Psychosociale problemen van allochtone jongeren en het behandelaanbod van de GGZ.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychosociale problemen van allochtone jongeren en het behandelaanbod van de GGZ."

Transcriptie

1 Psychosociale problemen van allochtone jongeren en het behandelaanbod van de GGZ. Cor van Hal, 2 juli 2003, Universiteit van Nijmegen Met de kennis en ideeën opgedaan tijdens een studiereis naar Turkije in september 2002 wordt een eerste aanzet gegeven om in Oss het interculturalisatiebeleid gestalte te geven. Centraal hierbij staat het doel Intergratie met behoud van eigen kleur. Dit betekent dat de allochtone patiënten een beroep moeten kunnen doen op de zorg van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) zonder dat ze hun identiteit of eigen cultuur verliezen. De GGZ heeft zich in 1982 voorgenomen om zich te vermaatschappelijken (Klumpen, 2001). In 2000 benadrukte Minister Borst opnieuw van de vermaatschappelijking van de GGZ. Nu in het kader van de interculturalisatie. Vermaatschappelijken houdt in dat de GGZ integreert in de samenleving door zorg op maat. Dit betekend dat een behandelaanbod wordt gedaan vanuit het perspectief van de patiënt. Dit schept de verwachting dat de GGZ inspanningen verricht om zich te richten op problemen die op het snijvlak liggen van geestelijke gezondheidszorg met maatschappelijke zorg. Voor de maatschappelijke zorg - is sociale zorg is het algemeen maatschappelijk werk (A.M.W.) en bureau jeugdzorg (B.J.Z.) verantwoordelijk. Voor psychosociale zorg van allochtone jongeren is samenwerking tussen de verschillende zorgorganisaties noodzakelijk. Een nieuwe uitdaging voor de GGZ waaraan geappelleerd zal worden bij de aanbevelingen. Inleiding Een meisje (18 jaar) van Turkse afkomst groeit op in Nederland. Haar ouders hebben haar traditioneel opgevoed en na de HAVO op haar 17 e ging ze met haar ouders naar Turkije en werd uitgehuwelijkt. Haar partner (19 jaar) spreekt geen Nederlands en is niet bekend met de Nederlandse cultuur. Hij heeft geen werk en heeft geen familie in Nederland wonen. Het meisje heeft aangegeven dat ze wil gaan studeren. Hij verbiedt het haar en zegt kinderen te willen. Zij krijgt buikpijnklachten waardoor ze enorm gaat afvallen. De huisarts sluit een medisch oorzaak uit en verwijst haar naar de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) met het vermoeden van een eetstoornis. Uiteindelijk is het de eetstoornis de oorzaak dat de GGZ haar behandeling aanbied. Uit dit voorbeeld blijkt dat diverse vraagstukken ten grondslag liggen aan het conflict.veelal hebben ze een sociale oorzaak in plaats van een medische of biologische oorzaak. Moet de GGZ deze jonge vrouw met dit eetprobleem behandelen? Sluit het behandelaanbod wel voldoende aan bij de hulpvraag achter het eetprobleem? Spelen cultuurelementen een rol bij de hulpvraag en hoe beïnvloeden ze de behandeling? Recent onderzoek uit 2001 door het Trimbosinstituut (1) laat zien dat het behandelaanbod van de GGZ onvoldoende aansluit op allochtone jongeren. Oorzaken zijn de verschillende opvattingen over het psychisch ziek zijn en de behandeling ervan. Taalproblemen en communicatieproblemen veroorzaken veel misverstanden tussen de allochtone hulpvragers en het op westerse leest gestoelde hulpbieders. De conclusie van het Ministerie voor de Volksgezondheid en zorg is helder en duidelijk: interculturalisatiebeleid van de GGZ is blijven steken in sfeer van tijdelijkheid en vrijblijvendheid (Hosper, Konijn & Vollebergh, 2001). 1. Het Trimbosinstituut is het nationale kennis en onderzoeksinstituut op het gebied van geestelijke gezondheidszorg en verslaving. 1

2 De conclusie van het Ministerie stemt tot bezinning en heroverweging van het interculturalisatiebeleid en kritisch te kijken naar de maatschappelijke functie van de GGZ. Daarnaast zal er een inspanning gedaan moeten worden om meer kennis te vergaren over het probleemgedrag van allochtone jongeren en behandeling ervan. Dit artikel is bedoeld als een eerste aanzet om te komen tot een nieuw concept rondom het interculturalisatiebeleid bij de GGZ te Oss. De vraag die ten grondslag ligt aan dit nieuw concept is: Is de GGZ geschikt voor het behandelen van psychosociale problemen van allochtone jongeren? Allereerst zal de doelgroep nader beschreven worden. Voor dit verslag beperk ik me tot de allochtone jongeren heeft te maken met de doelgroep alwaar ik mee werk. Jongeren tussen de 12 en 22 jaar. De allochtone jongeren hebben psychosociale problemen die meer complex zijn dan de psychosociale problemen van autochtone jongeren. Wat onder psychosociale problemen wordt verstaan zal in de tekst nader worden omschrijven. Het probleemgedrag van allochtone jongeren wordt nader beschreven en door verkregen resultaten uit onderzoek zal een beeld geschetst worden over de actuele situatie. Voor de onderbouwing van het betoog beperk ik me niet alleen tot de allochtone jongeren maar zal ook gegevens gebruiken van onderzoek die gelden voor de gehele populatie allochtonen.vragen die daarmee beantwoordt worden zijn: wat verstaat men onder allochtonen en hoe ziet hun probleem gedrag eruit, in welke mate komt het voor en waarin onderscheiden deze probleemgedragingen zich ten opzichte van dat van autochtonen? Vervolgens een korte beschrijving van de geestelijk gezondheidszorg in Nederland. Om een goed beeld te kunnen krijgen van de functie van de GGZ omschrijf ik het kader van waaruit gewerkt wordt en beschrijf hoe het behandelaanbod door allochtone jongeren wordt ervaren. Wie de huidige doelgroep is alwaar de GGZ hulp aan verleend wordt getoetst aan de doelgroep die de GGZ beoogd te bereiken. Vragen die daarbij beantwoord worden zijn: wat is het kader van waaruit de GGZ werkt, wat is haar huidige doelgroep, komt dit overeen met de doelen die de GGZ zich heeft gesteld en sluit het behandelaanbod aan bij de psychosociale problemen van allochtone jongeren? Dan volgt een beknopt reisverslag van de situatie van de (geestelijke) gezondheidszorg zoals die in een deel van Turkije is georganiseerd. Vragen die beantwoordt worden zijn: hoe is de (geestelijke) gezondheidszorg in Turkije georganiseerd en hoe ziet het behandelaanbod eruit voor mensen met een psychisch probleem? In de discussie die hierop volgt beschrijf ik vanuit de leerervaringen aanbevelingen voor het behandelaanbod in Nederland gestoeld op het behandelaanbod die in het land van herkomst gebruikelijk zijn. Daarbij worden ook (cultuur)elementen beschreven die een grote invloed hebben op behandelrelaties met de Turkse jongeren. De allochtone jongeren Wie zijn de allochtone jongeren, hoe groot is deze doelgroep en waarin onderscheidt het sociale probleemgedrag zich van dat van autochtone jongeren? De meest gebruikte omschrijving van allochtoon is: de persoon zelf of één van de ouders is in het buitenland geboren (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2000). Men spreekt ook wel van eerste generatie en tweede generatie allochtonen. Bij de eerste generatie gaat het om individuen die in het buitenland geboren zijn en bij de tweede generatie gaat het erom dat één van beide ouders in het buitenland geboren is. Daarnaast gaat het om niet-westerse allochtonen. Hierbij gaat het om Turken, Latijns-Amerikanen Aziaten (met uitzondering van Japanners) en Afrikanen. Landelijk gezien komt het erop neer dat één op de tien jongeren een niet-westerse nationaliteit heeft. Ik beperk me met dit schrijven tot het probleemgedrag van de Turkse adolescenten omdat in Oss zo n 3800 Turken wonen. Dit 6 tot 8% van de totale 2

3 bevolking % van de cliëntèle van de GGZ zijn mensen van Turkse afkomst (Man de, W., 2003, 4). Bij het A.M.W. is dat 20 %. Probleemgedrag Het probleemgedrag wordt onderscheiden in geëxternaliseerd gedrag, (is probleemgedrag gericht op de buitenwereld van de jongere) en geïnternaliseerd gedrag, (is probleemgedrag wat zich meer richt naar binnen de jongere). Voorbeelden van externaliserend gedrag zijn: vernieling, diefstal, vandalisme, criminaliteit en geweldsdelicten.voorbeelden van internaliserend gedrag zijn: eenzaamheid, angstig en depressief zijn en lichamelijke klachten. (Hosper, 2001). Resultaten van het schoolonderzoek (Sociaal en Cultureel Planbureau, 1998) wijzen erop dat Turkse jongeren meer gewelddelicten plegen dan de Nederlandse jongeren. De verschillen in de categorieën vernieling en diefstal zijn klein. Uit het onderzoek naar roken, drinken, gokken en drugsgebruik onder leerlingen in het vervolgonderwijs en middelbaar beroepsonderwijs volgens Stam (1998, in Hosper, 2001, p.15) blijkt dat autochtone jongeren vaker drinken dan allochtone jongeren. Bij drugsgebruik geldt het omgekeerde. Uit een ander onderzoek blijkt dat als allochtone jongeren alcohol gebruiken dit vaker tot problemen leidt (Planije et al, 2000 in Hosper, 2001, p.15) Onderzoek (SCP, 1998) laat zien dat allochtone jongeren zich eenzamer voelen, meer spanningsklachten ervaren, negatiever over zichzelf denken en minder goed gestemd zijn dan autochtone jongeren. Uit ander onderzoek van Bengi-Arslan (1997, in Hosper, 2001, p. 15) blijkt dat Turkse kinderen in Nederland hoger scoren op de angst- en depressieschaal en dat ouders meer gedragsproblemen rapporteerden in vergelijking met Nederlandse kinderen. Opvallend is dat ook een verschil werd geconstateerd met kinderen uit Ankara terwijl de totaalscore van het probleemgedrag tussen Turkse kinderen in Nederland en Turkije niet verschilt. Dit wijst erop dat naast migratiefactoren ook andere factoren een rol spelen in de verklaring voor het probleemgedrag van allochtone jongeren. Uit een onderzoek van Schudel (1998, in Hosper, 2001, p.15), blijkt dat suïcidaal gedrag in de regio Den Haag bij allochtone meisjes tussen de vijftien en negentien jaar onevenredig groot is. Turkse meisjes doen ongeveer twee maal zo vaak een poging tot suïcide dan autochtone meisjes.al met al tonen deze onderzoeken aan dat probleemgedragingen bij allochtone jongeren en daarmee hun psychisch welzijn, over het algemeen slechter is dan dat van autochtone jongeren. Ondanks de constatering dat het aantal problemen bij allochtone jongeren groter is wordt de geestelijke gezondheidszorg onvoldoende bereikt. Uit onderzoek van het Stichting Registratie Jeugd Voorzieningen (2000) blijkt dat er verhoudingsgewijs meer allochtone jongeren gebruik maken van voorzieningen van jeugdhulpverlening en ook van de residentiële voorzieningen. Voor Justitiële Rijksinrichtingen is het percentage allochtonen boven de 60%. De allochtone jongeren zijn oververtegenwoordigd in vormen van jeugdhulpverlening in vergelijking met de vertegenwoordiging binnen de GGZ. Om een beeld te krijgen van de GGZ wordt het kader van waaruit wordt gewerkt, zijn doelgroep en de behandelmethoden kort uitgeschreven in de volgende alinea s. De geestelijke gezondheidszorg De geestelijke gezondheidszorg is een organisatie die zorg verleend aan mensen met een psychiatrische stoornis en voor mensen met ernstige psychosociale problemen. In de praktijk van alledag wordt een psychiatrische stoornis beschreven als een psychisch (geestelijke) probleem die met behulp van het classificatiesysteem DSM IV (vierde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) wordt bepaald. De DSM IV is een middel dat gebruikt wordt om te classificeren, te diagnosticeren en behandeling richting geeft. 3

4 Alleen een psychiater of een erkent diagnosticus (bijvoorbeeld GGZ - psycholoog) mogen een diagnose stellen. In de praktijk gebeurt dit vaak in overleg met andere disciplines die werkzaam zijn binnen de GGZ, het multidisciplinair overleg. Het multidisciplinair team bepaald meestal ook het advies voor de behandeling. Een psychosociale probleem is een concept wat zich, mijns inziens, niet moeilijker laat classificeren met behulp van de DSM IV. Dat komt omdat de psychosociale problemen altijd samenhangen met psychische problemen. De DSM IV (Bergsma & Petersen, 1996) geeft drie vormen van psychosociale problemen: 1) De zorg richt zich op het probleem terwijl het individu geen psychisch probleem heeft. Bijvoorbeeld bij een partner relatieprobleem met huwelijksproblemen maar geen van beide heeft verschijnselen die door middel van de DSM IV te classificeren zijn. 2) Een individu heeft een psychisch probleem volgens de DSM IV maar het staat los van het probleem. Bijvoorbeeld een partner relatieprobleem waarbij één van de betrokkene een specifieke fobie heeft als verschijnsel. 3) Een individu heeft een psychisch probleem volgens de DSM IV die verband houdt met het probleem dat ernstig genoeg is voor een gerichte behandeling. Bijvoorbeeld een partner relatieprobleem dat problematisch genoeg is voor relatietherapie en verband houdt met een depressieve stoornis van één van de partners. Het voorbeeld wat in de inleiding is uitgewerkt komt overeen met de vorm nummer twee. De definitie volgens de DSM IV van een psychosociaal probleem luidt (Bergsma & Petersen, 1996): Een psychosociaal probleem of omgevingsprobleem kan een negatieve gebeurtenis zijn, een moeilijkheid of onvolkomenheid in de omgeving, een stressveroorzakende factor in het gezin of vanuit andere relaties, een tekortschieten van maatschappelijke steun of eigen hulpbronnen of een ander probleem dat de context beschrijft waarin iemands moeilijkheden heeft ontwikkeld. Het psychosociaal probleem is volgens de definitie van de DSM IV erg rekbaar. Om tot een praktische omschrijving te komen werk ik het begrip psychosociaal probleem verder uit volgens ideeën van Bakker (in Bakker, Pannebaker en Snijders, 1999). Er zijn minstens twee invalshoeken vereist om te bepalen of er sprake is van een psychosociale probleem. De invalshoek van de oplossing en de invalshoek van het probleem. Bij de invalshoek van de oplossing gaat het om beschermende factoren die hun invloed hebben op de draagkracht van iemand. Voorbeelden van beschermende factoren zijn: een positief zelfbeeld, sociale en pedagogisch competente ouders, een vriendennetwerk, sociale steun, veilige buurt, werkgelegenheid en het genieten van een inkomen. Bij de invalshoek van het probleem gaat het om risicofactoren die van invloed zijn op de draaglast van een persoon. Voorbeelden van risicofactoren zijn bijvoorbeeld: antisociaal gedrag, ernstige problemen van ouders, afzondering van peergroep of gepest worden door peergroep, een onveilig klimaat op school, desintegratie in de buurt, werkeloosheid en geldgebrek. De ernst van het psychosociaal probleem wordt zodoende niet alleen bepaald door de afwezigheid van beschermende factoren of de aanwezigheid van risicofactoren maar door de mate van verstoring in de balans tussen draagkracht en draaglast. (Bakker, 1999) Volgens het Sociaal Cultureel Planbureau (1998), vormen allochtone jongeren een kwetsbare groep doordat zij relatief vaker dan autochtone jongeren te maken krijgen met risicofactoren die de kans vergroten op de ontwikkeling van psychische problemen. Het kader van waaruit de GGZ te werk gaat is nu voldoende omschreven maar het blijft discutabel welke maat gehanteerd moet worden om de juiste doelgroep te formuleren. Wie is de doelgroep die in aanmerking moet komen voor de zorg van de GGZ en komt dit overeen met de praktijk? 4

5 De doelgroep Köhler, W. (2003) schrijft in het NRC handelsblad van 7 juni 2003, dat hulpverleners van de GGZ in de behandelkamer veel oudere, hoogopgeleide vrouwen zien die geen serieuze psychische problemen hebben. Jongeren met lage opleidingen die wel met ernstige stoornissen kampen laten zich niet zien. Köhler verwijst naar een onderzoek dr. P. van Ginniken van het Trimbosinstituut gepubliceerd in het boekje; de voordeuren van de GGZ, anno In dit boekje wijst van Ginniken erop dat, alleen mensen die de huisarts duidelijk kunnen maken dat ze therapie nodig hebben, door worden verwezen naar de GGZ. Dit blijken verhoudingsgewijs meer hoogopgeleiden te zijn. De laagopgeleiden met psychische problemen blijven vaak in behandeling bij de huisarts. Onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie wijst uit dat één op de drie mensen met een ernstige depressie, angststoornis, alcohol of drugsverslaving niet wordt behandeld. Tot de laagopgeleiden behoren veel allochtonen. Uit het rapport van de Sociaal Cultureel Planbureau (1996) blijkt dat bij allochtonen de werkeloosheid veel groter is dan bij autochtonen. Het opleidingsniveau van allochtone jongeren blijkt veel lager te liggen dan onder autochtonen. Zowel werkeloosheid als het lage opleidingsniveau worden gezien als risicofactoren voor het psychisch welzijn. Ook armoede is een risicofactor. Bolger et al (in Schaffer, 1998, 190) geeft aan dat er een duidelijke samenhang bestaat tussen armoede en het psychologisch functioneren van jongeren. Aangezien allochtonen door gebrek aan opleiding en vervolgens door gebrek aan werk in armoede komen lijkt er sprake te zijn van een neerwaartse spiraal. Behandelaanbod Karsten (1996, in Hosper, 2001, p.18) geeft aan dat het behandelaanbod slecht aansluit bij de verwachtingen van de jongeren. Oorzaak hiervan kan zijn dat de allochtone jongere een andere beleving heeft van gezondheid en ziek zijn en hoe daarmee om te gaan. De ideeën van de allochtone jongere en de hulpverlener liggen vaak ver uitéén met als gevolg dat de de behandeling staken volgens Adriani (1993, in Hosper, 2001, p.18). De Turkse vrouwen lieten zich volgens Pels (2000, in Hosper, 2001, p.19) negatief uit over de ambulante hulpverlening vanuit de GGZ. Zij herkenden zich slecht in de gehanteerde behandelaanbod, er werd teveel gepraat en voelden zich aangevallen omdat er veel gehamerd werd op het verleden en relatie met het kind in plaats van op de problemen zelf en de oorzaken ervan. Ook worden er snelle oplossingen verwacht en dus een kort behandelcontact aldus Ten Have (1996, in Hosper, 2001, p.15). Het stellen van een diagnose leidt ook tot problemen. Uit een onderzoek onder Turkse migranten in Duitsland blijkt misdiagnoses gesteld worden bij cliënten die de Duitse taal niet goed spraken (Haassen e.a., 2000, in Hosper, 2001, p. 19). De diagnostische instrumenten zijn minder valide aldus Cheung (1991, in Hosper, 2001, p.19). Het gebruik maken van een tolk is niet altijd een oplossing omdat uit eigen ervaring is gebleken dat sommige allochtone jongeren er moeite mee blijken te hebben om in het bijzijn van een tolk hun verhaal te doen. In Oss zijn momenteel geen behandellaren of onderzoekers die de Turkse taal meester zijn. Reisverslag Vanuit een initiatief van het maatschappelijk werk is een reisgezelschap van hulpverleners in september 2002 vertrokken naar Adana. De belangrijkste doelen van de studiereis waren: verdieping in de sociale en culturele achtergronden, algemene indruk krijgen van de dagelijkse leefgewoontes van de Turkse mens en inzicht krijgen in de status van de (geestelijke) gezondheidszorg. 5

6 Adana ligt in zuidoost Turkije. Een stad met 1.2 miljoen inwoners en wordt gezien als een poort naar Europa voor Azië en de Arabische wereld. Adana is het centrum van de Turkse katoenverbouw, -handel en -industrie en ook is er een groot handelscentrum voor landbouwproducten als rijst en citrusvruchten. Adana is van oudsher een belangrijk haltepunt op de zijderoute naar en van het Midden-Oosten geweest. Monumenten in en rond de stad dateren al uit de tweede eeuw na Christus. Veel arbeiders, uit de omgeving van Adana emigreerden tussen naar Nederland. Een deel van de mensen die in Oss en omstreken wonen hebben hun wortels hier liggen. Zij zijn vaak niet geschoold en zijn traditioneel in hun opvattingen. Op het moment van studiereis was er een staking van de gemeentelijke reinigingsdienst. Het afval lag overal op straat en bij een gemiddelde temperatuur van zo n graden begon het behoorlijk te stinken. Arme mensen zochten tussen het vuil naar bruikbare spullen en soms waren er mensen bezig vuil op te ruimen. Zij kregen hiervoor een kleine vergoeding van de gemeente. De verschillen tussen rijk en arm zijn groot en zichtbaar. De Turkse mensen die wij ontmoetten zijn over het algemeen gastvrij. Je wordt uitgenodigd om thee te komen drinken als je door de stad wandelt of er wordt thee of water voor je gehaald als je bij een marktkraam staat te kijken naar de goederen die er verkocht worden. Het is niet belangrijk of je nu iets koopt of niet. De Turkse keuken is in dit gedeelte van het land beroemd. Speciaal is de Adana-kebab. De (geestelijke) gezondheidszorg in Adana. Het particulier ziekenhuis Seyhan is ultra modern ingericht. Slechts 2-3% van de bevolking kan behandeling alhier veroorloven. Artsen zijn opgeleid in West Europa of de VS. Het ziekenhuis had 110 bedden. Er was geen psychiatrische afdeling. Bij psychiatrische problemen worden mensen doorverwezen naar de universiteitskliniek van Çukurova. Het SSK (Soysyal Sigortalor Kuruma) ziekenhuis is een enorm groot ziekenhuis dat de gehele regio bedient. Men moet een sociale verzekering hebben om hiervan gebruik te kunnen maken. Echter in praktijk worden de regels en procedures soepel gehanteerd. Een familielid of kennis wordt ook op vertoon van de verzekeringskaart behandeld. De arts krijgt vaak ook een persoonlijke band met de familie. Er werken zo n 300 artsen, er zijn 750 bedden en per dag bezoeken patiënten de polikliniek. Ze werken met een diagnose - prescriptiemodel. Tijdens het bezoek aan de psychiatrische afdeling van de universiteitskliniek van Çukurova worden we ontvangen door een jonge professor, Sükrü Uguz. Uguz is psychiater en verantwoordelijk voor de klinische en poliklinische geestelijke gezondheidszorg van Adana en omstreken. Hij vertelt dat de GGZ in Turkije in ontwikkeling is. De Turk is niet gewend om problemen als psychisch te benoemen. Daarnaast gaat men in Turkije niet eerst naar de huisarts die eerste voorlopige diagnose stelt maar men meldt zich direct bij een specialist. Dit leidt ertoe dat Turkse mensen vaak van behandelaar wisselen indien ze het niet eens zijn met het behandelaanbod. Ook al zeggen ze ja tegen het aanbod. Zo n ja moet dan ook opgevat worden als een misschien. Nee wordt in Turkije gezien en beleefd als een afwijzing. Nee zegt men niet tegen een behandelaanbod. Dit zou de hiërarchische relatie met de arts beschadigen. De relatie met een arts wordt in Turkije getypeerd als een relatie waarin de patiënt een onderdanige positie inneemt en waarbij de arts een dominante positie inneemt. In plaats van Nee te zeggen tegen een behandelaanbod waar men het niet mee eens is komt de patiënt de gemaakte afspraken niet meer na. Tijdens het bezoek geeft hij een college waarbij een tal van onderzoeken worden gepresenteerd. Hieronder worden een tweetal onderzoeken verder uitgewerkt: het migratie onderzoek en de moeder zoon relatie. Het migratieonderzoek omdat een vergelijking kan worden getrokken met de populatie Turken die in Oss verblijft. De moeder - zoon relatie omdat het probleem veelal samenhangt met cultuurelementen. 6

7 Migratieonderzoek Bij het migratieonderzoek gaat men ervan uit dat somatische klachten deels verklaard kunnen worden door de migratie vertelt de professor. Onderzocht worden mensen met somatische klachten die vanuit de provincie naar de stad zijn verhuist of zijn verhuist van het ene dorp naar het andere dorp. De professor vergeleek het met grote groepen mensen die vanuit Amsterdam zijn verhuist naar Almere. De werkelijke afstanden zijn natuurlijk niet vergelijkbaar. De somatische klachten hebben verschillende betekenissen zoals: Vrouwen mogen geen nee zeggen. Ook mogen ze niets voelen. Het praten over emoties is een groot taboe. Wat ervoor in de plaats komt is veel klagen. Ook wel de jammerklacht genoemd. Alleen bij rituelen behorende tot een ceremonie mogen emoties geuit worden. Denk hierbij aan huwelijken of begrafenissen. Maar emoties vanwege een verhuizing wordt gezien maar ook beleefd als een zwakte. Het gevoel heeft weggevaagd te worden. De identiteit die veelal samenhangt met de omgeving is verloren gegaan.de buitenwereld wordt als bedreigend ervaren. Mensen durven zich daardoor niet aan te passen aan de nieuwe omstandigheden. Door te somatiseren doet men een poging om de zelfcontrole te vergroten. Mensen gaan voor je zorgen. Hierdoor worden situaties beïnvloedt. Somatisering is ook een poging om de psyche te beschermen. De draagkracht van iemand wordt overvraagd en het lichaam reageert hier primair op met bijvoorbeeld spanningshoofdpijn, buikpijnklachten of rugklachten. Langdurige overvraging is een mogelijke oorzaak van een depressie. Behandelaanbod in Çukurova Alvorens men gaat behandelen geeft men eerst een behandeladvies waarbij de patiënt de opdracht krijgt: Wil u erover nadenken of u me een goede behandelaar vindt? Dit blijkt een goede relatiebinder. Het voorkomt dat patiënten gaan shoppen en de behandelrelatie. Drie-vier somatische klachten voor het 30 e levensjaar wijzen vaak op een depressie. De jammerklacht is een klacht waaraan meestal een depressie aan ten grondslag ligt. Een depressie wordt benoemt als een ernstige ziekte. In het begin van de behandeling wordt de cliënt frequent gezien. Relatie opbouwen en exploratie van de klacht. De somatische klachten kunnen ook een symbolische betekenis hebben. Bijvoorbeeld kunnen buikpijnklachten erop duiden dat een vrouw gebukt gaat onder tirannie van baas of man. In het begin van de behandeling richt de arts zich vooral op de cliënt en minder op het systeem, schrijft de arts medicatie voor en wordt een start gemaakt met cognitieve therapie. In de eerste weken verkenning van de klacht en de oorzaken ervan en krijgt de patiënt de opdracht mee om over haar gevoelens na te denken. Na 6 weken is de behandeling gericht op het uiten van emoties en het leren van Nee te zeggen zonder vijandig te zijn (assertiviteit). Blijken relatieproblemen ten grondslag te liggen aan de somatische klachten dan wordt echtgenoot na 6 weken bij de behandeling betrokken om hun aandeel te bespreken. Echtgenoten willen geen aandeel hebben in de oorzaak. Bij veel mannen ontstaan schuld en schaamtegevoelens. Soms helpt het door als arts op te bellen en te zeggen: ik heb je nodig voor je vrouw. Wekelijks worden het echtpaar gezien. Man wordt een rol gegeven in de oplossing van het probleem. Zo kan hij opdrachten krijgen om medicatie te regelen voor zijn vrouw. Arts blijft gedurende de behandeling telefonisch in contact met man over zijn vrouw en geeft hem een aantal observatieopdrachten zoals het observeren van haar eetgewoonten en haar slaappatroon. Een andere manier om de rol van de man gestalte te geven is het voorschrijven van medicatie. Soms wordt voor de man medicatie voorgeschreven in de vorm van een placebo of 7

8 een vitaminepreparaat. De relatie wordt als ziek bestempeld en beide moeten dus medicijnen nemen om de relatie te genezen. De rationele daarachter is dat de zelfdefinitie van de vrouw veranderd. Ik ben niet ziek maar jij bent ziek en daarmee veranderd haar ziekmakende zelfdefinities. Bij 1 op de 3 relaties blijkt dit partner behandelaanbod aan te slaan. De moeder zoon relatie De moeder zoon relatie zoals professor Sükrü Uguz dat onderzoekt is een die van een symbiotische relatie. Het blijkt dat Turkse moeders de neiging hebben om met de meest kwetsbare zoon een symbiotische relatie aangaan. Zoon wordt gedeeltelijk ingelijfd in moeders denken. Op het moment dat de zoon gaat trouwen ontstaan er problemen. Moeder wil de regie blijven voeren en wil voor hem blijven zorgen. Ze wil blijven koken en ze wil voor de zoon de was blijven dan. Ze gaat in zekere zin de concurrentie aan met de vrouw of vriendin van de zoon. Er ontstaan relatieproblemen en zoon trekt meer naar moeder en investeert minder in de relatie met zijn eigen vrouw. Er ontstaan problemen tussen zoon en haar moeder. Zoon krijgt loyaliteitsproblemen. Hij vindt dat hij moet kiezen tussen zijn moeder en zijn echtgenoot. Ook moeder krijgt problemen met haar man. Hij vindt dat zij de zoon moet los laten. Indien het stel kinderen in deze situatie kinderen krijgt, herhaalt de geschiedenis zich. Behandelaanbod De behandeling van deze problematiek is gericht op onthechting en separatie waarbij gebruik gemaakt van systeemtherapie. Daarnaast wordt ook wel eens relatietherapie aangeboden. Conclusie en aanbevelingen Op de vraagstelling; is de GGZ geschikt voor het behandelen van psychosociale problemen van allochtone jongeren kan volmondig met ja worden beantwoordt. De definitie over psychosociale problemen van de DSM IV geeft hiervoor duidelijke criteria. De praktijk is echter weerbarstiger. Bij psychosociale problemen van allochtone jongeren blijkt het onderzoeksinstrumentarium en het behandelaanbod niet aan te sluiten. Hierdoor kan de GGZ onvoldoende inspelen op deze problematiek. De GGZ zal haar onderzoeksinstrumentarium en behandelaanbod moeten herzien. Vanuit de kennis en ervaring opgedaan tijdens de studiereis worden hieronder aanbevelingen gedaan die richting kunnen geven aan deze herziening. Psychisch problemen volgens het classificatiesysteem van de DSM IV komen ook voor bij allochtone jongeren. In een recent onderzoek van Selten J. (2003) is gebleken dat allochtone jongeren zelfs een grotere kans hebben op een psychisch probleem dan autochtone jongeren. Mogelijk dat meespeelt dat immigranten vaak jongeren die laag opgeleid zijn en behoren tot de lagere sociale klasse. Ook zijn de risicofactoren veel groter en geven cultuurelementen een vertekend beeld. Selten (2003), wijst erop dat allochtone jongeren vaker als schizofreen worden gediagnosticeerd dan hun autochtone leeftijdsgenoten. Verder onderzoek op dit gebied is aan te bevelen. Psychosociale problemen komen bij allochtone jongeren veelvuldig voor. Om de maat van de psychosociale problemen te bepalen zijn er nauwelijks goede meetinstrumenten voor handen. Om psychosociale problemen op te kunnen lossen zijn behandelingen gericht op het verminderen van de risicofactoren en vergroten de beschermende factoren. Dit zijn veelal preventieve activiteiten. Maar waar moet men beginnen als middels het gebruikte instrumentarium geen valide beeld wordt verkregen van de problematiek. Een aanpassing van het diagnostisch instrumentarium zou dan ook een aanbeveling zijn. Nu worden westerse normen gebruikt voor een niet-westers probleem bij een niet-westerse doelgroep. Een goede diagnostiek is één voorwaarde voor een goed behandelaanbod. 8

9 Het behandelaanbod uit het land van herkomst wijkt inhoudelijk niet af van het behandelaanbod in Nederland, wel qua presentatie. Het grote verschil zit hem in de relatie die behandelaren met hun patiënt aangaan. Typerend aan de Nederlandse behandelrelatie is de gelijkwaardige positie tussen patiënt en behandelaar. De Turkse behandelrelatie kenmerkt zich door een ongelijke (hiërarchische) positionering. De hiërarchie in de behandelrelatie is ook te zien in relatie tussen partners of binnen een gezin of familie. Dit speelt vooral bij 1 e generatie en 2 e generatie jongeren van allochtone afkomst. Aan te bevelen is dan dat het systeem nadrukkelijk bij de diagnosestelling en de behandeling betrokken word en dat familieleden een functie krijgen in de behandeling. Neem de tijd om een relatie met patiënt en systeem op te bouwen. Gebruik je autoriteit als deskundige op een goede manier om de behandelrelatie gestalte te geven. Als behandelaar krijg je gezag toegekend Wees wijs met deze macht en bewaak daarnaast grenzen tussen een professionele relatie en de persoonlijke relatie. Hierbij speelt taal een grote rol. Taal is een groot probleem voor diagnostiek en behandeling. Niet alleen de letterlijke taal maar ook de symbolische betekenis van taal beïnvloedt de betekenisgeving. Hierdoor ontstaan miscommunicaties tussen patiënt en behandelaar. Daarnaast komt bij inventarisatie van de problemen nog veel analfabetisme voor bij immigranten. Ze hebben vaak een lage opleiding genoten. Vertalingen door familie geeft geen objectief beeld van het probleem. Aan te bevelen is dan ook om bij 1 e generatie en 2 e generatie Turken een tolk te gebruiken. Het gebruik maken van een tolkentelefoon heeft het voordeel dat de anonimiteit gewaarborgd blijft. Gebruik concrete taal tijdens de gesprekken. Uit ervaring blijken niet geschoolde mensen moeite te hebben met abstract woordgebruik wat een gevoel uitdrukt. Nederlandse gezegden en uitdrukkingen zijn cultuurgebonden en worden vaak niet begrepen. Omdat gesloten vraagstellingen leiden tot de antwoorden ja of nee moeten deze manier van vragenstellen vermeden worden. Het geven van feedback en het geven van kritiek moet met enige diplomatie gebeuren. Als nee beleefd wordt als een afwijzing gaan patiënten de behandelingsrelatie ondermijnen of frustreren. Parafraseren en navragen of de kwestie goed is begrepen helpt de relatie tussen patiënt en behandelaar verstevigen. Omdat taal ook een cultuurdrager is, is het verstandig om allochtonen zoveel mogelijk in hun eigen taal te behandelen. Een aanbod in de vorm van een cursus zou vertaald kunnen worden in de Turkse taal. Daarnaast zou de organisatie in haar aannamebeleid actief allochtone behandelaren moeten werven. Allochtone behandelaren hebben enerzijds het voordeel dat ze helpen inzicht te verkrijgen in de culturele achtergrond. Anderzijds werken ze tevens drempelverlagend voor de allochtone doelgroep. Belangrijke voorwaarde is dat de allochtone behandelaar zijn professionele grenzen bewaakt. De drempel om van de GGZ gebruik te maken is momenteel te hoog. De GGZ is een tweede lijnsvoorziening waarvan gebruik gemaakt kan worden via doorverwijzing van de huisarts. Voor allochtonen werkt dit drempelverhogend. Aan te bevelen is dan ook om nauw samen te werken met huisartsen, Vluchtelingenwerk, Algemeen Maatschappelijk Werk of Bureau Jeugdzorg. Een andere manier om de drempel te verlagen is het behandelaanbod collectief te maken. Het voordeel hiervan is dat het aanbod tevens een emanciperende functie heeft. Een derde manier om de drempel te verlagen zou zijn het ontwikkelen van meer preventieactiviteiten. Men zou daarbij kunnen denken aan voorlichtingsbijeenkomsten over het behandelaanbod aan allochtone jongeren. Men kan als organisatie zich pro - actief gaan opstellen door: het gesprek aan te gaan met belangenverenigingen, Turkse jongeren op te gaan zoeken, het opzetten van zelfhulpgroepen en via uitwisselingsbijeenkomsten bekend raken met mogelijkheden die cultuureigen zijn. Deze laatste activiteiten hebben tevens een emancipatorische functie die een bijdrage hebben aan de vermaatschappelijking van de GGZ. 9

10 Als Turkse jongeren psychische problemen krijgen is er vaak veel aan de hand. Het voorbeeld aan het begin van het artikel illustreert dat meerdere personen uit de naaste omgeving van de patiënt betrokken zijn bij de problemen. De complexiteit deze problemen is zodoende groot. Ook bij de oplossingen van deze problemen moet soms een behandelaanbod worden ingezet wat op verschillende gebieden. Aan te bevelen is dan om een coördinator voor de zorg aan te stellen die de verschillende vormen van behandeling op elkaar afgestemd. Daarnaast kan een consultatieteam geformeerd worden met vertegenwoordigers uit andere zorgorganisaties. Zij kunnen partner zijn voor overleg en een toevoeging zijn voor het behandelaanbod. Daarnaast kan het consultatieteam dienen als vangnet om te zorgen dat allochtone jongeren evenzeer de kans krijgen om van een goed behandelaanbod gebruik te maken bij psychosociale problemen. De GGZ heeft zodoende de functie om deze kloof tussen culturen te overbruggen. Iets waar de GGZ patent op heeft (Kortman, F. 2003). Referenties: Bakker, K., Pannebakker, M,. & Snijders, J., (1999). Kwetsbaar en competent. Sociale participatie van kwetsbare jeugd. Theorie, Beleid en praktijk. Utrecht: NIZW. Bergsma, A. & Petersen, K. (1996). DSM IV patiëntenzorg. Nederlandse vertaling Swets & Zeitlinger B.V., Lisse. Meppel, Krips Repro Centraal Bureau voor de Statistiek. Voorburg/ Heerlen: CBS, Hosper, K., Konijn, C., & Vollebergh, W. (2001). Jonge allochtonen en hulp bij psychische problemen. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum. Klumpen, H., (2001). Vermaatschappelijking in de GGZ. Centrale Cliëntenraad Adhesie. Retrieved June 27, 2003, from Köhler, W. Bij de voordeur staat de verkeerde patiënt. NRC Handelsblad, 7 juni Kortman, F. State of the Art. Interculturalisatiekrant, mei Man de, W. (2003). Studiereis naar Turkije. Horizon, 10 e jaargang, april/ mei, 4. Schaffer, R. H., (1998), Making Decisions about children, Psychological Questions and Answers. Second Edition. United Kingdom: Blackwell Publishing. Selten, J.P., (2003). Nova gaat in op Schizofrenie bij jonge Marokkanen. Ypsilon. Retrieved June 27, 2003, from Sociaal en Cultureel Planbureau, (1998). Den Haag: VUGA. Stichting Registratie Jeugd Voorzieningen, (2000). Trendrapport Utrecht: SRJV,

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Toegespitst op kankerzorg dr. Mohamed Boulaksil Cardioloog i.o. Pharos Utrecht, 18 juni 2013 Indeling Definitie van begrippen Epidemiologische verschillen migrant

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

Onderlegger Licht Diagnostisch Instrument tbv bepaling van het gezinsprofiel. 1. Psychische en/of psychiatrische problemen van de ouder(s)

Onderlegger Licht Diagnostisch Instrument tbv bepaling van het gezinsprofiel. 1. Psychische en/of psychiatrische problemen van de ouder(s) A. Ouderfactoren: gegeven het feit dat de interventies van de gezinscoach en de nazorgwerker gericht zijn op gedragsverandering van de gezinsleden, is het zinvol om de factoren te herkennen die (mede)

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Doelgroepanalyse Centrum voor Trauma en Gezin

Doelgroepanalyse Centrum voor Trauma en Gezin Doelgroepanalyse Centrum voor en Gezin Efua Campbell & Inez Berends December 2013 PI Research is gevraagd om voor het Centrum voor en Gezin van de Bascule een doelgroepanalyse uit te voeren. Aan de hand

Nadere informatie

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten September 2013 Door: N. Rosendaal Introductie Amsterdam (A), Den Haag (DH), Rotterdam (R), en Utrecht (U) vormen samen de vier grootste steden

Nadere informatie

CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG

CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG 1 Culturele herkomst van cliënten in de ggz en verslavingszorg Aantal cliënten in de GGZ naar land van herkomst Aantal cliënten in 2006 Aantal

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Behandelhuis afdeling Psychiatrie

Behandelhuis afdeling Psychiatrie Behandelhuis afdeling Psychiatrie U bent opgenomen of overweegt u te laten opnemen in het Behandelhuis van de afdeling Psychiatrie van Rijnstate Arnhem. Meer informatie hierover vindt u in deze folder.

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Marjan Mensinga trainer en adviseur bij Pharos en med. antropoloog/spv/poh GGZ Jennifer van den Broeke senior projectleider en adviseur bij Pharos

Nadere informatie

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-2

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-2 BELEIDSREGEL Tarief en prestatiebeschrijvingen voor eerstelijns psychologische zorg 1. Algemeen a. Deze beleidsregel is van toepassing op zorgaanbieders die eerstelijns psychologische zorg leveren, welke

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

NEDERLANDS - ARABISCH Waar kunt u hulp vinden voor uw psychische klachten? Informatie voor vluchtelingen 9 Voorbeeld maatschappelijk werk De problemen van Amar en Fatiha Amar (37 jaar) is met zijn vrouw

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Poliklinische behandeling

Poliklinische behandeling Poliklinische behandeling Ouderen Poliklinische behandeling Introductie Mondriaan Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van 65 jaar en ouder, die behoefte hebben aan behandeling,

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Ervaringen met de kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg of verslavingszorg

Ervaringen met de kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg of verslavingszorg Ervaringen met de kortdurende ambulante geestelijke gezondheidszorg of verslavingszorg Consumer Quality Index versie 4.0 Het basisontwerp van de CQI meetinstrumenten is ontwikkeld door het NIVEL, in samenwerking

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

1.1 Relatie verslaving

1.1 Relatie verslaving 1.1 Relatie verslaving Typering Iemand wordt relatieverslaafd genoemd als hij denkt niet zonder relatie te kunnen leven. Soms zijn mensen zo afhankelijk van een relatie, dat ze er alles voor doen om die

Nadere informatie

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek Psychiatrie De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 0 Stemmen horen 0 Klachten en symptomen 0 Oorzaken De behandeling 0 Doel 0 Voor wie 0 Tijdsduur 0 De inhoud van de behandeling 0 Coping-training 0 Psycho-educatie

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Bij kindermishandeling gaat het vaak om eenmalige gebeurtenissen die uit de hand gelopen zijn. a. Waar

Bij kindermishandeling gaat het vaak om eenmalige gebeurtenissen die uit de hand gelopen zijn. a. Waar Eindtoets Casus Probleemouders Vraag 1 Naar schatting 50.000 kinderen zijn per jaar slachtoffer van kindermishandeling. Vraag 2 Bij kindermishandeling gaat het vaak om eenmalige gebeurtenissen die uit

Nadere informatie

Cultuursensitieve diagnostiek en therapie

Cultuursensitieve diagnostiek en therapie Cultuursensitieve diagnostiek en therapie Mei 2009 Dr. Victor Kouratovsky Klinisch psycholoog Kinder- en Jeugdpsycholoog Specialist NIP Wat is Cultuursensitieve diagnostiek en therapie? DSM-IV Culture-Bound

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou?

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Een brochure voor jongeren van 12 tot 15 jaar Deze brochure werd - met toestemming - gemaakt naar het model van de Nederlanse

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Dementie & diversiteit. Britt Fontaine Lid kenniskring lectoraat Psychogeriatrie

Dementie & diversiteit. Britt Fontaine Lid kenniskring lectoraat Psychogeriatrie Dementie & diversiteit Britt Fontaine Lid kenniskring lectoraat Psychogeriatrie Wat ga ik doen? Leeftijd en Veroudering Dementie wereldwijd Is dementie een ziekte? wij en zij denken Vragen en een preekje

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-3

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-3 BELEIDSREGEL Tarief en prestatiebeschrijvingen voor eerstelijns psychologische zorg Gelet op het bepaalde in artikel 57 van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg) heeft de NZa besloten de volgende

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Deel ggz vanaf 2008 in het basispakket

Deel ggz vanaf 2008 in het basispakket Deel ggz vanaf 2008 in het basispakket Behandeling psychische problemen voortaan in het basispakket van uw zorgverzekering In deze brochure leest u hoe het is geregeld na 1 januari 2008 Ministerie van

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten Brengt medische en psychische kennis samen MedPsych Center (MPC) voor klinische patiënten 1. Welkom 3 2. Voor welke patiënten is de MPU bedoeld? 3 3. Wachtlijst

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Jong spreekt Jong Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Programma 13.00 uur Inleiding; Vincent Smit 13.10 uur Jong spreekt jong; Dick Lammers en Wouter Reith Korte

Nadere informatie

Niemand verdwaalt op een rechte weg

Niemand verdwaalt op een rechte weg Niemand verdwaalt op een rechte weg Het is even voor drieën op de laatste oktoberdag van 2014. Er zijn een handjevol mensen aanwezig in de zaal van Podium ZO! in Amsterdam Zuidoost waar om klokslag 15.00

Nadere informatie

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Oncologie Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Belangrijke telefoonnummers Algemeen nummer umcg (050) 361 61 61 U kunt hier ook terecht met algemene vragen over het UMCG. Bijvoorbeeld over

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

De rol van school en samenwerking met hulpverlening. Anne-Freda Brouwer Gz-psycholoog / Systeemtherapeut Karakter, kinder- en jeugdpsychiatrie

De rol van school en samenwerking met hulpverlening. Anne-Freda Brouwer Gz-psycholoog / Systeemtherapeut Karakter, kinder- en jeugdpsychiatrie De rol van school en samenwerking met hulpverlening Anne-Freda Brouwer Gz-psycholoog / Systeemtherapeut Karakter, kinder- en jeugdpsychiatrie Casus Milan 13 jaar woont als enig kind bij zijn ouders Hij

Nadere informatie

De psychiatrische cliënt in beeld Terugkeer in de maatschappij Psychiatrisch stigma bekeken vanuit client, familie en samenleving Job van t Veer Wat is het psychiatrisch stigma? Psychiatrisch stigma Kennis

Nadere informatie

Samen werken aan het verminderen van overbelasting

Samen werken aan het verminderen van overbelasting Samen werken aan het verminderen van overbelasting Doelgroep Wij zijn begonnen met 3 bij ons bekende Marokkaanse mantelzorgers, die alledrie balanceerde op het randje van afknappen. Zij hadden dezelfde

Nadere informatie

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Onderzoek, diagnostiek en behandeling bij: Verklaarde- en onverklaarde lichamelijke klachten gecombineerd met psychische klachten Informatie voor verwijzers Doelgroep

Nadere informatie

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen Peter F M Verhaak NIVEL 12-maands prevalentie stemmings-, angst- en middelenstoornis 250 200 N/1000 patiënten 150 100 50 Depressie

Nadere informatie

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz mr.dr. Lieke van Domburgh Onderzoeker Vumc, afd. Kinder- en Jeugdpsychiatrie Hoofd afdeling O&O Intermetzo prevalentie problemen: etniciteit en gender (Zwirs 2006)

Nadere informatie

Congres ziekenhuispsychiatrie

Congres ziekenhuispsychiatrie Congres ziekenhuispsychiatrie Het belang van integrale zorg psychiatrie & somatiek belicht vanuit de visie van de zorgverzekeraar 7 november 2013 Anouk Mateijsen Regio manager, Achmea Divisie Zorg & Gezondheid

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Algemene informatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Doelgroep 1 Aanmelding 2 Intake 2 Uitslag/advies 3 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

heeft krachtens de paragrafen 2 en 4 van hoofdstuk 4 van de Wmg

heeft krachtens de paragrafen 2 en 4 van hoofdstuk 4 van de Wmg PRESTATIEBESCHRIJVINGBESCHIKKING Nummer Datum ingang Datum beschikking Datum verzending 6300-1900-10-1 1 januari 2010 14 december 2009 15 december 2009 Volgnr. Geldig tot Behandeld door 3 directie Zorgmarkten

Nadere informatie

Aan de slag. Geestelijk gezond

Aan de slag. Geestelijk gezond Direct aan de slag Geestelijk gezond Iedereen streeft naar een gezond leven. Daarin past de zorg voor lichaam en geest. Niet alleen omdat mensen daar zelf bij gebaat zijn, maar ook omdat onze omgeving

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2006 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE MULTICULTURELE SAMENLEVING 1p 1 Het aantal asielaanvragen is sinds 2000 gedaald. Waardoor is het aantal asielzoekers in Nederland

Nadere informatie

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts)

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Ongemerkt problematisch Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Kijk, als een kind zich opzettelijk uit de auto gooit, dan is het vrij duidelijk dat er iets mis is. Dan heb

Nadere informatie

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Volwassenen. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid Volwassenen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Verslavingszorg Introductie Verslavingszorg verleent hulp aan volwassenen met problematisch gebruik van alcohol, drugs, medicijnen, gameverslaving en met

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Cultuursensitieve Hulpverlening. Marjan Mensinga Trainer/advieseur, Cultureel Antropoloog, SPV Pharos 17 januari 2013

Cultuursensitieve Hulpverlening. Marjan Mensinga Trainer/advieseur, Cultureel Antropoloog, SPV Pharos 17 januari 2013 Cultuursensitieve Hulpverlening Marjan Mensinga Trainer/advieseur, Cultureel Antropoloog, SPV Pharos 17 januari 2013 Wat gaan we doen Kennismaken Gezondheidsvaardigheden, Gezondheid bij allochtonen lage

Nadere informatie

Generalistische basis ggz

Generalistische basis ggz Generalistische basis ggz Informatie voor patiënten Generalistische basis ggz U bent door uw huisarts verwezen voor behandeling naar de Generalistische Basis GGZ (GB-GGZ) van Mondriaan. Mondriaan Generalistische

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

Niet culturen maar mensen ontmoeten elkaar: Culturele diversiteit in het justitiële werkveld

Niet culturen maar mensen ontmoeten elkaar: Culturele diversiteit in het justitiële werkveld Niet culturen maar mensen ontmoeten elkaar: Culturele diversiteit in het justitiële werkveld 1 Stichting Pharos Expertisecentrum gezondheidsverschillen Gezondheid en kwaliteit van zorg voor iedereen Kaveh

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Scholen in de Randstad sterk gekleurd

Scholen in de Randstad sterk gekleurd Scholen in de Randstad sterk gekleurd Marijke Hartgers Autochtone en niet-westers allochtone leerlingen zijn niet gelijk over de Nederlandse schoolvestigingen verdeeld. Dat komt vooral doordat niet-westerse

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen

Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen Etnische en generatieverschillen in lekenopvattingen over internaliserende problemen Esmée E. Verhulp Ontwikkelingspsychologie - Universiteit Utrecht Met dank aan: Gonneke Stevens, Wilma Vollebergh, Trees

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Info. Slaap-Waakcentrum SEIN. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Slaap-Waakcentrum SEIN. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Slaap-Waakcentrum SEIN Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde 1. Slaap-Waakcentrum SEIN SLAAP-waakCENTRUM Deze brochure is bedoeld om u te informeren over het Slaap-Waakcentrum van Stichting

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen Maarten Boogert, soc. psych. verpleegk Divisie Ouderen / 24 uurdienst Mondriaan Zorggroep Heerlen Doelgroepen m.b.t hulpverlening van SPV- er : Acute psychiatrische

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen

KOPPen bij elkaar en schouders eronder. Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen KOPPen bij elkaar en schouders eronder Informatie voor kinderen van ouders met psychiatrische problemen Mama, waarom huil je? Mama, ben je nu weer verdrietig? Papa, gaan we naar het zwembad? Waarom niet?

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie