Draaiboek Parkmanagement. Energie-efficiëntie Duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Draaiboek Parkmanagement. Energie-efficiëntie Duurzame energie"

Transcriptie

1 Draaiboek Parkmanagement Energie-efficiëntie Duurzame energie

2 Draaiboek parkmanagement Themadeel energie-efficiëntie / duurzame energie Oost NV Provincie Gelderland Provincie Overijssel 1

3 2

4 Inhoud 1 Inleiding Parkmanagement en energie Argumenten Ver vooruitkijken Leeswijzer 6 2 Parkmanagement voor energiewinst Kansen voor energiewinst Gerelateerde informatie 9 3 Rol parkmanager Altijd analyseren 10 4 Energiebesparing en duurzame energie De aanbodkant De vraagkant De energie-infrastructuur 12 5 Beleid en instrumentarium Betrokken partijen Overzicht betrokken partijen 15 6 Stappenplan Bestaand bedrijventerrein Stappen Stappenschema Nieuw bedrijventerrein Stappen 18 1 Bijlage: toelichting wetgeving en instrumentarium energiebesparing Europese Normering (EPBD) Wettelijke eisen energiezuinigheid nieuwbouw utiliteit (EPN) Wettelijke eisen energielabel / energiecertificaat bestaande bouw Wet Milieubeheer (WMB) Meerjarenafspraken energie-efficiency bedrijven (MJA) 22 2 Bijlage: het energieaanbod Warmte-koude opslag (WKO) Biomassa Restwarmte Windenergie 24 3

5 3 Bijlage: maatregelen vraagkant Energiebesparing bestaande gebouwen Energiebesparing nieuwbouw Klimatisering Verlichting Toepassing van duurzame energie Energiebesparing procesgebonden energiegebruik Koeling Perslucht Bijlage: de energie infrastructuur Aandachtspunten warmtenetten Bestaande bouw Revitalisering 28 5 Bijlage: achtergrond klimaatvraagstuk 29 4

6 1 Inleiding Klimaat, energie en duurzaamheid staan sinds enige tijd hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. De provincies Overijssel en Gelderland ontwikkelen actief milieu- en energiebeleid en stimuleren op tal van manieren energiebesparing in de gebouwde omgeving. Ook de gemeenten en het bedrijfsleven roeren zich op dit onderwerp: vanuit maatschappelijke opvattingen (maatschappelijk verantwoord ondernemen) en vanuit bewustzijn over steeds hoger wordende energielasten. De provincies Gelderland en Overijssel bieden met deze brochure een handvat voor een energieaanpak door de parkmanager van een bedrijventerrein. De informatie is bruikbaar voor parkmanagement van bestaande terreinen en voor de ontwikkeling van nieuwe bedrijfsterreinen. De informatie is bruikbaar voor de parkmanager die energie in zijn pakket heeft én voor de parkmanager waarbij dat niet zo is. In de Provincies Gelderland en Overijssel worden de komende jaren diverse nieuwe bedrijventerreinen gerealiseerd, maar ook worden bestaande bedrijven gerevitaliseerd. In beide situaties worden kansen geboden tot het (her)overwegen van de energieinfrastructuur. Maar ook bij bestaande bedrijven dienen zich kansen voor energiebesparing en verduurzaming van de energievoorziening. 1.1 Parkmanagement en energie Bedrijfsprocessen en de energiehuishouding van bedrijfshuisvesting vormen belangrijke energieposten in Nederland. Ter illustratie: bedrijven zijn goed voor een kwart van het Nederlandse energiegebruik. Energie is daarmee ook een interessant onderwerp voor het parkmanagement van Nederlandse bedrijventerreinen. Er zijn immers volop kansen voor energiewinst. Winst die zich vertaald in economisch voordeel en in een grote klimaatwinst. Er zijn dan ook veel argumenten om met het thema energie gestructureerd aan de slag te gaan. 1.2 Argumenten Er is een groot aantal argumenten energie tot een belangrijk onderdeel van het parkmanagement te maken: argumenten voor agendering van het thema energie bij parkmanagement verlaging exploitatielasten selfsupporting werkomstandigheden duurzame inkoop commercieel imago, MVO Energiebesparing levert exploitatiewinst voor bedrijfsprocessen en bedrijfshuisvesting, in veel gevallen met een korte terugverdientijd. Energiebesparing maakt exploitatie minder afhankelijk van de steeds verder stijgende energieprijzen. Er bestaan veel oplossingen waarmee de werkomstandigheden binnen een gebouw verbeteren en gelijkertijd een forse energiebesparing wordt gerealiseerd. Bij collectieve inkoop van energie is het een kleine stap naar inkoop van duurzame energie (groene stroom). Een efficiënte en duurzame collectieve energievoorziening versterkt de aantrekkingskracht van een bedrijventerrein. Energiebesparing en gebruik van duurzame energie past in een bedrijfsfilosofie van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. 5

7 1.3 Ver vooruitkijken Bij de ontwikkeling van de locaties wordt meer dan 10 jaar vooruit gekeken. Voor de energievoorziening kan en moet ook ver vooruit gekeken worden. Een duurzame energievoorziening voor één locatie heeft meestal ook relaties met de omgeving. Zo kan een bodemwarmtebron voor een locatie een bron voor een andere locatie belemmeren. De keuze voor de vorm van energievoorziening is onder andere afhankelijk van de grootte, de gebouwtypologie, en de bebouwingsdichtheid van de locatie. Ook is de aard van de bedrijvigheid van belang. Veel activiteiten op dit gebied kunnen met een beter resultaat uitgevoerd worden indien er een gezamenlijke basis is voor een gemeenschappelijke voorziening. Het parkmanagement kan hierin een rol vervullen als initiator, door ondersteuning en coördinatie. Omdat de energievoorziening een integraal onderdeel vormt van de gebouwen wordt hiermee ook de kwaliteit van het vastgoed bewaakt. In deze brochure worden de mogelijkheden op het gebied van energie gedefinieerd. 1.4 Leeswijzer Deze handreiking geeft stappen en tips voor de parkmanager. Waar liggen de kansen en wat kunt u doen om die kansen te verzilveren. De bundel geeft u de noodzakelijke achtergrond informatie: hoe zit de energiehuishouding op een bedrijvengebied in elkaar? Wat is de regelgeving op dit punt, wat zijn succesfactoren in een aanpak, welke instrumenten kunnen worden ingezet? De handreiking sluit af met een praktisch stappenplan. 6

8 2 Parkmanagement voor energiewinst 2.1 Kansen voor energiewinst De huidige markt biedt tal van nieuwe en innovatieve oplossingen voor vergaande beperking van het energiegebruik bij bedrijven. Denk aan energiebesparende technieken voor productieprocessen, zuinige installaties voor verwarming van kantoor- en bedrijfsgebouwen, efficiënte regelingen en zuinige armaturen voor verlichting, lokale opwekking van duurzame energie. Technieken voor energiebesparing met voordelen voor exploitatie én milieu. De afgelopen decennia vonden veel innovaties plaats op het gebied van energieconcepten, installaties en producten. Een eerste stimulerende factor is de weten regelgeving geweest: de Nederlandse overheid introduceerde de afgelopen jaren energieprestatieeisen voor nieuwbouw van kantoren en bedrijfshuisvesting (1995, met aanscherpingen van de eisen per 1 januari 2009). De overheid introduceerde in 2008 het energielabel voor openbare gebouwen. Een breed spectrum van financieel/fiscale regelingen stimuleerde innovatie en de ontwikkeling van nieuwe technieken en producten voor verbetering van de energie efficiëntie. Veel producten zijn nu - of komen - beschikbaar op de markt. In de huidige bedrijfshuisvesting en productielijnen is inmiddels al veel vernieuwing waar te nemen. Enkele voorbeelden van systeem- en productinnovatie: - Verwarmen en koelen van gebouwen met warmte/koudeopslag in de bodem en warmtepomptechnieken: economisch aantrekkelijk met forse CO2 reductie; - Sterk besparende regelingen voor verlichting: aanwezigheiddetectie en daglichtregelingen; - Sterk verbeterde efficiëntie van gasgestookte verwarmingsketels; - Nieuwe generatie verlichting: van spaarlamp tot LED verlichting; - HR++ glas; - Bouwkundige technieken voor isolatie en kierdichting; - Besparende systemen voor ventilatie van gebouwen; - Technieken voor duurzame productieprocessen. Naast innovatie in technieken vindt er ook innovatie in aanpak en proces plaats: - Ontwikkeling van locatiegebonden energievisie en een beknopte versie daarvan: de Energie-quick scan; - Aanleg van collectieve installaties met duurzame energie voor verwarming en koeling; - Aansturing door de parkmanager. De parkmanager van een bedrijventerrein heeft de mogelijkheid het thema energie onder de aandacht te brengen en toepassing van de besparende en duurzame oplossingen te stimuleren. De mogelijkheden zijn afhankelijk van de omstandigheden en de taken en verantwoordelijkheden van de parkmanager. Om een indruk te geven een aantal mogelijkheden op een rij. Concept 1: Energiescans op een bestaand bedrijventerrein Gegeven situatie Actie van parkmanagement Gegeven: een goed functionerend gemengd bedrijventerrein met kantoor, showroom en bedrijfsfuncties. Bebouwing uit periode (vóór energieprestatienorm). Dominante energieposten: energiegebruik (aardgas) voor verwarming, elektriciteit voor verlichting. Globaal analyserend verwacht de parkmanager dat de bedrijven een onnodig hoog energiegebruik hebben: installaties met relatief lage rendementen en niet optimaal ingeregeld. De parkmanager kan in deze situatie een programma uitvoeren waarin hij de Installatie Performance Scan promoot bij bedrijven. De Scan is een instrument van SenterNovem waarmee een adviseur in korte tijd tot een advies kan komen voor verbetering van de energie-efficiënte van een gebouw. Een stimulans kan zijn: een aanbod om een deel van de kosten te dekken met middelen van parkmanagement of met een bijdrage van derden (gemeente). 7

9 Concept 2: collectieve energievoorziening op een nieuw bedrijventerrein Gegeven situatie Actie van parkmanagement Gegeven: een gemeente ontwikkelt in drie fasen vanaf medio 2003 een nieuw bedrijventerrein. Thans gaat de tweede fase in uitgifte, de gemeente stelt een uitgiftekader op met uitgangspunten en eisen. Het terrein biedt ruimte aan kantoren en bedrijven met een warmte en koudevraag. De parkmanager kan in deze fase initiatieven nemen voor een duurzame collectieve voorziening voor levering van warmte en koude. Globaal in drie stappen: (1) ontsluiting van algemene kennis in samenwerking met de gemeente, de provincie en/of consulenten van SenterNovem. Bij de ontwikkeling van het terrein is voorzien in parkmanagement. Het parkmanagement maakt deel uit van het projectteam dat aansturing geeft aan de ontwikkeling van de tweede fase. (2) uitvoering van een haalbaarheidstudie en (3) betrekken van de bedrijven. Plan van aanpak restwarmtelevering op het bedrijfsterrein Uitwisseling van restwarmte en andere energiestromen heeft een groot potentieel. Dit potentieel is afhankelijk van de mogelijkheden die de diverse bedrijven biede Concept 3: energiezuinige openbare verlichting Gegeven situatie Actie van parkmanagement Bestaand bedrijventerrein met gemeentelijke openbare verlichting. In voorbereiding is aanpassing van de inrichting vanuit oogpunt van representativiteit en veiligheid en ICT infrastructuur. De parkmanager signaleert kansen en synergie voor aanpassing van openbare verlichting. Met nieuwe technieken en armaturen voor openbare verlichting (LED) verbetert de lichtopbrengst bij een substantieel lager energiegebruik en lagere CO2 uitstoot. Een oplossing die bijdraagt aan veiligheid en een aantrekkelijk straatbeeld bij avond en nacht. Noot: voor openbare verlichting zijn leaseconstructies mogelijk met voor lage energiegebruiklasten - benutting van fiscale voordelen (EIA) door de investeerder. 8

10 Concept 4: zichtbare duurzame energieopwekking op het bedrijventerrein Gegeven situatie Actie van parkmanagement Gegeven situatie Actie van parkmanagement Bedrijventerrein waarvoor een duurzaam en maatschappelijk verantwoord imago moet worden ontwikkeld. Kleinschalige windenergie of toepassing van zon PV op de daken of aan de gevels zijn goede opties voor bedrijven die kunnen leiden tot extra aandacht voor het bedrijf op bijvoorbeeld een zichtlocatie. Ze leveren meer op dan alleen elektriciteit: imago voor het bedrijf, aandacht voor duurzame energie. Concept 5: gezamenlijke inkoop van duurzame energie op het bedrijfsterrein Gegeven situatie Actie van parkmanagement Een bestaand bedrijventerrein met een intensief gebruik van elektriciteit voor gebouwen en/ of bedrijfsprocessen. Voor gebouwen geldt dat verlichting een omvangrijke post is van gebruik van elektriciteit.. Het parkmanagement richt zich op de organisatie van gezamenlijke inkoop van energie. De gezamenlijke inkoop leidt tot goedkopere elektriciteit. Door de gezamenlijke inkoop is het mogelijk een deel van de energie duurzaam in te kopen. Daarmee zijn de bedrijven én goedkoper uit, én ze kopen een deel van de elektriciteit van duurzame bronnen. Noot: voor de organisatie van gezamenlijke inkoop biedt de provincie een aparte brochure in de reeks waartoe ook deze publicatie behoort. 2.2 Gerelateerde informatie In de serie draaiboeken voor parkmanagement zijn delen beschikbaar die een sterk raakvlak hebben met het thema energie-efficiëntie en duurzame energie: - draaiboek parkmanagement, themadeel energie: collectief inkopen van energie - draaiboek parkmanagement, themadeel mobiliteit: organiseren van optimaal vervoer voor bezoekers en gebruikers van een bedrijventerrein. 9

11 3 Rol parkmanager De voorbeelden laten zien: de parkmanager kán initiatieven nemen rond het thema energie. Initiatieven in de zin van agenderen, kennis ontsluiten, stimuleren van onderzoek en begeleiden van projecten. Initiatieven kunnen ook vorm krijgen in voorlichtingsbijeenkomsten, voorbeeldprojecten en excursies. De parkmanager heeft daarvoor twee argumenten: het economische argument (besparing geeft exploitatievoordeel) en het klimaatargument (Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen). De parkmanager heeft de argumenten nodig om binnen de eigen functie speelruimte te creëren. In veel gevallen is de functie immers primair gericht op andere zaken: beheer openbare ruimte, afvalmanagement. De argumenten zijn vaak ook nodig om draagvlak te krijgen bij de bedrijven en gebouwbeheerders en om overeenstemming in de visie en de aanpak te krijgen. De vraag of het thema in uw situatie van belang is begint altijd bij een analyse. 3.1 Altijd analyseren Een inschatting van de kansen begint altijd bij het analyseren van het (te verwachten) energiegebruik. Bedrijven kennen heel verschillende energieposten en kunnen enorm verschillen in energie-intensiteit. Enkele algemene inzichten: - gebouwen met een intensieve personele bezetting hebben in verwarming een energiepost van betekenis. Denk aan gebouwen met kantoorfuncties, zorg- en onderwijsgebouwen. Veel gebouwen hebben een eigen gasgestookte installatie voor verwarming. Gebouwen na 1995 hebben moeten voldoen aan de energieprestatieeisen van de bouwwetgeving (Bouwbesluit); - deze gebouwen hebben ook in verlichting een belangrijke energiepost. De benodigde elektriciteit wordt hoofdzakelijk met fossiele brandstof opgewekt en draagt daardoor bij aan uitstoot van ondermeer CO2; - Vaak hebben deze gebouwen een voorziening voor koeling. Soms geïntegreerd in de algemene klimatisering van het gebouw, soms in de vorm van toegevoegde airco-units. Indien gekoeld wordt is er vaak sprake van een belangrijke energiepost; - bedrijven met energiegebruikende productie hebben juist hierin een energiepost van betekenis. Deze kan veruit dominant zijn boven energiegebruik voor verlichting; - logistieke bedrijven met bedrijfsgebouwen voor opslag kunnen zeer energie-extensief zijn: relatief weinig personeel, nauwelijks verwarming. Een belangrijke uitzondering zijn de logistieke bedrijven met koelfunctie; - bedrijven in de retailsector met winkel en showroomfunctie hebben in elektriciteitsgebruik voor verlichting een dominantie energiepost; - bedrijven met glastuinbouw zijn energie-intensief; - bij logistieke bedrijven en bedrijven met een omvangrijke personele bezetting is transportenergie een belangrijke energiepost. bedrijfsfunctie Dominante energieposten verwarming koeling verlichting productie transport Kantoor met grote bezetting Kantoor (kleine bezetting ) met koeling Bedrijf met nadruk op productie ++ Logistiek /opslag ++ Opslag met koeling ++ Retail met winkel / showroom Glastuinbouw ++ Glastuinbouw met groeiverlichting ++ Overzicht dominante energiefuncties bij verschillende gebouwfuncties (++ = substantiële energiepost). 10

