1. Filosofie en Leerdoelen USE-component Bachelor Opleidingen TU/e Richtlijn TU/e Bachelor College 2

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1. Filosofie en Leerdoelen USE-component Bachelor Opleidingen TU/e 1. 2. Richtlijn TU/e Bachelor College 2"

Transcriptie

1 INHOUD pagina 1. Filosofie en Leerdoelen USE-component Bachelor Opleidingen TU/e 1 2. Richtlijn TU/e Bachelor College 2 3. Opdracht Werkgroep en Totstandkoming Notitie 2 4. Omgevingsanalyse 3 5. Afbakening Disciplines 3 6. Lessen uit het huidige USE-achtige Onderwijs 3 7. USE-base en USE-leerlijn 4 8. Globale Opzet en Structuur USE-base 4 9. Globale Opzet en Structuur USE-leerlijn Aantal USE-leerlijnen en Organisatie Voorbeelden van USE-leerlijnen Keuzevrijheid Institutionele Inbedding USE Proces Ontwikkeling Nieuwe USE-leerlijnen Academische Vorming Culturele Inbedding van USE aan de TU/e Planning 10 Bijlage 1 Samenstelling Werkgroep USE 11 Bijlage 2 Omgevingsanalyse (EPFL, Caltech, MIT) 12 Bijlage 3 Eerste ideeën USE-base en vervolgproces 21 Bijlage 4 Uitwerking voorbeelden USE-leerlijnen 22 Bijlage 5 Format eerste voorstellen USE-leerlijnen 31

2 DE USE-COMPONENT IN HET TU/e BACHELOR COLLEGE 1. Filosofie en Leerdoelen USE-component Bachelor Opleidingen TU/e Er zijn tenminste drie redenen om systematisch aandacht te geven aan de sociale wetenschappen, managementwetenschappen en geesteswetenschappen in de opleiding van TU/e ingenieurs. 1. De TU/e leidt ingenieurs niet alleen op voor de wereld van vandaag, maar juist ook voor die van morgen en overmorgen. In die wereld zullen traditionele disciplinegrenzen aan betekenis verliezen en zullen ingenieurs meer dan nu het geval is multidisciplinair opereren, zowel met andere technische disciplines (bijvoorbeeld biomedische technologie met informatica) als met niet-technische disciplines (bijvoorbeeld informatica met psychologie). 2. Technologie kan verschillende dingen betekenen. Een smalle definitie van technologie beperkt zich tot technische artefacten of technische processen en de kennis die voor de ontwikkeling daarvan nodig is. Voorbeelden: een verbrandingsmotor, het chemische omzettingsproces in die verbrandingsmotor, een zonnecel, of een artificiële hartklep. Een brede definitie van technologie (die de smalle insluit) omvat ook het systeem dat nodig is om de technische artefacten en technische processen goed te kunnen laten functioneren in een sociale context. Bijvoorbeeld: een artificiële hartklep is ingebed in het systeem van het menselijke lichaam en moet passen in een gezondheidszorg die op die hartklep is ingericht: medische protocollen voor de toepassing ervan, medicijnen die afstotingsreacties controleren, hartchirurgen die ervoor zijn opgeleid, patiënten die de hartkleppen accepteren, verzekeringsmaatschappijen die ze vergoeden, enz. Technische artefacten kunnen alleen maar goed functioneren als zij ingebed zijn in socio-technisch systemen die de juiste condities voor het functioneren van die artefacten scheppen en onderhouden (making technology work). TU/e ingenieurs moeten begrip hebben van de brede betekenis van technologie en kunnen reflecteren op de maatschappelijke inbedding van technologie en in staat te zijn een bijdrage te leveren aan het omzetten van nieuwe technologie in succesvolle producten en systemen. Daarbij zijn drie perspectieven relevant die samen het acroniem USE vormen en die technologie verbinden met de sociale, management en geesteswetenschappen: User & Technology perspectief Society & Technology perspectief Enterprise & Technology perspectief 3. In toenemende mate is technologie de drijvende kracht van verandering in de wereld. Die verandering valt inmiddels in alle domeinen van menselijke activiteit waar te nemen, of het nu gaat om communicatie, professionele activiteiten, medische zorg, politiek, sport, kunst, defensie of amusement. Ingenieurs zijn in belangrijke mate de bedenkers, ontwerpers en makers van die veranderingen en dragen daarvoor verantwoordelijkheid. Zij zijn change agents. Vanuit die positie zullen zij als professionals in toenemende mate opereren als actieve schakel tussen techniek en maatschappij. Dat vraagt om ingenieurs die tools bezitten om die verantwoordelijkheid te kunnen dragen. Het gaat dan om het kunnen reflecteren op en evalueren van de positie van de techniek en de ingenieur en de maatschappelijke processen en ethische afwegingen die daarbij een rol spelen. Voor die reflectie zijn met name de geesteswetenschappen van belang en die delen van de sociale wetenschappen en managementwetenschappen die behulpzaam kunnen zijn bij deze reflectie en evaluatie. In die reflectie moet worden verdisconteerd dat ingenieurs in toenemende mate in een multiculturele en globaliserende wereld opereren waarin nationale grenzen technologisch gezien weinig meer betekenen. De opleiding moet hier op voorbereiden. 1

3 De overall leerdoelen van de USE -component in de bacheloropleiding zijn in het licht van de bovenstaande overwegingen de volgende: a. kennis hebben van denkwijzen in onderdelen van de sociale, management en geesteswetenschappen; b. in staat zijn die kennis toe te passen op een relevant technologieterrein; c. kunnen werken (analyseren, verklaren, modelleren, ontwerpen, kritisch reflecteren, evalueren) met een brede definitie van technologie (socio-technische systeem) in tenminste één van de drie onderscheiden USE-perspectieven. Deze leerdoelen staan niet op zichzelf. Ze zijn nauw verbonden met kernwaarden van de TU/e. Deze kunnen als volgt worden geformuleerd: de TU/e staat voor: (i) vrijheid van denken en spreken (ii) een academisch karakter (iii) excellentie in onderwijs en onderzoek (iv) gericht op innovatie (v) focus op overmorgen en (vi) integriteit en onafhankelijkheid. De bovenstaande leerdoelen zijn verbonden met het streven naar innovatie, dwz. naar een bijdrage aan de maatschappij in brede zin (economische groei, welzijn, gezondheid, duurzaamheid, onderwijs, mobiliteit, etc.). 2. Richtlijn TU/e Bachelor College Volgens de Richtlijn TU/e Bachelor College (september 2011) gelden voor de USE-component de volgende ontwerpregels: Elke bacheloropleiding omvat naast het basisvak Humanities & Social Sciences van 5 studiepunten een USE-component van 15 studiepunten waarin technologie, met een beroep op mens- en maatschappijwetenschappen, in gebruikers-(user), maatschappelijk (Society) en/of ondernemers-(entrepreneurial) perspectief wordt geplaatst. Er worden meerdere varianten van deze component aangeboden waaruit studenten een vrije keuze kunnen maken. Studenten kunnen daarnaast ook in de vrije keuzeruimte USE-vakken c.q. -leerlijnen kiezen. Er wordt naar gestreefd zoveel varianten van de USE-component aan te bieden dat elke major een disciplinaire verwantschap heeft met tenminste één USE-variant. Terzake worden door de opleidingsdirecteuren onder regie van de (beoogd) Dean van het TU/e Bachelor College afspraken gemaakt met een door hem ingesteld multidisciplinair projectteam dat een opzet voor de USE-component ontwikkelt. Het College van Bestuur beslist uiteindelijk welke USE-vakken c.q. -leerlijnen worden aangeboden. Het doet dat op basis van een advies van de (beoogd) Dean van het TU/e Bachelor College. Bovendien wordt rekening gehouden met adviezen terzake van het Platform Academische Vorming, de Taskforce Implementatie Hervorming Bacheloropleidingen, het Overleg Opleidingsdirecteuren en het Bestuurlijk Overleg. 3. Opdracht Werkgroep en Totstandkoming Notitie De werkgroep heeft de volgende opdracht meegekregen: werk een kader uit voor de USEcomponent van 20 ec in het nieuwe Bachelor College (5 ec USE-base, 15 ec USE-leerlijn) waarbinnen onderwijs gegeven kan worden dat voldoet aan de volgende ontwerpeisen: Realiseert de eerder vastgestelde USE-leerdoelen. Interessant en uitdagend voor elk van de drie onderscheiden types van bèta studenten: intrinsieke bèta s, mensgerichte generalisten en carrière bèta s. Legt een verbinding met de technisch-wetenschappelijke domeinen / faculteiten van de TU/e Maakt zo goed mogelijk gebruik van de expertise aan de TU/e op het gebied van de sociale, management en geesteswetenschappen. 2

