Hoofdstuk 10: Bronnen van energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoofdstuk 10: Bronnen van energie"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 10: Bronnen van energie Dit hoofdstuk sluit aan bij kerndoel 49. De leerlingen leren over de mondiale ruimtelijke spreiding van bevolkingsconcentraties en godsdiensten, van klimaten, energiebronnen en van natuurlandschappen zoals vulkanen, woestijnen, tropische regenwouden, hooggebergten en rivieren. Dit hoofdstuk sluit aan bij leerdoelen instapniveau pabo: De aspirant-student kan soorten energiebronnen beschrijven. De aspirant-student kan het verband aangeven tussen welvaart, welzijn en energieverbruik in Nederland en wereldwijd. Geowijzer

2 10.1 Energie Stop de stekker van een televisie, een tablet of koelkast in het stopcontact en hij doet het. Beeld- en geluidapparatuur zorgen samen voor wel 12 % van alle energieverbruik in huis. Zonder energie zijn we nergens. Maar één op de vier mensen op de wereld heeft geen elektriciteit. Wat is energie? Het grootste deel van de energie komt van de zon. In één seconde maakt de zon genoeg stroom om de aarde een miljoen jaar van energie te voorzien. Energie is de kracht die dingen laat werken. De fossiele brandstoffen aardgas, aardolie en steenkool zijn voor Nederland de belangrijkste energiebronnen. Een deel van de energiebronnen wordt direct gebruikt. Met aardgas kun je je huis verwarmen of koken. Een ander deel van de energiebronnen wordt omgezet naar andere energiebronnen, zoals elektriciteit. Aardolie kan ook worden omgezet naar benzine, kerosine en diesel. Aardgas dient ook als grondstof voor kunstmest. Steenkool wordt gebruikt bij de staalproductie en aardolie wordt door raffinaderijen omgezet in grondstoffen voor de petrochemische industrie (bijvoorbeeld plastics). Figuur 10.1 Energie in Nederland Elektriciteit Elektriciteit wordt geproduceerd in thermische centrales. Daar wordt water verhit tot stoom door steenkool of aardgas te verbranden. Die stoom laat een generator (een dynamo) draaien waardoor er elektriciteit wordt geproduceerd. De elektriciteit gaat via hoogspanningsleidingen en verdeelstations naar een transformator, die de spanning verlaagt. Vanaf de Geowijzer

3 transformator lopen kabels die de elektriciteit naar huishoudens en bedrijven brengen. In huis komt de elektriciteit binnen in de meterkast. Elektriciteit is na aardolie en aardgas het belangrijkst bij het energieverbruik in Nederland (figuur 10.3). Elektrische energie wordt meestal gemeten in kilowattuur (kwh). Figuur 10.2 Het opwekken van elektriciteit gebeurt in een thermische centrale Figuur 10.3 Het energieverbruik in Nederland Geowijzer

4 * Elektriciteit wordt gemaakt van o.a. steenkool, aardgas en duurzame energiebronnen. De energie die daarbij nodig is staat bij omzetting. Twee soorten energiebronnen Ongeveer 80% van de energie die de mens gebruikt, komt uit aardgas, aardolie en steenkool. Je kunt deze energiebronnen maar één keer gebruiken en daarom worden ze uitputbare energiebronnen genoemd. De energiebronnen zon, wind, stromend water en aardwarmte raken nooit op. Deze vernieuwbare energiebronnen worden ook wel duurzame energie genoemd. Je kunt ze onbeperkt gebruiken zonder dat er schade is voor de omgeving Uitputbare energiebronnen Aardgas, aardolie en steenkool worden fossiele brandstoffen genoemd. Ze zijn in de loop van miljoenen jaren gevormd uit de resten van planten en dieren. Steenkool De Nederlandse steenkool die in Limburg in de grond zit, is ontstaan in een periode die we het Carboon noemen ( miljoen jaar geleden). Nederland lag toen ter hoogte van de evenaar en in ons land heerste er een tropisch klimaat. Reusachtige varens, paardenstaarten en andere planten groeiden weelderig in een moeras. De planten vielen na hun dood in het ondiepe water. Onder water werden de resten niet verteerd en hoopten zich op. Er ontstond een metersdikke laag plantenresten, die je veen noemt. In miljoenen jaren werd het veen bedekt met lagen klei en zand. Deze lagen drukten de plantenresten steeds meer samen. De druk en de temperatuur namen toe en het water en gas ontsnapte. De hoeveelheid koolstof (CO) nam steeds verder toe. Afhankelijk van de druk, de temperatuur en de tijd ontstaan er verschillende soorten kolen. Het diepst in de bodem wordt antraciet gevonden. Dit gesteente is heel hard, zwart en glanzend. Bij verbranding geeft het de meeste warmte. Daarboven ligt steenkool. Het is iets minder hard en geeft bij verbranding iets minder warmte. De bruinkool ligt boven de steenkool. In bruinkool zijn de houtachtige resten van planten nog zichtbaar en het geeft de minste warmte. Boven de bruinkool ligt soms nog turf. Geowijzer

5 Figuur 10.4 Het ontstaan van steenkool Over de hele wereld komt steenkool voor. De grootste steenkoolproducenten van de wereld zijn China, de Verenigde Staten, Australië, India en Rusland. Op heel veel andere plaatsen ligt een kleinere voorraad. Soms ligt de steenkool in afgelegen gebied of zeer diep in de grond, waardoor de winning erg duur wordt. Tot 1974 werd er steenkool gewonnen in mijnen in het zuiden van Limburg. De steenkool zit in Nederland diep in de grond en is alleen door schachtbouw naar boven te halen. De winning van steenkool werd daardoor te duur en bovendien kon het de concurrentie met het aardgas niet meer aan. In Nederland wordt steenkool vooral geïmporteerd uit Zuid-Afrika en Colombia. Aardgas en aardolie In het Carboon was een deel van wat nu West-Europa is overspoeld door een ondiepe zee. In deze zee leefden zeer grote aantallen microorganismen (plankton). Als deze organismen stierven zakten ze naar de bodem. Laag na laag vormde zich en na verloop van tijd werd het bedekt met sedimenten. In de loop van miljoenen jaren werd het plankton samengeperst, verhit en rotten ze gedeeltelijk weg. Zo ontstonden aardolie en aardgas. Olie en gas zijn lichter dan water en sijpelen via het poreuze gesteente omhoog. Tot ze op een laag ondoorlatend gesteente stuiten. Aardgas kan ook ontstaan tijdens de vorming van steenkool. Wanneer de plantenresten snel bedekt zijn door ondoorlatende lagen, kunnen de gevormde gassen niet meer ontsnappen. De dikke zoutlagen uit het Perm (290 tot 245 miljoen jaar geleden) hebben het gas uit het Noordzeegebied vastgehouden. Geowijzer

6 Figuur 10.5 Aardgas- en aardolievelden in Nederland De meeste Nederlandse aardolie zit bij Schoonebeek en Coevorden in Drenthe in de grond. Tussen 1943 en 1996 werden er 250 miljoen vaten olie opgepompt. Tussen 1996 en 2011 waren de kosten hoger dan de opbrengsten en werd de productie gestaakt. Sinds 2011wordt er met nieuwe technieken opnieuw olie opgepompt (figuur 10.6). Ook wordt er aardolie gewonnen in de omgeving van Rotterdam en op het continentaal plat in de Noordzee. De aardolie die we in Nederland gebruiken, is slechts voor een paar procenten afkomstig uit ons eigen land. De rest wordt ingevoerd vanuit Rusland. Het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen en Saudi-Arabië. Geowijzer

