Het is mij duidelijk dat de dingen zich naast elkaar, of tegenover elkaar bevinden. Nooit zonder elkaar. Lia Mast

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het is mij duidelijk dat de dingen zich naast elkaar, of tegenover elkaar bevinden. Nooit zonder elkaar. Lia Mast"

Transcriptie

1 De titel zoals gepresenteerd dankzij de uitgesneden vlakken in de kaft, is een gebaar naar de besproken onderwerpen in deze scriptie. Hoewel het over autonomie gaat, heb ik er niet voor gekozen dit zonder voorbeelden en tegenstanders te onderzoeken. Ondanks alle tegenargumenten is mijn kijk op mijn eigen positie als kunstenaar verscherpt. Dit onderzoek is van een tegenstrijd en onwil naar de tegenargumenten een positief verhaal geworden, waarin elk aangesneden onderwerp een liefde heeft verwonnen van mij. Niet omdat ze lijnrecht tegenover mij staan, maar omdat ze dat juist niet blijken te doen. Het is vanwege deze posities en sterk beargumenteerde meningen dat mijn autonome positie beargumenteerd kan worden. Het is mij duidelijk dat de dingen zich naast elkaar, of tegenover elkaar bevinden. Nooit zonder elkaar. Lia Mast Scriptie Autonome beeldende kunst akv/ st. Joost 2012

2

3

4

5 Inhoud Voorwoord Inleiding Autonome woorden Tegenargumenten Structuralisme Deconstructivisme Betoog Dus is er dan nog autonomie? Jeroen Boomgaard- Kunst ten tijde van procesmanagement Autonome voorbeelden Jonathan Safran Foer- Tree of codes Minimalisme en het persoonlijke- Mona Hatoum Marijn van Kreij Eigen werk Conclusie Lia Mast- Onderjurk Autonomie en ik Bronnenlijst Dankwoord

6

7 Voorwoord Ik begon me af te vragen of er iets was dat werkelijk bestaat, of de realiteit niet een ongevormde gelatine-achtige substantie was die ik maar half kan bevatten met mijn zintuigen. Er was geen bewijs van dat iedereen het op dezelfde manier zou waarnemen; misschien hadden Zulema, Riad Halabi, en anderen een andere impressie van de wereld; misschien zagen ze niet dezelfde kleuren of hoorde ze niet dezelfde geluiden als dat ik deed. Als dat waar was, leefde elk van ons in absolute isolatie. Die gedachte beangstigde me. Ik was gerustgesteld met het idee dat ik gelatine kon gebruiken om wat ik ook zou willen te creëren; niet een parodie op de realiteit, zoals de musketiers en de sfinxen van mijn Joegoslavische patrona, maar een eigen wereld bewoond door levende mensen, een wereld waar ik de regels bepaalde en kon veranderen wanneer ik wilde. In het stilstaande zand waar mijn verhalen ontkiemde was, elke geboorte, dood, en gebeurtenis van mij afhankelijk. Ik kon alles plantten wat ik wilde in het zand; ik moest alleen de juiste woorden spreken om het leven te geven. Bij tijden had ik het gevoel dat dat universum ontstaan vanuit verbeeldingskracht, sterkere en langer zichtbare contouren had dan het wazige land van wezens van vlees en bloed om mij heen. (Eigen vertaling uit Eva Luna, Isabel Allende)

8

9 Inleiding Kunst kan nooit autonoom zijn, het bestaat om te communiceren. Of: Denk je soms dat je in een boerderijtje in Drenthe moet gaan zitten? Daar wordt je kunst heus niet autonoom van... Enkele voorbeelden van reacties op het idee dat ik heb over autonome kunst. In meningen rechtstreeks of uitgeschreven op internet komt vaak de autonomie over als iets heel kleins, of iets dat helemaal niet bestaat. Kunst komt voor iedereen uit het persoonlijke, dus is het nergens autonomer als ergens anders. Toch zie ik een duidelijk verschil tussen de mensen die er niet over willen nadenken, de mensen die het meteen afschrijven en mijzelf. Ik ben ervan overtuigt dat autonomie iets is dat bestaat in de kunst en een eigen zeggingskracht heeft. Ik weet zeker dat er meer mensen zijn, buiten mijn directe omgeving, die dezelfde positie innemen als ik doe. Ik ben er nog veel zekerder van dat er posities zijn die lijnrecht tegenover de mijne staan. Het lijkt voor mij zo logisch, autonome kunst. Dat kunst zich niet hoort te schikken naar de maatschappij. Dat een kunstwerk wordt gemaakt vanuit de innerlijke noodzaak van de kunstenaar en niet vanwege een opdracht of expositie. De schrik van alle tegenargumenten kwam voor mij hard aan. Het idee dat een mens op zichzelf al niet zoveel voorstelt, zijn omgeving nodig heeft, maakt de autonome kunstenaar al onmogelijk. Ik denk dat ik lang genoeg heb volgehouden aan mijn standpunt zonder de tegenargumenten goed te horen. Ik ben zeker niet van plan om toe te geven, autonomie is voor mij nog steeds het belangrijkste in de kunst en in de mens. Maar ik wil een echt gevecht aangaan. Ik ga opzoek naar de sterkste tegenargumenten verdedigt met de beste onderbouwingen. Het gaat er mij niet om gelijk te krijgen. Ik wil alleen begrijpen waar dit onbegrip voor autonomie in de kunst vandaan komt en vanuit daar bepalen of ik het nog steeds de moeite waard vind. Ik ga ervan uit in de war te raken en steeds opnieuw te gaan bepalen wat autonomie voor mij is. Ik wil een maximale problematisering van de autonomie in de kunst. Deze toepassen op de huidige tijd, en er zo achter komen hoe relevant die autonome positie nu nog is. Autonome woorden Ik besef me dat autonomie een erg groot onderwerp is. Omdat ik dit onderwerp eigen wil maken, begin ik met mijn eigen definitie hiervan. Deze definitie ontstaat vanuit mijn eigen studie, de zoektocht naar het autonome in de kunst. Omdat ook de kunst een erg groot begrip is, lijkt het mij goed hier te benadrukken dat het gaat om mijn verhouding tot kunst. Autonomie kun je waarschijnlijk op veel manieren en in veel gebieden onderzoeken. Ik doe dit vanuit mijn studie binnen de kunst. Onderstaande lijst beschrijft voor mij de totstandkoming van een autonoom kunstwerk: Het persoonlijke (innerlijke noodzaak) Eigen voorwaarden stellen Geen toe-eigening Kunstwerk niet ontkennen Kunstwerk moet op zichzelf staan (eigen zeggingskracht hebben) Waar al deze dingen elkaar kruisen denk ik dat een autonoom kunstwerk ontstaat. De positie van de autonome kunstenaar is dan het kiezen hiervoor en het bevragen van deze aspecten in het werk. Voor mij zitten mijn eigen voorwaarden verbonden aan de wens om een autonoom kunstwerk te maken. Eigen voorwaarden zijn de voorwaarden voor een autonoom kunstenaar. Voor mij is mijn definitie van een autonome kunstenaar en een autonoom kunstwerk de voorwaarde. Ik wil de autonome kunstenaar zijn, deze maakt autonoom werk. Maar ik weet niet of degene die de autonome kunstenaar wil zijn, ook in staat is het autonome kunstwerk te kunnen maken. Omdat de voorwaarden af gesteld worden op de wens om het te maken. Niet om het te zijn. Via deze woorden loop ik door een samenpakking van voors en tegens in het denken over autonomie en het maken van autonome kunst. Dit onderzoek gaat duidelijk maken in hoeverre de woorden kloppen en in hoeverre ik aan de hand hiervan kan bepalen of autonomie nog relevantie heeft.

10

11

12 Tegenargumenten Het structuralisme Yve-alain Bois Formalism and structuralism Het structuralisme was een belangrijke stroming in de geesteswetenschappen van de twintigste eeuw. Het is aanvankelijk begonnen als een methode in de taalkunde. Vervolgens is het uitgebouwd tot een analyseen interpretatie methode van literatuur, kunst en cultuur in de meest brede zin. Zoals de naam al beschrijft gaat het in deze methode om een structurele benadering: Het benaderd taal niet vanuit geïsoleerde elementen, maar vanuit structuren die bepalen hoe die elementen op elkaar in werken. Yve-alain Bois beschrijft in zijn tekst het historische verband tussen het modernisme in de kunst en het besef dat taal een structuur van tekens is. Hij verbindt deze kijk op kunst aan het formalisme. In het formalisme verschijnt alles rationeel, alles verschijnt in dezelfde structuur. Elementen worden benoemt op hun uiterlijke structuur, zoals taal in het structuralisme. Kunst verschijnt in de ruimte, waardoor de toeschouwer het als kunst beschouwt. Kunst is een systeem met eigen regels en wetten. Woorden die voor mij binnen dit systeem een rol spelen zijn uniek, zeldzaam, authentiek en origineel. Deze woorden kan ik voor mijzelf verbinden aan autonomie. Als een kunstwerk deze woorden kan vertalen, buiten het eigenlijke doel, heeft het voor mij een eigen zeggingskracht. Pas als het kunstwerk zich los kan maken van eerdere werken, en hierin authentiek kan blijven is het voor mij vernieuwend. Als het vernieuwend is zonder inzetbaar te zijn in de maatschappij, dat lijkt mij vrij zeldzaam. Kunst word immers zo vaak,naast de intentie van de kunstenaar, gebruikt als middel om iets aan te maatschappij duidelijk te maken. Als de kunstenaar zijn intentie om iets duidelijk te maken over onze maatschappij samenvoegt met een noodzakelijkheid en zijn eigen voorwaarden, denk ik dat het kunstwerk bijna niet anders kan dan zelfverklarend zijn. Het autonome ontstaat pas als de kunstenaar ook een onderdeel is van het systeem kunst. Niet enkel het feit dat de kunstenaar het werk produceert, maar meer het idee dat de kunstenaar het systeem creëert en in stand houd. Ik denk dat er vaak word afgeweken van een innerlijke intentie, en alleen word gezocht naar het unieke. Hetgeen dat niet eerder is gedaan, of nog nooit op deze manier. Dat dit idee de overhand neemt op de authenticiteit van het werk, dat in mijn ogen noodzakelijk is voor de autonomie ervan. Vanuit het structuralisme kan ik zien dat deze wens naar slechts het unieke niet haalbaar kan zijn. Niet het simpele alles is toch al gedaan gaat hier nu op, maar het feit dat alles aan elkaar verbonden is. Dat kunst als kunst word bekeken door de context waarin het verschijnt. Dat het systeem kunst het niet toestaat dat iets vernieuwend kan zijn. Deze context kan ik toch ook weer plaatsen in het belang van de autonomie. Het besef dat kunst niet verschijnt zonder de context kan de keuze beïnvloeden van de verschijning van het werk. Zoals Yve-alain Bois dit doet, haal ik hier nu ook de formalistische kwaliteiten van het kunstwerk aan. De noodzakelijke, autonome intentie van de kunstenaar is de basis voor het autonome werk, maar de formele kwaliteiten laten het werk zelfverklarend zijn. De structuur en autonomie Via het structuralisme is er een manier om het kunstwerk als autonoom te beschouwen, maar hoe zit dat met de kunstenaar? Als de kunstenaar niet meer belangrijk is om het werk autonoom te aanschouwen, hoe is de rol van de kunstenaar dan te definiëren binnen een autonome positionering. Ik denk dat het begint voor de autonome kunstenaar met het stellen van eigen voorwaarden. Kunstenaars beginnen vanuit de drang om kunst te maken, de innerlijke noodzaak. Het idee dat je de creativiteit niet voor jezelf kunt houden. Het delen van je werk zit al in dit proces. Op het moment dat je het maakt kun je het alleen nog tonen of verstoppen. Dat laatste heeft zoveel te maken met het delen van werk dat het geen ontkenning ervan kan zijn. De kunstenaar wordt denk ik kunstenaar door te bepalen welk werk op de juiste manier die noodzakelijkheid verwoord. De keuze is heeft hier dus een grote rol. Voor mij is autonomie ook kunnen kiezen. Je keuzes bepalen vanuit die autonome positie, hierdoor het autonome kunstwerk ook behouden op het moment dat je het presenteert. Het is moeilijk om dit helder te bekijken. Als je het systeem niet mag ontkennen, kun je de rol van de markt ook niet ontkennen. De manier waarop een galerie waardering uitdrukt tegenover het kunstwerk. De positie van de kunstenaar verhoud zich hier wel degelijk toe. Maar de eigen voorwaarden niet. Deze moeten bepaald worden tussen de kunstenaar en het kunstwerk in. In dat tussengebied spelen de belangen van de zeggingskracht de grootste rol, niet schoonheid of rijkdom. En zeker niet de maatschappelijke relevantie, die nogmaals niet ontkent kan worden binnen het systeem kunst, maar naar mijn idee niets te maken heeft met het autonome kunstwerk of de autonome kunstenaar.

13 Tegenargumenten Jaques Derrida, het deconstructivisme Jaques Derrida ( ) gaat door voor de filosoof van de deconstructie. Wat Derrida deconstrueert is de westerse metafysica in al haar vormen. Eigen aan metafysica is dat het uitgaat van een vast fundament waarin het denken zijn oorsprong vind. Kunst wordt binnen de filosofie altijd gewaardeerd aan de hand van haar metafysische gehalte. Voor Derrida is het begrip metafysica ruimer dan de idealistische en rationele systemen die men zich daar doorgaans bij voorstelt. Metafysisch is voor hem elk denken dat ons op een werkelijkheid wijst en pretendeert deze werkelijkheid te kunnen blootleggen. Ook al gaat het om esthetische werkelijkheid zoals in de kunst. Blootleggen is aanwezig stellen en juist de aanspraak op aanwezigheid wil Derrida deconstrueren. Volgens Derrida gaat kunst noodzakelijk haar begrip te buiten. Kunst heeft een tekort, niet een aanwezigheid. Het vertrekpunt van communicatie is een aanwezigheid, en schrift dwaalt hiervan af. De auteur kan zeer moeilijk of helemaal niet meer nagaan of wat hij eigenlijk heeft willen overbrengen bij de juiste mensen terechtkomt en op de juiste manier word begrepen. Derrida gebruikt hiervoor de term Iterabiliteit: De herhaalbaarheid van het uitgeschrevene buiten zijn oorspronkelijke communicatieve context. Schrift houd dus altijd een breuk in met aanwezigheid. Volgens Derrida is dit wezenlijk, niet optioneel. Gesproken woord kan pas op basis van iterabiliteit als betekenisvol worden herkent. Derrida beschrijft zijn standpunt ook vanuit de taal. De aanwezigheid word niet zichtbaar via het schrijven, taal is misleidend. Het gaat niet in op de actualiteit, maar anticipeert altijd al op zijn herhaling in contexten waarin die oorspronkelijke intentie er niet meer toe doet. Elke tekst loopt vooruit op zijn mogelijke herhaling, en is in wezen dus nooit authentiek. Geen enkel teken is uniek, een teken valt nooit samen met zichzelf en dus ook nooit met de aanwezigheid waar het zogezegd voor staat. Dit noemt Derrida differance: Tekens refereren aan elkaar in plaats van aan de aanwezigheid. Tekst vormt een zo dus een barrière naar de waarheid. Schrift bepaald de structuur van de ervaring in het algemeen. -In gesprek met Derrida- Derrida zegt dat elke ervaring word bepaald door alles wat ervoor kwam en alles wat erna komt. Er zijn geen echte ervaringen. Je allereerste ervaring bepaalt alle erop volgende ervaringen, er is dus geen autonomie. Alles word bepaalt door heteronome aspecten. Maar als er iemand ander geboren zou worden in jouw plaats, denk ik dat diegene nog steeds anders zou verwerken. Wie je bent is niet een leeg vat. Er is ook een eigen ik die ervaringen uniek en autonoom verwerkt. Je verleden kan nooit ten volle aanwezig zijn. Nooit compleet verwerkt worden. De aanwezigheid spookt altijd als een restant van zichzelf. Ik denk dat je als mens ook kiest om een ervaring te verwerken, of te vergeten. Hoe je iets wil verwerken. Het leven overkomt je niet zomaar. Als de wereld zich in je eigen hoofd afspeelt, heb je zelf ook de keuze die te vormen. Als mens ben je toch bewust, en in dat bewustzijn ervaar je de dingen. Je kunt aan de hand van eerdere ervaringen verklaren waarom je nieuwe ervaringen zo beleefd. Het besef dat elke ervaring zich verhoud tot eerdere ervaringen en je omgang met volgende ervaringen geeft je juist meer controle over je eigen leven en verwerkingspatroon. Dat je als mens uniek bent, een eigen systeem hebt, of bent, maakt je voor mij autonoom. Deconstructie van het subject. Als mens heb je geen controle over de inscriptie, die zichzelf herhaald en dus zichzelf uitveegt in zijn eigen sporen. Deze inscriptie gaat vooraf aan de intentie, is dus onbeheersbaar. Als mens ben je niet de centrale instantie waarin alle ervaren, denken en spreken de oorsprong vind. Het leven bestaat zowel uit negatieve en positieve energie. Differance is een soort dood-in-het-leven. Het leven leeft pas vanuit de sporen waarin het zich terugtrekt, en is in die zin altijd zichzelf aan het overleven. Ik ben het ermee eens dat een definitie zowel de negatieve als de positieve kanten moet bevatten. Leven bestaat niet zonder dood. Het leven of de levenskracht kan niet bestaan zonder de negativiteit van het woord. Toch denk ik dat ik als persoon centraal sta in mijn leven. Ik doe ook mee in dit verhaal over leven. Wat is dan precies die leemte? Hebben we het over een bovenmenselijke oerkracht in de mens? Of over connecties tussen mensen, relaties? Over dat alle mensen opvolgers en voorlopers van elkaar zijn. Als niet alleen mijn ervaringen, maar ook die van iedereen voor en na mij, bepalen wie ik ben, misschien is er dan inderdaad geen sprake van autonomie. Datgene wat Derrida differance noemt, begrenst ons in ons denken. Het gaat om een interne grens die ons denken steeds doorsnijd, zodat het niet meer transparant is voor onszelf. Waar het denken zich in grote mate hierdoor laat aanspreken, zoals door wat kunst word genoemd, vermoed het een gift en word zo juist van binnen uit aangetast.

14

15 Betoog Dus is er dan nog autonomie? Ik wilde de sterkste argumenten opzoeken, en dat is gelukt. Het structuralisme heeft me kunnen overtuigen van het feit dat de wereld vol systemen zit. En dat je de structuren hiervan moet herkennen en niet ontkennen. De woorden die ik heb beschreven als autonoom in het structuralisme waren: Uniek, zeldzaam, authentiek en origineel. Deze woorden passen goed in het idee dat kunst een systeem is, en het besef dat we die in stand houden. Toch wil ik deze woorden graag vervangen voor mijn eigen lijstje. Het persoonlijke (innerlijke noodzaak), eigen voorwaarden stellen, geen toe-eigening, kunstwerk niet ontkennen, kunstwerk moet op zichzelf staan (eigen zeggingskracht hebben). Als ik de structuur van mijn eigen werk kan benoemen, heb ik die algemene lijst misschien niet nodig. De eigen opgestelde regels zullen dan uitsluiten dat het werk niet voldoet aan: Uniek, zeldzaam, authentiek en origineel. Elke structuur is te begrijpen. Hierdoor is ook elke structuur van binnen af te breken. Hier kan ik natuurlijk moeilijk tegen ingaan. Maar als je als mens wel centraal staat in je eigen leven, kun je ook je eigen voorwaarden voor dat leven hebben. De barrière die Derrida beschrijft impliceert toch dat er iets is. Dat er toch een waarheid is of een daadwerkelijke beleving of verwerking, waar dient anders de barrière voor? Op deze manier denk ik dat Derrida het structureren en deconstructiveren te ver door laat schieten. Het klinkt onwaarschijnlijk op het moment dat je het toepast op je eigen leven, of in de kunst. Want als je de structuur van de kunstwereld begrijpt en je eigen voorwaarden kunt stellen, ben je toch in staat om een vrije ruimte te organiseren waarin kunst wel zeggingskracht heeft. Ik weet ook niet zeker in hoeverre dit idee is toe te passen in de praktijk. Maar het idee dat ik heb van de autonome kunstenaar, vind ik waardevol genoeg. De kunstenaar die kiest voor de autonome positie en hierdoor een eigen structuur creëert waarin hij kan werken. Deze structuur ontstaat vanuit de innerlijke noodzaak om dingen te maken. Eigen voorwaarden ontstaan vanuit keuzes. De keuzes die het kunstwerk de kans geven om in een eigen zeggingskracht te hebben, door de barrière van het systeem heen. Dit is het kunstwerk dat ik wil maken, vanuit die autonome positie.

16 Betoog Jeroen Boomgaard, Radicale autonomie, kunst ten tijde van procesmanagement Jeroen Boomgaard is een Nederlandse kunst historicus en criticus. In deze tekst beschrijft hij zijn kijk op autonomie in de kunst en hoe de keuze hiervoor juist een machtspositie kan zijn voor de kunstenaar. De scheiding tussen kunst, architectuur en design word steeds vager. Kunst moet steeds vaker een functie hebben. Zoals bij de avant-garde van de jaren twintig, zestig en zeventig wordt interactiviteit steeds belangrijker. In die tijd ging het echter om een soort halfslachtige interactiviteit, de autonome positie werd nog steeds in stand gehouden. Beeldende kunst vormde de utopie in een onrechtvaardige maatschappij en werd enkel begrepen door insiders. Hierdoor leek het of kunst koos voor isolement. Autonome kunst onttrekt zich niet aan de wereld, maar wil hem op een beeldende manier begrijpen. Omdat zowel bereik als begrip vaak te wensen overliet, ontstond het idee dat kunst enkel over kunst ging. Kunst moet meedoen, communiceren. Autonomie wordt gelijkgesteld aan onverstaanbaarheid, egocentrisme en navelstaarderij. Kunst mag zich niet richten op de betere wereld in de toekomst, maar de betere wereld nu meteen. Kunst mag zich niet meer beroepen op autonomie. Het gaat om een bijdrage aan de plaatselijke tevredenheid. Een verrassing, dat wat niet op het program staat. Maar moet wel tegemoetkomen aan verwachtingen en wensen. Principes en uitgangspunten worden gezien als hindernissen in de ontwikkeling. De rol van de overheid word steeds kleiner in onze samenleving, de spil waar het proces om draait is De Markt. Meestal draait dit in de richting van de grootste aandeelhouder. Maar iedereen is medeplichtig, iedereen is partij. Reactie en interactie geld als bewijs van participatie. De overheid subsidieert interactieve kunst om opnieuw een aandeelhouder in De Markt te zijn. De kunstenaar raakt zijn geïsoleerde status kwijt en word ingezet in de participatiemodellen. Kunst raakt zo een groot deel van haar vermogen kwijt. In het beste geval brengt zij een artistieke dimensie in een project. In het slechtste geval maakt zij deel uit van het eindresultaat. De belofte van de betere wereld ingeruild voor acceptatie van de ellende in de natuurlijke gang van zaken. Teruggrijpen op autonomie zou een goed impuls kunnen geven. De keuze voor autonomie is een uitzonderingspositie. In een maatschappij waar juist de voortgang van de markt voorop word gesteld toont deze positie de tolerantie voor het meest afwijkende. Autonomie kan als symbool van de vrijheid haar zeggingskracht terugnemen. Het autonome werk dat zich verhoud tot zijn omgeving maar hierin zijn eigen plaats kiest. Het autonome kunstwerk produceert aanwezigheid, het consumeert niet. Het beantwoord aan de vraag naar het afwijkende of verrassende, maar verstoord de verwachting. Het overschrijd de grenzen van de context, tekent de wereld zoals we haar nog niet kennen en zijn meerwaarde kan niet simpelweg als rendement worden weggeschreven. De interactie kan slechts ademloos volgen. Autonomie en de echte wereld Ik ben het deels eens met de positie die Jeroen Boomgaard beschrijft. Als we met z n allen besluiten dat autonomie valt of staat met geld verdienen kunnen we misschien beter de droom opgeven. Ik denk dat ik als beginnend kunstenaar deze visie nog niet moet willen opgeven. Ik geloof in het autonome kunstenaarschap. Maar ik geloof zeker niet dat dit de enige weg kan zijn. Ik denk dat die keuze hiervoor die in de tekst word beschreven inderdaad een machtige positie kan opleveren. Maar ik vind niet dat die positie daar ook stopt. De autonome positie gaat voor mij verder als een machtige keuze binnen de maatschappij. Als een soort anarchisme of tegendraadsheid. Voor mij moet die autonome positie juist weer geaccepteerd worden. Als de kijk op autonomie veranderd dan word dit juist een gerespecteerde keuze. Dan is de autonome positie voor de kunstenaar niet meer te ontkennen. Kunst is van het individu. Als ik mijn werk maak met een autonome intentie is mijn werk autonoom. Ik maak mijn werk voor mijzelf en heb geen doelgroep ingebeeld. Toch is de connectie met andere aanwezig in mijn werk, als mens zoek ik hier naar. Dit zie je terug. Het zit niet in het feit dat ik een opdracht heb, of een plaats om het te exposeren, het is mijn intentie vanuit mij. Ik denk dat kunst zijn zeggingskracht inderdaad verliest als het zich gaat schikken in de maatschappij. Als de kunstenaar zich voor het karretje van de grootste aandeelhouder laat spannen. Als de intentie van de kunstenaar om een kunstwerk te maken, geld verdienen is. Maar het idee dat de kunstenaar werk moet maken ongeacht of hij er geld mee verdiend, of waardering voor krijgt is in de praktijk moeilijk te realiseren. Als ik denk aan mijn toekomst, hoop ik toch dat mijn werk word gewaardeerd om wat het is en ik hierdoor geld kan verdienen. Als ik de kans krijg mijn werk te exposeren op plaatsen waarvan ik denk dat mijn werk goed tot zijn recht komt, zou ik hiervoor geen concessies moeten hoeven doen. Zolang mijn werk goed tot zijn recht komt. Op het moment dat je je werk buiten je atelier presenteert veranderd het toch al. Werk moet een bepaald licht vangen, op een bepaalde hoogte komen of vanaf een bepaalde kant benaderd worden. De ander komt erbij kijken, volgens mij is dit proces ook noodzakelijk voor de autonome kunstenaar. Het gaat erom dat er juist geen concessies worden gedaan, dat er niet volgens een opdracht word gewerkt. De kunstenaar maakt de keuzes hoe het werk word gepresenteerd. In het atelier is dit niet noodzakelijk, de noodzaak ligt bij jezelf. Maar het autonome kunstwerk word gepresenteerd, het heeft de kracht om duidelijk te maken wat binnen de maatschappij allang zichtbaar had moeten zijn. Het drukt de kijker op de feiten, onderzoekt esthetiek in zichzelf en verklaart de menselijke natuur. Maakt het een goede kunstenaar als dit niet gebeurt? Als een publiek uitblijft omdat deze niet word benaderd vanwege de angst niet meer volledig autonoom te zijn? Ik denk dat dit proces gewoon hoort bij de autonome kunstenaar, en dat wij het begrip autonomie gewoon teveel inperken.

17

18

19 Autonome voorbeelden Jonathan Safran Foer Tree of codes Ik kan toch Derrida en het structuralisme niet uit mijn hoofd zetten. Het idee dat alles verwijst naar elkaar en hierdoor niets autonoom kan zijn, blijft me achtervolgen. Daarom heb ik gezocht naar iets dat voor mij dit idee aanvult door wel autonoom te zijn. Jonathan S. Foer is een hedendaagse Amerikaanse schrijver. Hij schrijft voornamelijk fictie en is erg bekend geworden met zijn debuut Everything is Illuminated. Hierin beschrijft hij een zoektocht die zowel fictie is als (schijn)werkelijk. Hiermee bedoel ik dat het verhaal zich laat benaderen alsof het waarheid is, maar door de bizarre poëtische vertellingen voel je dat het toch fictie betreft. Daarnaast gaat het toch ook om een deels autobiografische vertelling. Het boek dat ik wil bespreken, Tree of Codes, heeft iets soortgelijks in zich. Het is een bewerking van het boek The Street of Crocodiles van Bruno Schultz. Door een die-cut techniek vormt het toch zijn eigen verhaal. Er zijn woorden en soms complete zinnen weggesneden. Dit levert dus een boek op met horizontale gaten in de bladzijden. Het verhaal gaat eigenlijk een eigen leven leiden. Doordat het de bedoeling is dat je wel de zinnen van 1 bladzijde tegelijk leest, komt het voor dat er soms maar 1 zin op een bladzijde staat. Maar juist doordat de andere bladzijden deels zichtbaar worden, gaan deze soms ook een rol spelen. Tree of codes In Tree of Codes, laat Jonathan S. Foer zien dat iets prima op zichzelf kan staan en direct kan verwijzen naar eerdere werken. Omdat hij hier van een bestaand boek een heel nieuw iets creëert. Het is niet eens een boek of verhaal zoals we dit kennen. Het word een verhalensculptuur. En ondanks dat het verhaal ontstaat door een ander verhaal, is het wel leesbaar. Het is te volgen als een eigen verhaal, niet als een bewerking op het origineel. Het vertelt in de vorm al dat eigenlijk elk verhaal een opvolging is van alle eerdere verhalen. Hij zegt zelf ook over het werk dat het van hem is. Niet een bewerking van The Street of Crocodiles, maar echt een eigen verhaal. De fragiliteit van het ding maakt het ook minder een boek, en meer een object. De bladzijden zijn zo kwetsbaar en de oplage is zo klein dat de boeken in weinig boekwinkels te vinden waren en zijn. En anders toch met een plasticje eromheen. Ik betwijfel of het in een bibliotheek terecht komt. Na veel lezen heb je geen boek meer over, en een transcript maakt het hele boek eigenlijk juist onleesbaar. Het boek is eigenlijk alleen te ervaren als zijnde het boek zelf. Je zal het moeten kopen en zelf thuis moeten lezen.

20 Autonome voorbeelden Minimalisme en het persoonlijke In de jaren 90 begonnen veel kunstenaars terug te kijken naar de jaren 60. De meest radicale connecties werden gelegd door jonge vrouwelijke kunstenaars in Engeland. Het motief voor deze teruggrijping was voornamelijk de veranderde status van minimalisme en conceptualisme in de jaren 90. Het minimalisme deed zich voor als neutraal. Volgens deze vrouwelijke kunstenaars was dit maar schijn, het was een vertaling van de visie van blanke westerse, en vooral, mannelijke kunstenaars. Door hier kritisch op te reageren onderzochten ze deze positie. Het minimalisme was vooral hetgeen dat opnieuw onderzocht diende te worden. Zoals Rachel Whiteread en Mona Hatoum de simpele vormen en seriële ordeningen hergebruiken voor psychologische en politieke doeleinden. Mona Hatoum is een Palestijnse kunstenares, die in later in Londen terechtkwam tijdens de oorlog in Libanon. Haar werken combineren emotionele en persoonlijke aspecten met de formele simpelheid van minimalisme. In een installatie van Mona Hatoum, The light at the end, komen deze minimalistische en psychologische aspecten in haar werk bij elkaar. Het ging hier om 6 elektrische staven in een verticaal ijzeren frame. Een representatie van een hek of een kooi. De staven wekken een fascinatie op, het mooie licht nodigt de kijker uit om dichterbij te komen. De hitte vormt een daadwerkelijke bedreiging, zoals vaak alleen maar wordt geprojecteerd op minimalistische kunst. The light at the end n mijn ogen word hier een autonoom kunstwerk neergezet, dat vanuit innerlijke noodzaak ontstaat en een persoonlijk verhaal verteld. Tegelijkertijd speelt het met minimalistische aspecten en vormt het een installatie die we kunnen begrijpen vanuit het minimalisme. Hierdoor krijgt juist het persoonlijke meer waarde binnen het werk. Een ander werk, van Hatoum is Recollection. Het is een installatie in een ruimte, met haar. Verloren lichaamsdelen ingezet als kwetsbaar materiaal. Ze maakt hiermee ballen en een lijst met een grid. Haar horizontaal en verticaal in elkaar geweven als een ruitvorm. Het geeft een controle aan over het eigen lichaam. Ook hierbij maakt ze gebruik van minimalistische vormentaal. Het grid als een manier om de wereld de versimpelen. Een doorgetrokken lijnenspel die overal, in elk beeld is terug te vinden. Het haar is haar eigen haar, verzameld in zes jaar. Hier geeft het voor mij weer iets heel persoonlijks aan. Het verlies van lichamelijke onderdelen, de wil om er iets mee te doen. Voor mij is hier duidelijk een noodzaak aanwezig. Ook geeft het iets aan over het vormen van jezelf, je eigen lichaam in een grid plaatsen. Haar is alleen waardevol als het aan je lichaam vast zit. Op het moment dat het losraakt lijkt het minder van jezelf. Juist door het niet weg te gooien of op te ruimen, maar het te gebruiken als iets waardevols geeft het een persoonlijke band terug. Recollection

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid Inhoudsopgave Voorwoord 2 1. Inleiding en leeswijzer 3 2. Energie Psychologie 7 3. Gedachten 10 Het zijn jouw gedachten die jouw wereld creëren 11 4. Verantwoordelijkheid 13 5. Persoonlijk Plan, jouw blauwdruk

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN WAAROM??? DAAROM!!! Soms sta je met je mond vol tanden, wanneer je kind je met een vraag overvalt. "Waarom zijn de bomen groen?", "Waarom regent het vandaag?" Waarom... waarom..., steeds weer waarom. De

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Wat is jouw verhaal?

Wat is jouw verhaal? E E N E - B O O K V A N L E T T E R S & C O N C E P T S Wat is jouw verhaal? Passie en plezier overbrengen in een notendop Storytelling Verhalen vertellen is een belangrijk onderdeel van ons leven. Het

Nadere informatie

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten...

@ Creatief Succes! Talent toolkit 1. Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 1 Toolkit Powerkaarten... @ Creatief Succes! Talent toolkit 2 Colofon Creatief Succes Evertsenstraat 5-03 4461 XN Goes www.creatiefsucces.nl info@creatiefsucces.nl @ Creatief

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

Een fascinatie met water

Een fascinatie met water Een fascinatie met water Ontwikkelingslijn deel 1 De eerste paar dagen van dit project ben ik door alle rotzooi gaan spitten die ik in mijn huis kon vinden, opzoek naar een aanknopingspunt voor het starten

Nadere informatie

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV H4 ~ periode B Toegepaste vormgeving Autonome kunst Inleiding INLEIDING In de eerste periode ben je vooral bezig geweest met het onderzoeken van vormen, materialen

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Drie sleutelaspecten van focussen

Drie sleutelaspecten van focussen Drie sleutelaspecten van focussen Door Ann Weiser Cornell. Hoofdstuk uit: Weiser Cornell, A. (2005) The Radical Acceptance of Everything. Living a focusing life. pp.11-16. www.focusingresources.com Vertaald

Nadere informatie

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee?

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? vaak wordt gezegd: God zorgt voor ons als een Vader dat is waar maar het is meer Johannes legt het uit in vers

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

Dit wordt jouw jaar!

Dit wordt jouw jaar! WERKBOEK Dit wordt jouw jaar! 12 krachtige lessen in persoonlijke groei dr. Ben Tiggelaar DIT WORDT JOUW JAAR! WERKBOEK BEN TIGGELAAR 1 OVER GELUK EN SUCCES HOOFDSTUK 1-2 "Geluk is niet het doel, maar

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

Het dubbelgebod en de zin van ons bestaan (22 februari 2009)

Het dubbelgebod en de zin van ons bestaan (22 februari 2009) 1 Het dubbelgebod en de zin van ons bestaan (22 februari 2009) De achtergrond van de vraag naar het belangrijkste gebod De vraag waar wij vanochtend mee te maken hebben is de vraag naar het grote of anders

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen.

Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen. Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen. Als alles tegenzit, bedenk dan dat een vliegtuig opstijgt bij tegenwind, niet met

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15

Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Met open handen 1 e zondag in de veertig dagen tijd Bij Genesis 9 : 8-17 en Marcus 1 : 12 15 Na de verkondiging een moment van stilte, Daarna zingen we lied 91a Woensdag is de veertig dagen tijd begonnen.

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Zal ik mijn man nog tegenkomen na de dood? Zullen we elkaar herkennen? Dat vroeg een vrouw me, enkele weken geleden. De vraag klinkt niet voor

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Het geven van feedback is een kunst. Het is iets anders dan het uiten van kritiek. Het verschil tussen beide ligt in de intentie. Bij

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

Voorwoord. Aan de slag met job craften

Voorwoord. Aan de slag met job craften Aan de slag met job craften Voorwoord Over job craften wordt steeds meer geschreven. Er is een scala aan wetenschappelijke artikelen en in Nederland zijn inmiddels ook enkele promotieonderzoeken gepubliceerd.

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Op zoek naar verhalen van bewoners

Op zoek naar verhalen van bewoners Op zoek naar verhalen van bewoners Geplaatst op 16 december 2013 door Laurens Talsma Auteurs: Martin Liebregts en Roel Simons een serie over social design 3 De eigenheid van het verhaal De kwaliteitsaanpassing

Nadere informatie

In gesprek over: Arm en Rijk

In gesprek over: Arm en Rijk Bij Open Deur nummer 2, februari 2013 In gesprek over: Arm en Rijk Armoede en rijkdom. Twee woorden waar een hele wereld achter schuil kan gaan. Werelden waarin niet alleen geld en goederen een rol spelen,

Nadere informatie

10 gouden tips voor social media

10 gouden tips voor social media 10 gouden tips voor social media Social media voor positiviteit 10 gouden tips om succesvol te zijn met social media Op 28 februari 2011 ben ik begonnen met Twitteren. Ik had er totaal geen kaas van gegeten.

Nadere informatie

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010 Zomerexpositie 2010 Deze zomer toont Artlease Contemporary Art een expositie met vier kunstenaars die ieder op hun eigen wijze invulling geven aan het thema Kleur Bekennen. Het uitgangspunt van deze expositie

Nadere informatie

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1.

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1. Kiezen Opwarmertje Een eigen keuze (Naar: Kiezels 10 e jaargang, nr. 5) Laat één jongere beginnen met het noemen van een drietal belangrijke zaken uit zijn leven, bijvoorbeeld iemand kiest scooter, voetbal

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Getuigenissen uit de praktijk Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Allochtone kinderen in de therapeutische praktijk, dat is niet nieuw. Al een aantal decennia is er aandacht voor dit

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

WIL! Ik ben geen schrijver, maar heb toch dit boek geschreven, omdat ik dat wilde. Voor jou, voor mezelf en voor het goede doel. WIL!

WIL! Ik ben geen schrijver, maar heb toch dit boek geschreven, omdat ik dat wilde. Voor jou, voor mezelf en voor het goede doel. WIL! WIL! Ik ben geen schrijver, maar heb toch dit boek geschreven, omdat ik dat wilde. Voor jou, voor mezelf en voor het goede doel. WIL! Tekst: Lisette Keus Foto: Ken Wong Siege Postuma schreef onlangs het

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Over foto s gesproken

Over foto s gesproken Over foto s gesproken Deel 2 Interpreteren en Waarderen Diana Bokje vanavond Interpreteren Waarderen Oefenen Methode: Vier pijlers Beschrijven => Wat? Analyseren => Hoe? Interpreteren => Waarom? Waarderen

Nadere informatie

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN INHOUD De training is gebaseerd op 7 hoofdonderwerpen. De 7 sleutels tot positieve verandering: 1. Bevorder je positieve emoties 2. Denk positiever 3. Waardeer

Nadere informatie

Op weg naar mijn PLEK

Op weg naar mijn PLEK Op weg naar mijn PLEK Eerste druk, juni 2012 2012 Edward Tuheteru isbn: 978-90-484-2457-3 nur: 728 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

F I T C H. i n t e r v i s i e VANDAAG VANDAAG

F I T C H. i n t e r v i s i e VANDAAG VANDAAG F I T C H i n t e r v i s i e VANDAAG VANDAAG Inleiding Algoritme verscherpingen Rapportage vernieuwingen Techniek Teammodule Module in de steigers Marketing Fitch Methode 1 algoritme verscherpingen ALGORITME

Nadere informatie

DAMstenen voor het dagelijks LEVEN

DAMstenen voor het dagelijks LEVEN Voorwoord Verschijnt september 2013 DAMstenen voor het dagelijks LEVEN Allerdaagse overdenkingen voor het dagelijks leven Daar ligt het dan. Een boekje met dagelijkse overdenkingen. Noem het maar tegeltjeswijsheden.

Nadere informatie

» Oefening. Een voorbeeld van een idee: Ik ben soms graag alleen

» Oefening. Een voorbeeld van een idee: Ik ben soms graag alleen Als eerste moet je goed weten waarover je song gaat. Dit lijkt overduidelijk, maar dat is het niet altijd. Probeer in één woord vast te leggen waarover je song gaat. Het is uiteraard bepalend voor de tekst

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

FOTO21 BREDEVOORT. Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities. Tentoonstellingen verwacht. Tentoonstellingen

FOTO21 BREDEVOORT. Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities. Tentoonstellingen verwacht. Tentoonstellingen FOTO21 BREDEVOORT Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities Tentoonstellingen verwacht Tentoonstellingen huidige Beeld &Poëzie Tentoonstelling tijdelijk niet te bezoeken i.v.m. renovatie

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar.

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar. Module 3. Aanleren. Dag 18. Je nieuwe geest neurologisch. Zoals je gisteren al las gaan we de komende 11 dagen de energie van je nieuwe geest opbouwen. Gisteren ben je hiermee begonnen door de emotionele

Nadere informatie

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Ons economische zelf Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Plaatjes invoegen Contrast tussen overvloed en gebrek Contrast tussen genieten van materie en uitbuiten

Nadere informatie

16 supertips om jouw Facebook pagina te laten groeien met hulp van YourBoost!

16 supertips om jouw Facebook pagina te laten groeien met hulp van YourBoost! 16 supertips om jouw Facebook pagina te laten groeien met hulp van YourBoost! Het kost veel tijd en energie om een Facebook Pagina bij te houden. Alleen een pagina maken en er verder niets mee doen zal

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

Voorwoordje. 1 'Het pad van de Junzi'. (2011) Te bestellen via www.pumbo.nl. 1. In dit boek zal vooral een nieuw ontdekte manier gepresenteerd worden

Voorwoordje. 1 'Het pad van de Junzi'. (2011) Te bestellen via www.pumbo.nl. 1. In dit boek zal vooral een nieuw ontdekte manier gepresenteerd worden Voorwoordje In tijden van grote economische en individuele veranderingen worden we doodgegooid met coaching-programma's als 'The Secret', 'The Power', 'Human Design', 'De Wet van Resonantie' of 'De Wet

Nadere informatie