4 Het kader moet ruimte geven aan de creativiteit van de staf om met voorstellen te komen voor de concrete onderwijsinvulling van de USE-component. Het bevat ook een visie op hoe de elementen die traditioneel gerekend worden tot academische vorming (universiteitscolleges, ethiek, wetenschapsfilosofie, geschiedenis van de techniek) in het nieuwe Bachelor College geïntegreerd kunnen worden. De werkgroep heeft op 4 en 5 oktober gezamenlijk een plan voor de USE-component bedacht op een externe locatie. Dit plan is vervolgens uitgewerkt in deze notitie. Het wordt voorgelegd aan de taskforce en vervolgens aan het OO en BO. Ook wordt advies gevraagd aan het Platform Academische Vorming, dat op dit moment verantwoordelijk is voor de universiteitscolleges, en aan de studenten denktank die de vorming van het Bachelor College ondersteunt. 4. Omgevingsanalyse In Bijlage 2 is een omgevingsanalyse opgenomen. Dit is een uitgebreide versie van een eerdere omgevingsanalyse en hij bevat nu ook concrete voorbeelden van cursussen die aan de EPFL, Caltech en MIT worden aangeboden. Zoals eerder gemeld hebben deze drie instellingen er niet voor gekozen om het onderwijsaanbod op het gebied van de humanities en social sciences te focussen op technologie, iets dat in de USE-component van de TU/e wel het geval zal zijn (dus bijvoorbeeld geschiedenis van de techniek in plaats van algemene of politieke geschiedenis). 5. Afbakening Disciplines In het denken over USE spelen de begrippen sociale, management en geesteswetenschappen een centrale rol. Voorgesteld wordt om hieronder te verstaan alle disciplines die in de NARCISclassificatie (KNAW) vallen onder de hoofdrubrieken Geesteswetenschappen (D30000), Maatschappijwetenschappen (D40000), Gedragswetenschappen (D50000) en Sociale wetenschappen (D60000), onder de rubriek Geschiedenis en Filosofie van Natuurwetenschappen en Techniek (D10100) en onder het interdisciplinaire gebied Technology Assessment (C30000). Hier hoort een verdere bepaling bij: voor zover deze disciplines voorkomen op de TU/e. 6. Lessen uit het huidige USE-achtige Onderwijs USE-onderwijs is niet nieuw aan de TU/e. Er worden op dit moment bijvoorbeeld colleges geschiedenis, economie, ondernemerschap, wetenschapsfilosofie en ethiek gegeven. Daarnaast zijn er de universiteitscolleges. De evaluatie van deze onderwijselementen laat zien dat: - Het moeilijk is om alle studenten tevreden te stellen; er is altijd een kleine groep die er (grote) moeite mee heeft dit type onderwijs te (moeten) volgen. - Het mogelijk is om goede tot zeer goede studentenevaluaties te halen. - Het verschil in voorkennis tussen studenten van verschillende studierichtingen een probleem kan zijn. - De koppeling aan een technisch domein goed werkt voor intrinsieke bèta s. - Studenten moeilijk kunnen omgaan met kwesties die geen eenduidig antwoord hebben. 1 - Wetenschappelijke boeken / literatuur lezen een probleem is. - Het schrijven van een argumentatief essay een groot probleem is. 1 Dit is recent opnieuw onderstreept door Eric Meurice, CEO van ASML, in een interview in De Ingenieur (30 september 2011): bèta s hebben er vaak moeite mee wanneer een situatie ambigu is. Zij zien een situatie graag zwart-wit, nul of één. Dat kan volgens Meurice een succesvolle carrière in het bedrijfsleven in de weg staan. 3

5 - Studenten gemiddeld te weinig tijd besteden aan een cursus, vooral als er geen eindessay wordt gevraagd. - Grote thema s, die leven bij studenten, in het onderwijs goed werken (bijvoorbeeld vrije wil ). - Alleen hoorcolleges onvoldoende zijn, het geven van opdrachten en voldoende feedback is belangrijk. 7. USE-base en USE-leerlijn De werkgroep heeft ervoor gekozen om de USE-base (5 ec) en de USE-leerlijn (15 ec) als gescheiden onderdelen te zien en niet bijvoorbeeld samen te voegen. De USE-base bevat dan een aantal generieke elementen die elke ingenieur zou moeten kennen, de USE-leerlijn meer specifieke elementen die gekoppeld zijn aan één of meer van de drie perspectieven (User, Society, Enterprise) en aan specifieke technologiegebieden. Deze perspectieven kunnen als volgt worden omschreven: Het User perspectief richt zich op de interactie tussen individuele gebruikers en de technologie. Het gaat hier enerzijds om het optimaliseren van het ontwerp zodanig dat rekening wordt gehouden met de wensen, ethische afwegingen, mogelijkheden en beperkingen van gebruikers en de context waarin hij/zij opereert. Anderzijds gaat het om het reflecteren op en evalueren van die effecten en de interacties tussen gebruikers en ontwerp. Het Society perspectief richt zich op het aggregatieniveau van de samenleving, op de positieve en negatieve effecten die daarin optreden als een gevolg van technologie en op de beschikbare inzichten en tools om die effecten te beoordelen en te sturen. Bij effecten kan gedacht worden aan economische ontwikkeling, sociale ongelijkheid, verlies van privacy, invloeden op het milieu en landschap en globalisering. Bij beoordeling en sturing kan gedacht worden aan kosten-baten analyses, roadmaps, technology assessment, scenario s en tools voor participatie van burgers in de technologische ontwikkeling. Het Enterprise perspectief richt zich op de inzichten en tools gericht op vernieuwing van producten, diensten en productieprocessen. Hierbij zal het bedrijfsperspectief centraal. Naast aandacht voor het innovatieproces binnen het MKB en grote ondernemingen en de daarbij betrokken stakeholders zal er expliciet aandacht gegeven worden aan de organisatie en creatie van hightech start-ups. 8. Globale Opzet en Structuur USE-base In navolging van suggesties uit het Bestuurlijk Overleg heeft de werkgroep gekozen voor een focus van de USE-base op twee generieke aspecten van USE: geschiedenis van de techniek en ethiek van de techniek. Op deze beide gebieden is excellente expertise beschikbaar op de TU/e (zowel onderwijs als onderzoek), in het geval van de ethiek ingebed in het 3TU Centre of Excellence for Ethics and Technology. Een brainstorm leverde een beeld op van een cursus waarin geschiedenis en ethiek van de techniek worden geïntegreerd in één vak (dus geen splitsing in twee onderdelen) en waarin de student het belang van de drie USE-leerlijnen leert begrijpen. Dit betekent dat de cursus zal moeten ingaan op de aard van het ingenieursberoep, de verantwoordelijkheid van de ingenieur, de brede definitie van de technologie en de maatschappelijke inbedding van de techniek (inclusief de rollen van de gebruiker, het bedrijf, de overheid en maatschappelijke organisaties). De cursus wordt in verschillende varianten aangeboden om een link te leggen met technologische domeinen, zodat herkenbaarheid voor studenten optreedt. Een belangrijk invalshoek voor de cursus zou kunnen zijn de geschiedenis van het ingenieursberoep, eindigend in een visie op de ingenieurs van de toekomst. De werkgroep heeft Anthonie Meijers (hoogleraar filosofie) en Johan Schot (hoogleraar geschiedenis van de techniek) gevraagd om ideeën voor de USE-base verder uit te werken. In Bijlage 3 zijn enkele voorlopige ideeën voor de USE-base geschetst, alsook een proces dat moet leiden tot een meer 4

6 uitgewerkt ontwerp van de USE-base. Onderdeel daarvan is een workshop in januari a.s. Daarbij zullen ook enkele sleutelfiguren van buitenlandse universiteiten aanwezig zijn die ervaring hebben met dit type onderwijs voor grote groepen, waaronder Rosalind Williams (MIT). 9. Globale Opzet en Structuur USE-leerlijn Een USE-leerlijn is gebaseerd op een onderwerp, het USE-topic, en bestaat uit drie delen (van 5ec): exploratie, verdieping en toepassing die achtereenvolgens worden doorlopen. USE-topic: een leerlijn wordt gebouwd op een onderwerp waarin de interactie tussen technologie en omgeving duidelijk zichtbaar wordt. Voorbeelden van topics zijn duurzaamheid, hightech entrepreneurship, en risico en vertrouwen. Een USE-topic kan geassocieerd zijn met één of meer USEperspectieven. 2 Exploratie: studenten exploreren het topic. Zij maken zich de centrale inzichten en discussies over het topic eigen (bijv. Wat is duurzaamheid? Op welke manieren kun je dat meten?), en doen een aantal case studies waar ze aan de hand van het topic interacties tussen technologie en omgeving bestuderen. Deze case studies kunnen zich op verschillende technologieterreinen afspelen en moeten zich richten op een van de drie perspectieven: user, society of enterprise. Verdieping: studenten maken zich basale kennis van (theorieën, methoden, en technieken) van onderdelen van sociale, management of geesteswetenschappen eigen die relevant is voor het topic in het perspectief (U, S, of E) dat ze hebben gekozen. Per perspectief kunnen er voor een topic meerdere van deze wetenschappen relevant zijn (bijv. voor risico en vertrouwen in het User perspectief: psychologie en economie (speltheorie) om te begrijpen hoe mensen beslissingen nemen in onzekerheid). Er kunnen dan ook meerdere verdiepingsvakken worden aangeboden waar de student uit kan kiezen. Deze vakken kunnen zowel mono- als multidisciplinair zijn in de sociale, management of geesteswetenschappen, waarbij in relevante gevallen ook in de verdieping combinaties kunnen worden gemaakt met technologische disciplines (bijv. een vak over beslissen in onzekerheid kan worden uitgewerkt met voorbeelden uit een specifiek domein (bijvoorbeeld health) met inbreng van docenten vanuit de technische opleidingen). Toepassing: studenten passen eerder de opgedane kennis en vaardigheden toe op een relevant technologieterrein in een project (binnen het topic in het eerder gekozen perspectief). Deze projecten kunnen zowel ontwerp- als onderzoeksgeoriënteerd zijn (bijv. voor het topic hightech entrepreneurship: van een op een faculteit ontwikkelde technologie onderzoeken of het zou lonen deze op de markt te brengen). Een project wordt ontwikkeld in samenwerking met een faculteit. Voor één leerlijn kunnen meerdere projecten met verschillende faculteiten worden gedefinieerd, zodat de verbinding gelegd kan worden met meerdere technologieterreinen. De opbouw van een USE-leerlijn beoogt als volgt bij te dragen aan de overall leerdoelen van de USEcomponent in de bacheloropleiding uit Sectie 1: a) kennis hebben van denkwijzen in onderdelen van de sociale, management en geesteswetenschappen; deze kennis zal een student voornamelijk opdoen in het onderdeel Verdieping, alsook in het onderdeel Exploratie. b) in staat zijn die kennis toe te passen op een relevant technologieterrein; dit leert de student in het project (onderdeel Toepassing). 2 Zo kan duurzaamheid worden geassocieerd met alle drie de perspectieven, terwijl bij het thema Hightech Entrepreneurship alleen het perspectief Enterprise hoort. 5

7 c) kunnen werken (analyseren, verklaren, modelleren, ontwerpen, kritisch reflecteren, evalueren) met een brede definitie van technologie (socio-technische systeem) in tenminste één van de drie onderscheiden USE-perspectieven. Dit zit in het onderdeel Toepassing, maar ook in de Exploratie waar de student kennis maakt met de brede definitie van technologie (socio-technische systemen) Bij het invullen van de leerlijnen zal ook goed moet worden gekeken of de gebruikte onderwijs- en toetsvormen het mogelijk maken de leerdoelen daadwerkelijk te realiseren. Naar verwachting zullen deze verschillend zijn voor de drie onderscheiden onderdelen van de USE-leerlijn. Voor het eerste deel (exploratie) zou kunnen worden overwogen te werken met hoorcollege s en opdrachten, maar zou ook gewerkt kunnen worden met het houden van een conferentie en ontwikkeling van website met blogs en gebruik van sociale media. De exploratie moet inzicht geven in alle belangrijke aspecten van het topic. Voor het tweede onderdeel is wellicht het werkcollege het meest geschikt terwijl de aard van het derde onderdeel een projectvorm vraagt. De onderdelen in de leerlijn worden afzonderlijk afgesloten en getoetst. Het succes van de leerlijn hangt wel af van het feit of er voldoende verdieping wordt bereikt. Daarom is het noodzakelijk dat de studenten de leerlijnen in de juiste volgorde doorlopen. Zij moeten hun verdieping afstemmen op de resultaten van de exploratie omdat de verdieping hun tools en inzichten moet geven om aspecten gedefinieerd in de exploratie te verkennen. Tenslotte moeten ze in het project die tools en inzichten kunnen mobiliseren voor het werken in een bepaald technologiegebied. De structuur van de USE-leerlijn biedt op een aantal punten keuzes, die de student zou kunnen helpen de verbinding te leggen met de eigen major. Door meerdere leerlijnen en een breed scala aan disciplinaire verdiepingen aan te bieden kunnen studenten een lijn en vakken kiezen op grond van hun affiniteit met het topic. Doordat de projecten ontwikkeld worden in samenwerking met faculteiten kunnen studenten een project doen op een technologieterrein dat dicht bij hun major ligt. Bovendien volgt in een (goed geconstrueerde) leerlijn de relevantie van de verdiepingsvakken uit het project, de daar opgedane kennis en vaardigheden zijn nodig om het project te kunnen uitvoeren. Op deze manier is er voor elk type bèta de mogelijkheid om een USE-leerlijn te kiezen die voor hem/haar interessant en uitdagend is. Voor het vinden van geschikte USE-topics kan inspiratie worden gezocht bij faculteitsoverstijgende initiatieven op de TU/e, zoals de strategic research areas (Sustainable Energy, Smart Mobility, Health), het ICMS, het Intelligent Lighting Institute, Living Lab en het Brabant Center for Entrepreneurship. In deze initiatieven wordt multidisciplinair samengewerkt, wat ze voor studenten uit verschillende richtingen interessant maakt, en ze zijn mede op de omgeving van de TU/e gericht waardoor vragen over de interactie tussen technologie en context op een natuurlijke manier tevoorschijn komen. 10. Aantal USE-leerlijnen en Organisatie We gaan vooralsnog uit van 1250 studenten instroom in de USE-base en de USE-leerlijnen. 3 Het is belangrijk om in de USE-leerlijnen spreiding, efficiëntie, beschikbare expertise en haalbaarheid te koppelen aan persoonlijke aandacht. Daarom wordt voorgesteld ca. 10 leerlijnen te ontwikkelen (met spreiding over het jaar). Het uitgangspunt is maximaal 125 studenten per leerlijn (dit kan worden gerealiseerd met het principe vol is vol ; studenten die zich te laat inschrijven moeten doorschuiven naar tweede topic van hun keuze). Deze 125 studenten zullen gezamenlijk de exploratie meemaken; de verdieping kan dan plaats vinden in kleinere groepen van maximaal 40 3 Omdat de USE-leerlijn in het tweede of derde jaar valt en er uitval is na het eerste jaar betekent dit dat we uitgaan van een toekomstige situatie waarin groei is opgetreden in de instroom. 6

8 studenten (dit betekent ca verdiepende vakken). De omvang van projecten (qua studentenaantallen) kan verschillen maar zou niet het maximum van 30 moeten overschrijden. Bij elk van de onderdelen van de leerlijn kunnen docenten met verschillende achtergrond worden betrokken. Daarbij moet echter worden gewaarborgd dat de doelstellingen en leerdoelen van de USE-leerlijn worden bereikt. Daarvoor zijn twee dingen essentieel: het ontwikkelen van het U, S, E perspectief en de koppeling aan een technologisch domein. Gelet op het feit dat de hoofdinbreng in de USE-component komt van de sociale, management en geesteswetenschappen, ligt het voor de hand de verantwoordelijkheid voor een USE-leerlijn te leggen bij een senior docent uit deze disciplines. 11. Voorbeelden van USE-leerlijnen De werkgroep stelt de volgende topics voor leerlijnen voor, om zo duidelijk te maken wat een USEleerlijn zou kunnen zijn (deze zijn nader uit te werken door de genoemde mensen): Duurzaamheid (schone technologie) (Johan Schot met Rick de Lange) Hightech entrepreneurship (Geert Duijsters met andere faculteiten) Risico en vertrouwen (Anthonie Meijers met GertJan van Heijst) Licht (en geluid) (Berry Eggen met mensen uit het ILI) Robotisering van de zorg (Anthonie Meijers zoekt trekker) Vier voorbeeldbeschrijvingen zijn op dit moment opgenomen in Bijlage 4. Omdat de werkgroep gemeend heeft dat er eerst een discussie over deze notitie moet plaatsvinden in de taskforce, is er bewust nog geen contact opgenomen met de mensen in de faculteiten om tot een meer gedetailleerde invulling van de projecten te komen. 12. Keuzevrijheid In principe zijn studenten vrij om een bepaalde USE-leerlijn of variant daarvan te kiezen. De werkgroep vindt wel dat studenten een USE-leerlijn moeten kiezen die complementair is aan wat er in de major gebeurt en géén verdubbeling daarvan is. Het lijkt voor de hand te liggen dat bijvoorbeeld studenten van de major Technische Bedrijfskunde geen Enterprise variant kiezen, omdat zij dat perspectief al voldoende in de eigen major leren kennen. Hetzelfde geldt voor de major Industrial Design en de voorgenomen nieuwe major Psychology and Technology (User perspectief), de major Innovation and Sustainablility (Society perspectief) en de major Bouwkunde (afhankelijk van de gekozen richting binnen de major). Studenten in deze majoren moeten óók uitgedaagd worden en meerdere perspectieven leren kennen. Over de keuzevrijheid moet in het vervolgtraject een beslissing worden genomen, in overleg met de betreffende faculteiten. 13. Institutionele Inbedding USE Voor de korte termijn (tot 1 september 2012) kan de werkgroep USE het boegbeeld zijn van de USEcomponent. De werkgroep geeft dan leiding aan het hierna beschreven proces van de ontwikkeling van USE-leerlijnen en adviseert de beoogd dean hierover. Voor het succes van USE op langere termijn is het van groot belang dat USE een duidelijke identiteit op de TU/e krijgt en een herkenbaar gezicht, kortom een institutionele inbedding. De werkgroep stelt daarom voor om per perspectief (U, S en E) een boegbeeld aan te stellen. Gezamenlijk vormen deze boegbeelden de stuurgroep USE. Deze stuurgroep is de hoeder van de USE-component (doelstellingen, leerdoelen) en adviseert de dean. De USE-stuurgroep moet een breed netwerk hebben op de universiteit. De stuurgroep bewaakt de identiteit van de USE-perspectieven binnen de leerlijnen 7

9 en de betrokkenheid vanuit de faculteiten. Tenslotte heeft de stuurgroep een belangrijke rol bij de toekomstige exploratie van nieuwe topics en de selectie daarvan. Een punt van discussie is geweest of er naast de 3 USE-perspectieven ook het technische perspectief in zo n USE-stuurgroep vertegenwoordigd moet zijn. Een belangrijke reden daarvoor is dat de brug naar de faculteiten essentieel is voor het welslagen van de USE-component. Wat er tegen pleit is dat één persoon nooit alle technische domeinen zal kunnen overzien en dat de aanwezigheid van het technische perspectief voornamelijk op bepaalde momenten belangrijk is, met name bij het selecteren van nieuwe USE-topics. Uiteindelijk heeft de werkgroep daarom gekozen voor een iets andere variant. De werkgroep denkt dat deze functie (beoordelen van voorstellen op de inbedding in de technische faculteiten, suggereren van nieuwe ideeën hiervoor, etc.) heel goed ingevuld kan worden door het Platform Academische Vorming. Daarin zitten immers sleutelfiguren van vrijwel alle faculteiten (het platform zou dan moeten worden uitgebreid tot alle faculteiten, op dit moment ontbreekt Bouwkunde). 4 Het platform heeft in haar vergadering van 11 oktober jl. uitgesproken daartoe bereid te zijn indien dit gevraagd wordt. Vanzelfsprekend zal over deze institutionele inbedding en over de instelling van een USE stuurgroep in allerlei gremia verder gesproken moeten worden. 14. Proces Ontwikkeling Nieuwe USE-leerlijnen Wanneer het kader is vastgesteld worden de faculteiten uitgenodigd met voorstellen te komen voor topics en een mogelijke invulling van USE-leerlijnen. Dat kan volgens de werkgroep het beste getrapt gebeuren, om te voorkomen dat medewerkers veel werk stoppen in het uitwerken van voorstellen die achteraf gezien niet goed passen. Faculteiten leveren een korte omschrijving (van maximaal 1 A4, voor het format zie Bijlage 5) aan. Daarin wordt kort aangegeven hoe de drie onderdelen eruit zullen zien en hoe de leerdoelen gehaald zullen worden. Hieruit wordt door de werkgroep USE een beargumenteerde selectie van de 10 meest kansrijke leerlijnen gemaakt, na advies te hebben gevraagd aan het Platform Academische Vorming. De keuze wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de beoogd dean. De beoogd dean zal, op voordracht van de werkgroep, voor ieder van de geselecteerde voorstellen een verantwoordelijk senior docent aanwijzen uit de sociale, management en geesteswetenschappen (zie boven) en hem verzoeken om de leerlijn, ondersteund door de werkgroep en in overleg met de indienende faculteit en overige geïnteresseerde faculteiten, verder uit te werken. De uitgewerkte leerlijnen worden opnieuw aan de werkgroep voorgelegd. Deze toetst of de leerlijn voldoet aan de gestelde eisen en vraagt advies aan het Platform Academische Vorming. De werkgroep legt de leerlijnen tenslotte met een advies over goedkeuring voor aan de beoogd dean. Na verloop van jaren zal het aanbod van USE-leerlijnen geleidelijk worden ververst. Gezien de inspanning die nodig is voor het opzetten ervan, zou een USE-leerlijn tenminste drie jaar moeten worden aangeboden. 15. Academische Vorming Hoewel academische vorming nadrukkelijk de volledige bacheloropleiding (180 ec) omvat en dit ook het gewenste gebruik is van de term (zie de expliciete uitwerking hiervan in zeven leerdoelgebieden 4 Het platform is op dit moment als volgt samengesteld: Ton van Leeuwen (N), Berry Eggen (ID), Marc Geers (W), Rint Sijbesma (ST), Elena Lomonova (EE), Lucas Asselbergs (SG), Keita Ito (BMT), Caroline Hummels (ID), Jack van Wijk (W&I), Ruth Oldenziel (IE&IS), Anthonie Meijers (IE&IS, voorzitter), Joep Huiskamp (DAZ, secretaris). Ondersteuning door Tijn Borghuis. 8

