Zoals een goed ambtenaar betaamt. Liber Amicorum. Onder redactie van: prof. dr. J.Th.J. van den Berg. prof. dr. E. Verhulp. mr. dr. R. K.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zoals een goed ambtenaar betaamt. Liber Amicorum. Onder redactie van: prof. dr. J.Th.J. van den Berg. prof. dr. E. Verhulp. mr. dr. R. K."

Transcriptie

1 Liber Amicorum Zoals een goed ambtenaar betaamt Onder redactie van: prof. dr. J.Th.J. van den Berg prof. dr. E. Verhulp mr. dr. R. K. Visser Den Haag, 8 oktober 2010

2 ter gelegenheid van het afscheid van prof. mr. C.R. (Ron) Niessen als bijzonder hoogleraar De overheid als arbeidsorganisatie (Ien Dales Leerstoel) aan de Universiteit van Amsterdam.

3 Liber Amicorum Zoals een goed ambtenaar betaamt

4

5 Liber Amicorum Zoals een goed ambtenaar betaamt ter gelegenheid van het afscheid van prof. mr. C.R. (Ron) Niessen als bijzonder hoogleraar De overheid als arbeidsorganisatie (Ien Dales Leerstoel) aan de Universiteit van Amsterdam. Onder redactie van: prof. dr. J.Th.J. van den Berg prof. dr. E. Verhulp mr. dr. R. K. Visser Den Haag, 8 oktober 2010

6 IV 2010, Ien Dales Leerstoel Idee en begeleiding: Loes Spaans Vormgeving: Mitsgaders Grafische Vormgeving Drukwerk: Jan van Gils ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

7 Voorwoord De instelling van de Ien Dales Leerstoel als bijzondere leerstoel aan de Universiteit van Amsterdam werd destijds mede ingegeven door de historische woorden van minister Ien Dales, gesproken tijdens het congres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten in 1992: De overheid is óf wel óf niet integer. Een beetje integer kan niet. Integriteit is een onderwerp dat tien jaar geleden, ook in de publieke sector, actueel werd en als thema nog niets aan actualiteit heeft ingeboet. Als onderdeel van de brede kwaliteitsdiscussies heeft integriteit een vaste plaats op de agenda verworven, het is tussen de oren komen te zitten. De leeropdracht van de leerstoel is breder dan integriteit alleen : het behandelt de overheid als arbeidsorganisatie en de plaats van de ambtenaar daarin. Prof. Mr. Ron Niessen is als eerste hoogleraar benoemd op deze bijzondere leerstoel. Ruim tien jaar heeft hij de leeropdracht vorm en inhoud gegeven. Met groot enthousiasme, een kritische opstelling en een duidelijke eigen stijl heeft Ron Niessen de Ien Dales Leerstoel zichtbaar gemaakt en op de kaart gezet. Door zijn grote kennis van het ambtelijke en bestuurlijke speelveld, mede in relatie tot de politieke context, wist hij zijn studenten te boeien met voorvallen uit het leven gegrepen. Tijdens de vele presentaties, diners pensant, congressen en workshops is Ron Niessen in staat geweest het gedachtegoed van Ien Dales vast te houden en tegelijkertijd te vertalen naar de rol van de moderne ambtenaar als werknemer in dienst van de overheid als arbeidsorganisatie. Ook als adviseur heeft hij velen in de publieke sector met raad en daad bijgestaan. V Met dit Liber Amicorum dankt het bestuur van de Ien Dales Leerstoel Ron Niessen voor zijn jarenlange inzet en zijn persoonlijke betrokkenheid bij het vakgebied van de Ien Dales Leerstoel. Bijzondere dank gaat ook uit naar alle schrijvers die de realisering van het Liber Amicorum mogelijk hebben gemaakt. Mr. P.G.H. Westerhof Wnd. voorzitter algemeen bestuur Ien Dales Leerstoel

8 Inhoudsopgave V 1 Voorwoord Mr. P.G.H. Westerhof De Trotse Ambtenaar en het ongemak van politieke en ambtelijke modes Inleidende beschouwingen Prof. dr. J.Th.J. van den Berg Ministeriële en ambtelijke verantwoordelijkheid Het ministeriële dilemma Mr. dr. R.K. Visser De minister en zijn ambtenaren H. Wiegel On Tap, not on Top Prof. drs. E. van Thijn Ambtenaar in de overheidsorganisatie De overheidsorganisatie in verandering Tussen regelen en sturen Prof. dr. W.L. Buitelaar Public Servant Prof. mr. R. Bekker Wij ambtenaren zijn de kwaadsten niet Pleidooi voor eerherstel van de klassieke ambtenaar J. Schinkelshoek

9 Ambtelijke deugden en integriteit Ethische oefening Prof. dr. P.J.M. van Tongeren Regels Over vuilnis, integriteit en de relativiteitstheorie van Niessen Dr. E. Karssing Bestuurlijke verantwoordelijkheid: integriteitsbewustzijn Prof. mr. K.G. de Vries Zou Ron Niessen tevreden zijn? Drs. A. Hoekstra en A.F. Belling De ambtenaar: een bijzondere werknemer? 133 This is it? Prof. mr. L.C.J. Sprengers VII 149 Waarom gewone werknemers gewone werknemersrechten moeten hebben Drs. X.J. den Uyl Het Rijk: een bijzondere werkgever? De ambtseed als waarborg of als instrument voor integriteitsbewustzijn Prof. dr. M.R. Rutgers Wie steekt daar over in de Dapperstraat? G.W. Rijnja Ruimte voor klokkenluiden is kenmerk van democratie Mr. dr. L.A.J. Schut

10

11 Prof. dr. J.Th.J. van den Berg De Trotse Ambtenaar en het ongemak van politieke en ambtelijke modes Inleidende beschouwingen 1. Integriteit tussen recht en moraal Waarom heb ik zo n hekel aan verplichte integriteitscodes zoals die in diverse wetten, waaronder de Gemeentewet, aan Jan en alleman worden opgedragen? Voor een groot deel is die weerzin het product van gesprekken over integriteit met groepen gemeenteraadsleden. Om te beginnen bleek nogal eens dat zij van geen code wisten, terwijl hun collegae er in een vorige periode reuze hun best op hadden gedaan. Als zij er wel van wisten, hadden ze de code niet erg aandachtig bestudeerd. Als zich een incident in recente tijd had voorgedaan, was er van de code niet of nauwelijks gebruik gemaakt. Die bleek vaak niet toepasselijk. 1 Nu zijn dat allemaal voorbeelden waaruit blijkt dat de codes in de praktijk niet erg werkzaam zijn. Daarvan zou men kunnen zeggen: dat ligt niet aan die codes maar aan het niet of slordig gebruik daarvan. Het probleem ligt echter waarschijnlijk ergens anders. Voor veel raadsleden is de integriteitscode een korter of langer lijstje regels die ook al elders te vinden zijn, bijvoorbeeld in de Gemeentewet zelf, waarin al een aantal geboden en verboden is opgenomen. (Voor ambtenaren is de situatie niet werkelijk anders.) Die regels worden allemaal op één hoop geveegd en opgeborgen, voor het geval dat. Zo gek is dat niet, want de meeste integriteitscodes die ik onder ogen heb gehad hebben een sterk regelstellend, quasijuridisch karakter.

12 Dat heeft nog een tweede gevolg, dat de weerstand tegen integriteitscodes sterk kan stimuleren. Stel, iemand heeft iets gedaan of nagelaten dat ruime morele kritiek ondervindt. Prompt wordt, niet alleen door betrokkenen maar meer dan eens ook door onderzoekscommissies, geconstateerd dat de gewraakte handeling noch in de wet noch in de code is vermeld. En dus gaat de betrokkene vrijuit. Hooguit wordt gezegd dat zijn optreden niet handig of niet heel verstandig is geweest 1. (Om toch maar iets te zeggen, denk je dan.) De integriteitscode heeft gewerkt als alibi, het tegendeel van wat ermee is beoogd. 2 Het zijn niet de integriteitscodes (en al helemaal niet de betuttelende wettelijke verplichting daartoe) die van betekenis zijn, maar de intensieve discussie over integriteit en het werken eraan. Juist in het debat zelf, liefst aan de hand van concrete casus, wordt duidelijk wat een raad of college van B&W echt verstaat onder integriteit. Daarvan kan een sterke werking uitgaan, mits zulk debat regelmatig opnieuw wordt gevoerd. Want, om Ron Niessen aan te halen die de zin in ander maar even toepasselijk verband gebruikte: Men moet regelmatig het gras maaien om een mooi gazon te houden. 2 De essentiële fout die wordt gemaakt bij discussies over integriteit en bij het maken van codes is, voor zover ik dat kan zien, dat het bij integriteit eventueel kan gaan om een aantal regels, bijvoorbeeld over geschenken aannemen, maar dat het veel meer gaat over morele vragen. Die doe je niet af met regels, al was het maar omdat over moraal met reden kan worden getwist en ook wordt getwist. Als er al codes worden geformuleerd, dan zouden die niet zozeer regels moeten bevatten, maar handreikingen en gedachtegangen ( zoeklichten 3 noemt Niessen deze, in navolging van Evelien Tonkens) waarover moet worden nagedacht en met enige regelmaat gesproken. In een aantal integriteitscodes gebeurt dat ook en dan is er juist ruimte voor nadenken en vooral gezamenlijk nadenken. Een nieuwe raad in nieuwe samenstelling zal het er dus opnieuw over moeten hebben, doodeenvoudig omdat de personele samenstelling van het gezelschap is gewijzigd en er dus weer nieuwe verschillen waar te nemen zullen zijn. Voor ambtelijke instituties, liefst in niet al te grote eenheden, geldt waarschijnlijk hetzelfde. En nog iets, daar beschikt de baas niet qualitate qua over meer gezag dan de jongste medewerker.

13 Integriteit wordt gekoesterd in dialoog, om te beginnen met zichzelf voor de spiegel, zoals Klaas de Vries in dit boek betoogt. Het is voorts verstandig het samen met anderen te doen, in een politieke of in een werkomgeving. Paul van Tongeren laat het verderop goed zien: deugd moet worden geoefend. Ook integriteit moet dus worden geoefend. Hij is het dan ook niet helemaal met Ien Dales eens, die als minister tijdens het VNG-congres van 1992 opmerkte dat een beetje integer niet kan. Dat wekt, aldus van Tongeren, de indruk dat er slechts één niveau van integriteit is, terwijl men er dus meer en meer in kan excelleren, juist door te oefenen. Het tegendeel is ook waar: een beetje niet-integer kan, maar als daar niet over kan worden gesproken, wordt het van lieverlede erg niet-integer. Ron Niessen zal mijn hekel aan codes begrijpen, want hij heeft er zelf meer dan eens blijk van gegeven regels niet de oplossing te vinden, ook al beseft hij en ieder ander dat regels het handelen oriënteren en voorspelbaar maken. Maar als het om onkreukbaarheid gaat, gaat het niet meer over regels alleen. Sterker nog, dan dreigen regels te worden tot verleiding: om zich er niet aan te houden of ze als alibi te gebruiken. De echte dialoog over integriteit begint pas waar geen regels meer zijn. Zo begrijp ik ook de vele interventies erover van Ron Niessen, al dan niet samen ondernomen met Edgar Karssing 4, die ook in dit boek waarschuwt voor de verleiding van de regel. Het betekent overigens dat de dialoog heel zorgvuldig moet worden gevoerd: met een precieze blik op de feiten en met een goed oog voor de pluriformiteit van morele maatstaven die kunnen worden gehanteerd. 3 Dat neemt niet weg dat er sinds 1992 een complete integriteitsindustrie is ontstaan, die aardig wat werkgelegenheid heeft geboden maar weinig problemen heeft opgelost. De Amsterdamse hoogleraar Leo Huberts heeft het daarnaast over het integritisme waarin 1 Zie bijvoorbeeld de merkwaardige conclusies in: Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten, Onderzoek burgemeester Maastricht, Amersfoort 2010, 63, 65, 67 en C.R. Niessen, Vluchten kan niet meer. Iets over beleids- en beheersproblemen en hun oplossing. (Oratie UvA) Den Haag: CAOP, 2001, Ron Niessen, Hoe de regering trotse ambtenaren krijgt, in: Th. Jansen e.a. (red.), Beroepstrots, een ongekende kracht, Amsterdam 2009, Ron Niessen en Edgar Karssing, Geroepen om het algemeen belang te dienen. Ambtenaren, integriteit en beroepstrots, Den Haag: CAOP, 2008.

14 discussies over integriteit en het maken van codes kunnen ontaarden. Meer daarover is te lezen in de bijdrage van Hoekstra en Belling aan dit boek. Het valt te betwijfelen of dat het is wat Ien Dales in 1992 heeft bedoeld. 2. Centrale waarden in de ambtelijke organisatie Op de avond van 13 juni 1992, toen Ien Dales haar rede voor de VNG had gehouden, spraken wij elkaar bij een aangename maaltijd in Scheveningen. Ik wist van de hele rede op dat moment niets af, maar zij vertelde erover en ook over haar onzekerheid. Had zij er wel goed aan gedaan het thema integriteit zo centraal te stellen? Zoiets kon immers een averechts effect hebben en ja, de congresgangers hadden niet allemaal even geestdriftig gereageerd. 4 Die onzekerheid kon ik mij wel voorstellen: door zo indringend vragen van integriteit op te werpen, riskeert men dat mensen zich gaan afvragen of er soms iets ergs aan de hand is, als zij al niet op zoek gaan. Dat was niet wat de voormalige maatschappelijk werkster voor ogen stond. Desondanks, na enig nadenken heb ik haar naar vermogen gerust gesteld (geloof ik). Ook Nederlanders hebben immers bij tijd en wijle hun problemen met de moraal, als zij zich al niet, hoe zelden ook, schuldig maken aan corruptie. Men hoeft niet te behoren tot de ideologen van het topje van de ijsberg, die roepen dat het heel erg is, juist omdat zich niet zo dikwijls incidenten voordoen. Het heeft echter ook geen zin om van mogelijke problemen weg te kijken en het er dus maar niet over te hebben. Eigenlijk ligt het nog wel wat breder daar waren wij het dan ook over eens op die avond in Scheveningen omdat het niet alleen gaat over typische vragen van integriteit of onkreukbaarheid. In het openbaar bestuur en in de ambtelijke dienst gaat het daarenboven om behoud en koestering van een aantal samenhangende centrale waarden. Daar mág niet alleen over worden gesproken, daar móét met regelmaat over worden gesproken. Om het te formuleren in de termen van Ron Niessen: meer dan over efficiency en effectiviteit gaat het in de openbare dienst om ambtelijke verantwoordelijkheid, die bestaat uit drie aspecten: verantwoordelijkheid voor de democratie, voor de rechtsstaat en voor de integriteit.

15 Het pijnlijke van onze tijd is dat in zowel politieke als in ambtelijke kring en bepaald ook in de media door een proces van voortdurende informalisering de verdediging van deze klassieke waarden snel wordt gezien als formalisme, als verlangen naar behoud van Dorknoper als het vereiste type ambtenaar. Daargelaten dat er aan Dorknoper het een en ander valt te verdedigen, zoals Jan Schinkelshoek in dit boek met sierlijk proza doet, daar gaat het hier niet om. Het gaat om het vereiste dat, bij elk publiek handelen, de kernwaarden van de rechtsstaat en van de democratie buiten ruil en onderhandeling blijven en dat aan hun volstrekte vanzelfsprekendheid wordt vastgehouden. Als in een regeerakkoord aan deze grondwaarden met zoveel woorden aandacht moet worden gegeven is er iets heel erg mis. Als in visiedocumenten over de rijksdienst te veel nadruk komt te liggen op bedrijfsmatige werkwijzen en organisatie, kan ook daar de grondslag voor de eigen plaats en rol als ambtenaar eroderen. Nieuwe generaties, die met informeel maatschappelijk verkeer zijn opgegroeid, hebben het daar waarschijnlijk moeilijker mee dan de ouderen onder ons. Niet omdat die ouderen moreel superieur zijn, want dat zijn zij absoluut niet. Maar, omdat het belang van deze ambtelijke waarden, die algemene publieke waarden zijn, een jongere generatie vaak minder stelselmatig is ingeprent. In die zin is het een waardevol initiatief geweest van minister-president Balkenende om voor waarden en normen, juist in het openbare leven, uitgesproken aandacht te vragen. Wel weer doodzonde is het, dat het is gebleven bij fatsoen en dat juist in de laatste tien jaar, ook in Balkenendes kabinetten, de rechtsstaat en de zorgvuldige democratische omgangsvormen niet de hoogste prioriteit hadden. 5 Geen wonder dat Ron Niessen, zoals verderop in dit boek opnieuw zal blijken, niets moet hebben van al wat kan worden beschreven als new public management. En evenmin van de verplichte mobiliteit van ambtenaren zoals die wordt beoefend door de Algemene Bestuursdienst. Overigens, zoals zo vaak zijn wij het ook daarover eens, wat gelukkig niet geldt voor elke auteur die in dit boek optreedt. Er zou dan immers geen debat meer zijn. Ooit immers heb ik de ABD zelf beschreven als een carrousel waarin leidinggevende ambtenaren net zo lang worden rondgeslingerd tot zij landen op een plek waar zij van hun gezond niet meer afweten; dus alleen

16 nog maar kunnen managen. Dat strijdt tegen alles wat Ron Niessen ziet en voelt als de kenmerken van de trotse ambtenaar, de trotse ambtenaar die hij in de eerste plaats zelf is 5. Over deze trotse ambtenaar gaat ook het betoog van Wout Buitelaar in dit boek. 3. De briljantjes van Ron Het is alweer vele jaren geleden dat ik, dankzij een uitnodiging van Ron Niessen, kennismaakte met de medewerkers van de afdeling Constitutionele Zaken (toen, naar ik meen, nog zonder Wetgeving erbij) van Binnenlandse Zaken, waarvoor ik geacht werd een inleiding te houden en in debat te gaan. Ik kende de afdeling al een beetje, voornamelijk door het contact met Niessens voorganger, Henk Gritter. Hans Wiegel beschrijft hem verderop treffend als een ouderwetse sociaal-democraat. Gritter was een geharnaste verdediger van de constitutionele zeden en tegelijk een lastige maar constructieve ambtelijk adviseur. 6 Met hem vergeleken maakte Niessen een zachtmoediger indruk, meer geneigd tot relativeren. Totdat je ook bij hem op de grenzen stootte van zijn constitutionele moraal, die niet losser was dan die van Gritter. In eigen ambtelijk gezelschap gedroeg hij zich niet als de chef, laat staan als de baas, maar je kon merken dat hij het wel was. Om zich heen had hij jonge ambtenaren, allemaal briljantjes in het vak en inspirerende gesprekspartners. De meeste hunner hebben het sedertdien op allerlei plekken ver gebracht. Daar kon je zien wat Niessen later zou bedoelen als hij het met grote hardnekkigheid had over leiding geven als investeren in mensen. Het was wat hij daar zichtbaar deed. Hij liet nog iets anders zien. Leiding geven aan gevestigde en aankomende professionals doe je niet door hiërarchie, niet door bevelen en niet door prestatieafspraken, laat staan door afrekenen. In deze kring leiding geven betekent: begeleiden en stimuleren met behulp van beredeneerde kritiek. Natuurlijk betekent dat tegelijk verantwoording vragen, maar dan ook echt: gelegenheid geven tot verklaring en uitleg, van twee kanten trouwens. Het is zoals men een gezel geleidelijk tot meester maakt. Leiderschap onder professionals is leermeesterschap.

17 Daarvoor moet je zelf de generalist zijn die als specialist is begonnen, zodat je de vakman of vakvrouw zowel begrijpt als een slag voor blijft, als het gaat om het doorzien van de bredere verbanden. Geen gemakkelijk leiderschap en ook niet al te veel voorkomend, maar voor de ontwikkeling van de professionals die ambtenaren zijn, van beslissende betekenis. Dit is, wat Niessen zelf noemt, investeren in mensen. Al is het misschien de vraag of daar nog voldoende tijd voor bestaat. Dat is niet alleen een kwestie van de verplichte mobiliteit die voor dit geduldig leiderschap niet erg geschikt is. Het is ook een kwestie van nieuwe generaties die het allemaal sneller willen, niet alleen ten departemente maar ook overal elders in de maatschappij. Van wie ook groter wendbaarheid wordt verlangd dan vorige generaties hebben geleerd. De rol van het hoofd Constitutionele Zaken is het om, samen met zijn medewerkers, de minister te adviseren omtrent constitutionele kwesties. Om dat adequaat te doen is het van belang zelf bescheiden te blijven en het beste wat men in huis heeft voor de binnenkamer te bewaren. Ministers zijn lichtelijk gevoelig als het om publiciteit gaat, nietwaar? Henk van Maarsseveen is ook pas een bekend staatsrechtgeleerde geworden toen hij weg was bij Constitutionele Zaken. 7 Ron Niessen is nooit een bekend staatsrechtman geworden. Hij is zich wetenschappelijk immers meer gaan concentreren op de rol en status van de ambtenaar in Nederland. Dat wil niet zeggen dat hij geen staatsrechtgeleerde van belang was en is: hoe hadden anders al die jonge mensen om hem heen de kneepjes van het vak moeten leren? Er zijn echter niet zo heel veel plekken waar hij zich echt als constitutionalist heeft gemanifesteerd. Een van de plekken waar dit wel is gebeurd is in de bundel Gelet op de Grondwet, uitgebracht in 1998 ter gelegenheid van de viering van 150 jaar Grondwetsherziening van Niet alleen 5 Niessen, Hoe de regering, 362; Idem, Vluchten kan niet meer,

18 levert hij daarin een doordacht betoog over de consequenties van de Europese integratie voor ons constitutionele bestel, waarvan het Leitmotiv enige malen wordt beschreven als: Europese zaken zijn binnenlandse zaken. In een uitleidend artikel maakt Niessen er geen geheim van welke belangrijke wijzigingen hij in de Grondwet voorstaat en die aan actualiteit (en: hypergevoeligheid) nog niets hebben verloren. Over Europese verdragswijzigingen zou men (zegt hij, zeven jaar vóór 2005!) als regel referenda moeten houden, want die dienen toegelicht en verdedigd te worden. Voor het kiesrecht zou ingezetenschap maatgevend moeten zijn en niet nationaliteit, want dat levert toepassing van het beginsel no taxation without representation met ijzeren consequentie op. De premier zou verantwoordelijk moeten zijn voor het Nederlandse beleid met betrekking tot de Europese integratie en niet langer Buitenlandse Zaken: Europese zaken zijn immers binnenlandse zaken. 8 In dit stuk verdedigt Niessen nog eens de klassieke opvatting over de ministeriële verantwoordelijkheid, zoals in dit boek verderop ook Van Thijn en Visser zullen doen. Niet toevallig citeert hij de tongue in cheek geleverde zin van (toen nog) staatsraad J.P.H. Donner in dezelfde bundel, die als de belangrijkste staatsrechtelijke vernieuwing zag dat de minister verantwoordelijk is, totdat hij zijn excuses heeft aangeboden; daarna zijn de ambtenaren verantwoordelijk. Schreef Ed van Thijn niet, samen met zijn Amsterdamse studenten, een heel boek over de sorry-democratie? 7 Dezelfde Donner zou het, als minister van Justitie nog zwaar te stellen krijgen met de ministeriële verantwoordelijkheid. Het kan, met andere woorden, geen kwaad om in een vriendenboek als dit, ook de schijnwerper te richten op de staatsrechtman Niessen met zijn inzicht en zijn overtuigingen. Dit, naast zijn leiderschap van CZ (later CZW) dat weliswaar geen speeltuin was, maar wel een speelse plek waar briljantjes werden geslepen en gepoetst.

19 4. Max Weber en de Nederlandse traditie Ook de Nederlandse ambtenaar is in het algemeen sterk beïnvloed door het werk van Max Weber die, in zijn beschrijving van de ideaaltypische bureaucraat, spreekt over strikte politieke neutraliteit en loyaliteit aan het politieke bestuur. Die ook nog iets anders zegt: dat de ambtenaar tegenover het politieke idealisme en de hartstocht van de politicus, maar ook diens neiging tot cliëntèlevorming, met kracht van argumenten de waarden moet stellen van rechtszekerheid en rechtsgelijkheid. Loyaliteit is dus iets anders dan blinde gehoorzaamheid. Daarin zit onmiskenbaar de schoonheid van de ambtenaar Dorknoper, althans zoals Schinkelshoek die verderop beschrijft en op een andere manier ook Van Thijn, Visser en Wiegel. Dat kan uitgesproken dapperheid vergen, zoals Guido Rijnja betoogt. Toch is dat niet alles wat over de ambtenaar te zeggen valt. Xander den Uyl moge in zijn bijdrage denken dat ons ambtenaarschap teruggaat op Napoleontische opvattingen, ik zou de stelling willen bepleiten dat ons beeld van de ambtelijke traditie verder teruggaat en mede wordt bepaald door het optreden van opeenvolgende pensionarissen van Republiek en steden in de zeventiende en achttiende eeuw. Temidden van regenten, die amateurs waren in het bestuur, opereerden de pensionarissen als de professionals, die daardoor ook zichtbaar en doelbewust politieke invloed uitoefenden op de gang van het bestuur. Niet door partijpolitiek te opereren maar door praktische ervaring en inzicht te leveren die de regenten zelf, dan wel de stadhouder, ontbeerden. 9 Ook vandaag verlangen wij van de ambtelijke adviseur meer dan dat hij of zij wijst op de juridische houdbaarheid van oplossingen of interventies. Tegenover het amateurisme van het democratische bestuur wordt hij geacht zijn kennis van zaken als professional in te zetten. Daarop moet hij dan ook worden gewaardeerd en erkend. 6 C.R. Niessen. De Europese integratie: een uitdaging voor de Grondwet, en: Uitleiding, in: M.C. Burkens e.a. (red.), Gelet op de Grondwet, Deventer: Kluwer, resp Zie ook: Vluchten kan niet meer, Ed van Thijn e.a., De SORRY-democratie. Recente politieke affaires en de ministeriële verantwoordelijkheid, Amsterdam: Van Gennep, 1998.

20 De tegenspraak van de professional, waaraan ook Niessen zo hecht, maakt van de kwaliteit van politieke besluitvorming een even belangrijk deel uit als de vindingrijkheid van de politicus. Deze professional behoort ook tot de helden van Roel Bekker, zoals hij die beschreef in zijn oratie 8 en terecht weer terughaalt in zijn bijdrage aan dit boek, verderop. In die vorm kennen wij ze niet meer en valt het zelfs te betwijfelen of er nog voldoende plaats voor hen zou zijn. Desalniettemin zijn het deze trotse ambtenaren die het best passen in die oude, meer Nederlandse dan Weberiaans- Pruisische traditie: late navolgers van de raadpensionarissen die, zonder politicus te zijn of zelfs maar te willen wezen, met gemak waren opgewassen tegen hun politieke werkgevers. Dat waren zij doordat zij niet primair manager waren maar op hun eigen terrein bij uitstek deskundig en daarnaast de noodzakelijke generalist. Het zou geen kwaad kunnen als dit soort ambtelijk leiderschap, zozeer product van Nederlandse traditie, niet helemaal in de vergetelheid zou raken. In de bijdrage van Buitelaar meen ik impliciet een pleidooi daarvoor te lezen. 10 Het ligt daarom ook niet voor de hand de ambtenaar arbeidsrechtelijk geheel te normaliseren, denkt Niessen 9. Juist zijn professionele positie als beschermer van rechtsstatelijke en democratische waarden, ook en desnoods tegenover zijn politieke chefs, brengt met zich mee hem niet als een normale werknemer te beschouwen. De overheid is een bijzondere werkgever, zoals ook Lydia Schut en Guido Rijnja verderop laten zien. Daarom is en blijft de ambtenaar een bijzondere werknemer. Daarvan legt Mark Rutgers in dit boek getuigenis af met een doorwrochte beschouwing over de ambtseed. Twee auteurs in dit boek, Den Uyl en Sprengers, denken daar anders over. In het geval van Sprengers is het echter de vraag of het verschil als het erop aankomt werkelijk zo groot is. Want, lees ik zijn betoog goed dan vraagt hij om een normale arbeidsrelatie voor iedere werknemer die treffende gelijkenis zou gaan vertonen met wat je een ambtelijke arbeidsrelatie zou kunnen noemen. De protagonisten van de normalisatie willen nu juist aanpassing aan wat in het bedrijfsleven gebruikelijk is en dat geldt zeker voor de parlementaire initiatiefnemers met hun wetsvoorstel tot normalisatie, mevrouw Koser Kaya voorop. Geen wonder dat Sprengers met dat initiatief de nodige problemen heeft.

21 5. Een ambtenaar moet een leven lang leren In het eerste jaar van deze eeuw ik was nog werkzaam bij de VNG kwam Ron Niessen bij mij praten over het plan een academie voor wetgeving op te richten. Afgestudeerde juristen die bij een der ministeries zouden willen werken als wetgevingsambtenaar zouden een tweejarige (parttime) cursus moeten volgen om zich het edele ambacht eigen te maken. Niessen vond dat ik daaraan moest bijdragen. Niet als iemand met verstand van wetten schrijven, want dat had ik niet. Als oud-lid van de Eerste Kamer had ik mij hooguit als een soort commentator met de resultaten van wetgeving beziggehouden en dat is niet hetzelfde. Wat mij gevraagd werd te doen, was een deelprogramma opzetten van politiekwetenschappelijke colleges, waarin de ambtenaren in opleiding vertrouwd zouden worden gemaakt met de politieke en maatschappelijke context waarin zij zouden moeten opereren. Niet alleen, om in Niessens terminologie te blijven, het Sachwissen moest worden versterkt maar ook het Dienstwissen. Op het belang daarvan wijst verderop ook Buitelaar in zijn bijdrage. Dat ik het daarmee eens was, behoeft geen betoog. Ooit hadden wij in Leiden het elementaire staatsrechtonderwijs nog eens getransformeerd tot een programma staatkunde waarin juridische en politicologische benaderingen als het ware in elkaar waren geschoven. Later meenden de juristen in Leiden het weer zonder politiek inzicht te kunnen stellen, maar gelukkig dacht Niessen daar in het verband van de wetgevingsacademie anders over. Zijn benadering zou beklijven, ook toen de academie onder de vaste en geïnspireerde leiding was komen te staan van Peter van Lochem. Niessen en ik kijken daar met trots en voldoening op terug, zeker nu de training van nieuwe wetgevers geaccrediteerd is als masteropleiding. Er is echter meer gebeurd dat Niessen moet bevallen. In zijn oratie van bepleitte hij opleidingsprogramma s voor ambtena Prof. Mr. R. Bekker, Liaisons Dangereuses. Enige beschouwingen over de arbeidsverhoudingen bij de overheid, met name tussen politici en ambtenaren. (Oratie UL) Den Haag: CAOP, C.R. Niessen, Grenzen aan de verdere normalisering van de ambtelijke rechtspositie, TAR 2005, nr. 12, ; Idem, Hoe de regering, C.R. Niessen, Vluchten kan niet meer,

22 ren die het mogelijk moesten maken periodiek te reflecteren op hun Sachwissen en Dienstwissen 11 en aldus de ontwikkelingen bij te houden, maar zich ook weer te bepalen bij hun wezenlijke opdracht. De ambtenaar zou, net als de advocaat, zijn leven lang moeten blijven leren. De wetgevingsacademie is intussen een goed voorbeeld geworden van wat Niessen daarmee beoogde, omdat naast de initiële programma s ook terugkomcursussen worden gegeven en programma s zijn ontwikkeld voor gevorderde en leidinggevende ambtenaren. Voor zover ik weet, is de Academie voor Wetgeving slechts een voorbeeld, zij het een lichtend voorbeeld, ook door zijn inmiddels tot stand gekomen Europese verbindingen. 12 Sommige ontwikkelingen die Niessen helemaal niet bevallen, gaan snel, maar als politieke en ambtelijke modes gaan ze ook weer snel voorbij, zoals het geval is met het zogenaamde new public management. Andere ontwikkelingen, zoals goed wederkerend onderwijs aan ambtenaren, heeft nogal wat tijd nodig om van de grond te komen, maar verdwijnt dan ook niet meer, mits er grondig in is geïnvesteerd. De Duitse romanauteur en vakjurist Bernhard Schlink zegt het, bijna geruststellend, in zijn roman Die Heimkehr : Die Geschichte hat es nicht eilig. Toch maar goed dat Ron Niessen van Duitse literatuur houdt, net als trouwens Ien Dales.

Jaarverslag Albeda Leerstoel 2014. Prof. Mr. B. Barentsen Prof. dr. J.J.M. Uijlenbroek

Jaarverslag Albeda Leerstoel 2014. Prof. Mr. B. Barentsen Prof. dr. J.J.M. Uijlenbroek Jaarverslag Albeda Leerstoel 2014 Prof. Mr. B. Barentsen Prof. dr. J.J.M. Uijlenbroek Leiden, mei 2015 2 Verslag Prof. mr. B. Barentsen Indeling werkzaamheden De werkzaamheden van de hoogleraren zijn ingericht

Nadere informatie

Notitie functioneringsgesprekken

Notitie functioneringsgesprekken Notitie functioneringsgesprekken In de handreiking voor functioneringsgesprekken met burgemeesters, enkele jaren terug opgesteld door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, wordt

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

Centrale thema s vandaag. integriteit in perspectief goed besturen; integritisme integriteit? centrale dilemma s / thema s wat te doen: wie, wat?

Centrale thema s vandaag. integriteit in perspectief goed besturen; integritisme integriteit? centrale dilemma s / thema s wat te doen: wie, wat? INTEGRITEIT VAN BESTUREN Waar het om gaat, wat mis gaat en wat beter kan 8 april 2015 Leo Huberts VU GOED EN INTEGER BESTUREN Centrale thema s vandaag integriteit in perspectief goed besturen; integritisme

Nadere informatie

Column van Ron Niessen, uitgesproken op het congres De ambtenaar. van de toekomst op 31 januari 2008, Kurhaus te Den Haag

Column van Ron Niessen, uitgesproken op het congres De ambtenaar. van de toekomst op 31 januari 2008, Kurhaus te Den Haag Trotse ambtenaren in de toekomst! Column van Ron Niessen, uitgesproken op het congres De ambtenaar van de toekomst op 31 januari 2008, Kurhaus te Den Haag De regering is trots op haar ambtenaren. Zo luidt

Nadere informatie

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken Dilemmics Morele Oordeelsvorming Werkboek voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 2013 Werkboek Morele Oordeelsvorming 1 2014. Dilemmics. Alle rechten van deze uitgave zijn voorbehouden.

Nadere informatie

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren.

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren. Quiz over politiek, Europa en staatsrechtelijke spelregels Toelichting In de periode 2008-2010 werkte ik als staatsrechtjurist binnen het projectteam versterking Grondwet bij het Miniserie van BZK. Dit

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Ien Dales Leerstoel: afscheid van professor Ron Niessen Nieuwe hoogleraren Nieuwenkamp en De Becker nemen stokje over

Ien Dales Leerstoel: afscheid van professor Ron Niessen Nieuwe hoogleraren Nieuwenkamp en De Becker nemen stokje over Ien Dales Leerstoel: afscheid van professor Ron Niessen Nieuwe hoogleraren Nieuwenkamp en De Becker nemen stokje over Ron Niessen heeft als bijzonder hoogleraar veel thema s onder de aandacht gebracht

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Januari 2007. Verslag van de Ien Dales Leerstoel 2006

Januari 2007. Verslag van de Ien Dales Leerstoel 2006 Januari 2007 Verslag van de Ien Dales Leerstoel 2006 Inleiding Net als vorig jaar passen bij dit verslag enkele inleidende aantekeningen. In de eerste plaats is het verslag zoveel mogelijk ingedeeld naar

Nadere informatie

Coaching voor CvO Overheidsorganisaties

Coaching voor CvO Overheidsorganisaties Coaching voor CvO Overheidsorganisaties Overheidsmanagers, keuzes en dilemma s Management bij de overheid verschilt wezenlijk van leidinggeven in het bedrijfsleven. Het goed kunnen opereren in de complexe

Nadere informatie

Lees de situatieomschrijving en omcirkel het antwoord (A, B of C) wat uw houding of uw situatie het beste omschrijft.

Lees de situatieomschrijving en omcirkel het antwoord (A, B of C) wat uw houding of uw situatie het beste omschrijft. ONTSLAAN drs. M. Bakker 1 SITUATIE Stel één van uw medewerkers functioneert al geruime tijd niet naar behoren. Als manager bent u nu op een punt gekomen dat u zich bezint over de arbeidsrelatie met uw

Nadere informatie

Verordening functioneringsgesprekken burgemeester en raad

Verordening functioneringsgesprekken burgemeester en raad GEMEENTE BEUNINGEN Raadsvoorstel Onderwerp Verordening functioneringsgesprekken burgemeester en raad Raadsvergadering 19 februari 2013 Nummer(agenda) Commissie 1 PAZ Registratienummer BW13.00065 Datum

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN Integriteitscode Stichting Primair en Voortgezet Onderwijs Zuid-Nederland Vastgesteld op 17 februari 2014 1 INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN 1 Inleiding... 3 2 Wie vallen er onder de code?... 3 3

Nadere informatie

adviseren vanuit je kern

adviseren vanuit je kern adviseren vanuit je kern De wereld wordt er niet beter van, de werkomgeving wordt er niet ideaal van, maar je leert te roeien met de riemen die je hebt, te accepteren wat de kwaliteiten zijn waar je mee

Nadere informatie

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Nurse Academy lustrumcongres 2014 Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Amersfoort, 17 november 2014 Jos de Munnink, gespreksleider moreel beraad GGNet Contact: j.demunnink@ggnet.nl

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Het Communicatiestijlenmodel bestaat uit twee elementaire gedragsdimensies:

Het Communicatiestijlenmodel bestaat uit twee elementaire gedragsdimensies: Toelichting op het communicatiestijlenmodel Het Communicatiestijlenmodel bestaat uit twee elementaire gedragsdimensies: A. De mate waarin iemand uit eigen beweging zijn mening geeft en pogingen doet de

Nadere informatie

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers Survey commitment van medewerkers B 3 Survey commitment van medewerkers 229 230 Ruim baan voor creatief talent, bijlage 3 Voor je ligt een vragenlijst waarin gevraagd wordt naar verschillende aspecten

Nadere informatie

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1 De Minister van Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Afdeling Ontwikkeling bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag Correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag datum 2 maart 2010 doorkiesnummer

Nadere informatie

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d Training Coaching Consulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bosch Rotterdam Zwolle Utrecht Arnhem Amersfoort Breda Eindhoven Maastricht Brussel Antwerpen A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m

Nadere informatie

Bevoegdheden en verantwoordelijkheden Raad van Toezicht.

Bevoegdheden en verantwoordelijkheden Raad van Toezicht. 6. Raad van Toezicht 14-04-2014 Versie 6.02 Huishoudelijk reglement Raad van Toezicht Status Definitief Artikel 1: Positionering Raad van Toezicht Ingevolge de statuten bestuurt het College van Bestuur

Nadere informatie

Resultaten verantwoordingsonderzoek

Resultaten verantwoordingsonderzoek Resultaten verantwoordingsonderzoek 2014 hoofdstuk de Koning (I) 20 mei 2015 Dit document bevat alle resultaten van ons Verantwoordingsonderzoek 2014 bij zoals gepubliceerd op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek.

Nadere informatie

Gedragsregels voor de MfN-registermediator

Gedragsregels voor de MfN-registermediator Gedragsregels voor de MfN-registermediator Deze gedragsregels zijn een richtlijn voor het gedrag van de MfN-registermediator. Zij dienen tevens als informatievoorziening voor betrokkenen en als maatstaf

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Het is goed om het grote belang van die rol hier te midden van u, de gemeenteraadsleden, nog maar eens te onderstrepen.

Het is goed om het grote belang van die rol hier te midden van u, de gemeenteraadsleden, nog maar eens te onderstrepen. Toespraak van Commissaris van de Koning Ank Bijleveld-Schouten bij de eedaflegging en installatie van mevrouw Ellen Nauta-van Moorsel als burgemeester van Hof van Twente op woensdag 15 mei 2013 Burgemeester

Nadere informatie

De handreiking Gegevensuitwisseling in het kader van Bemoeizorg ( 2005) biedt een helder kader voor besluitvorming binnen netwerken.

De handreiking Gegevensuitwisseling in het kader van Bemoeizorg ( 2005) biedt een helder kader voor besluitvorming binnen netwerken. Juridisch zakmes ( bron Jolanda van Boven) Naast een contextuele analyse is het toepassen van het juridische kader van groot belang. Bij OGGZ problematiek en het toepassen van dwang en drang nemen de coördinator

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over het College van procureurs-generaal te Den Haag. Datum: 25 februari 2014. Rapportnummer: 2014/010

Rapport. Rapport over een klacht over het College van procureurs-generaal te Den Haag. Datum: 25 februari 2014. Rapportnummer: 2014/010 Rapport Rapport over een klacht over het College van procureurs-generaal te Den Haag. Datum: 25 februari 2014 Rapportnummer: 2014/010 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat het College van procureurs-generaal

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013

Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Toespraak Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg bij de presentatie van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis, 19 november 2013 Dames en heren, Het thema van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis

Nadere informatie

Gezien het rapport van BMC van december 2012, met projectnummer 210092

Gezien het rapport van BMC van december 2012, met projectnummer 210092 VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR AGENDAPUNT 5a/b Onderwerp: BMC rapport 'Bouwen aan vertrouwen' Nummer: 606089 In D&H: 10-01-2013 Steller: mevrouw I. de Vries In Cie: BMZ Telefoonnummer: (030) 634 5979

Nadere informatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie

GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie. April 2012. Concrete tips voor effectieve interne communicatie GELOOFWAARDIGHEID is de sleutel tot succesvolle interne communicatie April 2012 Concrete tips voor effectieve interne communicatie Amsterdam, augustus 2012 Geloofwaardige interne communicatie Deze white

Nadere informatie

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg Colofon Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Postbus 1056 7940 KB Meppel Tel.: 0522-235235 Fax: 0522-235222 E-mail: info@edu-actief.nl Internet: www.edu-actief.nl

Nadere informatie

Transparantie Public Affairs is een vak dat volgens de beroepsvereniging in alle openheid bedreven wordt.

Transparantie Public Affairs is een vak dat volgens de beroepsvereniging in alle openheid bedreven wordt. HANDVEST 1. Inleiding Wat kunnen en mogen politici, ambtenaren en journalisten verwachten van leden van de Beroepsvereniging voor Public Affairs (BVPA) die het vak van Public Affairs uitoefenen? En waarop

Nadere informatie

ECCVA/U200801782 CVA/LOGA 08/37 Lbr. 08/187

ECCVA/U200801782 CVA/LOGA 08/37 Lbr. 08/187 Brief aan de leden T.a.v. het college informatiecentrum tel. (070) 373 8021 betreft gelaatsbedekkende kleding bij gemeentepersoneel Samenvatting uw kenmerk ons kenmerk ECCVA/U200801782 CVA/LOGA 08/37 Lbr.

Nadere informatie

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder.

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder. Zaaknummer: 2008/008 Rechter(s): mrs. Loeb, Lubberdink, Mollee Datum uitspraak: 20 juni 2008 Partijen: appellant tegen college van bestuur van de Universiteit Leiden Trefwoorden: Bijzondere omstandigheden,

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Deze test is ontwikkeld om op eenvoudige wijze je eigen teamrol te bepalen. Het jarenlange onderzoek naar teamrollen binnen managementteams is gedaan

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

Integer Leiderschap Loont

Integer Leiderschap Loont Integer Leiderschap Loont Deze publicatie is een uitgave van het CNV en Ethicon. CNV Ethicon Auteurs Bestellen Het CNV is een christelijke vakorganisatie met meer dan 360.000 leden waarbij elf bonden zijn

Nadere informatie

Intern accountant. Denkkracht: 3. Analytisch vermogen

Intern accountant. Denkkracht: 3. Analytisch vermogen Denkkracht: 3. Analytisch vermogen Definitie: Begrijpt een situatie door die op te delen in kleinere delen of de gevolgen ervan vast te stellen. Dit houdt in dat er verschillende onderdelen of aspecten

Nadere informatie

HET NIEUWE ONDERNEMEN

HET NIEUWE ONDERNEMEN HET NIEUWE ONDERNEMEN HET BELANG VAN VERTROUWEN VOOR DE ONDERNEMING VAN DE TOEKOMST PROF. DR. E. ROOS LINDGREEN RE, PROF. DR. J. STRIKWERDA CMC, DRS. N. WIELAARD RA COLOFON SMO-begeleider: J.G. Smit Eindredactie:

Nadere informatie

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Kromrecht. een klachtenbundel. ongerechtigheid in de rechtspraak & het morele verval van de advocatuur

Kromrecht. een klachtenbundel. ongerechtigheid in de rechtspraak & het morele verval van de advocatuur Kromrecht een klachtenbundel ongerechtigheid in de rechtspraak & het morele verval van de advocatuur Kromrecht draait om de volgende vragen... Zijn alle advocaten rechtschapen en financieel bescheiden,

Nadere informatie

Communicatiestijlen Rapport

Communicatiestijlen Rapport GITP Datum Deelnemer Beoordelen en Ontwikkelen > 04 092007 > Voorbeeldpersoon www.gitp.nl Communicatiestijlen Rapport Project Voorbeeldproject Deelnemer Voorbeeldpersoon Pakket Voorbeeld-V-486 Rapport

Nadere informatie

Code of Conduct. Omgangsregels van de Universiteit Utrecht

Code of Conduct. Omgangsregels van de Universiteit Utrecht Code of Conduct Omgangsregels van de Universiteit Utrecht Welke uitgangspunten geven richting aan ons gedrag? INLEIDING De Code of Conduct is het kader voor gedrag en reflectie voor medewerkers en studenten

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Integriteitcode. Woningbouwvereniging Brederode Wonen

Integriteitcode. Woningbouwvereniging Brederode Wonen Integriteitcode Woningbouwvereniging Brederode Wonen Brederode Wonen INTEGRITEITCODE versie oktober 2013 Inleiding Woningbouwvereniging Brederode Wonen (hierna te noemen Brederode) is een woningbouwcorporatie

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2006 129 Besluit van 3 februari 2006 tot wijziging van het Algemeen Rijksambtenarenreglement, het Besluit algemene rechtspositie politie, het Besluit

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

De laatste wens van Moek

De laatste wens van Moek De laatste wens van Moek 1 2 Albert Heringa DE LAATSTE WENS VAN MOEK Ich bin zu sterben bereit UITGEVERIJ DE BROUWERIJ 2013 uitgeverij de brouwerij maassluis 3 De titel van dit boek is ontleend aan de

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

Memorie van antwoord. Convenant actieve informatieplicht

Memorie van antwoord. Convenant actieve informatieplicht Memorie van antwoord Aan : de leden van de gemeenteraad Van : het college van burgemeester en wethouders en de griffier Datum : 26 januari 2015 Onderwerp : memorie van antwoord bij Nota geheimhouding,

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Advies 7 april 2010 1 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 Aanbevelingen 7 Aanleiding en context voor dit advies 9 Algemeen 11 Opmerkingen bij tekst en opzet van

Nadere informatie

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Strategisch leiderschapsprofiel voor specialisten

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Strategisch leiderschapsprofiel voor specialisten Strategisch leiderschapsprofiel voor specialisten Specialist: er zijn 4 hoofdrollen geïdentificeerd voor de specialist op het strategische niveau. Brandweer vakman leiderschap staat aan de basis van de

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Samen maar verschillend

Ik en de maatschappij. Samen maar verschillend Ik en de maatschappij Samen maar verschillend Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ruud Schinkel Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie:

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

Pensioen in 5 stappen! Regel het zelf

Pensioen in 5 stappen! Regel het zelf Pensioen in 5 stappen! Regel het zelf 1 Auteur boek: Greetje Remmerde Titel boek: Pensioen in vijf stappen! Regel het zelf ISBN nummer: 9789402126976 2015, G.M. Remmerde Uitgegeven in eigen beheer (info@pensioendoehetzelf.nl)

Nadere informatie

Schriftelijke vragen. Inleiding door vragenstelster.

Schriftelijke vragen. Inleiding door vragenstelster. Gemeenteraad Schriftelijke vragen Jaar 2014 Datum akkoord college van b&w van 2 december 2014 Publicatiedatum 5 december 2014 Onderwerp Beantwoording schriftelijke vragen van het raadslid mevrouw M.D.

Nadere informatie

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over:

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over: Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl Lees hieronder verder over: Het werk van ondernemingsraden. Het werk van de trainer/adviseur. De ideale trainer/adviseur.

Nadere informatie

SBFmoeteerlijk ambtenaren strijden voor een rechtvaardige SBF-regeling

SBFmoeteerlijk ambtenaren strijden voor een rechtvaardige SBF-regeling Aan de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Dhr. Mr. F. Teeven Postbus 30132 2500 GC DEN HAAG Datum : 25 november 2013 Uw kenmerk : 5754740/13/DJI Ons kenmerk : GJG/JHV/25112013/01 Onderwerp : Leeftijdsdiscriminatie

Nadere informatie

Gedragslijn integriteit Haarlemmermeer

Gedragslijn integriteit Haarlemmermeer Voorwoord Voor u ligt de gedragslijn integriteit van de gemeenteraad van Haarlemmermeer. Deze gedragslijn is een akkoord dat berust op commitment en betrokkenheid van raadsleden. De gedragslijn dient ter

Nadere informatie

Workshop Integriteit & Financiën Jaarcongres Controlling Alex van Groningen

Workshop Integriteit & Financiën Jaarcongres Controlling Alex van Groningen Workshop Integriteit & Financiën Jaarcongres Controlling Alex van Groningen Theo Quaijtaal (HighQ) 18-04-2013 1 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Pleonasme) De maatschappelijke en daarmee ethische

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht

Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Gedragscode Bureau Financieel Toezicht Welke uitgangspunten geven richting aan ons gedrag? INLEIDING Deze gedragscode beschrijft de waarden die richting geven aan het werken bij het Bureau Financieel Toezicht

Nadere informatie

Handreiking gedragscode provinciale ambtenaren

Handreiking gedragscode provinciale ambtenaren Handreiking gedragscode provinciale ambtenaren De overheid is er voor de burgers. Zij verkeert vaak in een monopoliepositie: de burger die iets wil of juist niet wil, kan niet om de overheid heen. Dit

Nadere informatie

Trainingstraject gemeente Bronckhorst

Trainingstraject gemeente Bronckhorst Trainingstraject gemeente Bronckhorst Datum 18 januari 2015 Op verzoek van Gemeente Bronckhorst Mariëlle van der Leur, griffier Contactpersoon Debat.NL Alex Klein klein@debat.nl 023-5629972 of 06-40516523

Nadere informatie

Spreektekst minister Ter Horst bij ontvangst Rob-advies Democratie vereist partijdigheid. Politieke partijen en formaties in beweging.

Spreektekst minister Ter Horst bij ontvangst Rob-advies Democratie vereist partijdigheid. Politieke partijen en formaties in beweging. 1 Spreektekst minister Ter Horst bij ontvangst Rob-advies Democratie vereist partijdigheid. Politieke partijen en formaties in beweging. 28 april 2009 Hartelijk dank voor het advies. Een bijzonder advies

Nadere informatie

Memo ten behoeve van griffler gemeente Westland, de heer N. Broekema. Opsteller: mr. K.F.A.M. Weijling. De Meern, 27 maart 2013

Memo ten behoeve van griffler gemeente Westland, de heer N. Broekema. Opsteller: mr. K.F.A.M. Weijling. De Meern, 27 maart 2013 Memo ten behoeve van griffler gemeente Westland, de heer N. Broekema advocaten J L t H G ambtenarenrecht en arbeidsrecht Opsteller: mr. K.F.A.M. Weijling De Meern, 27 maart 2013 Onderwerp Arbeidsvoorwaarden

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag DGOBR Directie Organisatie- en Personeelsbeleid Rijk www.facebook.com/minbzk www.twitter.com/minbzk

Nadere informatie

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com OPQ Profiel OPQ E.I. rapport Naam Dhr. Sample Candidate Datum 23 oktober 2013 www.ceb.shl.com Inleiding Kennis van de eigen emoties, het onderkennen van andermans emoties en het omgaan met relaties kunnen

Nadere informatie

Wijziging Barp en Brvp 10 maart 2006

Wijziging Barp en Brvp 10 maart 2006 Onderdeel DGV/POL/OenL Inlichtingen A. Schukken T 070-426 7435 F 070-426 7440 1 van 5 Aan de korpsbeheerders van de regionale politiekorpsen de korpsbeheerder van het Klpd de voorzitter van het college

Nadere informatie

ROC Ter AA. Integriteitscode

ROC Ter AA. Integriteitscode ROC Ter AA Integriteitscode 1 COLOFON Versie 20150210.1.CVB.DEF Geldig tot 20190101 Auteur Antoinette Knoet, College van Bestuur Soort document beleidsdocument Datum vaststelling 1-1-2015 Datum plaatsing

Nadere informatie

AFKONDIGINGSBLAD VAN SINT MAARTEN

AFKONDIGINGSBLAD VAN SINT MAARTEN AFKONDIGINGSBLAD VAN SINT MAARTEN Jaargang 2010 GT No. 6 Landsverordening inrichting en organisatie landsoverheid 1 1 Structuur van de ambtelijke organisatie Artikel 1 1. Ingesteld worden de volgende ministeries:

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Gênant ACTUALITEITEN. Frederik van Nouhuys 1

Gênant ACTUALITEITEN. Frederik van Nouhuys 1 Gê n a n t Aanbestedingsrecht ACTUALITEITEN Gênant Frederik van Nouhuys 1 Eind vorig jaar is namens de Staatssecretaris van VWS een brief gestuurd aan de Europese Commissie omtrent de vraag of gemeentelijke

Nadere informatie

Gedrag om trots op te zijn

Gedrag om trots op te zijn Gedrag om trots op te zijn Oversluizen Thermal Engineering B.V. geeft aandacht aan de belangen van haar klanten, medewerkers, zakenpartners en onze omgeving. Door dit uitgangspunt altijd voor ogen te houden

Nadere informatie

Registratienummer: GF12.20060 Datum: 21 mei 2012 Agendapunt: 21

Registratienummer: GF12.20060 Datum: 21 mei 2012 Agendapunt: 21 Aan de gemeenteraad Registratienummer: GF12.20060 Datum: 21 mei 2012 Agendapunt: 21 Portefeuillehouder: de heer T. Waterlander Behandelend ambtenaar: Mevrouw W.J.M.A. Jansen, griffier Onderwerp: Verordening

Nadere informatie

TOELICHTING op de Verordening op de rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest.

TOELICHTING op de Verordening op de rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest. TOELICHTING op de Verordening op de rekenkamercommissie Wassenaar, Voorschoten en Oegstgeest. Algemeen Ingevolge de Gemeentewet dient elke gemeente per 1 januari 2006 te beschikken over een rekenkamer

Nadere informatie

Selectie van maatwerkprogramma s

Selectie van maatwerkprogramma s Selectie van maatwerkprogramma s Onderwerp Opdrachtgevers Reacties van deelnemers Actualiteiten bestuursrecht Ministerie van Justitie, Aruba (2012) Zeer onderhoudende docent! Heerlijk om bij hem les te

Nadere informatie

Advies. Gemeenteraad. Westland. Prof. mr. D.J. Elzinga. Mr. dr. F. de Vries

Advies. Gemeenteraad. Westland. Prof. mr. D.J. Elzinga. Mr. dr. F. de Vries Advies Gemeenteraad Westland Prof. mr. D.J. Elzinga Mr. dr. F. de Vries Inhoud Casus... 2 Vragen... 2 Benoeming van publieke bestuurders... 3 Onduidelijkheid in wet- en regelgeving... 4 Dubbele geheimhouding?...

Nadere informatie

De Staten-Generaal en de inzet van de Nederlandse krijgsmacht

De Staten-Generaal en de inzet van de Nederlandse krijgsmacht TVCR APRIL 2013 boeken 171 Anamarija Kristić De Staten-Generaal en de inzet van de Nederlandse krijgsmacht Een onderzoek naar de parlementaire betrokkenheid bij de besluitvorming over deelname aan internationale

Nadere informatie

MASTER DEVELOPMENT Master Development Meesterschap in Vakmanschap

MASTER DEVELOPMENT Master Development Meesterschap in Vakmanschap Meesterschap in Vakmanschap De Galan Groep Rutgers van Rozenburglaan 2, 3744 MC Baarn Tel.: 035 69 48 000, Fax.: 035 69 48 200 E-mail: office@galangroep.nl 1 Herwaardering van het meesterschap in moderne

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen

Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen RISK & COMPLIANCE Onderzoek Soft controls bij interne accountantsdiensten: Terugkoppeling bevindingen 16 februari 2010 ADVISORY Onderwerp: Onderzoek Soft controls binnen interne accountantsdiensten Geachte

Nadere informatie

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN

ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN E-BLOG ZO WORDEN VERGADERINGEN INTERESSANT VOOR JE. 4 SIMPELE TACTIEKEN In carriere Zo worden vergaderingen interessant voor je. 4 simpele tactieken De vergadering is bij uitstek een plaats waar je kunt

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Programmadirectie Dienstverlening Regeldruk en Informatiebeleid Afdeling

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie