Turbo Long NL ,51 107,85 122,2 1 14,34 14,36 Bund Future Turbo Long NL ,5 11,24 123,11 135, ,97 11,99 Bund Future Turbo Long NL ,6 7,19 116,38 135, ,78 18,8 Bund Future Turbo Short NL ,9 14,23 144,63 135,17 1 9,53 9,55 Bund Future Turbo Short NL ,9 21,02 141,57 135,18 1 6,41 6,43 BUXL Future Turbo Long NL ,3 90,39 117,7 1 27,3 27,4 BUXL Future Turbo Long NL ,1 5,25 95,35 117,7 1 22,34 22,44 BUXL Future Turbo Short NL ,4 12,45 127,09 117,68 1 9,36 9,46 BUXL Future Turbo Short NL ,4 15,65 125,08 117,7 1 7,42 7,52 Italiaanse obligatiefuture (10 jaars) Turbo Long NL ,2 4,62 84,1 107,1 10 2,29 2,31 Italiaanse Obligatiefuture (10 jaars) Turbo Long NL ,69 5,67 88,41 107,1 10 1,87 1,89 Italiaanse obligatiefuture (10 jaars) Turbo Short NL ,21 12,04 115,83 107,1 10 0,9 0,92 Italiaanse Obligatiefuture (10 jaars) Turbo Short NL ,91 8,37 119,72 107,1 10 1,26 1,28 JGB Future Turbo Long NL ,7 14,43 132, ,86 8,94 JGB Future Turbo Short NL ,4 17,04 150, ,42 7,5 Schatz Future Turbo Long NL ,3 17,55 103,29 109,51 1 6,22 6,24 Schatz Future Turbo Short NL ,1 38,69 112,31 109,51 1 2,81 2,83 T-Bond Future Turbo Long NL ,67 121,41 139,5 1 12,42 12,52 T-Bond Future Turbo Short NL ,5 18,59 146,87 139,5 1 5,18 5,28 T-Note Future (10 jaars) Turbo Long NL ,4 4,98 104,36 130,5 1 18,11 18,18 T-Note Future (10 jaars) Turbo Long NL ,1 4,16 99,2 130,5 1 21,69 21,76 T-Note Future (10 jaars) Turbo Short NL ,3 22,55 136,18 130,5 1 3,95 4,02 T-Note Future (10 jaars) Turbo Short NL ,11 141,17 130,5 1 7,43 7,5 T-Note Future (5 jaars) Turbo Long NL ,59 5,18 99,77 123,5 1 16,42 16,52 T-Note Future (5 jaars) Turbo Short NL ,71 15,9 131,07 123,5 1 5,28 5,38 Bron: RBS, 25 augustus 2011 Beleggingsfondsen Bron: RBS, 25 augustus 2011 Naam ISIN Stoploss Hefboom Fin.Niv Ref. Ratio Bied Laat BNP OBAM Turbo Long NL ,84 29,33 38,78 1 9,15 10,05 BNP OBAM Turbo Long NL ,2 22,11 38, ,64 17,54 Delta Deelnemingen Fonds Turbo Long NL ,62 24,24 37, ,48 14,38 Delta Deelnemingen Fonds Turbo Long NL ,66 28, ,37 10,27 Bron: RBS, 25 augustus

51 RBS Markets Magazine oktober 2011 Disclaimer/Colofon Chapeau Disclaimer Dit document is opgesteld door The Royal Bank of Scotland N.V. of haar dochtervennootschappen of groepsondernemingen ( RBS ). Dit document dient uitsluitend voor informatiedoeleinden en strekt ter informering over de voornaamste karakteristieken van de effecten beschreven in dit document. Het is niet bedoeld om een uitputtende opsomming te bevatten van alle mogelijke risico s verbonden aan, of de karakteristieken van de hierin beschreven effecten. Dit document is niet opgesteld of bedoeld en maakt geen onderdeel uit van een aanbieding of een uitnodiging tot het doen van een aanbieding. Ook is het geen uitnodiging of aanbeveling tot het aangaan van een transactie of een officiële of informele bevestiging van voorwaarden. Dit document dient niet als vervanging van advies gegeven door een bank of financiële adviseur voorafgaand aan het aangaan van een derivatentransactie en vormt geen aanbiedingsdocument of prospectus. Het is ook niet bedoeld om als basis te dienen voor een evaluatie van transacties in effecten of financiële belangen beschreven in dit document. Potentiële beleggers wordt daarom aangeraden voorafgaand aan het aangaan van een belegging in de effecten adequate informatie over de aard van deze producten en de daaraan verbonden risico s in te winnen. Een aanbieding of een uitnodiging tot het doen van een aanbieding, uitnodiging of aanbeveling tot het aangaan van een transactie zal uitsluitend worden gedaan op basis van een aanbiedingsdocument of, indien toepasselijk, een prospectus welke kosteloos verkrijgbaar is via U kunt ook bellen op 0900-MARKETS ( , lokaal tarief), een sturen naar [email protected] of per post aanvragen via RBS Markets NL, Gustav Mahlerlaan 350, 1082 ME Amsterdam. De aanschaf van effecten brengt bepaalde risico s met zich mee, zoals marktrisico s, kredietrisico s en liquiditeitsrisico s. Beleggers dienen zich ervan te vergewissen dat zij de aard van al deze risico s begrijpen voordat zij een beleggingsbeslissing met betrekking tot de effecten nemen. Beleggers dienen zorgvuldig af te wegen of de effecten geschikt voor hen zijn gezien hun ervaring, doelstellingen, financiële positie en andere relevante omstandigheden. In geval van twijfel, dienen beleggers voorafgaand aan het maken van een beleggingsbeslissing professioneel advies in te winnen dat relevant en specifiek is voor de beoogde beleggingsbeslissing. In de structurering, uitgifte en verkoop van de effecten treedt RBS niet op in een fiduciaire of adviserende rol. Alle informatie in dit document is gebaseerd op informatie afkomstig van RBS en van andere instellingen die als betrouwbaar gelden. RBS geeft in dit document een getrouwe reproductie van dergelijke informatie, echter RBS biedt geen garantie voor de juistheid van de getoonde gegevens verkregen van derden. Geen garantie of zekerheid in welke vorm ook, expliciet of impliciet, wordt gegeven met betrekking tot de volledigheid en juistheid van de informatie opgenomen in dit document. RBS accepteert geen enkele verplichting om enige informatie opgenomen in dit document te herzien of te corrigeren. Geen handelen of nalaten van RBS of haar directeuren, werknemers, agenten of andere vertegenwoordigers met betrekking tot de informatie opgenomen in dit document vormt, of wordt geacht te vormen, een verplichting of garantie van RBS of enig ander persoon. Dit document bevat voorbeelden welke gebaseerd zijn op scenario-analyse en backtesting. Dit betekent dat de gegeven voorbeelden gebaseerd zijn op veronderstellingen en niet indicatief zijn voor toekomstige resultaten van het product. Indicatieve prijzen of analyses in dit document zijn te goeder trouw opgesteld, uitgekozen en beoordeeld en derhalve wordt geen garantie gegeven ten aanzien van de juistheid, volledigheid en redelijkheid van deze prijsopgaven of analyses. Onverminderd de juridische verantwoordelijkheid voor informatievoorziening, accepteert RBS geen enkele vorm van aansprakelijkheid voor kosten, schade en claims ontstaan uit, of in verband met, een belegging in effecten beschreven in dit document. Een ieder die een effect of een ander financieel belang genoemd in dit document verkrijgt wordt uitsluitend gebonden aan de voorwaarden opgenomen in het definitieve aanbiedingsdocument of, indien toepasselijk, prospectus dat in verband hiermee wordt uitgegeven en uitsluitend op basis daarvan worden inschrijvingen voor effecten of andere financiële belangen gedaan. Onverminderd de juridische verantwoordelijkheid voor informatievoorziening, accepteert RBS geen enkele vorm van aansprakelijkheid voor kosten, schade en claims ontstaan uit, of in verband met, een belegging in effecten beschreven in dit document. RBS en/of haar dochtervennootschappen of groepsvennootschappen, verbonden vennootschappen, werknemers of klanten kunnen een belang in financiële instrumenten hebben zoals de effecten beschreven in dit document of daaraan gerelateerde financiële instrumenten. Een dergelijk belang kan omvatten het handelen, aanhouden, onderhouden van een markt in zulke instrumenten als ook het verschaffen van bank-, krediet- en andere financiële diensten aan een vennootschap of de uitgevende instelling van de effecten en financiële instrumenten beschreven in dit document. RBS treedt met betrekking tot een transactie, de effecten of andere verplichtingen beschreven in dit document, niet op als financiële adviseur of in een fiduciaire rol. RBS geeft met betrekking tot geen enkele jurisdictie een garantie of advies over fiscale, juridische en boekhoudkundige zaken. Dit document is niet bedoeld voor de distributie of het gebruik door enig persoon of entiteit in een jurisdictie of land waarin een dergelijke distributie of gebruik in strijd is met locale wet- en regelgeving. De informatie opgenomen in dit document is eigendom van RBS en is verstrekt op verzoek van een geselecteerd aantal ontvangers en mag niet (geheel of gedeeltelijk) worden verstrekt of anderszins gedistribueerd aan een andere derde partij zonder de schriftelijke toestemming van RBS. Verenigde Staten van Amerika: Dit document is uitsluitend bestemd voor verstrekking aan major institutional investors zoals gedefinieerd in Rule 15a-6 van de Amerikaanse Exchange Act van 1934, zoals van tijd tot tijd gewijzigd (de Exchange Act ) en mag niet worden verstrekt aan andere Amerikaanse ingezetenen. Elke Amerikaanse major institutional investor die deze informatie ontvangt en komt door het ontvangst ervan overeen dat hij de informatie in dit document niet zal verstrekken of anderszins distribueren aan anderen. Amerikaanse ingezetenen die deze informatie hebben ontvangen en meer informatie willen ontvangen of een transactie in de effecten beschreven in dit document willen aangaan, kunnen contact opnemen met een vertegenwoordiger van RBS Securities Inc. via 600 Washington Boulevard, Stamford, CT, USA of bellen met RBS Securities Inc. is geregistreerd als broker-dealer bij de Amerikaanse Securities and Exchange Commission op grond van de Exchange Act en aangesloten bij de Amerikaanse Securities Investor Protection Corporation (SIPC) en de Amerikaanse Financial Industry Regulatory Authority (FINRA). De effecten zoals hierin beschreven zijn en zullen niet worden geregistreerd zoals bedoeld in de de Amerikaanse Securities Act van 1933, zoals van tijd tot tijd gewijzigd (de Securities Act ) en mogen niet worden aangeboden of verkocht in de Verenigde Staten van Amerika, tenzij aan qualified institutional buyers (gekwalificeerde institutionele beleggers) in lijn met Rule 144A of op grond van een andere vrijstelling van of het niet van toepassing zijn van de registratieverplichting van de Securities Act. De aanbieding of verkoop van de effecten of transacties in de effecten kunnen verder beperkt worden door toepasselijke wet- en regelgeving van de Verenigde Staten of van haar afzonderlijke staten. Potentiële beleggers dienen zichzelf daarom op de hoogte te stellen van juridische beperkingen bij het aangaan van transacties naleven. The Royal Bank of Scotland N.V. staat in Nederland onder toezicht van De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten. The Royal Bank of Scotland plc staat in het Verenigd Koninkrijk onder toezicht van Financial Services Authority. Behalve in landen waarin dit wettelijk is vereist is de inhoud van dit document is niet beoordeeld door toezichthouders in de landen waarin dit document wordt verstrekt. The Royal Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik. Dit document bevat merken van The Royal Bank of Scotland Group plc en andere vennootschappen binnen de RBS groep. De merken omvatten onder andere het logo van The Royal Bank of Scotland en de merknamen The Royal Bank of Scotland en RBS. Voor informatie over de merken van The Royal Bank of Scotland Group plc of een van haar groepsvennootschappen kunt u contact opnemen met The Royal Bank of Scotland plc, via haar hoofdkantoor op 36 St Andrew Square, Edinburgh EH2 2YB geregistreerd in Scotland onder nummer RBS is met een ieder van Technische Analyse Consultancy B.V. (BTAC), IEX Media B.V. (IEX), de in dit document geïnterviewde personen en/of de aan hen gelieerde ondernemingen (de Personen) een samenwerkingsverband aangegaan waarin de Personen zijn overeengekomen in ruil voor een financiële vergoeding bepaalde promotionele activiteiten en diensten te verrichten met betrekking tot producten van RBS. RBS heeft echter geen enkele betrokkenheid bij, op welke manier dan ook, invloed op, zeggenschap over of inspraak in de totstandkoming, volledigheid, juistheid en geschiktheid voor welke doeleinden dan ook en aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid in verband met de technische analysen, standpunten en/of aanbevelingen van de Personen. Noch heeft RBS enige betrokkenheid bij, op welke manier dan ook, invloed op, zeggenschap over of inspraak in de diensten, activiteiten, beleggings- en/of andere adviezen, aanbevelingen, promoties, aanbiedingen, koop, verkoop, werving, selectie, abonnering en/of informatie, in welke vorm dan ook, door of namens de Personen (de Diensten). RBS is niet verantwoordelijk voor de volledigheid, juistheid en geschiktheid, voor welke doeleinden dan ook, en aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid voor de Diensten, de technische analyses, standpunten en/of aanbevelingen van de Personen. Het onderdeel technische analyse wordt verzorgd door BTAC en uitgebracht door RBS. Nico Bakker is bestuurder van BTAC en is een onafhankelijk analist. RBS betaalt een vergoeding voor de technische analyses van BTAC. Columns en overzichtsartikelen opgenomen in dit document worden verzorgd door Pieter Kort, Fleur van Dalsem, Willem van Doorn en Peter van Kleef, Jasperien van Weerdt en uitgebracht door RBS. Pieter Kort, Fleur van Dalsem, Willem van Doorn en Peter van Kleef zijn als columnisten in loondienst bij en Jasperine van Weerdt werkt in opdracht van IEX of aan haar gelieerde onderneming. Hun beloning is niet afhankelijk van de prestaties van RBS en wordt niet beïnvloed door hun standpunten en aanbevelingen opgenomen in dit document. De technische analyses van BTAC en de teksten van Pieter Kort, Fleur van Dalsem, Willem van Doorn, Jasperine van Weerdt en Peter van Kleef zijn niet bedoeld als individueel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen. Dit marketing document is niet opgesteld in overeenstemming met de juridische vereisten opgenomen in Europese Richtlijn 2004/39/EC die van toepassing zijn op de promotie van onafhankelijke research. Juridische beperkingen op grond van deze richtlijn zijn derhalve voorafgaand aan de distributie van dit document niet van toepassing op RBS indien handelend in de financiële instrumenten genoemd in dit document. Colofon The Royal Bank of Scotland N.V. Postbus AX Amsterdam Nederland Hoofdredactie: Jean-Paul van Oudheusden, Erik Mauritz, Pieter Kort Eindredactie: Laura Iseger Medewerkers aan dit nummer: Nico Bakker, Fleur van Dalsem, Willem van Doorn, Wim Grommen, Peter van Kleef, Urs Knobel, Erik Mauritz, Martine Rommen, Jasperien van Weerdt Bron tabellen: Royal Obligaties, Certificaten en Turbo s: RBS, 25 augustus 2011 Vormgeving en productie: LAD-fc, LINKING ADVERTISING, Maria Trippler, Michi Gehrmann, Art director: John Fell Fotos: 123rf, dreamstime, fotolia, istockphoto, Photaki, Shutterstock, Vectorstock, Veer Verschijning: 10 maal per jaar Abonneren: Via kan een gratis abonnement op RBS Markets Magazine worden aangevraagd Informatie over de producten van RBS Markets Internet: [email protected] Telefoon: 0900 MARKETS ( ) 51

52 Chapeau Educatie RBS Markets Magazine oktober 2011 Beleggen in goud en zilver: Turbo s of Warrants? Veel beleggers maakten de afgelopen maanden gebruik van Turbo s op goud en zilver om met een hefboom in te spelen op prijsfluctuaties van deze edelmetalen. Naast Turbo s biedt RBS ook Warrants aan op goud en zilver. Met deze Warrants speelt u ook met een hefboom in op prijsstijgingen of dalingen van deze grondstoffen. Voor de optiebeleggers onder u: wanneer u belegt met een Turbo belegt u met een delta van 1, terwijl de delta van een Warrant net als bij een optie varieert tussen de 0 en 1. Beide kunnen interessant zijn, maar wanneer kiest u nu voor een Warrant en wanneer voor een Turbo? De voordelen van een Warrant ten opzichte van een Turbo zijn bijvoorbeeld dat u met een Warrant een hogere hefboom kunt creëren en een Warrant niet automatisch beëindigd kan worden voor de afloopdatum. De waarde van een Warrant is mede afhankelijk van de volatiliteit van de onderliggende waarde en resterende looptijd. U kunt met Warrants dan ook profiteren van een stijgende volatiliteit. Daar staat tegenover dat u met een Turbo niet afhankelijk bent van een bepaalde afloopdatum en dat er gedurende de looptijd geen tijd en verwachtingswaarde uit de waarde van de Turbo loopt. De verschillen tussen Warrants en Turbo s kunnen worden verduidelijkt met behulp van een voorbeeld. In het kader staat een vergelijking van het rendement van een Call Warrant op goud met het rendement van een Turbo Long op goud. Beide producten kunnen worden gebruikt om in te spelen op een stijging van de goudprijs. Daarnaast geldt voor beide producten dat u in het meest negatieve scenario uw inleg kunt verliezen. In dit voorbeeld gaan we er van uit dat de producten worden aangehouden tot aan het einde van de looptijd van de Warrant. De producten zijn echter dagelijks verhandelbaar. Sommige Warrant-beleggers handelen juist op korte termijn, omdat zij op deze manier in kunnen spelen op bijvoorbeeld een stijging van de volatiliteit. Hoger mogelijk rendement Met de Goud Call Warrant uit het voorbeeld maakt u bij de genoemde uitgangspunten pas een positief rendement wanneer de goudprijs boven de dollar noteert, terwijl u met een Turbo al bij een lichte stijging van de goudprijs een positief rendement maakt. U maakt met de Goud Turbo Long een hoger rendement dan met de Goud Call Warrant bij een stijging van de goudprijs tot dollar. Dit punt noemen we het breakeven-punt. Op dit punt maakt het niet uit of u heeft belegt in de Turbo of de Warrant. Stijgt de goudprijs verder, dan maakt u met de Goud Call Warrant een hoger rendement dan met de Goud Turbo Long. Vanzelfsprekend verandert het bovenstaande plaatje wanneer u kiest voor een Turbo met een ander stoploss-niveau of Warrant met een hogere of lagere uitoefenprijs. Stel dat u kiest voor een Warrant met een lagere uitoefenprijs, dan maakt u bij een lager niveau van de goudprijs een positief rendement en zal het break-even-punt op een lager niveau liggen. Daar staat tegenover dat verschil in rendement ten opzichte van de Turbo bij een goudprijs boven het breakeven-punt kleiner wordt. Voor een Warrant met een hogere uitoefenprijs geldt het tegenovergestelde. 52

53 RBS Markets Magazine oktober 2011 Chapeau Educatie Voorbeeld: een out-of-the-money Goud Call Warrant en een Goud Turbo Long * Op 2 september noteerde de goudprijs dollar. Een Call Warrant op goud met een uitoefenprijs van en een expiratiedatum op 16 december 2011 kon worden aangekocht tegen een prijs van 5,30 euro. Dit is een out-of-the-money (de uitoefenprijs ligt boven de huidige koers van de onderliggende waarde) Call Warrant. Een Turbo op goud met een stoploss-niveau op kon op hetzelfde moment worden aangekocht tegen een prijs van 22,11 euro. De euro-dollar wisselkoers noteerde 1,413. In de scenario s hiernaast wordt het rendement van beide producten op de afloopdatum van de Warrant vergeleken. Hierbij wordt aangenomen dat de wisselkoers gelijk blijft. Scenario 1: Stel dat de goudprijs stijgt tot dollar op 16 december 2011 en de goudprijs tussentijds niet onder het stoploss-niveau van de Goud Turbo Long noteert In dit scenario is de waarde van de Warrant als volgt te berekenen: Waarde Call Warrant = (goudprijs uitoefenprijs) (ratio * wisselkoers) ( ) = EUR 21,23 (10 * 1,413) Het rendement op de Warrant is: (21,23 5,30) = 300,59% 5,30 Waarde Turbo Long = (goudprijs financieringsniveau) ( ,35) = EUR 50,36 (ratio * wisselkoers) (10 * 1,413) Het rendement op de Turbo is: (50,36 22,11) = 127,79% 22,11 De Goud Call Warrant zou in dit scenario (een stijging van de goudprijs met 21,3%) dus een beter rendement later zien de Goud Turbo Long. Scenario 2: Stel dat de goudprijs stijgt tot dollar op 16 december 2011 en de goudprijs tussentijds niet onder het stoploss-niveau van de Goud Turbo Long noteert In dit scenario is de waarde van de Warrant als volgt te berekenen: Waarde Call Warrant = (goudprijs uitoefenprijs) (ratio * wisselkoers) ( ) = EUR 7,08 (10 * 1,413) Het rendement op de Warrant is: (7,08 5,30) = 33,53% 5,30 Waarde Turbo Long = (goudprijs financieringsniveau) ( ,351 ) = EUR 36,21 (ratio * wisselkoers) (10 * 1,413) 1 Dit toekomstige financieringsniveau is berekend op basis van de aanname dat de financieringskosten tot 16 december 2011 gelijk blijven aan 2,22%. * De voorbeelden zijn gebaseerd op aannames en zijn ter illustratie opgenomen. Deze voorbeelden zijn niet representatief voor toekomstige resultaten of rendementen. (36,21 22,11) Het rendement op de Turbo is: = 63,77% 22,11 In dit scenario, bij een stijging van de goudprijs met 10,8%, laat de Goud Turbo Long een beter rendement zien dan de Goud Call Warrant. Scenario 3: Stel dat de goudprijs daalt naar dollar op 16 december De waarde van de Call Warrant = nul (dit geldt voor alle goudwaardes onder de dollar). De waarde van de Turbo Long is afhankelijk van de restwaarde na het bereiken van het stoploss-niveau op 1.608, in het slechtste geval is dit nul. Wanneer u kiest voor een Turbo met een hogere hefboom, dan komt het breakevenpunt hoger te liggen. Het stoploss-niveau ligt dan echter ook hoger dan de huidige koers, zodat de Turbo sneller beëindigd wordt bij een eventuele daling van de goudprijs. Wanneer u kiest voor een Turbo met een lagere hefboom ligt het stoploss-niveau en het breakeven-punt lager. Turbo of Warrant? Wanneer kiest u voor welk product? Dit is afhankelijk van bijvoorbeeld de volgende factoren: Verwacht u dat de prijs van de onderliggende waarde zeer sterk zal dalen of stijgen? Bij een zeer grote koersbeweging kan een Warrant een hoger rendement geven dan een Turbo. Dit kan een reden zijn om voor een Warrant te kiezen. Verwacht u een lichtere stijging of daling, dan kan dit juist een reden zijn om voor een Turbo te kiezen. Op welke termijn verwacht u een koersbeweging? Een Warrant heeft een vooraf vastgestelde afloopdatum, een Turbo niet. Wanneer u wel een koersbeweging verwacht maar geen inschatting kunt maken van de tijdsperiode waarbinnen deze koersbeweging zal plaatsvinden, dan kan dit een reden zijn om voor een Turbo te kiezen. Verwacht u juist wel een beweging binnen een bepaalde tijdsperiode, dan kan dit een reden zijn om voor een Warrant te kiezen. Verwacht u dat de koers van de onderliggende waarde mogelijk eerst in tegengestelde richting beweegt voordat die stijgt of daalt? Een Turbo wordt beëindigd wanneer het stoploss-niveau wordt bereikt. Hierdoor is het mogelijk dat u bijvoorbeeld een stijging verwacht, een Turbo Long koopt, de koers in eerste instantie daalt en het stoploss-niveau bereikt en vervolgens alsnog flink stijgt. Belegt u met een Warrant, dan kan die nooit voor de afloopdatum worden beëindigd. Verwacht u een stijging van de volatiliteit? Wanneer u verwacht dat de volatiliteit op korte termijn sterk zal toenemen, kunt u hier met een Warrant op inspelen. Hierbij moet u er echter wel rekening meehouden dat er, naar mate de afloopdatum dichterbij komt, tijd- en verwachtingswaarde uit de Warrant loopt. Martine Rommen 53

54 Lezersvragen RBS Markets Magazine oktober 2011 Stel ons uw vraag RBS geeft antwoord Heeft u ook een beleggingsvraag voor de experts van RBS? Mailt u dan naar [email protected] onder vermelding van Magazine. Martine Rommen Is een Warrant vergelijkbaar met een optie? Warrants bieden net als opties de mogelijkheid om versneld in te spelen op een koersbeweging van de onderliggende waarde. Net als een optie heeft een Warrant een vaste afloopdatum en geeft een Warrant de koper het recht om de onderliggende waarde te kopen of verkopen tegen een vooraf vastgestelde prijs. Daarnaast hebben zowel Warrants als opties een beursnotering op Euronext Amsterdam en zijn deze producten dagelijks verhandelbaar tussen 9:05 en 17:30 uur. Er zijn een aantal verschillen tussen Warrants en opties. Zo verschilt de uitgevende partij. Opties worden uitgegeven door de beurs, Euronext Amsterdam, terwijl Warrants door een onderneming of financiële instelling worden uitgegeven. Daarnaast kan men met opties ook een verplichting aangaan door contracten te verkopen (dit noemt men ook wel schrijven ), terwijl dit met Warrants niet mogelijk is. Een ander verschil is dat Warrants per stuk worden verhandeld, terwijl voor opties doorgaans een contractgrootte van 100 geldt. Voor Warrants wordt altijd gebruikgemaakt van cash settlement, oftewel de afwikkeling wordt in contanten verrekend, terwijl opties ook afgewikkeld kunnen worden door het onderliggende aandeel te leveren. Ten slotte is RBS N.V. liquidity provider voor haar Warrants. Dat wil zeggen dat RBS N.V. onder normale marktomstandigheden een bied- en laatprijs afgeeft voor de Warrants die zij uitgeeft. Is het mogelijk om met Turbo s in te spelen op het koersverloop van Italiaanse, Spaanse of Franse staatsobligaties? Met Turbo s op Italiaanse obligatiesfutures is het mogelijk om in te spelen op de koersontwikkeling van Italiaanse staatsobligaties. De onderliggende waarde van deze Turbo s is de Euro BTP future. De waarde van de future is gebaseerd op een theoretische waarde van tienjarige 6 procent Italiaanse staatsobligaties. Het is helaas niet mogelijk om Turbo s uit te geven op Franse of Spaanse staatsobligaties. Omdat de liquiditeit in obligaties zelf doorgaans beperkt is, is het niet mogelijk om Turbo s uit te geven op staatsobligaties zelf. Wanneer er een voldoende liquide future beschikbaar is, zoals het geval is voor bijvoorbeeld Duitse of Italiaanse staatsobligaties, kunnen we Turbo s uitgeven op deze future. Voor Franse staatsobligaties zijn echter geen futures beschikbaar en de futures op Spaanse staatsobligaties zijn helaas niet voldoende liquide. Waarom is de restwaarde van mijn Turbo minder dan de restwaarde die ik kan berekenen op basis van het stoploss-niveau? De handel in een Turbo wordt beëindigd zodra het stoploss-niveau wordt bereikt. Vervolgens begint de handelaar met het sluiten van de bijbehorende positie in de onderliggende waarde. De restwaarde van een Turbo wordt berekend op basis van de gemiddelde prijs waarop de positie in de onderliggende waarde gesloten kan worden. Wanneer een Turbo Long bijvoorbeeld het stoploss-niveau bereikt bij opening van de beurs en de koers van de onderliggende waarde een stuk lager dan het stoploss-niveau opent, is het mogelijk dat de gemiddelde afwikkelkoers ruim onder het stoploss-niveau ligt. In het meest negatieve scenario is de restwaarde nul en verlies u uw volledige inleg. Wanneer worden er weer nieuwe series AEX Obligaties uitgegeven? Wij zijn voornemens om ieder kwartaal, in maart, juni, september en december aan het einde van de maand nieuwe AEX obligaties te introduceren. Wanneer de koersen echter tussentijds zo bewegen dat het interessant is om een nieuwe serie te introduceren kunnen wij er voor kiezen om dit ook op afwijkende data te doen. Zo hebben we eind augustus vier nieuwe AEX obligaties geïntroduceerd omdat het op dat moment mogelijk was om een rentegrens vast te stellen op een niveau dat een stuk lager lag als voor de eerder uitgegeven series. Zo is voor deze serie de rentegrens van de 6 procent obligatie vastgesteld op 200 punten. Dit betekent dat er ieder jaar een coupon van 6 procent wordt uitgekeerd wanneer de AEX op de peildatum meer dan 200 punten noteert. 54

55 Slim inspelen op de honger naar Goud? Zet een RBS Turbo op goud Goud is hot. Als toevluchtsoord in tijden van onzekerheid. Maar ook als bescherming tegen infl atie. De goudprijs heeft hierdoor in 2011 de hoogste koers ooit bereikt. Denkt u dat goud verder stijgt of verwacht u een correctie? En wilt u hier versneld op inspelen? Met RBS Turbo s maakt u gebruik van een hefboom, waardoor het Turbo -rendement een veelvoud is van het rendement (positief/negatief) op goud. Door de ingebouwde stoploss verliest u nooit meer dan uw inleg. Bovendien kunt u met RBS Turbo s niet alleen profi teren van stijgingen. Zo kunt u met een RBS Turbo Short profi teren van een daling van de goudprijs. Een belegging in Turbo s is risicovoller dan een directe belegging in de onderliggende waarde en uitsluitend geschikt voor actieve en ervaren beleggers. Beleg slim, beleg Turbo. Ga naar of bel 0900-MARKETS (lokaal tarief) Ga naar voor de brochure, het basisprospectus en de definitieve voorwaarden. The Royal Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm dan ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik. Turbo is een geregistreerde merknaam van The Royal Bank of Scotland N.V.. Turbo s worden uitgegeven door zowel The Royal Bank of Scotland N.V. als The Royal Bank of Scotland plc ( RBS ).

56 Mogelijke rente van 5% tot 10% RBS AEX Obligaties De uitbetaling van de rente van 5% tot 10% is afhankelijk van de stand van de AEX. Kiest u bijvoorbeeld voor een rente van 6%, dan hoort daarbij een zogenaamde rentegrens van 200 punten (augustus 2016 serie). Staat de AEX op de jaarlijkse peildatum op of boven de 200 punten, dan ontvangt u voor dat jaar 6% rente. RBS AEX Obligaties hebben een looptijd van vijf jaar en zijn op werkdagen verhandelbaar en verkrijgbaar bij uw eigen bank. De meest recente serie RBS AEX Obligaties: RBS AEX 140 5,0% 31 augustus 2016 Rentegrens: 140 Rente: 5,0% ISIN: NL RBS AEX 200 6,0% 31 augustus 2016 Rentegrens: 200 Rente: 6,0% ISIN: NL RBS AEX 260 7,5% 31 augustus 2016 Rentegrens: 260 Rente: 7,5% ISIN: NL RBS AEX ,0% 31 augustus 2016 Rentegrens: 300 Rente: 10,0% ISIN: NL Ga naar of bel (lokaal tarief) Ga naar voor de brochure, het basisprospectus en de definitieve voorwaarden. The RBS Bank of Scotland plc. Alle rechten, behalve indien expliciet toegekend, worden voorbehouden. Reproductie in welke vorm dan ook van de inhoud van dit document is zonder voorafgaande schriftelijke toestemming verboden tenzij voor persoonlijk gebruik. AEX-Index is een geregistreerde merknaam van Euronext N.V. of haar dochterondernemingen (Euronext). Euronext is op generlei wijze betrokken bij de totstandkoming of verkoop van RBS AEX Obligaties, noch wordt door haar enig advies tot aankoop van RBS AEX Obligaties gegeven.