7 Figuur 10.6 Aardoliewinning in Schoonebeek Frans Westerveen Kernenergie Kernenergie ontstaat door splijting van atomen in uranium en plutonium. Er komt bij deze splitsing heel veel energie vrij die kan worden gebruikt voor het opwekken van elektriciteit. Maar er komt ook radioactiviteit vrij die schadelijk is voor alles wat leeft. Het splitsen van atomen is een kettingreactie. Als een kern van bijvoorbeeld een atoom uranium wordt geraakt, kan de kern zich splitsen. Als dat gebeurt, komt er energie vrij en ontstaan er minstens twee nieuwe neutronen. Deze kunnen ook weer twee kernen laten splitsen enzovoort. Het is te vergelijken met een knikker tegen een groepje knikkers die bij elkaar liggen te schieten. Enkele knikkers schieten weg en andere blijven op de plaats liggen. De Verenigde Staten hebben de meeste kerncentrales ter wereld; ruim honderd. Frankrijk komt, met 58 centrales, op de tweede plaats. Dat land heeft zelf nauwelijks aardolie en aardgas in de bodem en de steenkoolwinning is te duur geworden. Frankrijk importeert daarom fossiele brandstoffen en wekt driekwart van haar elektriciteitsbehoefte op met kerncentrales. In Nederland is er nog één kerncentrale actief: de centrale van Borsele (sinds 1973 in bedrijf). De kerncentrale van Dodewaard werd onder druk van de maatschappelijke opinie in 1996 gesloten Vernieuwbare energiebronnen Duurzame energie wordt ook wel groene energie genoemd. De energie wordt op duurzame wijze opgewekt, uit onuitputtelijke bronnen zoals wind en zon. Geowijzer

8 Figuur 10.7 Hernieuwbare energie in Nederland, 2012 Windenergie Nederland is beroemd om haar windmolens. In Nederland staan er nog Echt economisch nut hebben ze niet meer, hoewel ze veel toeristen aantrekken. Figuur 10.8 Windenergie vroeger Frans Westerveen Voor de opwekking van windenergie worden tegenwoordig windturbines gebruikt. Plaatsen waar het het gehele jaar flink waait, lenen zich voor de aanleg van een windmolenpark. Daarom tref je ze in open vlakten, langs de kust en op zee. Meestal hebben windturbines twee of drie rotors (wieken) op een hoge paal. Hoe meer bladen en hoe langer de bladen zijn, hoe groter de energieopbrengst. In Nederland staan bijna windturbines op het land. Het Nederlandse windvermogen is zeer geconcentreerd gebouwd in een klein aantal regio's. Vijf gemeenten produceren ruim de helft van alle windstroom: Zeewolde, Rotterdam, Wieringermeer, Dronten en Lelystad. De vier provincies met de meeste windmolens zijn: Flevoland, Noord-Holland, Zuid-Holland en Friesland. Het kabinet heeft in 2013 elf gebieden aangewezen waar grote windmolenparken op land mogen komen. De gebieden komen in de Geowijzer

9 gebieden Eemshaven, Delfzijl, N33, Drentse Veenkoloniën, Wieringermeer, IJsselmeer Noord, Flevoland, Noordoostpolderdijk, Rotterdamse Haven, Goeree-Overflakkee en Krammersluizen. In 2006 is het eerste windpark op zee in gebruik genomen, het Offshore Windpark Egmond aan Zee. In 2008 volgde het Prinses Amaliawindpark. Deze twee parken voorzien huishoudens van stroom. Op zee waait de wind vaker en harder waardoor de opbrengst veel hoger is als op het land. De Rijksoverheid heeft in 2009 een vergunning afgegeven voor de bouw van 12 nieuwe windmolenparken op zee. Alle windturbines, op land en op ze, produceren samen 4,5% van het totale verbruik en genoeg om 1,5 miljoen huishoudens van stroom te voorzien. Figuur 10.9 Windpark voor de Nederlandse kust Alle windturbines, op land en op ze, produceren samen 4,5% van het totale verbruik en genoeg om 1,5 miljoen huishoudens van stroom te voorzien. Hollandse Hoogte, Amsterdam Waterkracht Een zeer oude toepassing om energie op te wekken is met behulp van waterkracht. In ons land herinneren daaraan nog 108 watermolens, die met name in de hogere gedeelten van ons land (Veluwe, oost Brabant, Twente, de Achterhoek en Limburg) te vinden zijn. Tegenwoordig wordt waterkracht opgewekt door water van grote hoogte langs turbines te laten stromen. Een stuwdam haalt energie uit stromend water doordat het water aan de ene kant hoger staat dan aan de andere kant. Het water stroomt door een leiding. Aan het eind zit een turbine die gaat draaien op kracht van het stromende water. De turbine kun je Geowijzer

10 vergelijken met de dynamo van je fiets, hij wekt elektriciteit op wat wordt afgevoerd naar een hoogspanningskabel. Figuur De werking van een waterkrachtcentrale Nederland heeft geen grote hoogteverschillen. De hoeveelheid energie die met waterkracht wordt opgewekt is daardoor gering. Toch heeft Nederland drie middelgrote waterkrachtcentrales: bij Maurik in de Nederrijn en bij Linne en bij Alphen / Lith in de Maas. De centrale bij Lith is de grootste waterkrachtcentrale van Nederland en voorziet ruim huishoudens van energie. De waterkrachtcentrales in Roermond in de Roer en bij Gramsbergen in de Vecht zijn aanzienlijk kleiner. In 2012 was de productie van de vijf waterkrachtcentrales in Nederland voldoende om huishoudens van elektriciteit te voorzien. De hoeveelheid water die een waterkrachtcentrale in Nederlandmag gebruiken om energie op te wekken is afhankelijk van de hoeveelheid water in de rivier en de eisen die de scheepvaart en de drink-, irrigatie- en industriewatergebruikers stellen. Zo kan het voorkomen dat een centrale in de zomer bij gebrek aan water stil komt te liggen. Geowijzer

11 Wereldwijd wordt 6% van alle gebruikte energie opgewekt door middel van waterkracht. De grootste stuwdammen zijn de Drie Klovendam in China en de Itaipu dam op de grens van Brazilië en Uruguay. Brazilië bouwt op dit moment aan de Belo Montedam, die meer elektriciteit moet gaat leveren dan de Itaipu dam. De Democratische Republiek Congo wil in 2015 beginnen met de bouw van de grootste waterkrachtcentrale ter wereld in Inga, in de rivier de Congo. Het project 'Grand Inga' moet in de toekomst elektriciteit leveren aan de helft van het Afrikaanse continent. Waterkracht is op dit moment de belangrijkste duurzame energiebron in Europa; bijna 20% van de elektriciteit wordt met waterkracht geproduceerd. Noorwegen is bijvoorbeeld geheel afhankelijk van waterkracht voor zijn elektriciteitsproductie. Andere landen in Europa waar waterkracht een belangrijke rol speelt, zijn Frankrijk, Italië, Oostenrijk, Spanje, Zweden en Zwitserland. Zonne-energie Zonnecellen zetten het licht van de zon om in elektriciteit. Zonne-energie kun je op twee manieren gebruiken: met zonnepanelen en met zonnecollectoren. Met een zonnepaneel kun je elektriciteit opwekken. Zonnepanelen kunnen op grote velden worden neergezet, maar ook op een huis. De prijs van zonnepanelen is de laatste jaren sterk gedaald. Steeds meer huizenbezitters en bedrijven plaatsen zonnepanelen op hun dak (figuur 10.11). Wanneer de zonnepanelen meer energie produceren dan een huishouden verbruikt, wordt de energie via het net afgegeven aan het energiebedrijf. Ook gemeenten proberen energieneutraal te worden door zonneparken aan te leggen, zoals de gemeente Eindhoven. Zij laten 228 zonnepanelen monteren op een wijkcentrum. Een zonnecollector is een zwarte metalen absorberende plaat met een rij buizen eraan waar water door loopt. De zon verwarmt het water in de buizen. Het water wordt naar een voorraadtank (boiler) geleid. Als de zon flink schijnt kan de warmte van het water tot zo n 60ºC oplopen. Het warme water uit de collector wordt verder verwarmd en gebruikt om het huis mee te verwarmen. Hoewel in Nederland de zon niet iedere dag schijnt, kan een collector toch de brandstofkosten en het energieverbruik laten dalen. Geowijzer

12 Figuur Zonne-energie wordt opgewekt met zonnepanelen Frans Westerveen Biomassa Biomassa is organisch materiaal, afkomstig van groente-, fruit- en tuinafval, bomen, plantaardige olie en dierlijke mest. Er worden ook energiegewassen zoals oliepalm speciaal geteeld voor het gebruik als biobrandstof. Net als olie, kolen en gas kan biomassa worden omgezet in warmte en elektriciteit. De brandstoffen kunnen worden gebruikt om elektriciteit op te wekken in een warmtekrachtinstallatie (zie paragraaf 10.6) of worden bijgemengd in een elektriciteitscentrale. Biomassa is in Nederland de voornaamste bron van duurzame energie. Ruim de helft van alle vernieuwbare energiebronnen is afkomstig van biomassa. In vergelijking met windenergie en zonne-energie is biomassa een goedkope vorm van energie Elk voordeel heeft zijn nadeel Fossiele brandstoffen raken op en zijn erg vervuilend. Er moet meer gebruik worden gemaakt van duurzame energiebronnen. Om een afweging te kunnen maken welke energiebronnen het beste gebruikt kunnen worden, moeten de voor-en nadelen tegen elkaar worden afgewogen. Meer broeikasgassen Het winnen van fossiele brandstoffen is veelal relatief eenvoudig en daarom goedkoop. Wereldwijd wordt verreweg de meeste elektriciteit geproduceerd uit fossiele brandstoffen als kolen, aardolie en aardgas. Fossiele brandstoffen hebben als nadeel dat ze op raken. Bovendien komt bij de verbranding van deze brandstoffen koolstofdioxide (CO2) vrij. Koolstofdioxide is een broeikasgas en draagt bij aan de opwarming van het klimaat (zie hoofdstuk 2.6). CO2 is het belangrijkste broeikasgas (56%). Ook methaan (32%), lachgas (6%) en sommige synthetische gassen (6%) zijn belangrijk. Van alle fossiele brandstoffen is aardgas de schoonste; bij verbranding komt 30% minder CO2 vrij dan bij aardolie en 45% minder dan bij steenkool. Het gebruik van steenkool wordt gezien als de meest vervuilende fossiele brandstof. De Nederlandse regering probeert de CO2- Geowijzer

13 uitstoot terug te dringen. In 2020 moet de uitstoot (of emissie) van broeikasgassen 20% lager zijn dan in Figuur Concentratie broeikasgassen Figuur Wereldwijde CO2 uitstoot Worldmapper.org / copyright Benjamin D. Hennig Geowijzer

14 Bij het gebruik van fossiele brandstoffen komen zwavel- en stikstofverbindingen in de lucht. Dit kan tot luchtverontreiniging en zure regen leiden. Uitlaatgassen van auto s en vrachtwagens die op diesel rijden, bevatten roetdeeltjes. Die deeltjes zijn verantwoordelijk voor fijnstof, zwevende deeltjes die kleiner zijn dan 10 micrometer. Een andere naam voor fijnstof is aërosolen. Ze verminderen de luchtkwaliteit omdat ze lang in de lucht blijven zweven. Fijnstof is slecht voor de gezondheid. Het draagt bij aan het ontstaan van hart- en longziekten, acute en chronische bronchitis, en astma. Jaarlijks overlijden enkele duizenden mensen eerder door fijnstof. Kernenergie Kernenergie heeft een aantal voordelen, maar ook een aantal grote nadelen. In figuur staan ze op een rij. Figuur Voor- en nadelen van kernenergie Voordelen Uranium levert veel energie. Er komen geen broeikasgassen vrij. Er is geen luchtverontreiniging. Uranium is goedkoop. De voorraad is groot. Nadelen Radioactieve straling die vrijkomt bij kernsplitsing is zeer gevaarlijk. Kerncentrales zijn gevoelig voor terroristische aanslagen Kerncentrales zijn gevoelig voor terroristische aanslagen. Door de radioactieve straling is kernafval levensgevaarlijk en moet het jarenlang op een veilige plek worden opgeslagen. Geowijzer

15 Figuur Opslag en verwerking van radioactief afval in Vlissingen Hollandse Hoogte, Amsterdam De wind De wind waait voor niets. Toch zijn de kosten van windenergie hoog. Het opwekken van energie met de wind heeft nog een aantal nadelen. De hoeveelheid windenergie is niet constant. Vogels worden gedood doordat ze door de bladen geraakt worden. Windmolens kunnen niet te dicht bij huizen worden geplaatst, in verband met slagschaduw en geluidsoverlast voor omwonenden. Een windmolen kan bijvoorbeeld een schaduw geven op een huis in de omgeving. Daarnaast zijn windmolens van grote afstand zichtbaar en veranderen ze het landschap. Dat noem je horizonvervuiling Flevoland heeft een lage bevolkingsdichtheid waardoor er weinig overlast is van windmolens. [hier invoegen nieuwe foto Flevoland windenergie] Witte steenkool Waterkracht is een schone vorm van energie waarbij geen CO2 vrij komt en het is goedkoop in vergelijking met andere bronnen van energie. Maar ook grote stuwdammen hebben niet louter voordelen. Als een (kunstmatig) stuwmeer vol loopt, komen landbouwgebieden en dorpen en steden onder water te staan. In Brazilië verdwijnen daardoor grote stukken tropisch regenwoud. Voor de bouw van de Drieklovenstuwdam in China moesten Geowijzer

16 1,2 miljoen mensen verplicht verhuizen. In het geval van de Belo Montedam moeten indianen verhuizen. Daarnaast hopen modder en slib zich in het stuwmeer op (en wordt het meer steeds ondieper) en worden vissen (en andere dieren) belemmerd in hun trek naar de paaiplaatsen. De kosten van stuwdammen zijn erg hoog. De Drieklovendam in China heeft 25 miljard euro gekost en de Belo Montedam in Brazilië kost waarschijnlijk 13 miljard euro Energieverbruik De wereldwijde vraag naar energie is sinds het begin van de twintigste eeuw meer dan tien keer zo groot geworden. De wereldbevolking neemt toe en steeds meer mensen streven er naar om hetzelfde welvaartspeil te bereiken als de rijke (westerse) landen. Figuur Energieverbruik per hoofd van de bevolking per dag, 2008 Steeds meer energie nodig De afgelopen jaren zijn een heel aantal landen geïndustrialiseerd. Een landbouwsamenleving kookt en verwarmt op hout, en verplaatst zichzelf en goederen te voet, per fiets of per lastdier. De vraag naar energie is zeer gering. Maar wanneer zo n samenleving industrialiseert, verandert er van alles. Er komt elektriciteit en het transport gaat plaatsvinden met auto s en vrachtwagens. Bovendien gebruiken bedrijven in de industrie en dienstverlenende bedrijven meer energie dan in de landbouw. Deze veranderingen leiden tot een (sterke) stijging van het energieverbruik per Geowijzer

17 persoon. Verdere groei van de welvaart maakt véél minder verschil voor het energiegebruik per persoon. Economische groei De opkomende economieën zijn landen die economisch zeer sterk groeien. Ze zijn onder te verdelen in twee groepen: de BRIC-landen en de Next-11. De BRIC-landen zijn Brazilië, Rusland, India en China. De vier landen beslaan een kwart van het oppervlak van de aarde en er woont 40% van de wereldbevolking. De BRIC-landen groeien economisch zeer sterk en de verwachting is dat ze in 2050 de vier grootste economieën ter wereld hebben. De Next-11 bestaat uit elf landen, namelijk: Bangladesh, Egypte, Indonesië, Iran, Mexico, Nigeria, Pakistan, de Filipijnen, Zuid- Korea, Turkije en Vietnam. Men verwacht dat deze landen in de 21e eeuw een zeer sterkte economische groei zullen krijgen. De economische groei van de landen en de bijbehorende welvaartstijging betekent een vergroting van de vraag naar energie. Figuur Energieverbruik in de wereld Bevolkingsgroei De voorspellingen zijn dat de wereldbevolking tegen het eind van deze eeuw uit zo n 10 miljard mensen bestaat. Sinds 1960 groeit de wereldbevolking sneller dan de hoeveelheid beschikbare energie wereldwijd. Per hoofd van de bevolking is er dus steeds minder energie beschikbaar. Geowijzer

18 10.6 Het Nederlandse energiebeleid Energie is een belangrijke sector in Nederland. De omzet van de energiesector is veertig miljard euro; 7% van het BBP. En er zijn mensen in deze bedrijfstak aan het werk. Nederland is de grootste gasproducent en gasexporteur van de Europese Unie. Maar rond 2025 produceert Nederland minder gas dan het zelf verbruikt. Het Nederlandse energiebeleid is gericht op een overgang naar een groenere energievoorziening. Daarnaast wil Nederland geld gaan verdienen aan de handel in gas. Inkomsten Sinds de ontdekking van het aardgasveld van Slochteren rond 1960 heeft het rijk ruim 211 miljard euro aan gasbaten binnengekregen. Maar ons aardgas raakt op en rond 2025 zal Nederland een netto-importeur van gas zijn geworden. Daarom wil Nederland een knooppunt in het gastransport worden. Er moet een zogenaamde gasrotonde komen die zich richt op het vervoer en de tijdelijke opslag van aardgas (figuur 10.19). [fig]figuur Integraal energiesysteem Nederland [hier invoegen nieuwe tekening uit Bosatlas v Energie Integraal energiesysteem Nederland] Schonere energie Teveel uitstoot van CO2 is een belangrijke oorzaak van de opwarming van de aarde en daarmee de klimaatverandering. In 2020 moet in Nederland de uitstoot van CO2 al 20% minder zijn. Het kabinet wil daarnaast dat in % van de Nederlandse energiebehoefte afkomstig is uit hernieuwbare bronnen zoals wind of biomassa. In 2023 moet dit percentage 16% zijn. Daarnaast wil de overheid, dat er zuiniger wordt omgegaan met energie. Energie besparen De regering stimuleert het gebruik van energiezuinige producten. Er zijn schonere auto s ontwikkeld, gloeilampen zijn uit de handel gehaald en vervangen door spaarlampen. En mensen worden door subsidies gestimuleerd het huis te isoleren en zonnepalen of zonnecollectoren te plaatsen. Door isolatie van het dak, de vloer en de spouwmuur en isolerend glas wordt energie bespaard. De overheid heeft ook een energielabel ingesteld (figuur 10.20) De letters A t/m D en de kleuren donkergroen tot en met rood op het label, geven informatie over het energieverbruik. Een huis, wasmachine, koelkast of diepvries met een A+++ is het energiezuinigst. Het energielabel laat ook het sluipverbruik zien. Dat is het stroomverbruik van een apparaat dat op stand-by staat. Geowijzer

19 Figuur Energie- en zuinigheidslabel Warmte uit de ondergrond De aarde bevat grote voorraden warmte-energie in het gesteente diep in de grond. Deze zogeheten geothermische energie kan opgewekt worden door in het gesteente te boren op twee plaatsen. Koud water wordt door het ene boorgat naar beneden gepompt. Het water sijpelt door het poreuze gesteente en wordt daardoor opgewarmd. Door het andere boorgat komt dan weer stoom naar boven. Deze stoom drijft turbines aan die een generator laten werken. Deze vorm van energieopwekking is in Nederland nog te duur. Wel wordt er in Nederland steeds meer bodemwarmte gebruikt. Daarbij wordt grondwater met een constante temperatuur van ongeveer 11 C opgepompt. In de zomer koelt het water woningen of kantoren. In de winter kunnen de gebouwen worden verwarmd. Het afgekoelde (of opgewarmde) grondwater gaat na gebruik weer de bodem in. Warmtekrachtkoppeling (WKK) In een normale thermische centrale waar elektriciteit wordt opgewekt, verdwijnt de warmte met het koelwater. Bij warmtekrachtkoppeling wordt tegelijkertijd elektriciteit (kracht) en warmte geproduceerd. Met een WKKinstallatie kan warmte en elektriciteit worden geproduceerd door het verbranden van aardgas of biomassa. Of de energie die wordt opgewekt uit WKK groen of grijs is, hangt af van de brandstof waarmee wordt gewerkt. De opgewekte elektriciteit wordt gewoon gebruikt op het elektriciteitsnet. De geproduceerde warmte kan worden gebruikt om heet water te maken Geowijzer

20 voor stadsverwarming of in de industrie (figuur 10.21). Met een warmtekrachtkoppeling wordt dus efficiënter omgegaan met energie. Er bestaan ook warmtekrachtkoppeling installaties die in woningen geplaatst kunnen worden. Figuur Warmtekrachtkoppeling: Twente produceert energie uit biomassa, waarbij de warmte naar AKZO gaat. Frans Westerveen Geowijzer

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in?

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in? 1 Inhoudsopgave Voorblad, bladzijde 1 Inhoudsopgave, bladzijde 2 Inleiding, bladzijde 3 Wat houd duurzame-energie in?, bladzijde 4 Wat is zonne-energie?, bladzijde 5 Wat is waterkracht?, bladzijde 6 Wat

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier

Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier Project Energie. Week 1DEF: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie heeft te maken met de kracht om iets te doen en met verbranden. De zon geeft ons energie door licht en warmte. Voedsel is onze brandstof

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas en zout in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de provincie

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive Hoe werkt een windturbine? Het basisprincipe is eenvoudig. De rotorbladen (wieken) zitten gemonteerd op een as. Als het waait draaien de rotorbladen en gaat de as draaien. De as laat vervolgens een generator

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Groep: 8c. Naam: Lucas

Groep: 8c. Naam: Lucas Groep: 8c Naam: Lucas Datum: 6 januari 2015 1 voorwoord Ik houd mijn werkstuk over energie omdat ik in het nieuws heb gehoord dat België aan een energie te kort komt deze winter. Er zijn daar namelijk

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Titel De gasbel onder Nederland

Titel De gasbel onder Nederland De gasbel onder Nederland Het ontstaan van gas, zout en steenkool in de Nederlandse bodem Korte lesomschrijving In deze les maken leerlingen kennis met het ontstaan van de gasbel onder Slochteren in de

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Energie: vuil of schoon?

Energie: vuil of schoon? Info-brief Energie: vuil of schoon? Jij hebt energie nodig om huiswerk te maken, te fietsen of te spelen. Als je energie op is, word je moe. Dan moet je gaan slapen of eten. Slaap en voedsel zijn energiebronnen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land

Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Natuur en Milieu tabellen resultaten onderzoek Windmolens op land Hoe belangrijk vindt u windenergie voor Nederland? 1: Zeer onbelangrijk 24 3% 2: Onbelangrijk 16 2% 3: Niet belangrijk, niet onbelangrijk

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

Introductie windenergiesector

Introductie windenergiesector Introductie windenergiesector Blok 2 Sander Lagerveld Dag 10 Windenergie 1 Duurzaam werken op Zee Toepassing van windenergie in Nederland Duurzaam werken op zee 2 Windmolens verschijnen vanaf 12e eeuw

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

5 Energie. Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan.

5 Energie. Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan. 5 Energie Inleiding s Morgens vroeg floept je wek-radio aan. Er komt muziek uit! Je gaat naar de badkamer. Je doet het licht aan. Je draait de warmwater-kraan open. Het water spettert in de was-bak. Au!

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Docentenhandleiding bij: het klimaat en de Noordpool

Docentenhandleiding bij: het klimaat en de Noordpool Docentenhandleiding bij: het klimaat en de Noordpool Doel Dit educatiepakket is door Greenpeace ontwikkeld en heeft als doel de kennis en het bewustzijn van leerlingen te vergroten over klimaatverandering

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Jij en energie: Problemen en oplossingen

Jij en energie: Problemen en oplossingen Figuur 1 Affakkelen van gassen, fossiele brandstofopslag in Den Helder bron: AMeces Toen eind jaren zestig de grote gasvoorraad in Nederland ontdekt werd, zijn de industrie en de huishoudens massaal overgeschakeld

Nadere informatie

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7 Welkom in de wereld van de fischertechnik PROFI-lijn 3 Energie in het dagelijkse leven 3 Olie, kolen, kernenergie 4 Water en wind 4 Zonne-energie 5 De Energie 5 Zonne-energie 6 Basisprincipes 6 Zonne-energie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Energie en milieu. Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30. Zoekopdracht milieuproblemen

Energie en milieu. Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30. Zoekopdracht milieuproblemen Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30 Energie en milieu Zoekopdracht milieuproblemen Je gaat uitzoeken hoe energieverbruik milieuvervuiling veroorzaakt. Je noteert in de tabel hoe jullie deze zoekopdracht

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek Met z n allen hebben wij dagelijks reusachtige hoeveelheden energie nodig. Kijk maar eens naar een heel normale dag: Je wordt s morgens gewekt door je wekkerradio. Deze krijgt de stroom natuurlijk uit

Nadere informatie

www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff

www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff Zonnecellen www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff Energie en elektriciteit Wat is energie? Energie maakt het mogelijk dingen te laten bewegen of te veranderen. Zonder energie werkt niets en

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen we door middel van duurzame energieopwekking op eigen Nederlandse productielocaties.

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

Leskist THEMA-handleiding Energiek Groep 7 en 8

Leskist THEMA-handleiding Energiek Groep 7 en 8 BuitenWijs samen sterk in NME BuitenWijs brengt mensen actief met het buiten in aanraking, zodat zij wijs omgaan met hun eigen leefomgeving Leskist THEMA-handleiding Energiek Groep 7 en 8 Dit is een NME

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie