Bewust besparen is bewust wonen Tips voor de particulier om energie te besparen 1
Voorwoord Heeft u plannen voor een verbouwing of de bouw van een nieuw huis? Dan is deze brochure iets voor u. Het bouwen van een nieuw huis of een verbouwing is een belangrijk en spannend moment. Ik herinner mij nog goed dat wij thuis gingen verbouwen. Wij wilden graag ons wooncomfort verhogen en tegelijkertijd iets voor het milieu doen. Hiervoor kregen we advies van een EPA-adviseur. Uit zijn advies bleek dat ons wooncomfort sterk verbeterde door juist aan het milieu te denken. Zo zijn bijvoorbeeld onze spouwmuren geïsoleerd. Dit leidde tot een flinke besparing van ons energieverbruik. Onnodig warmteverlies en tocht behoorden tot het verleden. Het resultaat was een prettiger woonklimaat, een lagere energierekening én een besparing voor het milieu. Het isoleren van uw muren is slechts een van de vele voorbeelden hoe u zelf een bijdrage kunt leveren aan het milieu. Deze brochure laat zien welke belangrijke kansen u kunt benutten bij het bouwen of verbouwen van uw huis. Kansen die ten goede komen aan het milieu. Maar ook aan uw wooncomfort én uw portemonnee. Vandaar de titel: Bewust besparen is bewust wonen. De brochure bestaat uit twee delen. Het eerste deel bevat aandachtspunten voor nieuw te bouwen woningen. Het tweede deel biedt u nuttige informatie als u gaat verbouwen. Bewust besparen is bewust wonen staat stil bij het gebruik van duurzame materialen en het efficiënt verwarmen van uw woning. Maar ook kunt u alles lezen over het energieprestatieadvies (EPA) en de mogelijkheden om te isoleren en te ventileren. Tot slot vindt u op eenvoudige wijze meer informatie over deze onderwerpen in het onderdeel Sites to see. Hier staat een lijst vermeld met nuttige website-adressen. Ik wens u veel succes en plezier bij de bouw of verbouw van uw woning. Namens het bestuur van de MRA Simon Binnendijk Voorzitter bestuurlijk overleg Milieudienst Regio Alkmaar (MRA) 2
Energieverbruik en het klimaat Informatief Klimaatverandering Verbranding van gas en gebruik van elektriciteit veroorzaakt het broeikasgas CO 2 (kooldioxyde). Broeikasgassen belemmeren de uitstraling van warmte naar de atmosfeer waardoor de temperatuur op aarde stijgt. Dit heeft op termijn belangrijke gevolgen voor ons leefklimaat: De zeespiegel zal stijgen door uitzetting van het zeewater. Hierdoor zullen (vooral in de derde wereld) meer mensen door overstromingen worden getroffen. Het oppervlak aan gletsjers, sneeuw en poolijs neemt nu al merkbaar af. Dit leidt op termijn tot een tekort aan zoet water in grote delen van de wereld. Toename van woestijnvorming in verschillende regio s in de wereld. Er zullen heftigere stormen en regens gaan komen. Voor de Nederlandse situatie betekent de klimaatverandering op korte termijn: Drogere zomers en nattere winters Heftigere stormen Extremere neerslag in korte periodes De noodzaak van waterberging Verder ontwikkelen de economieën van met name China en India zich bijzonder snel. Dit gaat gepaard met een grote vraag naar fossiele brandstoffen. De concurrentie om fossiele brandstoffen zal toenemen. Op langere termijn zal onze energievoorziening minder afhankelijk moeten worden van fossiele brandstoffen, omdat de voorraden niet oneindig zijn. De energievoorziening zal duurzamer moeten worden. Vermindering uitstoot CO 2 De overheid heeft zich ten doel gesteld de uitstoot van het broeikasgas CO 2 aanzienlijk te verminderen. Dit gebeurt niet alleen door energiebesparingsmaatregelen in de industrie en kleinere bedrijven. Scherpere eisen bij nieuwbouw van woningen en stimuleren van energiezuinig gedrag van bewoners, dragen ook bij aan een vermindering. Daarnaast gaat de ontwikkeling van steeds efficiëntere apparaten door. Overheidsmaatregelen richten zich op de vermindering van de uitstoot door verkeer en vervoer. De inzet van windenergie, zonne-energie, gebruik van aardwarmte en andere duurzame energievormen leiden tot een lager gasgebruik. Energieverbruik in een woning Waar gewoond wordt, wordt energie gebruikt. U gebruikt energie voor verwarming en warm tapwater, voor koeling en voor apparatuur. Ongeveer 24% van het energiegebruik in Nederland komt voor rekening van woningen. Door hoge eisen te stellen aan de energetische kwaliteit van uw woning bij een ingrijpende verbouwing of bij nieuwbouw draagt u bij aan vermindering van de klimaatproblematiek. Dat betekent tevens vermindering van kosten voor elektriciteit en gas, voor nu en in de toekomst! Aanbrengen van stralingswerende folie in de kruipruimte 3
Duurzame nieuwbouw Meer comfort met minder energie Duurzame nieuwbouw Een nieuwbouwwoning zal minimaal 50 jaar bestaan en worden bewoond. Reden genoeg om even stil te staan bij mogelijkheden om duurzaam te bouwen en zonder comfortverlies het energieverbruik in de woning te beperken. Een duurzaam gebouwde woning met een laag energieverbruik geeft niet alleen een lagere energierekening maar ook meer comfort en minder milieubelasting. Naast een laag energieverbruik kunt u ook overwegen duurzame materialen te gebruiken die het milieu minder belasten. Op de website www.dubo-centrum.nl kunt u per thema informatie over duurzame maatregelen vinden. De warmtehuishouding van uw woning De warmte die nodig is om een comfortabele binnentemperatuur te bereiken verdwijnt uiteindelijk naar buiten. De afkoeling van uw huis vindt plaats door geleiding via muren en daken, door uitstraling en door ventilatie. Kieren, open deuren en ramen laten warme lucht ontsnappen. Maar ook roosters en mechanische afzuiging van lucht dragen bij aan de afkoeling. Er zijn verschillende warmtebronnen die bijdragen aan de verwarming van uw woning. De belangrijkste warmtebron is de verwarming door de kachel, de centrale verwarmingsketel of door een warmtepomp. De instraling van de zon, de bewoners, de koelkast en andere apparaten geven ook warmte af. Deze dragen bij aan de verwarming van uw huis. De verwarming van uw huis vult de warmte aan die door afkoeling en ventilatie verloren is gegaan. Hoe kleiner het warmteverlies, hoe minder aanvulling door verbranding van aardgas nodig is en hoe lager uw gasrekening. De energieprestatiecoëfficient (EPC) De energetische kwaliteit van een woning Zonwerende lamellen laten s winters warmte binnen en voorkomen oververhitting in de zomer wordt aangeduid als de energieprestatie van de woning. De berekening van de energieprestatie drukt men uit in de Energie Prestatie Coëfficiënt (EPC). Hoe lager deze EPC, hoe lager het energieverbruik van de woning. De maximale waarde van de EPC ligt vast in het Bouwbesluit en zal per 1 januari 2007 verder worden aangescherpt. Ook over de mate van ventilatie zijn eisen opgenomen in het bouwbesluit. In geval van nieuwbouw kunt u de mogelijkheden van een lagere EPC bespreken met uw architect. In de EPCberekening zijn alle bouwkundige en installatietechnische voorzieningen verwerkt. Wilt u meer weten over de energieprestatie? Neem dan contact op met de MRA. Hoe verbetert u de energieprestatie van uw woning? Het warmteverlies van uw woning kunt u verminderen door het isoleren van dak, gevels en vloeren, toepassen van hoog rendement-glas (HR ++) en stralingweerkaatsende folies. Kies voor hoogwaardige isolatiematerialen (hoge RC-waarde) als u gaat verbouwen en voor HR++ glas in de verwarmde ruimtes. Van groot belang is de luchtdichtheid van de woning en dus de kwaliteit van de uitvoering van isolatiewerkzaamheden. Nog steeds verdwijnt veel warmte door kieren. Voor de toepassing van zonne-energie is een dakvlak op het zuiden van belang. De HR-ketel, vloerverwarming, een eventuele zonneboiler en korte leidingen voor warm tapwater spelen allemaal mee in de berekening. 4 Een belangrijk aandachtspunt bij zeer energiezuinige woningen is het voorkomen van oververhitting in de zomer. Door toepassen van zonwering voorkomt u overmatig gebruik van de airconditioning.
Lage Temperatuur Verwarming Lage Temperatuur Veel woningen in Nederland zijn voorzien van centrale verwarming met een centrale ketel. De ketel verwarmt het water tot maximaal 90 C. Het warme water stroomt door de radiatoren als er warmtebehoefte is. Bij lage temperatuur verwarming (LTV) blijft de watertemperatuur altijd lager dan 55 C. Doordat het water veel minder warm wordt, verbruikt een lage temperatuur verwarmingssysteem minder energie dan een conventioneel verwarmingssysteem. Lage temperatuur verwarming kent de volgende afgiftesystemen: LTV-radiatoren Dit zijn conventionele radiatoren met een relatief groot oppervlak om warmte af te staan. Vloer- en/of wandverwarming De leidingen voor vloerverwarming zijn aangebracht in de vloer, bij wandverwarming in de wand. De vloer of wand staat de warmte Verwarming af aan de woning. Wand- en vloerverwarming geven een aangename stralingswarmte. Er zijn geen radiatoren zodat de ruimte vrijer de ruimten. Door de langzaam circulerende lucht is de woning snel op de gewenste temperatuur. Luchtverwarming kan uitstekend worden gecombineerd met gebalanceerde kan worden ingedeeld. Bovendien is door de ventilatie met warmteterugwinning. lage temperatuur en gelijkmatige verdeling De gebruikte warme lucht uit keuken, van de warmte de luchtverplaatsing minder badkamer en toilet wordt via een warmtewisselaar afgevoerd. Dit systeem benut 95% dan bij conventionele verwarming. Hierdoor is er minder verplaatsing van stof. van de afgevoerde warmte en voegt deze Voor mensen met astmatische klachten is toe aan de schone binnenstromende lucht. vloer- of wandverwarming de ideale wijze van verwarmen. Vloer- en wandverwarming Warmtepomp kunnen uitstekend worden gecombineerd met Een warmtepomp haalt warmte uit lucht, een HR-ketel of een warmtepomp. bodem of water. De pomp staat deze af via een lage temperatuur verwarmingssysteem. Luchtverwarming Door in de zomer koud grondwater in het Luchtverwarming zorgt voor een constante lage temperatuursysteem rond te pompen luchtcirculatie in uw huis. Zowel warme als kan de woonruimte bovendien worden koele gefilterde lucht zorgt voor een aangenaam binnenklimaat in de winter en de warmtepomp leidt tot meer comfort en afgekoeld. Verwarmen of koelen met een zomer. Een systeem van luchtkanalen en minder CO 2 -uitstoot. roosters voert de binnenkomende lucht naar Vloerverwarming: comfortabele stralingswarmte zonder radiatoren 5
Verbouwen? Vraag een EPA aan Advies Wat staat in een EPA-rapport? Beschrijving van uw woning in de huidige staat: bouwjaar, maten, isolatiemaatregelen, soort ketel enz. Huidig energieverbruik, uitgedrukt in een energie-index, waardoor u kunt vergelijken met de index van gelijksoortige woningen. De voorgestelde energiemaatregelen. De energie-index na uitvoering van de maatregelen. De te verwachten comfortverbeteringen. Kosten en baten van de maatregelen. De globale investeringen en terugverdientijden (bij de huidige energieprijzen). Het energieprestatieadvies (EPA) is gericht op woningen waarvan de bouwvergunning is afgegeven voor 1 januari 1998. Een erkend EPA-adviseur brengt de energetische situatie van uw woning in kaart en legt deze vast in een rapport. Dit EPA-rapport geeft een helder overzicht van de energieprestatie van uw woning. Tevens worden besparingsmaatregelen en de globale kostprijs ervan aangegeven. Juist als u verbouwingsplannen heeft is een EPA-rapport een uitstekend begin om alle aandachtspunten op gebied van energiebesparing in beeld te brengen. Op www.senternovem.nl/epadesk vindt u gecertificeerde EPA-adviseurs bij u in de buurt. De EPA-adviseur aan huis Kwaliteitsverbetering Uitvoeren van de maatregelen uit het EPAadvies resulteert in meer wooncomfort, lagere energiekosten en lagere milieubelasting. Vanaf 1 januari 2007 bestaat in Europa de verplichting om bij woningtransacties een energiecertificaat te overleggen, waarin de energetische kwaliteit van de woning is vastgelegd in een label. Een EPA-rapport dat nu wordt gemaakt behoudt gedurende tien jaar de status van energiecertificaat. Het energieprestatieadvies zal in de toekomst aansluiten bij de Europese regelgeving. 6 Is uw ketel aan vervanging toe? Overweeg een zonneboiler Dat u de ketel vervangt door een HR-ketel is eigenlijk vanzelfsprekend. De meerinvestering is met de huidige energieprijzen al snel terug verdiend. Het moment dat u een ketel kiest is ook een logisch moment om de aanschaf van een zonneboiler te overwegen. Een zonneboiler verwarmt koud leidingwater zoals een conventioneel warmwatertoestel. Koud water stroomt door een zonnecollector. Op deze wijze verwarmt het zonlicht het water tot maximaal 80 C. Het warme water wordt opgeslagen in een boilervat en zonodig naverwarmd door de CV-ketel. Met de zonneboiler kunt u de helft besparen op het energieverbruik voor warm water. Het plaatsen van een zonneboiler vereist naast gedegen vakmanschap ook voldoende ruimte voor een voorraadvat en een dakvlak dat ongeveer op het zuiden is gericht. Een plat dak mag ook, maar wel in de buurt van de verwarmingsketel. Vraag dus om advies op maat bij een erkend installatiebedrijf met ervaring in het plaatsen van zonneboilers.
Isolatie en ventilatie Isolatie en ventilatie Goede na-isolatie, goede kierdichting en gebruik van hoogrendement glas of HR++ glas resulteert in lager energieverbruik. Bij verhoging van de luchtdichtheid van een bestaande woning door kierdichting en na-isolatie dient u rekening te houden met voldoende ventilatie. Dit betekent een optimale invoer van frisse lucht en afvoer van gebruikte lucht uit uw woning. Dit kan door: Natuurlijke aan- en afvoer van lucht door kierstanden van ramen en ventilatieroosters. Er zijn ook vraaggestuurde ventilatieroosters, die de toe te laten hoeveelheid lucht regelen op basis van luchtvochtigheid of hoeveelheid CO 2. Natuurlijke aanvoer en mechanische afvoer in met name badkamer en keuken. Mechanische aan- en afvoer van lucht. Dit laatste systeem is zeer geschikt om te combineren met warmteterugwinning uit de ventilatielucht. Schelpen voor een droge kruipruimte Vocht Ongeveer 17 % van de woningen in Nederland kampt met vochtproblemen. Vocht in een woning kent verschillende oorzaken: Het menselijk lichaam produceert vocht door uitademen en verdamping via de huid. Dit is ongeveer 1,2 liter per persoon per dag. Regelmatig ventileren is daarom nodig. Door koken en douchen komt er ook vocht in huis. Veelal wordt dit direct door mechanische ventilatie (afzuiging) of door natuurlijke ventilatie (raam open) verwijderd. Vochtige kruipruimten kunnen leiden tot onfrisse lucht in huis en soms zelfs tot schimmelvorming op plaatsen met weinig ventilatie. Ook kost verwarmen van vochtige lucht meer energie dan verwarmen van droge lucht. Vaak is de oorzaak optrekkend grondwater. Verdamping van dit vocht leidt tot een te hoge relatieve luchtvochtigheid. Het vocht uit de lucht condenseert op koude plaatsen. Oplossingen Aanbrengen van een laag schelpen tot boven het vochtniveau. Schelpen remmen de verdamping van vocht aanzienlijk. Aanbrengen van polystyreenchips als bodemisolator. Afsluiten van de bodem met een waterdichte bodemfolie eventueel gecombineerd met vloerisolatie. Extra ventilatie door aanbrengen van meer ventilatieroosters heeft een regulerend effect. Ontwateren van de kruipruimte door middel van drainage. In erg natte gebieden is drainage niet altijd te realiseren. 7
Sites to see Websites Voor meer informatie en tips over de genoemde onderwerpen in deze brochure, kunt u onderstaande websites bezoeken. www.dubocentrum.nl Alle informatie over duurzaam bouwen. Bevat ook het register duurzaam bouwen waarin ondernemers staan vermeld, die zich aantoonbaar bezig houden met duurzaam bouwen. www.dubo-register.nl Site waarop architecten en bouwondernemeningen zijn vermeld, die zich aantoonbaar bezig houden met duurzaam bouwen. De website van de MRA met informatie over uiteenlopende milieu-onderwerpen voor de particulier. www.energieopmaat.nl Site met adviezen voor particulieren voor energiebesparing en labeling van energiezuinige apparatuur. Ook kunt u hier uw eigen energieprofiel aanmaken en bijhouden. www.milieucentraal.nl Een website met praktische milieu- en energiebesparingstips voor consumenten en ondernemers. Bevat tevens informatie over groene stroom. www.mra.nu De site van de Milieudienst Regio Alkmaar met informatie over milieuwetgeving, persberichten, nieuwsbrieven voor burgers en ondernemers. www.senternovem.nl SenterNovem speelt een rol op de weg naar een duurzame samenleving op het gebied van energie en milieu. Daarom brengt SenterNovem doelen van overheid en markt samen, stemt zij vraag en aanbod op elkaar af, stimuleert zij de ontwikkeling van nieuwe technieken. Hier is ook informatie te vinden over de groene hypotheek (www.senternovem.nl/groenbeleggen) en het energieprestatieadvies (www.senternovem.nl/epadesk) www.sev.nl De website van de Stichting Experimenten Volkshuisvesting met informatie over zaken uit de huursector, waaronder duurzaam bouwen. www.vrom.nl De site van het Ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieu. Hierop onder meer informatie over de groene hypotheek en gezond en veilig wonen. 8 MRA De Milieudienst Regio Alkmaar (MRA) is een samenwerkingsverband van Alkmaar, Bergen, Castricum, Graft-De Rijp, Heiloo en Schermer Bezoekadres Hertog Aalbrechtweg 5 1823 DL Alkmaar Postadres P ostbus 53 1800 BC Alkmaar Telefoon 072-548 87 57 Fax 072-548 85 79 W ebsite www.mra.nu tekst: MRA fotografie: Inter Magic Fotografie, T. Tuinman, MRA vormgeving: Henk Tijbosch