10 van het ACQA framework), 5 wordt deze term vaak ook gebruikt in een veel nauwere betekenis van het woord en dat staat dan voor (i) verbredende elementen in de opleiding (bijvoorbeeld universiteitscolleges, programma s van SG, ethiek, wetenschapsfilosofie, geschiedenis van de techniek), en (ii) zogenaamde academische vaardigheden (hiermee wordt vaak bedoeld kunnen debatteren, kunnen schrijven van een argumentatief essay, etc.). Onderdeel van de opdracht van de werkgroep is om na te gaan hoe deze laatste twee elementen in het TU/e Bachelor College geborgd kunnen worden, waarbij het duidelijk moge zijn wordt dat deze elementen niet exclusief toebehoren aan de USE component. Wat betreft ethiek en geschiedenis van de techniek is hierboven voorgesteld om deze de bouwstenen te laten zijn voor de USE-base. Daarnaast zal er in de verschillende leerlijnen hiervoor aandacht zijn, afhankelijk van de disciplinaire verdieping die wordt gekozen. De huidige universiteitscolleges (Eindhoven University Lectures, Big Images, Big History, Science and Pseudoscience, The Risk Society, Het Tijdperk van Complexiteit, en Building Europe) zijn moeilijker inpasbaar op deze manier. Het Platform Academische Vorming zal zich hierover moeten uitspreken. Het lijkt de werkgroep voor de hand te liggen dat deze colleges op een herkenbare manier in de keuzeruimte worden aangeboden als 5 ec vakken. Hierover zal met de docenten gesproken moeten worden. Wat betreft de programma s van Studium Generale en het daarmee samenhangende studiepunt stelt de werkgroep voor dit studiepunt in te bedden in de USE-leerlijnen. De programma s kunnen goed worden gebruikt in de exploratieve fase van een USE-leerlijn. Daarvoor is het wel nodig dat de SG programma s voor die leerlijnen interessant zijn of gemaakt kunnen worden. Er is daarom een dialoog nodig tussen de programmamakers en de docenten van de USE-leerlijnen / de USEwerkgroep /stuurgroep. Bij SG bestaat de bereidheid om na te gaan of haar programmering relevant te maken is voor de USE-leerlijnen, waarbij het uitgangspunt moet zijn dat de onafhankelijkheid van SG hierdoor niet in het geding komt en dat de samenwerking voor beide partijen vruchtbaar is. De werkgroep constateert dat er in het nieuwe rooster een oplossing gevonden zal moeten worden voor het SG-uur. SG is belangrijk voor academische en culturele vorming binnen onze universiteit. Dit probleem valt echter buiten de scope van de werkgroep. Academische vaardigheden moeten onderscheiden worden van professional skills. Op dit moment is het nog onduidelijk welke vaardigheden aan bod zullen komen in de 5 ec professional skills in de major. Het is nodig om bij de uitwerking van de USE-leerlijnen de vaardigheden die voor de USEleerlijnen nodig zijn expliciet te benoemen. Vervolgens kan worden bekeken of die vaardigheden (bijvoorbeeld het schrijven van een argumentatief essay, het omgaan met (historische) bronnen en het opstellen van scenario s), aan de orde komen bij het onderdeel professional skills. 16. Culturele Inbedding van USE aan de TU/e De USE-component draagt in belangrijke mate bij aan de vorming van de toekomstig ingenieurs en is verbonden met kernwaarden van de TU/e (zie boven). Het belang ervan wordt door een groot deel van de staf naar de inschatting van de werkgroep nog onvoldoende onderschreven en uitgedragen. Er bestaat bij een aantal technische wetenschappers ook een superioriteitsgevoel ten opzichte van de sociale, management en geesteswetenschappen, een gevoel dat bovendien wordt doorgegeven aan de studenten. Voor het slagen van USE is het belangrijk om deze cultuur te veranderen. Natuurlijk zal de relevantie van de USE-component voor studenten goed moeten zijn en zal er een stevige brug naar de faculteiten moeten worden gebouwd. Maar het bovenstaande laat ook zien dat dat een noodzakelijke maar géén voldoende voorwaarde. Er zal daarom ook aandacht moeten worden besteed aan de culturele inbedding van USE binnen de TU/e. 5 Criteria voor Academische Bachelor en Master Curricula, TU/e

11 Dat vereist in ieder geval een heldere communicatie over (de relevantie van) de USE-leerlijnen. Andere aspecten die een positieve bijdrage kunnen leveren zijn: - het vergroten van de zichtbaarheid van de eindproducten van de USE-leerlijnen; - het goed informeren en enthousiasmeren van de coaches; - presenteren en discussiëren over USE op facultaire onderwijsdagen; - het inzetten van USE-ambassadeurs (leden werkgroep/stuurgroep USE, alumni, boegbeelden van faculteiten, tevreden studenten). De genoemde problemen kunnen verminderen als door de beoogde groei van het aantal studenten meer mensgerichte en carrière bèta s aan de TU/e gaan studeren. Zoals blijkt uit eerder marktonderzoek hechten zij in ieder geval aan een behoorlijke component sociale, management en geesteswetenschappen in de opleiding. 17. Planning Zoals alles in de Bachelor School zal de eerste fase van de ontwikkeling van de USE-component onder grote tijdsdruk moeten plaatsvinden. Daarnaast zijn alle faculteiten druk bezig met de ontwikkeling van hun eigen majoren en keuzepakketten en hebben zij tot februari (opleveren onderwijsinformatie, goedkeuring nieuwe cursussen) daar hun handen vol aan. In het licht hiervan wordt het volgende tijdschema voorgesteld: Oktober 2011 tot november 2011: bespreking van USE-component in diverse gremia en besluitvorming. USE-base - November 2011 tot februari 2012: ontwikkeling hoofdlijnen USE-base en opleveren basis onderwijsinformatie - Februari 2012 februari 2013: ontwikkelen onderwijsmateriaal USE-base USE-leerlijnen - Tot maart 2012: indiening eerste voorstellen USE-leerlijnen (A4) door faculteiten en interactie met werkgroep USE / Platform Academische Vorming - April 2012: besluitvorming over 10 USE-leerlijnen die worden uitgewerkt - Mei 2012 tot februari 2013: uitwerking 10 USE-leerlijnen 10

12 BIJLAGE 1: Samenstelling Werkgroep USE De werkgroep is als volgt samengesteld: voor elk van de drie gebieden User, Society, Enterprise zijn er hoogleraren uit die vakgebieden lid van de werkgroep (Berry Eggen, Johan Schot, Geert Duijsters); voor de brug naar de technische faculteiten zijn er twee leden: GertJan van Heijst (TN) en Rick de Lange (W) er zijn twee studentleden, Laura Claas en Roel van Heck. er is een adviseur vanwege de relatie met de huidige universiteitscolleges en SG: Lucas Asselbergs ondersteuning werkgroep door Corinne Jongeneelen en Tijn Borghuis voorzitter Anthonie Meijers. 11

13 BIJLAGE 2: Omgevingsanalyse (EPFL, Caltech, MIT) Ter voorbereiding op het uitwerken van de filosofie en eindtermen van de USE-component is er een omgevingsanalyse uitgevoerd. Hiervoor is eerst gekeken naar twee Amerikaanse universiteiten die in hun bacheloropleidingen systematisch aandacht besteden aan Social Sciences and Humanities (SSH): het California Institute of Technology in Pasadena CA (Caltech), en het Massachussetts Institute of Technology in Cambridge MA (MIT). Daarna is geïnventariseerd wat er op het gebied van SSH gedaan wordt door de Europese partners van de TU/e: Danmarks Tekniske Universitet, te Lyngby (DTU), de Technische Universität München (TUM) en de École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL). Van deze laatste blijken de DTU en TUM in hun bachelorprogramma's niet systematisch aandacht aan SSH te besteden. Het domein van de sociale- geesteswetenschappen wordt door de drie instituten verschillend benoemd: aan Caltech heet het Humanities and Social Sciences, aan MIT Humanities, Arts, and Social Sciences en de EPFL spreekt van Sciences Humaines et Sociales. Ze zijn het echter eens over de reikwijdte, bij alle drie strekt het domein zich uit tot de kunsten ( Arts ). Hierin verschillen zij van de TU/e: de kunsten vallen niet onder de definitie van sociale en geesteswetenschappen die ten grondslag ligt aan de USE-component (cf. Sectie 5). Onderstaand staan gedetailleeerde beschrijvingen van de SSH-component in de bachelorprogramma's van EPFL, Caltech en MIT. Hieronder vergelijken we deze componenten eerst op hoofdpunten. 1. Motivatie/doel van de component Alle drie de instituten geven op hun websites een korte motivering voor het opnemen van een HSScomponent in het bachelorcurriculum. Caltech "Significant study in the humanities and social sciences is an important component of Caltech s core curriculum, giving alumni the ability to navigate the societal, political, and economic factors that influence, and are influenced by, their work." EPFL "Nous avons introduit les sciences humaines et sociales à l'epfl dans le but de former des élèves responsables. Et, si je veux des scientifiques de pointe, je veux d'abord des femmes et des hommes au service de la société." (citaat van de president van EPFL) MIT: The HASS Requirement is an indispensable part of every student s undergraduate education that provides students with a broad understanding of human society, its traditions, and its institutions. The Requirement deepens students knowledge in a variety of cultural and disciplinary areas and encourages the development of sensibilities and skills vital to an effective and satisfying life as an individual, a professional, and a member of society. De drie motiveringen hebben een toenemende reikwijdte: waar Caltech zich met SSH richt op de vorming van de student tot ingenieur, gaat het EPFL ook om de vorming van de student tot burger, en voegt MIT daar nog de vorming tot individu aan toe. De invoering van USE aan de TU/e is vooral gebaseerd op het eerste aspect, de door de andere instituten gedeelde overtuiging dat kennis van SSH onontbeerlijk is voor de ingenieur. 2. Omvang van de component De omvang van de SSH-component in de bachelorprogramma's van de EPFL is ec, zo'n 7% van de studielast van de driejarige opleiding. Bij Caltech is het aandeel SSH duidelijk hoger: 20-25% van de (vierjarige) bacheloropleiding. Aan MIT ten slotte beslaat het vereiste aandeel een kwart van de (eveneens vierjarige) opleiding. De TU/e zit met een USE-component van 20ec, 11% van de 12

14 studielast van de driejarige opleiding tussen EPFL en de Amerikaanse universiteiten in. Merk op dat aan het MIT en Caltech de bacheloropleiding weliswaar 4 jaar duurt, maar de masteropleiding maar 1 jaar (en is meestal onderdeel van een PhD traject). 3. Opbouw van de component De component van EPFL heeft de eenvoudigste opbouw: studenten kiezen al hun SSH-vakken uit een lijst van een kleine honderd vakken, waarbij ze zich moeten beperken tot verschillende delen van de lijst in de verschillende jaren van de opleiding. Achter dit gebruik van de lijst zou een opbouw in het programma schuil kunnen gaan, maar deze wordt niet expliciet gemaakt. Caltech maakt de opbouw wel expliciet. De student heeft keuze uit een grotere collectie vakken, maar het gekozen pakket moet voldoen aan restricties die ervoor zorgen dat het pakket zowel breedte heeft als diepte: zo moeten een derde van de vakken uit de Humanities komen en een derde uit Social Sciences, en geldt voor deze twee delen dat ze allebei voor de helft uit introducerende en voor de helft uit gevorderde vakken moeten bestaan. MIT heeft het meest uitgebreide systeem: de SSH-component heeft een distribution component die moet zorgen voor breedte (de student volgt daarin één vak uit de Humanities, één vak uit de Arts en één vak uit de Social Sciences uit een verzameling van 600 vakken), een concentration component die moet zorgen voor diepte (de student volgt een pakket van 3-4 vakken in één van 32 aangeboden gebieden) en een geheel vrij te kiezen elective component (van 2 vakken) Door geen van de drie instituten wordt de koppeling met technologie expliciet gelegd binnen de SSHcomponent. Hier zit een belangrijk verschil met USE, waarvoor de toepassing van kennis uit de sociale, management en geesteswetenschappen op technologieterreinen verankerd moet worden in de opbouw van de component. 4. EPFL Deze universiteit besteed systematisch aandacht aan SSH (in het Frans SHS) in alle Bachelorprogramma's, door middel van een programma "Sciences Humaines et Sociales" van vakken verzorgd door het College des Humanites (http://cdh.epfl.ch/shs). De invoering van dit programma wordt door de president van EPFL als volgt gemotiveerd: "Nous avons introduit les sciences humaines et sociales à l'epfl dans le but de former des élèves responsables. Et, si je veux des scientifiques de pointe, je veux d'abord des femmes et des hommes au service de la société." Het programma is sinds 2002 in ontwikkeling en kent vakken ingedeeld onder vijf thema's: Travail et entreprise; Connaissances et réflexivité; Individus et sociétés; Cultures et diversité; Arts et esthétique Zoals het laatste thema doet vermoeden strekt het programma zich uit tot de kunsten, zo is het in voorkomende gevallen ook mogelijk om muziekonderricht aan het conservatorium te volgen. Bachelorprogramma's zijn opgedeeld in twee stukken: jaar 1, in sommige schools "preparatory cycle" genaamd, en jaar 2 + 3, de "bachelor cycle". In elk van deze delen zit een blok SHS. 13

15 Preparatory cycle In het eerste jaar moeten er vakken gevolgd worden uit deel BA1 en BA2 van de lijst van SHS-vakken, zie De programma's voor het eerste jaar geven geen ECTS (maar wegingsfactoren voor het "propedeutisch examen"), dus het is lastig een precieze omvang van het blok te geven. Omdat er in een aantal BSc programma's wordt gesproken over 5-6% van de studielast zal het om 3-4 ECTS gaan. Bachelor cycle In het tweede en derde jaar moeten vakken gevolgd worden uit delen BA5 en BA6 van de lijst van SHS-vakken met een totale omvang van 8 ECTS. Voor het Bachelorprogramma als geheel is het aandeel SSH van de totale studielast dus 6-7%. Er zijn opleidingen met een aandeel SHS dat uitgaat boven deze verplichte delen, maar dat ligt dan in de aard van discipline (bijv. kunstgeschiedenis als onderdeel van de opleiding Architectuur). Voorbeelden preparatory cycle De keuze aan van vakken voor het eerste jaar is beperkt. Hier is een volledig overzicht met bij elk vak een korte aanduiding van de invalshoeken op het onderwerp, danwel de betrokken disciplines: Brain, mind and society (mens- en maatschappijwetenschappen vs. neurowetenschappen) Cultures, identities and diversities (antropologisch) Inequalities: differences and discriminations (historisch,psychologisch,sociologisch,ethisch) Knowledge from every angle (kennisproductie/gebruik,historisch,psychologisch, antropologisch) Organizations and powers (lezingen, rollenspelen en case-studies met professionals) Representing the future (culturele en artistieke voorstellingen, wetenschappelijke voorspelling) Science, technology and society: contemporary issues (analyse van en reflectie op controverses) Arts in contexts (kunstbeschouwing/duiding in verschillende kunsten en tijdperken, case studies) Asian worlds: modern challenges (historisch, sociologisch, antropologisch, economisch) Body, images and society (historisch, sociaal, cultureel, ethisch, esthetisch, politiek) Contemporary ethical issues (vragen in het domein van de economie, het wet. onderzoek, en het milieu) Globalization (aspecten: transport, communicatie, ziekten, handel, cultuur en politiek) Media and society (historische ontwikkeling van de moderne media, sociale en culturele effecten) Musical studies (Cursus particulier) (muziekbeoefening, conservatorium) Voorbeelden bachelor cycle De keuze voor het tweede en het derde jaar is ruimer, het totale aanbod beslaat 45 vakken. Er zijn een paar thema's waaraan twee vakken zijn gewijd. Het eerste geeft dan meestal de theoretische basis, het tweede is dan meer toegepast. We geven hieronder een aantal voorbeelden van vakken die relevant zouden kunnen zijn met betrekking tot de perspectieven User, Society, en Enterprise. Droit de la recherche technologique, limites et responsabilité (IPR, zowel juridisch als ethisch) Economie de l'environnement et du développement durable (impact van economische activiteit op het milieu, regulering daarvan, economische groei vs. duurzaamheid) Enjeux éthiques contemporains : entreprenariat, management et société (ethische positie van de ingenieur/entrepreneur, sociale verantwoordelijkheid van innoverende bedrijven) Histoire des technologies : mobilité et communication (evolutie van het (Zwitsere) transportsysteem in de 19e en 20e eeuw) Médias sociaux et cyberculture (analyseren van maatschappelijke consequenties van vormen van virtuele samenwerking en organisatie via sociale media en internet) 14

16 Psychologie cognitive : la croyance (begrijpen van de invloed van geloof (ook in religieuze zin) op de cognitie) Comportement organisationnel (arbeids- en organisatiepsychologie, toegespitst op bedrijven) Pensée économique et enjeux contemporains (concepties van economische crisis in termen van evenwicht en optimalisatie als: incidentele gebeurtenis, terugkerende fenomeen, structureel element) Risques, expertises, controverses (wetenschappelijk/technologische benadering van risico's, juridische, morele, economische en sociale factoren in het publieke debat) 5. CALTECH SSH is een integraal onderdeel van alle undergraduate opleidingen van Caltech. Dit wordt als volgt gemotiveerd: "Significant study in the humanities and social sciences is an important component of Caltech s core curriculum, giving alumni the ability to navigate the societal, political, and economic factors that influence, and are influenced by, their work." Het document "Information for Undergraduates", hoofdstuk 3 van de Caltech Catalog (http://catalog.caltech.edu) beschrijft de eisen aan omvang en inhoud van het SSH deel van de opleiding. Onder SSH wordt verstaan: Humanities: art, English, film, history, history and philosophy of science, humanities, music, philosophy, and, with certain restrictions, languages Social Sciences: anthropology, business economics and management, economics, law, political science, psychology, social science Er wordt een totaal van 108 units gevraagd in SSH, die worden gevuld met vakken verzorgd door de Division of Humanities and Social Sciences. Hoeveel dat in tijd is stond niet aangegeven, maar een trimester heeft typisch een studielast tussen de units, met uitschieters naar boven. In de voorbeeldprogramma's in het studiereglement kent ieder trimester 9 units SSH, wat over 4 jaar leidt tot het totaal van 108 (9 x 3 x 4). Zo bezien is de tijdsbesteding dus tussen de 20-25% van de totale studielast. Dit wordt bevestigd door het getal van 486 units dat in een aantal studierichtingen als totaal gehanteerd wordt, hetgeen overeen komt met 22% SSH. De besteding van de 108 units is aan nogal wat regels gebonden. Om te beginnen moeten er in ieder geval 36 aan Humanities en 36 aan Social Sciences besteed worden, met in elk van deze categorieën de helft aan introducerende en de helft aan gevorderde vakken. De resterende 36 units mogen zowel uit Humanities als uit Social Sciences komen, met een aantal beperkende bepalingen zoals dat er in totaal niet meer dan 18 units aan "freshman humanities" mag worden meegeteld. Voor het eerste "freshman" jaar zijn er dus speciale vakken in de Humanities, waarvan de eerstejaars twee trimesters moeten volgen. Deze cursussen introduceren studenten in de kerndisciplines Engels, geschiedenis en filosofie. Studenten volgen vakken in twee van deze drie disciplines (naar keuze) en het afronden ervan is een voorwaarde voor het volgen van alle andere vakken (introducerende zowel als gevorderde) in de Humanities. Omdat schrijven van groot belang wordt geacht kennen humanities vakken (op enkele uitzonderingen na) schrijfopdrachten met een omvang van tenminste 4000 woorden. Binnenkomende studenten worden getoetst op hun vaardigheid in schrijven voor Humanities en er kan van hen gevraagd worden dat ze eerst nog vakken volgen om deze vaardigheid te verbeteren. In de Social Sciences volgen studenten eerst twee introducerende vakken (keuze uit lijst), die hen laten kennismaken met twee disciplines uit bovenstaande opsomming. De gevorderde vakken moeten vervolgens gekozen worden binnen één of beide disciplines van de introducerende vakken. 15

17 Zowel binnen het Humanities- als het Social Sciences-deel zijn er dus vereisten aan de opbouw die voor verdieping moeten zorgen. Voorbeelden Humanities Vakken uit de freshman humanities in de kerndisciplines geschiedenis en filosofie zijn bijvoorbeeld: American History Among the major events, trends, and problems of our country s history are the American Revolution, the framing and development of the Constitution, wars, slavery and emancipation, ethnic and gender relations, immigration, urbanization, westward conquest, economic fluctuations, changes in the sizes and functions of governments, foreign relations, class conflicts, domestic violence, and social and political movements. Although no one course can treat all of these themes, each freshman American history course will deal with two or more of them. How have American historians approached them? What arguments and evidence have scholars offered for their interpretations and how can we choose between them? In a word, what can we know about our heritage? Knowledge and Reality The theme of this course is the scope and limitations of rational belief and knowledge. Students will examine the nature of reality, the nature of the self, the nature of knowledge, and how we learn about the natural world. Students will be introduced to these issues through selections from some of the world s greatest philosophical works, including Descartes s Meditations, Pascal s Pensées, Hume s Enquiry Concerning Human Understanding, Berkeley s Principles of Human Knowledge, and Kant s Prolegomena to any Future Metaphysics. A variety of more contemporary readings will also be assigned. Voorbeelden van gevorderde vakken in de humanities zijn: Causation and Explanation An examination of theories of causation and explanation in philosophy and neighboring disciplines. Topics discussed may include probabilistic and counterfactual treatments of causation, the role of statistical evidence and experimentation in causal inference, and the deductive-nomological model of explanation. Human Nature and Society This course will investigate how assumptions about human nature shape political philosophy, social institutions, and social policy. The course will begin with a historical perspective, examining the work of such political philosophers as Plato, Locke, Rousseau, and Marx, along with such psychologists as Freud and Skinner. Against this historical perspective, it will then turn to examine contemporary views on human nature from cognitive neuroscience and evolutionary psychology and explore their potential implications for political philosophy and social policy. Voorbeelden Social Sciences Vakken die inleidend zijn in Social Science zijn bijvoorbeeld: Analytical Foundations of Social Science.This course covers the fundamentals of utility theory, game theory, and social choice theory. These basic theories are developed and illustrated with applications to electoral politics, market trading, bargaining, auctions, mechanism design and implementation, legislative and parliamentary voting and organization, public economics, industrial organization, and other topics in economics and political science. Political Theory.Course will introduce the student to the central problems of political theory and analysis, beginning with the essential components of the democratic state and proceeding through a variety of empirical topics. These topics will include the analysis of electoral and legislative 16

18 institutions, legislative agenda processes, voting behavior, comparative political economy, and cooperation and conflict in international politics. The student will be sensitized to the primary empirical problems of the discipline and trained in the most general applications of game theoretic reasoning to political science. Voorbeelden van gevorderde vakken in Social Science die op deze vakken voortbouwen: Behavioral Economics.This course explores how psychological facts and constructs can be used to inform models of limits on rationality, willpower and greed, to expand the scope of economic analysis. Topics include overconfidence, heuristics for statistical judgment, loss-aversion, hyperbolic discounting, optimal firm behavior when consumers are limited in rationality, behavioral game theory, behavioral finance, neuroeconomic dual-self models, and legal and welfare implications of rationality limits. Foundations of Political Economy Mathematical theories of individual and social choice applied to problems of welfare economics and political decision making as well as to the construction of political economic processes consistent with stipulated ethical postulates, political platform formulation, the theory of political coalitions, and decision making in political organizations. 6. MIT Humanities, Arts and Social Sciences (HASS) maken deel uit van ieder undergraduate program op MIT. Deze zogeheten HASS requirement wordt (http://web.mit.edu/hassreq/) als volgt gemotiveerd: The HASS Requirement is an indispensable part of every student s undergraduate education that provides students with a broad understanding of human society, its traditions, and its institutions. The Requirement deepens students knowledge in a variety of cultural and disciplinary areas and encourages the development of sensibilities and skills vital to an effective and satisfying life as an individual, a professional, and a member of society. Onder HASS wordt verstaan: Humanities subjects describe and interpret human achievements, problems and historical achievements, problems and historical changes at individual as well as societal levels. Although humanist inquiry employs a variety of methods, such disciplines as history, literature and philosophy typically produce their accounts of cultural accomplishments through close analysis of texts and ideas: contemporary and historical, personal and communal, imaginative and reflective Arts subjects emphasize the skilled craft, practices, and standards of excellence involved in creating representations through images, words, sounds, and movement. Although arts subjects also engage in critical interpretation and historical analysis, they focus more centrally on expressive and aesthetic techniques and tools, such as the use of rhythm, texture, and line. Social Sciences subjects engage in theory-driven as well as empirical exploration and analysis of human transactions. They address the mental and behavioral activities of individuals, groups, organizations, institutions, and nations. Social science disciplines such as anthropology, economics, linguistics, political science, and psychology seek generalizable interpretations and explanations of human interaction. Er is een zeer uitgebreid aanbod van vakken op deze gebieden verzorgd door de School of Humanities, Arts & Social Sciences, een aantal faculteiten: Deptt. of Brain and Cognitive Sciences; Dept. of Linguistics and Philosophy; Dept. of Architecture; Dept. of Urban Studies and Planning, en een aantal interfacultaire "Programs": Science, Technology and Society; Writing and Humanistic Studies; Women's & Gender Studies; Music and Theater Arts, Foreign Languages and Literature, en Comparative Media Studies. 17

19 HASS vakken worden behalve naar categorie (H/A/SS) ook ingedeeld in drie typen: "Distribution"; "Concentration";"Elective" en door bovengenoemden ook onder die labels aangeboden. Elke student moet een HASS-component van minimaal 8 vakken in z'n programma hebben (gemiddeld één per semester), die als volgt over de typen verdeeld zijn: Distribution Component (3 vakken) Studenten die MIT binnenkomen moeten (sinds 2010/2011) drie HASS-Distribution vakken volgen, één uit de Humanities, één uit de Arts en één uit de Social Sciences. Zij kunnen hiervoor kiezen uit in totaal zo'n 600 vakken. In principe kunnen deze vakken gedurende de gehele studie worden gedaan, maar er wordt aangeraden om dat in het eerste jaar te doen Concentration Component (3-4 vakken) Voor het derde jaar kiest iedere student een zogeheten "field of concentration", waarin hij "increased knowledge" opdoet, door middel van een programma van vakken dat wordt opgesteld in overleg met een adviseur voor dat veld (i.e. iemand van de/het verzorgende school/department/ program). Er zijn op dit moment 32 fields of concentration, vaak nog weer met verschillende varianten per veld. In de meeste velden worden de programma's samengesteld dmv keuze uit een lijst van (combinaties van) vakken. Elective Component (1-2 vakken) Deze vakken kunnen vrijelijk gekozen worden uit het aanbod van HASS-elective vakken, en mogen uit alle drie de categorieën komen (H/A/SS). Naast de HASS-requirement kent het undergraduate program ook een Communications requirement, waarvoor studenten vier Communication Intensive (CI) vakken moeten volgen. Twee van die vakken komen uit de HASS-component, twee uit de major. HASS-vakken zijn daarom ook nog gelabeld naar hun communicatie-intensiteit (i.e. vereisten voor wat betreft mondelinge en schriftelijke communicatie). Voorbeelden Distribution Component De vakken uit deze component zijn onderverdeeld in vijf categorieën 1. Literary and Textual Studie; 2. Language, Thought, and Value ; 3.Visual and Performing Arts ; 4.Cultural and Social Studies; 5. Historical Studies.We geven hier een paar voorbeelden uit de categorieën 2, 4 en 5. Justice This course explores the ideal of social justice. What we want to know is what makes a society just. Must a society protect individual liberties in order to be just? Which ones? Must a society ensure equality in order to be just? What kind? Can a society ensure both liberty and equality? We will approach these questions by studying three opposing theories of justice-- utilitarianism, libertarianism, and egalitarian liberalism--each foundational to contemporary political thought and discourse. Rhetoric Against a backdrop of readings about rhetoric (ancient to modern), students select moral, philosophical, or conceptual issues to explore in essays and arguments. Students learn how to write to a particular audience, to explore assumptions, to analyze sources and texts, and to use evidence effectively. Making Public Policy Drawing on examples from policy areas such as defense, environment, education, health, and technology, we explore questions such as: How and why do some issues come to be seen as "public problems" requiring a governmental response, while others fail to get attention? Do we really need public policies, or does the government just make things worse? What 18

20 determines the content and nature of public policies? Who decides public policy priorities? Does public policy ever accomplish anything worthwhile? Medieval Economic History in Comparative Perspective This course will draw from the methodologies of both history and economics to look broadly at those factors which contributed to the remarkable economic advances made in western Europe and its satellites by the eve of the Industrial Revolution. How to Stage a Revolution Explores fundamental questions about the causes and nature of revolutions. How do people overthrow their rulers? How do they establish new governments? Do radical upheavals require bloodshed, violence, or even terror? How have revolutionaries attempted to establish their ideals and realize their goals? We will look at a set of major political transformations throughout the world and across centuries to understand the meaning of revolution and evaluate its impact. Voorbeelden Concentration Component Uit de vele mogelijkheden voor het concentratie-deel van HASS geven we hier twee voorbeelden die inhoudelijk redelijk dichtbij huis liggen, en een voorbeeld dat niet op de TU/e realiseerbaar is. Concentration in Psychology Introduction to Psychology A survey of the scientific study of human nature, including how the mind works, and how the brain supports the mind. Topics include the mental and neural bases of perception, emotion, learning, memory, cognition, child development, personality, psychopathology, and social interaction. Consideration of how such knowledge relates to debates about nature and nurture, free will, consciousness, human differences, self, and society. Cognitive Processes Introduction to human information processing and learning. Topics include the nature of mental representation and processing, memory and learning, pattern recognition, attention, imagery and mental codes, concepts and prototypes, and reasoning and problem-solving. Affect: Biological, Psychological, & Social Aspects of "Feelings" Affect is to cognition and behavior as feeling is to thinking and acting or as values are to beliefs and practices. Considers these relations, both at the psychological level of organization and in terms of their neurobiological and sociocultural counterparts. Development Economics concentration The Challenge of World Poverty Examines extreme poverty over time to see if it is no longer a threat, why some countries grow fast and others fall further behind, if growth or foreign aid help the poor, what we can do about corruption, if markets or NGOs should be left to deal with poverty, where to intervene, and how to deal with the disease burden and improve schools. Principles of Microeconomics Introduces microeconomic concepts and analysis, supply and demand analysis, theories of the firm and individual behavior, competition and monopoly, and welfare economics. Applications to problems of current economic policy. Foundations of Development Policy Explores the foundations of policy making in developing countries. Goal is to spell out various policy options and to quantify the trade-offs between them. Special emphasis on education, health, gender, fertility, adoption of technological innovation, and 19

TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen. VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs.

TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen. VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs. TU/e Bachelor College Herontwerp bacheloropleidingen VSNU Conferentie Studiesucces 13 juni 2012 dr. Diana Vinke en drs. Jim Bergmans Inhoud presentatie Grote veranderingen in het TU/e bacheloronderwijs

Nadere informatie

Where innovation starts. Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde

Where innovation starts. Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde Where innovation starts Vakken eerste jaar major Technische Bedrijfskunde TU/e Bachelor College De Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) bundelt haar bacheloronderwijs in het Bachelor College. Als student

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

Keuze vakken P&T Living

Keuze vakken P&T Living Keuze vakken P&T Living Antal Haans (A.Haans@tue.nl) Coach Technische Vakken P&T-LIVING 31 Maart 2015 1 P&T Major Binnen de TU/e bachelor school Keuze ruimte 60 ECTS 90 ECTS - Psychologie & methoden -

Nadere informatie

// IK DROOM VAN ROBOTS IN DE ZORG //

// IK DROOM VAN ROBOTS IN DE ZORG // TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN ROBOTS IN DE ZORG // Bachelor College PSYCHOLOGY & TECHNOLOGY* * Deze major is formeel onderdeel van de bacheloropleiding Technische Innovatiewetenschappen

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN:

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE WETENSCHAPPEN BACHELIER

Nadere informatie

Where innovation starts. Vakken eerste jaar Psychology & Technology

Where innovation starts. Vakken eerste jaar Psychology & Technology Where innovation starts Vakken eerste jaar Vakken eerste jaar In de major krijg je uiteenlopende vakken en projecten op het gebied van psychologie, techniek en onderzoeksmethoden. Daarnaast heb je binnen

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

Studiebegeleiding & tutoraat

Studiebegeleiding & tutoraat Studiebegeleiding & tutoraat Patricia Post-Nievelstein, Head Tutor, University College Utrecht Richard van den Doel, Senior Tutor, University College Roosevelt Oscar van den Wijngaard, Coordinator Academic

Nadere informatie

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc Leer ze omgaan met onzekerheid Nils de Witte - StudentsInc Programma en introductie Leer ze omgaan met onzekerheid verkennende discussie en ideeën nils de witte wat bedoel ik met onzekerheid waarom is

Nadere informatie

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Studiekeuzetraject Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Opbouw IB-diplomaprogramma Vak Nederlands binnen IB-diploma Higher level Standard level A versus B (B

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

Opleidingsspecifieke deel OER, 2013-2014 Opleiding / programma: BA Communicatie- en informatiewetenschappen. Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum

Opleidingsspecifieke deel OER, 2013-2014 Opleiding / programma: BA Communicatie- en informatiewetenschappen. Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum Opleidingsspecifieke deel OER, 2013-2014 Opleiding / programma: Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum Het toelatingsonderzoek, bedoeld in art. 7.29 van de wet, heeft betrekking op maximaal vier van de volgende

Nadere informatie

Bijlagen bacheloropleiding Kunstmatige Intelligentie 2012-2013

Bijlagen bacheloropleiding Kunstmatige Intelligentie 2012-2013 Bijlagen bacheloropleiding Kunstmatige Intelligentie 2012-2013 Bijlage I Eindtermen van de bacheloropleiding Met de opleiding wordt beoogd: - inhoudelijke kennis, vaardigheid en inzicht op het gebied van

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Milieuwetenschappen in Leiden

Milieuwetenschappen in Leiden Milieuwetenschappen in Leiden Combineer je opleiding met milieu en duurzaamheid leiden.edu.nl Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Waarom milieu en duurzaamheid? Thema s als gezondheid, armoedebeschrijving,

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Globaal specialisatie- en vak overzicht van de bachelor Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen

Globaal specialisatie- en vak overzicht van de bachelor Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Globaal specialisatie- en vak overzicht van de bachelor Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen is een driejarige bachelor opleiding waarbij het spanningsveld tussen

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing

Nadere informatie

Ik droom van een wereld waarin iedereen elektrisch rijdt

Ik droom van een wereld waarin iedereen elektrisch rijdt TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016 Ik droom van een wereld waarin iedereen elektrisch rijdt Bachelor College Sustainable Innovation* * Deze major is formeel onderdeel van de bacheloropleiding

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2015 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Afrikaanse talen en culturen Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Toelichting: In het onderstaande overzicht is per technische masteropleiding aangegeven welke bacheloropleidingen drempelloos worden toegelaten.

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling 2011-2012 WO bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences)

Onderwijs- en examenregeling 2011-2012 WO bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences) Raad van decanen U2011/00106 Onderwijs- en examenregeling 2011-2012 WO bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences) Omvang: 180 studiepunten Propedeuse verplichte

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN EN SOLVAY BUSINESS SCHOOL ALS GASTSTUDENT

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN EN SOLVAY BUSINESS SCHOOL ALS GASTSTUDENT OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN EN SOLVAY BUSINESS SCHOOL ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

OPEN DAGEN WO FEBRUARI 2016. Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer.

OPEN DAGEN WO FEBRUARI 2016. Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer. OPEN DAGEN WO FEBRUARI 2016 Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer. 1 FEBRUARI 2016 (13:15-16:00) Meeloopdag International

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2010 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Engelse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

12-2-2014. Herziening bachelorprogramma s Biomedische wetenschappen en Geneeskunde. Inhoud. Missie. Stand van zaken, 15 januari 2014

12-2-2014. Herziening bachelorprogramma s Biomedische wetenschappen en Geneeskunde. Inhoud. Missie. Stand van zaken, 15 januari 2014 Herziening bachelorprogramma s Biomedische wetenschappen en Geneeskunde Stand van zaken, 15 januari 2014 Inhoud Missie, uitgangspunten, belangrijkste kenmerken Gezamenlijk BMW en GNK Eindtermen beide opleidingen

Nadere informatie

Macrodoelmatigheidstoets Master Data Science and Entrepreneurship Samenvatting

Macrodoelmatigheidstoets Master Data Science and Entrepreneurship Samenvatting Macrodoelmatigheidstoets Master Data Science and Entrepreneurship Samenvatting Eindhoven / Tilburg, mei 2015 Algemeen Soort aanvraag Naam instelling(en) Contactpersoon Nieuwe opleiding, joint degree Technische

Nadere informatie

Blended Learning. Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016

Blended Learning. Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016 Blended Learning Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016 Who am I Curriculum Developer & Assistent Professor Interdisciplinary Programmes

Nadere informatie

TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN TOPFUNCTIE BIJ EEN MULTINATIONAL // Bachelor College TECHNISCHE BEDRIJFSKUNDE

TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN TOPFUNCTIE BIJ EEN MULTINATIONAL // Bachelor College TECHNISCHE BEDRIJFSKUNDE TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN TOPFUNCTIE BIJ EEN MULTINATIONAL // Bachelor College TECHNISCHE BEDRIJFSKUNDE // Zo n opdracht is een prachtige combi van bedrijfskunde, wiskunde

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Deutsche Telekom Laboratories: T- Labs One of the largest university-industry research centers London Technology Network LTN helps a company define

Nadere informatie

Zoete broodjes bakken. Van vaardigheid naar vorming

Zoete broodjes bakken. Van vaardigheid naar vorming Zoete broodjes bakken Van vaardigheid naar vorming De doelen van academisch onderwijs Kennisoverdracht? Vakidioten afleveren? Voorbereiden op de arbeidsmarkt? Kritische geesten? Maatschappelijk bewustzijn?

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2007 327 Besluit van 21 augustus 2007 tot wijziging van het Uitvoeringsbesluit WHW in verband met de aanwijzing en de naamswijziging van masteropleidingen

Nadere informatie

Best practices in academische vaardigheden bij bèta-bacheloropleidingen

Best practices in academische vaardigheden bij bèta-bacheloropleidingen Robert van Wijk & Esther Vleugel vaardigheden bij bèta-bacheloropleidingen Workshop op de ICAB conferentie 2015 Programma Achtergrond van ons academisch vaardigheden onderwijs Onze ervaringen en lessen

Nadere informatie

DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen, 2014-2015

DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen, 2014-2015 DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen, 2014-2015 1 Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze regeling bestaat uit

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2010 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Talen en culturen van India en Tibet Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig

Nadere informatie

OPEN DAGEN WO MAART 2016. Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer.

OPEN DAGEN WO MAART 2016. Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer. OPEN DAGEN WO MAART 2016 Kijk voor aanvullende informatie op de site van de universiteit. Lever tijdig een roze formulier in bij de decanenkamer. 1 MAART 2016 (13:00-16:00) Meeloopdag Bestuurskunde: Economie

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

Toetsplan Bacheloropleiding Kunsten, Cultuur en Media 2014-2015

Toetsplan Bacheloropleiding Kunsten, Cultuur en Media 2014-2015 Toetsplan Bacheloropleiding Kunsten, Cultuur en Media 2014-2015 JAAR 1 semester 1 Blok 1 Blok 2 titel code week 1-7 colleges Introduction to Audiovisual Culture continue toetsing, wekelijks verschillende

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN GEBOUWDE OMGEVING WAAR MENSEN ZICH THUIS VOELEN // Bachelor College BOUWKUNDE

TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN GEBOUWDE OMGEVING WAAR MENSEN ZICH THUIS VOELEN // Bachelor College BOUWKUNDE TU/e Bachelor College Instroom 2014-2015 // IK DROOM VAN EEN GEBOUWDE OMGEVING WAAR MENSEN ZICH THUIS VOELEN // Bachelor College BOUWKUNDE Alette Janssen, student Het eerste waar ik aan denk bij de major

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2010 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Hebreeuwse en Joodse studies Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Andre van Voorst : sr adviseur Kenwerk / Examenwerk Mirjam Hensels : projectleider BPV Handboeken Programma Inleiding

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 September 2010

Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 September 2010 Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 September 2010 Opleidingsspecifiek deel Masteropleiding: Italiaanse taal en cultuur Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel 7.13

Nadere informatie

Regie 3.0. een stap verder... Een serie masterclasses om bibliotheken in transitie te ondersteunen met allianties, transitiemanagement en geldstromen.

Regie 3.0. een stap verder... Een serie masterclasses om bibliotheken in transitie te ondersteunen met allianties, transitiemanagement en geldstromen. Regie 3.0 een stap verder... Een serie masterclasses om bibliotheken in transitie te ondersteunen met allianties, transitiemanagement en geldstromen. Regie 3.0 een stap verder... Een serie masterclasses

Nadere informatie

TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016. Ik droom van een gebouwde omgeving waar mensen zich thuis voelen. Bachelor College

TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016. Ik droom van een gebouwde omgeving waar mensen zich thuis voelen. Bachelor College TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016 Ik droom van een gebouwde omgeving waar mensen zich thuis voelen Bachelor College Bouwkunde // Ik droom van een gebouwde omgeving waar mensen zich thuis voelen

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

2. De afgestudeerde: o heeft kennis van en inzicht in (westerse) muziek in de hedendaagse samenleving en heeft vaardigheid in de historiografische,

2. De afgestudeerde: o heeft kennis van en inzicht in (westerse) muziek in de hedendaagse samenleving en heeft vaardigheid in de historiografische, Opleidingsspecifieke deel OER, 2013-2014 Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum Het toelatingsonderzoek, bedoeld in art. 7.29 van de wet, heeft betrekking op maximaal vier van de volgende vakken op VWO niveau:

Nadere informatie

Beta s rol in toekomstige PhD programma s

Beta s rol in toekomstige PhD programma s Sessie Lunteren, over Verleden, heden en toekomst van het PhD onderwijs Beta s rol in toekomstige PhD programma s Geert-Jan van Houtum Wetenschappelijk directeur van Onderzoeksschool Beta voor Operations

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Voorlichtingsdag Bedrijfskunde. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Voorlichtingsdag Bedrijfskunde. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Voorlichtingsdag Bedrijfskunde Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde PROGRAMMA Bedrijfskunde@VU: hoe, wat en waarom? Prof. dr. W.E.H. Dullaert, Opleidingsdirecteur bachelor bedrijfskunde

Nadere informatie

Science De bètabrede opleiding van de Radboud Universiteit

Science De bètabrede opleiding van de Radboud Universiteit Science De bètabrede opleiding van de Radboud Universiteit 7 november 2015 Bètabreed - waarom zou ik bètabreed gaan? Multidisciplinair combineer vakgebieden: Behoefte bij bedrijfsleven en in onderzoek:

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN

BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN VOORLICHTING BESTUURS- EN ORGANISATIEWETENSCHAP > Wat is Bestuurs- en organisatiewetenschap (B&O)? > Zo zit je opleiding in elkaar

Nadere informatie

Hoe realiseer je een Smart City?

Hoe realiseer je een Smart City? Hoe realiseer je een Smart City? Thema Inclusive Society Dr. Ir. Rianne Valkenburg FUTURE Steden worden langzaam bedolven onder sensoren Steden waren al vol, namelijk met mensen Kwaliteit van leven? Hoe

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur gev aan opbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitd onderstaande samvatting dan kunt u dat kbaar mak bij het bureau van de

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013 ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters Marc Lankhorst 16 oktober 2013 Agenda 13:00 introductie ArchiMate-status en -ontwikkelingen en NORA-kennismodel 14:00 parallelle workshops rond de

Nadere informatie

Categorie Leidse opleidingen 2014/2015. M Archaeology M Archaeology (research)

Categorie Leidse opleidingen 2014/2015. M Archaeology M Archaeology (research) Categorie Leidse opleidingen 2014/2015 Archeologie Archeologie M Archaeology M Archaeology (research) Geschiedenis/Oude talen en culturen Geschiedenis M Classics and Ancient Civilizations M Classics and

Nadere informatie

Keuzeruimte Bachelor College

Keuzeruimte Bachelor College Keuzeruimte Bachelor College Voorlichting over keuzeproces en keuzemogelijkheden voor W-major studenten Tanja Krijgh, studieadviseur BW Voorlichting over Keuzeproces Welke keuzes moet je maken? Keuzemogelijkheden

Nadere informatie

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum In September 2008, Erasmus MC has implemented the Bachelor/Masters structure (BaMa) in its regular medical curriculum (codename ErasmusArts 2008

Nadere informatie

DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Duitse taal en cultuur, 2014-2015

DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding Duitse taal en cultuur, 2014-2015 DEEL B van de onderwijs- en examenregeling voor de bacheloropleiding e taal en cultuur, 2014-2015 1 - Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze regeling bestaat uit deel A en

Nadere informatie

Ik droom van robots in de zorg

Ik droom van robots in de zorg TU/e Bachelor College Collegejaar 2015-2016 Ik droom van robots in de zorg Bachelor College Psychology & Technology* * Deze major is formeel onderdeel van de bacheloropleiding Technische Innovatiewetenschappen

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Master your Talent lezing over de pre-master Psychologie

Master your Talent lezing over de pre-master Psychologie 9-mrt-15 1 Master your Talent lezing over de pre-master Psychologie 9 maart 2015 9-mrt-15 2 Inhoud De studie: algemeen Pre-master modules De toelating: wanneer en hoe Opbouw Masteropleiding Studielast

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Overgangsregels 2014-2015. Page 1

Overgangsregels 2014-2015. Page 1 Inhoudsopgave MSc Accounting MSc Econometrics and Mathematical Economics MSc Economomics MSc Finance MSc Fiscale economie MSc Information Management MSc International Management MSc International Business

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Graduate School of Communication

Graduate School of Communication Graduate School of Communication Graduate School of Communication Studentenpresentaties Bonne Kerstens Student Youth & Media 24 jaar. Media Informatie Communicatie (HvA) Verkorte Bachelor Communicatie

Nadere informatie

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig)

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) LEERDOELEN 1. Inzicht krijgen in de waarde van creatief ondernemerschap door de marktwaarde van je kunst te leren waarderen. 2. Het ontwikkelen van fundamentele marketing-

Nadere informatie

Overzicht inschrijvingsvereisten Handelsingenieur 2014-2015

Overzicht inschrijvingsvereisten Handelsingenieur 2014-2015 Overzicht inschrijvingsvereisten Handelsingenieur 2014-2015 BSc in de Toegepaste Economische Wetenschappen: Handelsingenieur Algemene regel: studenten die niet slagen voor minstens 30 studiepunten binnen

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

Minimum te behalen punten 3,0. Verplicht 13,0 13,0 8,0 8,0. Verplicht 8,0 8,0. Verplicht. Verplicht. Verplichte keuze 5,0 13,0. Verplichte keuze 41,0

Minimum te behalen punten 3,0. Verplicht 13,0 13,0 8,0 8,0. Verplicht 8,0 8,0. Verplicht. Verplicht. Verplichte keuze 5,0 13,0. Verplichte keuze 41,0 E.A.B. Faries Glazenmakerhof 11 2492 RR 'S-GRAENHAGE Betreft Datum Studievoortgangsoverzicht 04 januari 201 12023000 Opleiding Examenprogramma European Studies voltijd Cohort 2012 Examendatum 12-0-2013

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

PRE UNIVERSITY JAARPROGRAMMA MASTERCLASSES EN HONOURSTRAJECT

PRE UNIVERSITY JAARPROGRAMMA MASTERCLASSES EN HONOURSTRAJECT PRE UNIVERSITY JAARPROGRAMMA MASTERCLASSES EN HONOURSTRAJECT schooljaar 2016-2017 1 Inhoud Inleiding... 3 Jaarplanning masterclasses... 4 Aanbod masterclasses... 4 Programma honourstraject... 5 Samenwerking

Nadere informatie

IK DROOM VAN... MILJOENENBESPARINGEN DOOR HET OPTIMALISEREN VAN BEDRIJFSPROCESSEN

IK DROOM VAN... MILJOENENBESPARINGEN DOOR HET OPTIMALISEREN VAN BEDRIJFSPROCESSEN TU/e Bachelor College Collegejaar 2016-2017 IK DROOM VAN... MILJOENENBESPARINGEN DOOR HET OPTIMALISEREN VAN BEDRIJFSPROCESSEN Bachelor College TECHNISCHE BEDRIJFSKUNDE // IK DROOM VAN... MILJOENENBESPARINGEN

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

ORGANIZATIONAL LIFE IN THE DESIGN OF ENTERPRISE ARCHITECTURES

ORGANIZATIONAL LIFE IN THE DESIGN OF ENTERPRISE ARCHITECTURES 30-5-2012 ORGANIZATIONAL LIFE IN THE DESIGN OF ENTERPRISE ARCHITECTURES The persistent challenge of a discipline and its users Sander Meijer, NGI bijeenkomst 29 mei 2012 Promotieonderzoek onder leiding

Nadere informatie

IK DROOM VAN ARCHITECTUUR MET MEERWAARDE VOOR DE KWALITEIT VAN LEVEN ARCHITECTURE, URBANISM & BUILDING SCIENCES. Bachelor College

IK DROOM VAN ARCHITECTUUR MET MEERWAARDE VOOR DE KWALITEIT VAN LEVEN ARCHITECTURE, URBANISM & BUILDING SCIENCES. Bachelor College TU/e Bachelor College Collegejaar 2016-2017 IK DROOM VAN ARCHITECTUUR MET MEERWAARDE VOOR DE KWALITEIT VAN LEVEN Bachelor College ARCHITECTURE, URBANISM & BUILDING SCIENCES // IK DROOM VAN ARCHITECTUUR

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University

Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University Gideon Shimshon Twitter: gideon.shimshon g.j.shimshon@cdh.leidenuniv.nl The Future is already here, it s just

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling

Onderwijs- en examenregeling Onderwijs- en examenregeling geldig vanaf 1 september 2014 Opleidingsspecifiek deel: Bacheloropleiding: Afrikaanse talen en culturen Deze Onderwijs- en examenregeling is opgesteld overeenkomstig artikel

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling 2014-2015 wo-bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences)

Onderwijs- en examenregeling 2014-2015 wo-bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences) 1 Faculteit Cultuur- en rechtswetenschappen Onderwijs- en examenregeling 2014-2015 wo-bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences) U2014/02458 Omvang: 180 studiepunten

Nadere informatie