12 4 Energiebesparing en duurzame energie Primaire doelen van de klimaat- en energieaanpak zijn een forse beperking van het gebruik van fossiele brandstoffen (eindige bronnen, afhankelijkheid van andere landen) en een forse beperking van de uitstoot van broeikasgassen (CO2, NOx). De Trias Energetica is inmiddels de klassiek strategie om deze doelstellingen naar de praktijk te vertalen: Stap 1 Beperk de vraag naar energie (denk aan isoleren van een gebouw of een schakeling waarbij verlichting in een vertrek uitgaat als er niemand aanwezig is); Stap 2 Benut voor de energiebehoefte een zo groot mogelijk aandeel energie uit duurzame bronnen (denk aan zonneen windenergie, energie uit biomassa, duurzame energie middels warmte/ koudeopslag in de bodem); Stap 3 Gebruik zo efficiënt mogelijke energieconcepten en installaties bij gebruik van de energie. Voor stap 1 kijk je naar de plaatsen waar energie gebruikt wordt (de vraagkant): gebouwen, productieprocessen en mobiliteit. Voor stap 2 (duurzame energie) kun je kijken naar de vraagkant (toepassing zonneboiler), maar juist ook naar de aanbod kant. De energiesector kan immers duurzame energie leveren: energie uit zonlicht, wind, biomassa of de aardbodem (geothermie) De aanbodkant De energiesector levert aardgas, elektriciteit, warmte, koude en nog tal van andere vormen van energie. Bedrijven benutten energie voor verwarming, verlichting en kracht (aandrijving). Daarnaast levert de energiesector benzine, diesel, LPG, aardgas en biodiesel als brandstof voor vrachten personenvervoer. Een infrastructuur van leidingen voor gas, elektriciteit, eventueel voor warmte- en koude zorgen voor koppeling van vraag en aanbodkant. Energiebron Voorbeelden energie uit fossiele brandstoffen aardgas, aardolie, steenkool, bruinkool kernenergie elektriciteit uit kerncentrales energie uit duurzame bron zonnewarmte, elektriciteit uit zonlicht, warmte / elektriciteit uit biomassa, windenergie Driedeling van energiebronnen Bijlage 2 geeft een overzicht van maatregelen en oplossingen aan de aanbodkant. 11

13 Op lokaal niveau (bedrijventerrein) kunnen samenwerkende bedrijven met het parkmanagement aansturen op duurzame energie: inkoop van groene stroom, benutting van restwarmte en lokale energieproductie met bijvoorbeeld een windturbine of warmte / elektriciteit uit biomassa. Bijlage 4 geeft een overzicht van maatregelen en oplossingen in de infrastructuur. Bedrijventerrein de Trompet (Heemskerk) is een voorbeeld van bedrijventerrein met koudwaterdistributienet : www. detrompet.com Bedrijventerrein Distripark Doelwijk in Waddinxveen heeft drie grote windturbines voor duurzame elektriciteitsproductie De vraagkant De bedrijven op een terrein bepalen de energievraag. Energie is nodig voor bedrijfshuisvesting, voor bedrijfsprocessen en voor transport cq logistiek. Met name bij wat oudere huisvesting en productielijnen is al gauw, en met korte terugverdientijden, energiewinst te halen. Bijlage 3 geeft een overzicht van maatregelen en oplossingen aan de vraagkant. Onderzoek heeft uitgewezen dat bedrijven al gauw 30 % besparing kunnen realiseren met verbetering van de inregeling van de installaties en enkele eenvoudig te realiseren verbeteringen. De kansen kunnen snel worden opgespoord met de Installatie Performance Scan, een instrument dat beschikbaar wordt gesteld door SenterNovem De energie-infrastructuur Een infrastructuur van leidingen voor gas, elektriciteit, eventueel voor warmte- en koude zorgen voor koppeling van vraag en aanbodkant. Met een warmtenet kan warmte op verschillende temperatuurniveaus worden aangeboden. Lagere temperaturen zijn aantrekkelijk vanwege beperking van het warmteverlies in de transportleidingen. In opkomst zijn de zogenaamde koutwaternetten: aangeboden wordt water uit de bodem waarmee een afnemer zelf, met een warmtepompsysteem, kan zorgen voor verwarming, koeling en eventueel warm tapwater. 12

14 5 Beleid en instrumentarium Stimuleren van energiebesparing is al decennia vanaf de eerste energiecrisis in 1972 beleid van de rijksoverheid. Ook de Europese Unie richt zich op energiebesparing en duurzame energie. Het streven van de overheid is te komen tot een energiebesparing van gemiddeld 2% per jaar tot 2020 en een aandeel van 15% hernieuwbare energie in Het bedrijfsleven speelt een belangrijke rol in het bereiken van deze doelen. Hierover hebben de Rijksoverheid, VNO NCW en MKB Nederland een duurzaamheidakkoord gesloten. De Rijksoverheid werkt beleid op verschillende manieren uit: in wet- en regelgeving, in stimuleringsprogramma s en in fiscale regelingen. Het huidige Rijksbeleid is beschreven in het werkprogramma Schoon en Zuinig. Voor bedrijven zijn de belangrijkste punten: Wetgeving - Bouwbesluit met energieprestatie-eisen voor nieuwbouw. In deze vorm ingevoerd in 1995 (energieprestatienorm). Per 1 januari 2009 geldt een aanscherping van de eisen: nieuwe bedrijfshuisvesting moet een hoge mate van energiezuinigheid hebben. Gemeenten hebben een taak tot handhaving. - Energielabel of Energiecerticificaat bestaande bouw: Vanaf 1 januari 2008 is de eigenaar van een gebouw verantwoordelijk voor de aanwezigheid van een energiecertificaat (energielabel). Dit certificaat geeft de mate van energiezuinigheid aan. In grotere openbare gebouwen (> 1000 m2) moet dit certificaat op een voor publiek goed zichtbare plaats worden aangebracht. - De Wet Milieubeheer bepaalt dat bedrijven verplicht zijn tot uitvoering van energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder. Dit geldt voor bedrijven met een jaarlijks gasverbruik van meer dan m3 of een jaarlijks elektriciteitsverbruik van meer dan m3. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de handhaving. Stimuleringsprogramma s - Meerjarenafspraken energiebesparing (MJA): stelsel van afspraken tussen rijksoverheid en bedrijfsleven voor verbetering van de energieefficency van die bedrijven. De Rijksoverheid faciliteert bedrijven via SenterNovem. Veel informatie is te vinden op de MJA site van SenterNovem. Fiscale regelingen - Vamil: regeling met financieel voordeel door vervroegd afschrijven van investeringen in energiemaatregelen, voor bedrijfsmiddelen. De overheid publiceert jaarlijks een overzicht van maatregelen die in aanmerking komen. - Energie Investeringsaftrek (EIA) Ondernemers die investeren in energiebesparing en duurzame energie kunnen in 2008 weer rekenen op een fiscaal voordeel als zij Energie-investeringsaftrek (EIA) aanvragen. Van 28 november 2007 tot eind december was de regeling tijdelijk gesloten vanwege een grote hoeveelheid aanvragen. Vanaf 1 januari 2008 is de regeling weer open. Hulpmiddelen, instrumenten - EnergiePrestatieAdvies (EPA): Een EPAmaatwerkadvies geeft inzicht in bouwkundige en installatietechnische verbetermaatregelen en is er voor zowel woningbouw als utiliteitsbouw. Een EPA-maatwerkrapport biedt een helder overzicht van de huidige energieprestatie van een gebouw en van de kosten en baten als gevolg van energiegerelateerde maatregelen, inclusief de terugverdientijden. - De Installatie Performance Scan geeft inzicht in de mogelijkheden om de klimaatinstallatie in gebouwen te verbeteren. De Installatie Performance Scan laat zien dat eenvoudig te realiseren aanpassingen leiden tot een lager energiegebruik, - minder storingen en minder comfortklachten. 13

15 Relatie EPA / Energielabel / Installatie Performance Scan Er zijn enkele overeenkomsten tussen het energielabel en het EPA-maatwerkadvies, maar ook behoorlijke verschillen. Heel globaal geschetst kun je zeggen, dat het EPAmaatwerkadvies een verdieping is van het energielabel. De installatie Performance Scan gaat daarentegen meer in op het functioneren van de installaties van een gebouw (verwarming, koeling, regelingen etc). (bron: SenterNovem) 5.1 Betrokken partijen Primair betrokken partij is de energiegebruiker: de verzameling van bedrijven op een terrein. Lang niet in alle gevallen is dat de enige of juiste betrokken partij: - daar waar bedrijven een gebouw of bedrijfsruimte huren zijn de gebouweigenaren en/of de beheerder mede de primaire doelgroep. - In een aantal gevallen is het bedrijf franchisehouder van een nationale of internationale holding. Vooral in de retailsector is de holding bepalend voor inrichtingsaspecten, bijvoorbeeld voor het verlichtingsplan van een showroom. De provincie heeft wettelijke taken ten aanzien van streekplannen en voert tevens beleid voor ruimtelijke ordening, milieu en klimaat. Een vierde betrokken partij is te vinden in de energiesector. De rijksoverheid verplichtte recent deze sector tot een scheiding tussen productie van energie en beheer en exploitatie van de netwerken. Zowel een netwerkbedrijf als een leveringsbedrijf kan een betrokken partij zijn. De leveringssector in Nederland wordt gedomineerd door drie grote bedrijven, er is ook een aantal kleinere en gespecialiseerde aanbieders van energie actief in de markt. Met name op het gebied van de levering van warmte- en koude en op het gebied van biomassa. De landelijke overheid is altijd betrokken als wetgever voor zaken rond de aanleg en beheer van elektriciteits- en gasnetten. De wet laat ruimte voor de levering van warmte en koude en de aanleg van de infrastructuur hiervoor. De vestiging van een bouwmarkt gerund door een franchisehouder - is in dit geval voorzien van een uitgekiend en energiezuinig verlichtingsplan dat is ontwikkeld door de holding. Een tweede betrokken partij vormt de gemeente. De gemeente is een partner in de planontwikkeling van nieuwe terreinen en bij herstructurering van bestaande terreinen. De gemeente geeft hierbij aansturing vanuit wettelijke taken (ondermeer de wet Ruimtelijke Ordening, de wet Milieubeheer en het Bouwbesluit) én vanuit gemeentelijk beleid (beleid voor ruimtelijke ordening, milieu en klimaatbeleid). Daarnaast zorgt de gemeente voor het bouwrijp maken en, in veel gevallen, voor verlichting en het beheer van de openbare ruimte. Een derde betrokken partij vormt de provincie. 14

16 5.1.1 Overzicht betrokken partijen betrokken partij specificatie verantwoordelijkheid t.a.v energievoorziening bedrijf zelfstandig bedrijf bedrijfsprocessen eventueel gebouwbeheerder verwarming / koeling eventueel gebouw eigenaar verlichting eventueel holding parkmanager agenderen gemeente ruimtelijke ordening beleid aansturing van planontwikkeling bestemmingsplan grondbedrijf, economische zaken uitgifte van terreinen openbare werken bouwrijp maken openbare verlichting bouwtoezicht bouwvergunning milieu klimaat / energiebeleid handhaving wet milieubeheer provincie beleid ruimtelijke ordening klimaat en energiebeleid inzet consulenten subsidies energiesector energieleverancier gas / elektriciteit gas- en elektriciteitsproductie en levering netwerkbedrijf aanleg en beheer infrastructuur gas en elektriciteit energieleverancier warmte / koude productie en distributie van warmte en koude rijksoverheid wetgeving elektriciteitswet gaswet besluit aanleg energie-infrastructuur 15

17 6 Stappenplan 6.1 Bestaand bedrijventerrein Vrijwel altijd is er op een bestaand bedrijventerrein potentieel voor besparing op energie en energielasten. Het potentieel is sterk afhankelijk van de soort bedrijven en de aandacht die bedrijven mogelijk al geven of gegeven hebben aan dit onderwerp. De parkmanager kan in een aantal stappen een beeld krijgen van het potentieel en afhankelijk daarvan mogelijkheden creëren voor een aanpak Stappen Stap 1: globale verkenning door parkmanager In deze stap geeft de parkmanager voor de eigen situatie een bevestiging of ontkenning van de eerste stelling. Simpel door vanuit eigen kennis en het analyse model van 2.3 een beeld te vormen: - op welke onderdelen hebben de bedrijven belangrijke energieposten - is er sprake van nieuwe productielijnen / gebouwen of van al jarenlang functionerende bedrijven - wat zijn hiervan de grotere bedrijven - hebben deze bedrijven een actief energiebeleid / energiecoördinator De parkmanager kan, eventueel steekproefsgewijsinformatie inwinnen bij de bedrijven. In veel gevallen zal het beeld ontstaan dat energiewinst mogelijk is. Dan volgt stap 2. Themadag Energie Initieer een themaoverleg voor de uitwisseling van kennis er ervaring over energievraag reductie, duurzame energie in bedrijf of bedrijfsterrein en de financiële strategieën daarbij. De eerste Stap 3: uitbreiding en toetsing van de inventarisatie, ontwikkelen draagvlak De parkmanager legt contacten met de bedrijven om de globale inventarisatie verder uit te werken en om het draagvlak voor een aanpak te verkennen. Hiervoor zijn er twee opties. - het organiseren van een bijeenkomst met de bedrijven op het terrein; - interviews / besprekingen met individuele bedrijven. Stap 4: gezamenlijk analyse In de gezamenlijke analyse wordt antwoord gegeven op de vraag: - wat zijn kansen bij individuele bedrijven; - op welke punten komen kansen overeen; - op welke punten liggen gezamenlijk belangen; - wat is er nodig op kansen te benutten en gezamenlijke belangen uit te werken:aanpak, instrumentarium etc. De gezamenlijke analyse is complex zijn en vereist inhoudelijke. Verwacht mag worden dat externe ondersteuning nodig is: via de gemeente, de provincie of externe adviseurs. Stap 2: de parkmanager creëert mogelijkheden voor een aanpak - De parkmanager kaart de bevindingen aan bij de opdrachtgever voor parkmanagement en maakt afspraken om werkzaamheden rond het thema energie op te nemen in het eigen takenpakket. De vervolgstappen geven een beeld van de werkzaamheden. - De parkmanager zoekt contact met beleidsafdelingen van de gemeente en de provincie. - De parkmanager maakt een Plan van Aanpak 1e fase, (t/m stap 5) en zoekt dekking voor kosten van uitvoering van het plan (budget parkmanagement of externe financiering). Stap 5: Plan van Aanpak 2e fase Geheel afhankelijk van de resultaten van stap 1 t/m 4 kan een Plan van aanpak worden opgesteld. De resultaten kunnen zover uiteenlopen dat geen blauwdruk is te geven voor een dergelijk plan. 16

18 Stappenschema

19 6.2 Nieuw bedrijventerrein Stappen Ook voor een nieuw bedrijventerrein geldt: vrijwel altijd is er op een potentieel voor besparing op energie en energielasten. Het potentieel is sterk afhankelijk van de soort bedrijven en de aandacht die bedrijven mogelijk al geven aan dit onderwerp. Voor een succesvolle aanpak is agendering in een vroegtijdig stadium gewenst, een stadium waarbij parkmanagement nog niet operationeel zal zijn. Agendering en uitwerking in een vroegtijdig stadium zal bijvoorbeeld geïnitieerd moeten door de gemeente. In deze fase kan een energievisie worden opgesteld Een energievisie is een visie op het tot stand komen daadwerkelijk realiseren - van een zo duurzaam mogelijke energievoorziening voor een gebied. Aangegeven wordt: - tot op welk niveau CO2 reductie kan worden gerealiseerd; - welke oplossingen daarbij moeten / kunnen worden ingezet; - welke middelen, met welke exploitatie voor- en nadelen; - welke partijen een rol spelen; - welke eisen worden gesteld aan de energieprestatie van gebouwen; - hoe het proces moet worden gerealiseerd. In de praktijk worden visies vaak uitgewerkt als variantenstudie (welke oplossingen zijn mogelijk) of als concreet plan (deze oplossing wordt gerealiseerd). Afhankelijk van de omstandigheden is voor visieontwikkeling een Quick Scan of een uitgebreide inventarisatie en variantenstudie studie nodig door een extern adviesbureau. Stap 1: ontwikkel een energievisie Een visie kan op verschillende manieren tot stand komen: - op basis van actuele energievisies voor vergelijkbare bedrijventerreinen (gebruik ontwikkelde kennis en voorbeelden); - op basis van een Quick Scan: een globale verkenning van omstandigheden met varianten op basis van kengetallen; - op basis van een uitgebreide studie door een extern bureau bij een bij complexe situatie (omvangrijk gebied, energie-intensieve bedrijven, kansen voor restwarmtebenutting in de omgeving). Stap 2: zorg voor commitment over de energievisie - zorg voor voldoende bestuurlijk commitment (op basis van beleid, van collegebesluit of van raadsbesluit); - onderzoek indien mogelijk het draagvlak bij kandidaat-bedrijven. Stap 3: neem de uitwerking van de energievisie op in het planproces, plandocumenten en de projectplanning - wordt ingezet op een collectief systeem voor levering van warmte en/of koude?; - wordt ingezet op een aanbesteding van een collectief systeem?; - wordt ingezet op aangescherpte energieprestaties van de bedrijfshuisvesting?. Stap 4: verwerk de uitwerking van de energievisie in de opzet van het parkmanagement - maak indien wordt ingezet op een collectief systeem de ontwikkeling en beheer onderdeel van het parkmanagement. 18

20 Stap 5: neem visie en eisen aan EnergieInfrastructuur en energieprestatie van gebouwen op in uitgiftekader - neem indien wordt ingezet op een collectief systeem - eisen op ten aanzien deelname aan een collectief systeem; - neem eisen op ten aanzien van de energieprestatie van de bedrijfsgebouwen; - positioneer de uitwerking van de energievisie als onderdeel van het parkmanagement. Stap 6: zorg voor aansturing en/of begeleiding van de uitwerking van de energievisie. De aansturing van de uitwerking van de energievisie is sterk afhankelijk van de inhoud van de visie. Aansturing op een collectief systeem vergt een specifieke aanpak waarbij via een aanbesteding een bedrijf kan worden geselecteerd voor aanleg, onderhoud en exploitatie. Aansturing op individuele maatregelen vergt een maatwerkaanpak. 19

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

F (zie toelichting in bijlage)

F (zie toelichting in bijlage) Energielabel gebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden F (zie toelichting in bijlage) Dit gebouw Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel

EPA U. advies- en ingenieursbureau. Nieuwbouw kantoorpand Demostraat, Tiel Nieuwbouwkantoorpand Demostraat,Tiel EPA U Adresgegevens Fokkerstraat 39, 3905 KV Veenendaal Postbus 1152, 3900 BD Veenendaal T 0318-75 78 88 F 0318-75 78 87 info@enerpro.nl www.enerpro.nl Voorbeeldbedrijf

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs

Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs 29 september 2009 1 Subsidiemogelijkheden voor voortgezet en beroeps- en hoger onderwijs Selina Roskam programma adviseurs Energiebesparing in de gebouwde omgeving 29 september 2009 Dubbele winst voor

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl Duurzaam bouwen is innovatief denken... Duurzaam bouwen =toekomstbestendig bouwen Duurzaam bouwen is goed voor mens, milieu en portemonnee: * mens; comfort, gezondheid, welzijn * milieu; biodiversiteit,

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen Caleffi Academy Pieter Nuiten Maart 2014 Planadvies W/E adviseurs Een betrouwbare partner in duurzaam vastgoed www.w- e.nl! Voor opdrachtgevers met ambi8e! 25 medewerkers!

Nadere informatie

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Uitgangspunt Bestaand, oorspronkelijk gebouw had als gebruik een mix aan functies. Dit waren

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

C (zie toelichting in bijlage)

C (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden C (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

WelWonen Energie uit eigen bodem. Eindeloos... Ing E A J Weenink 0499-486310 www.betonson.com

WelWonen Energie uit eigen bodem. Eindeloos... Ing E A J Weenink 0499-486310 www.betonson.com WelWonen Energie uit eigen bodem. Eindeloos... Ing E A J Weenink 0499-486310 www.betonson.com WelWonen Ontwikkeld door Betonson Trends en ontwikkelingen: Energy Performance of Buildings Directive (EPBD)

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Duurzaam bouwen en renoveren Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Ontwikkeling energieprestatie woningen 3,5 3 2,5 nieuw bestaand EPC 2 1,5 1 0,5 0 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

Nadere informatie

Verwarmen en koelen met de zon

Verwarmen en koelen met de zon Noodzaak alternatieve energiebronnen neemt toe Energieprijzen: 1996-008 Vergelijk CPI, Gasprijs en Electra (1996 = 100) 350 300 36 Verwarmen en koelen met de zon 50 33 197! 00 Index 150 19 De meest duurzame

Nadere informatie

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Huidge situatie aarde Het klimaat verandert, de aarde warmt op Huidge situatie energie Energievoorraad stagneert Huidge situatie bevolking De arbeidsmarkt

Nadere informatie

nergiebesparing in de ICT

nergiebesparing in de ICT nergiebesparing in de ICT Een koud kunstje? 10 April Green IT Energy Solutions Niels Sijpheer 3671 Meter (Q=m.g.h) 100 kg massa en 1 kwh arbeid: Hoe hoog kom ik? A Minder dan100 meter B Tussen 100 en 1000

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0 Energieneutraal wonen Ulft De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt energielabel A++ EPC = 0,0 22 energieneutrale twee-onder-een-kap koopwoningen Plan Bomenbuurt.

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies

ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies ISSO-publicatie 75.2 EPA-maatwerkadvies Programma EP-certificaat vs maatwerkadvies Inhoud ISSO-publicatie 75.2 Kansen/bedreigingen voor de installatiesector Kees Arkesteijn ISSO EP-certificaat vs maatwerk

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Referentiegebouwen utiliteitsbouw

Referentiegebouwen utiliteitsbouw EPN en Nieuwbouw Referentiegebouwen utiliteitsbouw Gezondheidszorg 7.000m² Het voorbeeld betreft een verpleeghuis dat is voorzien van gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning. Een warmtepomp zorgt

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder.

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder. Verslag bijeenkomst 21 januari 2015 van Stichting Bewonersbelangen Habeko Wonen (SBHW) in samenwerking met Habeko wonen en gastspreekster Antoinette Vunderink van Het Energiehuis over Hoe houd ik mijn

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat certificaatnummer 20120515-0001118936-00000005-8 nummer postnummer Voorhavenlaan 33 9000 bus gemeente A 101 Gent bestemming type appartement - softwareversie 1.3.3 berekend

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij (kleine) koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij (kleine) koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij (kleine) koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij kleine koffiebrandmachines

Nadere informatie

Woningen met EPC ( 0,8

Woningen met EPC ( 0,8 Een initiatief van in samenwerking met 1 Woningen met EPC ( 0,8 Toelichting wijzigingen en bouwkundige aandachtspunten en duurzame energie - ontwerp- en adviesbureau BNA ir. F.W. den Dulk (Freek) 2 1 Onderwerpen

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid Memo Aan : Van : Rienk Sijbrandij Bureau : Ruimtelijke Ordening, Wonen en Milieu Datum : 29 november 2011 Onderwerp : Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid De gemeenteraad van Strijen

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies Vaillant & rendement Technisch Project Advies meer rendement van uw project? Begin bij Vaillant Technisch Project Advies tijdige inschakeling TPA Uw winst Hoe blijven we samen aan de voortdurend aangescherpte

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG) Op weg naar bijna energieneutraal bouwen in 2020 Jean Frantzen Adviseur duurzaam bouwen Kennisevent Routekaart richting energieneutraal bouwen R c 2,5 R c 3,5 R c

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Hoe komt energielabel tot stand Relatie (of niet!)

Nadere informatie

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR METEOVIVA CLIMATE: MEER COMFORT VOOR MINDER GELD VLIEGVELD DÜSSELDORF 20% Naarmate gebouwen beter

Nadere informatie

energielabel Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen.

energielabel Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Energieprestatiecertificaat energielabel Bestaande bouw Woning/Woongebouw Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Energieklasse zeer energie zuinig A B A ++

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat Vri jteken i ng sbed i ng De meeste maatregelen die opgenomen zijn op dit certificaat, zijn op dit moment kosteneffectief of kunnen dat worden binnen de geldigheidsduur van het certificaat. Mogelijk zijn

Nadere informatie

De gemeente Montferland heeft het voornemen een Euregionaal bedrijventerrein te ontwikkelen, in samenwerking met de regio Achterhoek.

De gemeente Montferland heeft het voornemen een Euregionaal bedrijventerrein te ontwikkelen, in samenwerking met de regio Achterhoek. Notitie Project Pilot gemeente Montferland Euregionaal bedrijventerrein Betreft Vragen ambitie en borging Ons kenmerk M2011.0091.00 Versie 01 Datum 24 oktober 2011 Verwerkt door Contactpersoon Mirjam van

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

Doelen duurzaam bouwen

Doelen duurzaam bouwen 1 Doelen duurzaam bouwen Duurzaam bouwen is hot. Geen wonder, u verhoogt de waarde van uw woning, verlaagt uw woonlasten, krijgt overheidssubsidies voor duurzame details, maar ziet u ook hoe comfortabel

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie