ALS EEN OUDER MS HEEFT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ALS EEN OUDER MS HEEFT"

Transcriptie

1 ALS EEN OUDER MS HEEFT EEN HANDLEIDING VOOR TIENERS Een uitgave van de Multiple Sclerose Liga Vlaanderen vzw 2010

2 ALS EEN OUDER MS HEEFT EEN HANDLEIDING VOOR TIENERS Deze brochure is een vertaling uit het Engels door de heer Steurbaut. De oorspronkelijke titel: When A Parent Has MS: A Teenager s Guide. Uitgegeven door: Education Department National Multiple Sclerosis Society 733 Third Avenue, New York, NY Dit is een uitgave van MS-Liga Vlaanderen vzw Boemerangstraat 4, 3900 Overpelt Eerste druk: 1999 Tweede druk: 2007 Derde druk: 2010 Verantwoordelijke uitgever : Dr. Etienne Roussel Boemerangstraat Overpelt Foto's: Patrick Holderbeke - persfotograaf Uit de brochure 'Relationele en Seksuele Opvoeding' van de GEZINSBOND Pag. 2

3 «Ik kan zelfs mijn boekentas niet op de vloer laten staan als ik thuiskom. We moeten altijd spullen oprapen om te beletten dat mama ergens over zou struikelen.» «Soms kan ik gewoon niet zeggen hoe ik me voel... Ik word kwaad omdat mama mij niet ergens naartoe kan brengen zoals de moeders van mijn vrienden dat doen... Dan heb ik er spijt van dat ik kwaad was, want ze kan het ook niet helpen.» In deze brochure worden de gevoelens en ervaringen van een aantal mensen van wie de ouders MS hebben, weergegeven. Sommigen onder hen zijn nog tieners, en anderen zijn jonge volwassenen die zich goed kunnen herinneren hoe het was. Hun problemen variëren van lichte ergernis, zoals bij het oprapen van de boekentas, tot diepere gevoelens van woede, droefheid, schaamte en schuld. Zij kwamen overeen hun frustraties en angstgevoelens te delen en enkele oplossingen voor te stellen om ermee om te kunnen gaan. Misschien zal je jezelf terugvinden in sommige van de situaties die hier geschetst worden, of misschien ook niet. Iedereen is uniek, en zelfs binnen hetzelfde gezin ervaren broers en zusters leven met Multiple Sclerose op een verschillende manier. Vergeet het volgende niet: je bent uniek, maar je bent niet alleen. Pag. 3

4 Toon: «Soms word ik nijdig. Ik vraag me af waarom dit uitgerekend mijn moeder moest gebeuren, of ons gezin - of mij! Ik hou van mijn moeder, maar ze kan mij toch zo kwaad maken. Ze kan echt vervelend zijn, en ik vraag me af of ze niet meer dingen zelf zou kunnen doen, als ze maar wat meer probeerde. Ik denk dat ze MS soms als een excuus gebruikt.» Een ouder die MS heeft is eerst en vooral een ouder - d.w.z. iemand die lief heeft, die er is om te luisteren en gewoonlijk ook de persoon die de regels vastlegt, dingen vraagt en verwacht dat er hulp komt bij huishoudelijk werk. Het is normaal dat men op verschillende momenten kwaad kan worden op zijn ouders. Als een ouder MS heeft is het soms moeilijk de eigen gevoelens van woede te begrijpen. «Ben ik kwaad op haar omdat ze me niet naar de winkelstraat wil brengen doordat MS haar te moe maakt, of is het omdat ze wil dat ik thuis blijf en ik mijn verhandeling voor Engels afwerk?» Ergernis kan een huis binnendringen als een ongewenste gast wanneer iemand MS heeft. Het is normaal dat elk gezinslid kwaad is omwille van wat de ziekte allemaal vergt van elk van hen. Woede kan ook droefheid en hulpeloosheid camoufleren. Woede kan plots ontstaan als men zijn gevoelens verdringt in plaats van erover te spreken vooraleer ze tot een woede uitbarsting leiden. Lisa heeft een manier gevonden om met woede om te gaan: "Van zodra ik begin kwaad te worden op mijn moeder of een ruzie voel aankomen - het kan daarbij gaan om iets pietluttigs, zoals uitgaan, of iets belangrijks zoals de vraag waarom ze haar afspraak met de dokter gemist heeft - probeer ik mij in te beelden wat ze doormaakt. Als ze chagrijnig of moe is, stel ik de discussie uit of probeer ik een andere manier te verzinnen om onder woorden te brengen wat ik wil zeggen.". Woede moet men verwachten, en men zou ze niet mogen verdringen of ontkennen. Het is beter de woede te richten op MS zelf dan op de persoon. Door te praten met de ouder die MS heeft kan je uitleggen hoe je je voelt en waarom («Ik word echt kwaad als ik extra huishoudelijk werk moet doen, omdat jij het niet kan doen»). Dit soort bewering richt de woede waar ze thuishoort - op de ziekte - en niet op de ouder die toevallig de ziekte heeft. De tegenovergestelde aanpak («Het was zo stom van je om je op school te laten zien zonder het mij te zeggen!») helpt niet. Hij raakt de ouder persoonlijk, hij of zij gaat er zich slechter door voelen of gaat een defensieve houding aannemen. Hij kan ervoor zorgen dat je je later schuldig voelt. Kaat: «In heel wat kleine opzichten is het echt frustrerend een ouder met MS te hebben. Je moet alles vooraf plannen, zoals de plaatsen waar je naartoe wilt gaan. Je moet meerijden met de ouders van vrienden. Je kunt niet alles spontaan doen. En het kan mislopen op het laatste moment. Vorig jaar waren we van plan op vakantie te gaan maar mijn moeder voelde zich plots slechter net voor het vertrek en ze kon niet vertrekken. We konden haar thuis niet alleen laten, de reis werd dus afgelast. Het was een teleurstelling, maar dat soort dingen blijkt nu eenmaal veel voor te vallen in ons gezin.» Dorine: «MS is soms hinderlijk, zoals b.v. als mama naar school komt en de kinderen naar haar rolstoel staren. Als je in het lager middelbaar zit, dan heb je je reputatie, je imago. Je wilt je onverschillig voordoen. Maar eens je in het hoger middelbaar zit is dat voorbij. Vanaf het moment dat ik mijn vrienden begon uit te leggen dat mijn moeder MS heeft, toonden ze doorgaans begrip.» Pag. 4

5 De meeste tieners willen zich aanpassen en zich gedragen als hun vrienden. Het kan eenvoudiger lijken als men met vrienden of klasgenoten niet spreekt over mama s rolstoel of over papa s slecht coördinatievermogen. Maar dat kan ertoe leiden dat je vrienden zich van jou afkeren of dat ze zich niet op hun gemak voelen als ze de ouder ontmoeten die MS heeft. Vicky s moeder pakte dit probleem aan door zichzelf aan Vicky s vrienden voor te stellen met een uitleg in de zin van: «Mijn benen willen niet echt mee. Kom toch binnen in de keuken en zeg goedendag.» «Mama is recht voor de raap.», gaf Vicky als commentaar. «Ze weet ervoor te zorgen dat mijn vrienden zich meer op hun gemak voelen. Toen mijn vriend bij mij thuis kwam, vertelde ik het hem niet onmiddellijk van mijn moeder, maar toen ze zelf haar uitleg gaf, maakte dat de zaken er wel gemakkelijker op.» Janne zegt: «vooraleer mijn vrienden op bezoek komen zeg ik het hun over mijn moeder: b.v. dat ze veel tijd doorbrengt in een ligstoel en dat ze een ladekast ernaast heeft staan; ik zeg hun dus wat ze mogen verwachten. Nu ze het begrijpen, helpen mijn vrienden me als ze bij mij op bezoek komen. En ze vertellen haar in welke filmzalen ze gemakkelijk binnen kan en welke zalen voorzien zijn van insprongen tussen twee rijen in, speciaal voor rolstoelen.» Michiel: «De dag dat we naast de trap een liftsysteem lieten installeren om mijn vader te helpen gemakkelijker boven te raken, moest ik mijn basketbaltrainer vragen of ik van de training mocht wegblijven om de werklieden te kunnen binnenlaten. Het zijn dergelijke kleine dingen die mijn leven anders maken.» MS betekent dikwijls dat tieners meer opofferingen moeten doen of meer lasten moeten dragen dan hun vrienden. «We moeten veel karweitjes doen thuis die mijn vrienden niet moeten doen,» zegt Anne. «We komen bijvoorbeeld thuis en moeten het eten klaarmaken, opruimen, de was doen - allemaal dingen die de moeders van mijn vrienden gewoonlijk doen. En vorige zomer kon ik niet naar het strand met mijn vrienden omdat ik thuis voor bepaalde dingen moest zorgen.» «Ook bij ons thuis is het lastiger,» voegt Lisa eraan toe. «We moeten bepaalde dingen doen die normaal gezien de ouders van mijn vrienden voor hen doen, zoals eten klaar maken. Wij doen dat zelf, maar anderzijds hebben we daardoor meer verantwoordelijkheid. Het is niet echt zo n groot probleem.» Rik: «Bij mij thuis is het net zo. Nu eens wordt mijn moeder emotioneel en begint ze te wenen, dan weer is ze geërgerd en wordt ze opvliegend. Wij weten gewoon niet hoe we hierop moeten reageren, dus blijven we maar uit haar buurt.» Pag. 5

6 MS legt een zware last op de schouders van iedereen. In sommige gezinnen waren de ouders ongelukkig zelfs vooraleer de diagnose MS gesteld werd. De emotionele en financiële druk die hier nog bijkomt door MS, kan hen ertoe brengen uiteen te gaan of te scheiden. In bepaalde gevallen voelt de gezonde ouder zich verplicht te blijven bij degene die MS heeft. Zelfs in de beste huwelijken moet de gezonde ouder meer last dragen wanneer de andere ouder MS heeft. Het gevolg is gewoonlijk meer spanning in huis, en soms wrok. Advies van een therapeut helpt de ouders dikwijls een beter inzicht te krijgen in de problemen en ze efficiënter aan te pakken. Bovendien kan gezinstherapie kinderen en tieners helpen spanningen thuis te begrijpen en te verwerken, op voorwaarde natuurlijk dat iedereen wil meedoen. De gezinsleden krijgen een andere rol toebedeeld wanneer een ouder MS heeft. Een vader die ooit de wandeltochten leidde kan dit niet langer. Een moeder die voor iedereen de was deed is nu aangewezen op de hulp van anderen voor dagelijkse routineklusjes. Kinderen die voorheen altijd door een ouder met zorg werden omringd, moeten die ouder nu zelf helpen verzorgen. Deze veranderingen in het rollenpatroon zijn moeilijk voor iedereen, en professioneel advies kan ook hier een hulp zijn. Thomas: «Toen ik ongeveer negen jaar oud was kwam mijn moeder in haar rolstoel naar mijn voetbalwedstrijd kijken. Een van de kinderen vroeg: «Wie is die maffe dame daar in de rolstoel?», en ik deed alsof ik het niet wist. Achteraf heb ik mijn moeder gevraagd niet meer naar de wedstrijden te komen. Ik heb daar nu spijt van, omdat ik weet dat ik haar hierdoor gekwetst heb.» Onvoorspelbaarheid is een andere ongewenste gast. Ze sluipt het huis binnen samen met de ziekte, want de symptomen zijn heel wispelturig. Een persoon met MS kan zich maandenlang goed voelen maar dan plots verzwakken of vermoeid geraken. Het verloop van de ziekte MS verschilt van persoon tot persoon. Het is heel handig als het hele gezin over deze mogelijkheid spreekt en probeert noodplannen uit te werken. Pag. 6

7 Liesbeth: «Ik maak me veel zorgen over mijn moeder. Ze heeft al MS sinds ik zeven jaar was. Ik weet heel wat over MS, maar ik ben nog altijd bezorgd om haar. Ik zie erop toe dat ze haar geneesmiddelen inneemt, en ik ga met haar naar de dokter.... Ik denk veel aan haar als ik op school ben. Ze heeft een elektrische scooter en ik zit erover in dat ze zou bestolen worden op straat. Ik houd van haar en ik zou niet willen dat iemand van haar toestand misbruik maakt. Ze is altijd in mijn gedachten aanwezig.» Liesbeth's vrees is niet ongewoon, maar nu ze achttien geworden is, begint ze te beseffen dat ze niet altijd aan haar moeders zijde kan staan. Liesbeth zegt dat haar moeder haar dikwijls aanspoort uit te gaan en haar aanmoedigt wat tijd door te brengen met vrienden. Het grootste deel van haar leven heeft Liesbeth de rol van bezorgde huismoeder op zich genomen, hetgeen erop neerkomt dat ze nu veel dingen doet die haar moeder niet zou aankunnen. Nu ze bijna volwassen is, is Liesbeth wat opgefleurd - met de hulp van haar moeder. Tom: «Ik spreek er niet over, zelfs met mijn beste vrienden niet, maar ik ben heel bang. Ik ben bang voor wat er zal gebeuren als zijn toestand verslechtert. Wat zou er gebeuren als hij sterft? Ik ben ook bang dat we geen geld genoeg zullen hebben om mijn studies aan de universiteit te betalen. En als ik naar de universiteit van mijn keuze zou gaan, dan is het te ver weg. Mijn familie zou me wel eens kunnen nodig hebben thuis, om b.v. vader in en uit de wagen te helpen. Het zou goedkoper zijn als ik thuis bleef en zou werken of naar een universiteit in de buurt zou gaan.» De dingen waar Tom zich zorgen over maakt zijn heel gewoon. Hoe zal het leven eruitzien na de middelbare school? Veel tieners in een gezin dat met MS te maken heeft, vragen zich bezorgd af in welke mate hun ouders in de toekomst zullen kunnen functioneren. «Wie zal er voor haar zorgen? Welke invloed zal dat hebben op mij?» Erover praten met ouders of andere goed geïnformeerde volwassenen is de beste manier, maar het kan wat inspanningen kosten, zoals zal blijken uit hetgeen sommige tieners in het volgende deel bespreken. Greet: «Het is net alsof ik op de toppen van mijn tenen op en neer door het huis moet lopen want iedereen is gespannen. Ofwel maken mijn ouders ruzie, ofwel spreken ze helemaal niet tegen elkaar. Ik tracht uit hun buurt te blijven.» Schuldgevoelens kunnen opduiken om allerlei redenen. Thomas voelt zich schuldig omdat hij de gevoelens van zijn moeder gekwetst heeft. Jan voelt zich soms (maar niet altijd) schuldig omdat hij huishoudelijke karweitjes op zijn kleine zusje afschuift wanneer hij het huis uitrent om bij zijn vrienden te zijn. Janne krijgt schuldgevoelens wanneer ze boos wordt op haar moeder: «Ik word soms zo kwaad dat ik schreeuw naar haar. Achteraf bedenk ik dan hoe moe ze wel is en hoe slecht ze zich voelt omdat ze niet alles meer kan doen wat ze vroeger deed. Ik weet dat ze er niets aan kan doen, en ik voel mij schuldig omdat ik het nog erger maak voor haar.» Pag. 7

8 Een weinig schuldgevoel is niet slecht. Het kan ons op het juiste spoor houden als we toevallig onbeschoft worden. Maar met teveel schuldgevoelens zitten kan schadelijk, onnodig en nutteloos zijn. Neem nu Marie: «Ik voel me niet goed als ik twee minuten te laat thuiskom en mama op mij heeft gewacht om haar te helpen naar de badkamer te gaan. Ik voel me niet goed als ik niet overal een tien behaal, omdat ik niet wil dat mijn ouders zich zorgen moeten maken over mijn werk op school. Ik voel me schuldig telkens als ik iets doe dat hen overstuur maakt.» Marie komt over als iemand met veel verantwoordelijkheidsgevoel - en dat is ze ook. Maar ze heeft ook behoefte aan dingen die haar wat opbeuren. Proberen perfect te zijn is onbegonnen werk. Sara: «Ik voel me vaak gespannen. Als ik iets zeg tegen mijn moeder weet ik nooit of ze het zich zal herinneren. Ik zeg b.v. dat ik naar een concert wil gaan en ze zegt ja, en wat later weet ze het dan niet meer. Ik wil er met mijn vader over praten, maar ik heb het gevoel dat ik haar dan verraad. Kan MS iemand gek maken?» Nee, MS maakt een persoon niet gek, maar ze kan wel enkele problemen met het denkvermogen veroorzaken, bekend als cognitieve disfunctie. Deze problemen zijn bijna altijd onschuldig. Zowat de helft van alle mensen met MS hebben enkele geheugenproblemen. In iets mindere mate komt het voor dat je vader/moeder slecht gehumeurd is, snel weent of lacht, of verward en verstoord lijkt wanneer een heleboel dingen tegelijk gebeuren. Deze symptomen kunnen veroorzaakt worden door verscheidene factoren: depressie, vermoeidheid, stress, het normale verouderingsproces, het verloop van de ziekte MS, of zelfs medicatie. Voor iemand die geheugenproblemen heeft bestaan er eenvoudige oplossingen zoals lijsten aanleggen, geheugentrucjes aanleren, of een notitieboekje voor het geheugen bijhouden. Je vader of moeder kan ook baat vinden bij een evaluatie door een specialist, die zal helpen de oorzaak van de problemen te bepalen. Marie, Thomas, Tom, Janne en Sara hebben een hele reeks emoties beschreven: verlegenheid, woede, frustratie, angst, schuldgevoelens, haat, bezorgdheid en liefde. Emoties zijn voorwerp van verwarring. Ze lopen niet netjes in een rij of nemen bochten om een voor een naar voren te komen. Ze raken vermengd en geven je het gevoel dat je je midden in een schilderij bevindt, dat door een peuter met zijn vinger gemaakt is. Het is normaal tegelijk van een ouder te houden en kwaad te zijn op hem of haar. Het is mogelijk zich zorgen te maken over de toekomst, ongeduldig te zijn om het huis te verlaten, en zich toch met het gezin verbonden te voelen door trouw, liefde en verantwoordelijkheidsgevoel. Een warboel van tegenstrijdige emoties noemt men ambivalentie. Er is niets juist of verkeerd aan ambivalentie. Het maakt deel uit van het leven, en dat is in het bijzonder zo voor tieners die een ouder met MS hebben. Teneinde ambivalentie te leren beheersen, probeer inzicht te krijgen in die tegenstrijdige emoties, denk erover na, sorteer ze enigszins, en praat er met iemand over. Pag. 8

9 PRAKTISCHE TIPS Tieners die ouders hebben met MS deden allerlei suggesties om met alledaagse situaties en toestanden op lange termijn om te gaan: Communicatie. Het is noodzakelijk te communiceren over vele onderwerpen, gaande van de praktische dingen zoals hoe de huishoudelijke karweitjes aan te pakken tot wat je doormaakt wanneer je ziet dat je ouder verschillende symptomen vertoont. Iedereen zegt: «Praat erover; hou het niet voor jezelf.» Maar soms is het moeilijk erover te beginnen of de juiste persoon te vinden die wil luisteren.» Heel wat mensen hebben het moeilijk om met hun ouders te praten, of ze nu MS hebben of niet. Maar het is heel belangrijk met iemand te praten. Vrienden. Door met vrienden te praten, kan je je hart eens luchten, maar vrienden hebben misschien niet dezelfde ervaringen als jij thuis. Ze weten misschien weinig over MS. Vrienden geven om jou maar ze weten misschien niet hoe ze een specifieke situatie moeten aanpakken. Een andere volwassene. Als het je moeilijk valt tegen een ouder te praten, dan is een volwassene die je graag hebt misschien een goede luisteraar: de ouder van een vriend, de leider van een jeugdbeweging, een huisarts, een favoriete leraar, een priester, een grootouder, een tante, een oom, of een oudere neef of nicht. Broers en zusters. Met broers en zusters praten is ook belangrijk maar niet altijd gemakkelijk. Broers en zusters hebben soms het gevoel ontrouw of schuldig te zijn omdat ze achter de rug van hun ouders over MS spreken. Toch kan praten veel helpen bij het uitwisselen van je wederzijdse ervaringen. Zelfs al heb je geen openhartig gesprek, dan kunnen broers en zusters tenminste praten over praktische zaken zoals over de vraag hoe de huishoudelijke karweitjes eerlijk te verdelen. Potentiële problemen vooraf uitpraten, kan twisten tussen broers en zusters voorkomen. Pag. 9

10 Ouder met MS. Communiceren met de ouder die MS heeft is misschien wel de moeilijkste hindernis die overwonnen moet worden. Het is mogelijk dat je bang bent aan je ouder te vertellen welke zorgen of problemen je hebt, omdat je je ouder niet tot last wilt zijn. Het is het gemakkelijkst een gesprek te beginnen op een moment dat je ouder zich op zijn gemak voelt en niet te vermoeid is, of op een ogenblik dat je zelf niet te veel gestresseerd bent. Een rustig moment is veel beter dan midden in een discussie. Kies zo een moment en steek van wal. Vertel je ouder hoe je je voelt en wat je denkt. Vraag om begrip. Zelfs al klinken je eerste opmerkingen vreemd of zelfs al zeg je niet precies wat je bedoelt, toch kan dit het pad effenen voor latere gesprekken. Als je de gesprekslijn kan openhouden zal je uiteindelijk iets kunnen zeggen zoals Liesbeth deed: «ik zie je graag mama, en ik zit over je in en ik ben bezorgd over de toekomst. Ik wil voor je zorgen maar ik kan ook niet de hele tijd aan jou vastgekluisterd zitten. Ik heb zelf wat ruimte nodig, ik heb ook een eigen leven.» Gezonde ouder. Iemand die tijdens gesprekken dikwijls niet aan bod komt, is de gezonde ouder. Of je ouders nu samen of gescheiden leven, je zult momenten hebben dat je wilt praten met degene die geen MS heeft. Tieners vragen zich dikwijls af wat er zich afspeelt in het hoofd van de gezonde ouder, in het bijzonder als hij of zij een «sterk, stil type» is. Misschien denk je: «Hij heeft al genoeg problemen; ik spreek beter niet over mijn problemen.» Maar het kan voor beiden een verrassing zijn als je zegt: «Laat ons eens praten. Ik moet je vertellen hoe ik de zaken zie en ik wil weten wat je ervan denkt.» Natuurlijk is elke ouder verschillend. Met sommigen onder hen is het moeilijk te praten. Anderen komen dan zelf naar je toe met vragen zoals: «Hoe voel je je? Waarom spreek je niet vaker met mij?» Wat de stijl van je ouder ook is, de beste keuze die je kunt maken is eerlijk te zijn over hoe je je voelt. Als je op een bepaald moment overstuur bent, doe je er goed aan te zeggen: «Ik moet eerst even tot bedaren komen. Ik zal binnen een uurtje met jou praten.» Wanneer je weer kalm bent en klaar om te praten, zeg het dan gewoon rechtuit. Advies vragen. Zelfs in gezinnen waar open en eerlijk gecommuniceerd wordt, kan advies van een therapeut af en toe nuttig zijn. De ouder met MS zal misschien profiteren van dat advies, net zoals andere gezinsleden. Soms kan iedereen baat hebben bij therapiesessies in gezinsverband. Als je voelt dat je niet kan communiceren met je ouders of met eender welke andere volwassene, aarzel dan niet aan iemand voor te stellen, misschien aan je huisarts of aan je adviseur op school, dat ze je met een professionele raadgever in contact zouden brengen voor een gesprek. Pag. 10

11 Leer meer over MS. Sommige tieners vinden dat zij genoeg gehoord hebben over MS. Anderen begrijpen de ziekte niet of hebben ergens verkeerde informatie opgevangen. Blijf niet in de onwetendheid - stel vragen. Twee fundamentele begrippen: MS is niet fataal, en je kan door de ziekte niet «besmet» worden. Hoe meer je leert over MS in het algemeen en over de persoonlijke symptomen en prognose van je ouder, hoe meer je je op je gemak zult voelen. Je kan meer over MS leren door de Multiple Sclerose Liga sociale dienst op te bellen. Vraag aan je ouder om je vragen te beantwoorden. Misschien zal je ook willen spreken met je huisarts, of met je ouder naar medische afspraken gaan. Ga terug leven. Waarschijnlijk heb je meer verantwoordelijkheden thuis, meer angstgevoelens en meer emotionele eisen dan vele van je vrienden. De ziekte van je ouder beïnvloedt in grote mate je leven, maar de ziekte mag je leven niet overheersen. Je kan een gelukkiger leven leiden als je er maar zoveel mogelijk uithaalt. Dat betekent plezier maken, hard werken en graag naar school gaan, een of meerdere sporten beoefenen, muziek spelen of toneel, clubs bezoeken - om het even waar je interesse voor hebt. Je ouder zal misschien wel afhankelijk zijn van jou, maar jij kan geen martelaar worden van MS. Als je voelt dat dit aan het gebeuren is, spreek er dan eerlijk over met je ouder. Nu het laatste jaar van de middelbare school in aantocht is, denken sommige tieners dat ze hun plannen om naar het hoger onderwijs of naar de universiteit te gaan moeten opbergen. Ze veronderstellen dat de kosten niet te dragen zullen zijn, vermits ze komen boven op medische - en andere gezinsuitgaven. Maar dit is soms helemaal niet het geval. Spreek met je ouders en met het CLB (Centrum voor leerlingenbegeleiding). Als je al van plan was om naar de universiteit te gaan vooraleer er sprake was van MS, dan ben je het aan jezelf verplicht informatie in te winnen over beurzen, leningen, en andere alternatieven. MS zou jou niet mogen tegenhouden. Pag. 11

12 Evenwicht. Leven met MS in het gezin is te vergelijken met zich voortbewegen op een strakke koord. Evenwicht is alles. Het is zeker waar dat MS het leven van iedereen verandert, maar MS kan men niet als oorzaak aanhalen van elk probleem. Het is gemakkelijk in deze val te trappen: «Ik heb een onvoldoende voor mijn test geschiedenis omdat mijn vader MS heeft...» «Ik kan niet naar het feestje gaan omdat mijn moeder MS heeft...» «Ik word thuis behandeld als een slaaf omdat mijn vader MS heeft....» Maar misschien is die onvoldoende wel het gevolg van slecht nota nemen en van weinig herhalen, en dus niet een gevolg van extra huishoudelijk werk dat je moest doen. Evenwicht is ook belangrijk in je relatie met je zieke vader/moeder. Je wilt een hulp zijn en je bekommernis laten blijken, maar je wilt ook dat hij/zij zoveel mogelijk zelf doet. Er is geen perfecte formule om dit evenwicht te bereiken, maar het kan nuttig zijn de zaak uit te praten. Liesbeth vraagt haar moeder dikwijls: «Wil je dat ik dat doe voor jou, of zou je het liever zelf willen doen? Vertel het me gewoon, telkens als ik jouw onafhankelijkheid verstoor.» Neem initiatieven. Iets ondernemen kan je helpen de moeilijke momenten door te komen. Waarschijnlijk heb je nog veel meer ideeën dan deze, maar hier zijn enkele suggesties: Sluit je aan bij een ploeg of een club. Probeer eens een nieuwe sport - alleen of met een vriend. Tracht een hobby te vinden, in het bijzonder een hobby die je samen met je ouder kan uitoefenen, (b.v. vaardigheden met betrekking tot houtbewerking, collecties aanleggen, sporten met toeschouwers, of kaart-, video- en bordspellen). Hobby s geven je iets om handen en een gespreksonderwerp dat de aandacht van MS afleidt. Overweeg een bijverdienste aan te nemen, bijv. babysit. Daardoor ben je even het huis uit en ben je een poosje niet met de aanwezigheid van MS geconfronteerd. Als je oud genoeg bent om deeltijds te werken, verlicht wat extra geld enigszins de financiële last van je familie, en je krijgt er wat onafhankelijkheid door. Je kan je eigen kleren kopen, tickets voor de film, CD's, allemaal dingen die je familie zich kon veroorloven voor jou te kopen, vooraleer MS snoeide in hun inkomen. Als je jonger bent of als je niet genoeg tijd hebt voor een vaste job, dan kan je in de buurt nog gaan babysitten, met de hond gaan wandelen, boodschappen doen, en andere karweitjes opknappen tegen betaling. Vrijwilligerswerk is een andere optie, die je trots zal maken op jezelf en die een hulp kan zijn bij het vinden van een betaalde job later. Pag. 12

13 Verscheidene oudere tieners hebben gezegd dat een ouder met MS hebben, je sneller volwassen maakt dan je vrienden. Daar zit veel waarheid in. Je wordt door de omstandigheden gedwongen om meer verantwoordelijkheden op te nemen en emotionele problemen aan te pakken die anderen misschien niet zullen ervaren vooraleer ze volwassen zijn. Deze uitdagingen kunnen op bepaalde momenten wel moeilijk zijn. Maar je beschikt over meer kracht, humor, energie en bekwaamheid om zaken aan te pakken dan je zou kunnen denken. Je zal er je doorheen slaan, precies zoals je je eerste dag in een nieuwe school goed bent doorgekomen, en je zal doorlopend jezelf beter leren kennen. Maar als het even te moeilijk dreigt te worden, wees dan niet bang om hulp te vragen. Liesbeth: «Ik ben uiteindelijk tot de conclusie gekomen, dat ik er niet alleen voor stond en ik vroeg hulp aan andere mensen - zelfs al was het maar om naar mij te luisteren. Nu heb ik geleerd met de stroom mee te gaan. Je moet er gewoonweg doorheen en je kan je niet de hele tijd zorgen maken.» Pag. 13

14 Sociale diensten: Antwerpen: Berchem: Jozef Wautersstraat Vlaams-Brabant: Zellik: p.a. Het Mankement Noorderlaan Leuven: Kapucijnenvoer Limburg: Hasselt: Heilig Hartplein 22 b Oost-Vlaanderen: Gent: p.a. AZ Jan Palfijn Gent - H. Dunantlaan West-Vlaanderen: Brugge: Site Molenerf, Ruddershove Kortrijk: p.a. KATHO-IPSOC, Doorniksesteenweg Torhout: Bosdreef Veurne: Dienstencentrum De Zonnebloem, Zuidstraat Pag. 14

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT 1 Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Laterale Sclerose heeft. Het is een lang woord en

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Alle ouders hebben het beste voor met hun kinderen. Ouders vragen

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen.

Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Als je ouders uit elkaar gaan, zit je met heel wat vragen. Kan ik kiezen bij wie ik ga wonen? Is het mijn schuld? Ben ik verplicht om op bezoek te gaan bij papa of mama? Waarom hebben mijn ouders elk een

Nadere informatie

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen KOPPen bij elkaar en schouders eronder Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen Mama, waarom huil je? Mama, ben je nu weer verdrietig? Papa, gaan we naar het zwembad? Waarom niet?

Nadere informatie

Over ALS spreken. Inhoud. Wat is ALS? 1. Waardoor wordt ALS veroorzaakt? 1. Wat doet ALS met een patiënt? 1. Hoe kan je jouw vriend(in) bijstaan?

Over ALS spreken. Inhoud. Wat is ALS? 1. Waardoor wordt ALS veroorzaakt? 1. Wat doet ALS met een patiënt? 1. Hoe kan je jouw vriend(in) bijstaan? Inhoud Over ALS spreken Wat is ALS? 1 Waardoor wordt ALS veroorzaakt? 1 Wat doet ALS met een patiënt? 1 Hoe kan je jouw vriend(in) bijstaan? 2 voor vrienden Wanneer de vader of moeder van je vriend(in)

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Wat is kindermishandeling? Hoe kan kindermishandeling stoppen? Wie kan je hierbij helpen?

Wat is kindermishandeling? Hoe kan kindermishandeling stoppen? Wie kan je hierbij helpen? Wat is kindermishandeling? Hoe kan kindermishandeling stoppen? Wie kan je hierbij helpen? In deze folder vind je een antwoord, en lees je ook bij wie je terecht kan als je over mishandeling of verwaarlozing

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen

Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen Deze brochure kan ook ondersteunend zijn voor iedereen die met het gezin in contact komt: maatschappelijk

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Wat is een depressie?

Wat is een depressie? 01 Wat is een depressie? Je moet weten dat Een depressie is een stoornis in iemands stemming. Het gaat meestal om gevoelens van somberheid, een gebrek aan fysieke en geestelijke energie en een gebrek aan

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005

Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen. uitgave 2005 Voor kinderen die meer willen weten over echtscheidingen uitgave 2005 Steeds meer kinderen stellen vragen aan de Kinderrechtswinkels over echtscheiding. Scheiden kan niet zomaar, je moet heel veel regels

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

6555 BW Wat kun je doen als je te snel boos bent.indd 12

6555 BW Wat kun je doen als je te snel boos bent.indd 12 Hoofdstuk twee Een geheimpje over boosheid Iedereen wordt wel eens boos. Het is zelfs zo n gewoon gevoel dat we een heleboel woorden hebben om het te beschrijven. Hier zijn een paar woorden die allemaal

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22.

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. PAS OP! Hulp Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. Internet Wil je meer lezen? Kijk op www.jipdenhaag.nl/loverboys En test jezelf op www.loverboytest.nl Dit is een

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Luisteren, hoe leren kinderen dat?

Luisteren, hoe leren kinderen dat? Leren luisteren Luisteren, hoe leren kinderen dat? Kinderen hebben grenzen en regels nodig. Ze zorgen voor duidelijkheid en veiligheid en ze leren hen omgaan met anderen. Verwacht niet van kinderen dat

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door:

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s Foto Britt Straatemeier Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Tips voor grootouders Foto Susanne Reuling Als in het gezin van

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou?

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Een brochure voor jongeren van 12 tot 15 jaar Deze brochure werd - met toestemming - gemaakt naar het model van de Nederlanse

Nadere informatie

3/12/2013. Mijn broer heeft ADHD. Mijn broer heeft ADHD. Mijn grote broer heeft ADHD. Het zal je broer maar wezen. Ouders opgepast

3/12/2013. Mijn broer heeft ADHD. Mijn broer heeft ADHD. Mijn grote broer heeft ADHD. Het zal je broer maar wezen. Ouders opgepast Mijn broer heeft ADHD Mijn broer heeft ADHD Ouders hebben twee of meer kinderen Waarvan één (soms ook meerdere) stoorzender(s) Hoe houden we dit gezin in evenwicht? Waar moeten we op letten? Het zal je

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

= als je angst voelt, ben je bang. = een ander woord voor verdrietig. = iemand die snel ergens bang van wordt.

= als je angst voelt, ben je bang. = een ander woord voor verdrietig. = iemand die snel ergens bang van wordt. Woordenlijst: Thema 3 Les 1 De angst Bedroefd De bangerik Opgewekt Oneerlijk Jaloers Eigenwijs Geduldig Nerveus Nors Ontevreden Dwars = als je angst voelt, ben je bang. = een ander woord voor verdrietig.

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Kun jij de verleiding niet weerstaan als je versgebakken cake ruikt? Ga je eten als je verdrietig, boos, of gespannen bent? Lukt het je niet

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel.

Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Goed in je vel zitten Vandaag: 1) Wat is geestelijk gezond? 2) Fit in je Hoofd en 10 positieve stappen 3) Slot en doel 1) Wat is geestelijk gezond? Wie zich mentaal goed

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Wanneer zijn de kinderen klaar voor een zindelijkheidstraining? Kinderen zijn mogelijk klaar voor een zindelijkheidstraining wanneer ze:

Wanneer zijn de kinderen klaar voor een zindelijkheidstraining? Kinderen zijn mogelijk klaar voor een zindelijkheidstraining wanneer ze: Zindelijkheidstraining Net als de meeste ouders kijkt u misschien uit naar de dag dat uw kind geen luiers meer nodig heeft. Uw kind zindelijk maken kan een enorme opgave lijken, vooral wanneer familie,

Nadere informatie

Direct aan de slag met Baby- en kindergebaren

Direct aan de slag met Baby- en kindergebaren Direct aan de slag met Baby- en kindergebaren Inhoudsopgave Welkom Blz. 3 Wat zijn baby- en kindergebaren? Blz. 4 Voordat je begint Blz. 5 De eerste gebaren Blz. 6 & 7 Gebaren- tips Blz. 8 Veel gestelde

Nadere informatie

Vertel aan je kind dat het nodig is de school in te lichten om het pesten te laten stoppen;

Vertel aan je kind dat het nodig is de school in te lichten om het pesten te laten stoppen; Pesten op school Veel gestelde vragen Wat doe je als je kind gepest wordt? Maak voldoende tijd voor een gesprek; laat je kind vertellen wat er zich afspeelt en hoe het zich voelt; Neem het verhaal van

Nadere informatie

Doel. Wat heb je nodig? Spelregels.

Doel. Wat heb je nodig? Spelregels. Doel. Dit spel is een concrete tool dat de dialoog rond eerlijkheid mogelijk maakt. Aan de hand van herkenbare situaties worden 10 tot 12 jarigen uitgenodigd voor zichzelf na te denken over wat eerlijk

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

AMETHIST Developing People

AMETHIST Developing People AMETHIST Developing People COMMUNICEREN MET KINDEREN AMETHIST Developing People Argonweg 7 11 3812 RB Amersfoort 033 7370182 www.amethistdevelopingpeople.nl Waarom? Wie kent het niet? Het gevoel van machteloosheid

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ?

WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ? WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ? Volgens psycholoog Gary Chapman zijn er vijf universele liefdestalen, waarin mensen liefde kunnen en ontvangen. Iedereen heeft een of twee liefdestalen waardoor hij of zij zich

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Protocol bij scheiding

Protocol bij scheiding Protocol bij scheiding De gevolgen van een scheiding tussen vader en moeder kunnen voor een kind ingrijpend zijn. Dit protocol is een poging de gevolgen zoveel mogelijk in goede banen te leiden. 1. Anders

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

l Wouter mag Floor niet slaan. l Wouter mag geen alcohol drinken (geen druppel!).

l Wouter mag Floor niet slaan. l Wouter mag geen alcohol drinken (geen druppel!). 3. Net keek mama heel beteuterd toen ze me een nachtzoen kwam geven. Vind je het echt erg dat ik zoveel moet werken? vroeg ze. Wat moest ik daarop zeggen? Ze keek zo droevig! Valt wel mee, hoor, zei ik.

Nadere informatie

Kinderen en vrijwillige terugkeer

Kinderen en vrijwillige terugkeer Kinderen en vrijwillige terugkeer Tips voor ouders die vrijwillig terugkeren met minderjarige kinderen Woord vooraf Als ouder wilt u het beste voor uw kinderen. Maar in sommige situaties is het niet gemakkelijk

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Opzet van de lezing Welkom Inleiding Theorie, tips en adviezen over opvoeden

Nadere informatie

Ik ben Juul de giraf en ik heb gehoord dat jij je eerste communie

Ik ben Juul de giraf en ik heb gehoord dat jij je eerste communie Iedereen welkom 1 Hallo, Ik ben Juul de giraf en ik heb gehoord dat jij je eerste communie wil doen. Klopt dat? Weet je wel wat dat is: communie? Het is zo n moeilijk woord. Wees gerust het is geen ziekte

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

1 Soms vermijd ik situaties die me in contact brengen met mensen waar ik problemen mee heb.

1 Soms vermijd ik situaties die me in contact brengen met mensen waar ik problemen mee heb. De SOS test Uw Stijl Onder Stress test Hoe goed kent u uzelf? Een goede manier om uw zelfinzicht te vergroten is om uw Stijl Onder Stress te verkennen. Hoe reageert u wanneer een gesprek echt moeilijk

Nadere informatie

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. -----

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. ----- Test: Je persoonlijke afweerprofiel Met de volgende test kun je bepalen welk afweermechanisme je het meest gebruikt. Iedereen gebruikt alle afweervormen, maar er bestaan verschillen in de frequentie waarmee

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie