Milieuvervuiling Planet 44 45
Milieuvervuiling Milieuvervuiling is al decennialang een Europees thema. Het is ook een thema waarop winst is geboekt; mede dankzij Europese regelgeving is de vervuiling aanzienlijk teruggedrongen. Recente discussies over het stilleggen van bouwprojecten door EU-regelgeving voor fijn stof laten zien dat milieuwetgeving ook direct invloed uitoefent op ruimtelijke ontwikkelingen. Hoe groot is het vervuilingsprobleem vandaag de dag? Europa behoort tot de meest vervuilde werelddelen, wat betreft lucht én water. De andere meest vervuilde regio s zijn het noordoosten van de Verenigde Staten en het oosten van China. Dit zijn ook de regio s waar de drie meest vervuilende sectoren zijn geconcentreerd: verkeer, industrie en intensieve landbouw. Maar waar de economische groei in China en India leidt tot groeiende emissies van gassen als NO ₂ en CO ₂, hebben strengere milieumaatregelen in Europa en in de Verenigde Staten geleid tot een lichte afname van emissies. De laatste tien jaar is dit merkbaar in de licht verbeterende kwaliteit van lucht en oppervlaktewater (EEA 2005). Vieze luchtjes Ozon, fijn stof en stikstof veroorzaken in Europa de meeste luchtverontreiniging. Ozon en fijn stof zijn schadelijk voor de volksgezondheid, terwijl NO₂ en SO₂ verzuring veroorzaken en daarmee hele ecosystemen bedreigen. Ozon ontstaat door een chemische reactie in de atmosfeer, waarbij door de mens uitgestoten NO ₂ een belangrijke rol speelt. De emissie van fijn stof wordt zowel veroorzaakt door de mens (bijvoorbeeld als gevolg van het verkeer), als door natuurlijke processen (zoals het opwaaien van zeezout of bodemdeeltjes) (MNP 2005). Door klimatologische omstandigheden kan luchtvervuiling van dag tot dag aanzienlijk variëren; de zogenaamde achtergrondwaarden fluctueren dan ook sterk. Kijken we echter naar de gemiddelde luchtvervuiling over een bepaalde periode, dan blijkt er een sterke concentratie van lucht-vervuiling te zijn in de Benelux en in de Povlakte in Noord-Italië. Dit blijkt zowel uit feitelijke metingen van NO ₂, als uit modelberekeningen voor fijn stof.(zie figuur 24, 25) Vooral fijnstofconcentraties kunnen lokaal vele malen boven de achtergrondwaarde van de regio uitkomen, bijvoorbeeld omdat de uitstoot in een aantal drukbereden straten is geconcentreerd. Deze waarden kunnen van stad tot stad, maar ook binnen steden sterk verschillen, samenhangend met de variatie in stratenpatronen, van nauwe straten tot brede boulevards Planet/Milieuvervuiling 46 47
(EEA 2006). Als gevolg van deze concentraties is de levensverwachting in bijvoorbeeld de Benelux korter dan in andere, minder vervuilde landen (MNP 2005). Ook ecosystemen ondervinden hinder van luchtvervuiling, in de vorm van nitraatdepositie. Doordat het nitraat uit de lucht neerslaat op het ecosysteem, verzuurt het milieu en verdwijnen de soorten die in een voedselarmer milieu gedijen. In 2000 had bijna heel Europa te maken met derge-lijke hoge nitraatniveaus. Prognoses van het EEA (2005) laten zien dat de depositie in de toekomst zal afnemen als gevolg van een dalende uitstoot van schadelijke stoffen [>Milieu- en natuurbeleid]. Vies water In de tweede helft van de vorige eeuw was het oppervlaktewater in Europa sterk vervuild. Dit was voornamelijk het gevolg van puntbronvervuiling : afvalwater van de industrie en rioolwater uit de steden. Deze vervuiling is inmiddels zeer sterk gereduceerd. De industrie werd met strenge milieumaatregelen gedwongen haar afvalwater te reinigen, en vrijwel overal in Noordwest-Europa zijn rioolwaterzuiveringen aangelegd. Rivieren en meren zijn daardoor schoner geworden [>Milieuen natuurbeleid]. Alleen in Oost-Europa hebben veel kleinere dorpen en steden nog geen rioolwaterzuivering, of zelfs geen rioolsysteem. Daar-naast ligt in Oost-Europa het niveau waarop wordt gezuiverd lager vanwege minder geavanceerde zuiveringssystemen. De klassieke oppervlaktewaterproblemen zijn dan ook vooral daar geconcentreerd. (Zie figuur 26) Ondanks de afname van de puntbronvervuiling wordt de kwaliteit van het oppervlaktewater nog steeds bedreigd. Dat heeft te maken met diffuse vervuiling, vooral door de landbouw. Zo is het bemestingsniveau in bepaalde gebieden zó hoog dat het de opnamecapaciteit van de bodem overtreft, waardoor het nitraat via het grondwater in rivieren en andere waterlopen terechtkomt. Ook bestrijdingsmiddelen dringen door tot in het grondwater. Vooral in intensieve landbouwgebieden is het oppervlaktewater daardoor nog steeds vervuild (EEA 2005; UNEP 2004). De vervuiling van het grondwater vormt een nog groter probleem dan die van het oppervlaktewater. Grondwater is namelijk verreweg de grootste bron van zoet water, groter dan alle rivieren en meren samen. Het vormt een grote buffer voor droogteperioden, waarin rivieren vooral door grondwater worden gevoed. Instanties als het European Environ-ment Agency (EEA) en het United Nations Environment Programme (UNEP) beschouwen grondwater als een kritische hulpbron. (Zie figuur 27) Hoewel vervuild water maar langzaam tot de grondwaterspiegel doordringt en grondwatersystemen door bodemfiltering een groot zelfreinigend vermogen hebben, kan het grondwater na verloop van decennia toch vervuild raken. Is dit eenmaal het geval, dan duurt het zeer lang voordat het weer op natuurlijke wijze schoon wordt, ook na een sterke reductie van de hoeveelheden nitraat en bestrijdingsmiddelen. Tot nu toe is een kritisch nitraatgehalte in het grondwater (50mg/l) nog een uitzondering, wat niet wegneemt dat de grondwatervervuiling langzaam toeneemt. In Noordwest-Europa is het nitraatniveau het grootst (UNEP 2004). (Zie figuur 28, 29) De grondwatervervuiling heeft vooral consequenties voor de drinkwatervoorziening [>Water]. Nu is het nog op relatief veel plekken mogelijk om gezond drinkwater uit de bodem op te pompen, maar over een aantal jaren kan dat problematisch zijn. De kosten van het zuiveren van grondwater voor goed drinkwater zullen zeer hoog zijn, naar verwachting veel hoger dan de kosten die gepaard gaan met het beperken van het gebruik van mest en bestrijdingsmiddelen (UNEP 2004). (Zie figuur 30) Ook ecosystemen worden getroffen door diffuse verontreiniging, in het bijzonder door de grote toevoer van nitraten in het water. Net als bij nitraatdepositie uit de lucht leidt dit tot eutroficatie, ofwel het voedselrijker worden van een milieu. Omdat hierdoor een beperkt aantal plantensoorten gaat overheersen, ontstaan andere ecosystemen. Gebieden die hier het meeste last van ondervinden, liggen overwegend in Noordwest- Europa, waar hoge verontreinigingsniveaus samengaan met een kwetsbaar systeem. atlas europa
Figuur 24. Gemiddelde NO ₂ concentratie in de periode mei tot en met september 2005. Bron: MNP (2005) Figuur 25. Gemiddelde fijnstofconcentratie. Bron: MNP (2005) < 2 mg/m² 2-5 5-8 8-11 >11 < 5 µg/m³ 5-10 10-15 15-20 20-25 25 Planet/Milieuvervuiling 48 49
Figuur 26. Type rioolwaterzuivering. Bron: UNEP (2004) Primaire zuivering Secundaire zuivering Tertiaire zuivering step-zuivering Andersoortige zuivering Onbekend Aandeel van de bevolking dat op de riolering is aangesloten 10-40 % 40-60% 60-80% 80-90% 90-100% atlas europa
Figuur 27. Beschikbaarheid en onttrekking van grondwater, 1995. Bron: unep (2004) Grondwatergebruik Beschikbaarheid van grondwater Onttrekking van grondwater Grondwater beschikbaar voor jaarlijkse onttrekking (miljoen m³) 0-2.000 2.000-4.000 4.000-7.000 7.000-12.000 12.000-50.000 Planet/Milieuvervuiling 50 51
Figuur 28. Nitraatgevoelige gebieden. Bron: unep (2004) Aangewezen kwetsbare gebieden In potentie kwetsbare gebieden Door lidstaten in 2001 toegevoegde gebieden Beschouwde lidstaten * Voor Ierland wordt rekening gehouden met een aanzienlijke uitbreiding van de nitraatgevoelige gebieden * atlas europa
Figuur 29. Nitraatgebruik in de landbouw. Bron: UNEP (2004) kg/ha 0,1-10 10-40 40-80 80-190 Planet/Milieuvervuiling 52 53
Figuur 30. Geschat percentage drinkwater dat uit grondwater wordt betrokken. Bron: unep (2004) Waterontrekking Oppervlaktewater Grondwater Waterontrekking per hoofd van de bevolking (m³ per persoon) 125-250 250-450 450-750 750-1.350 1.350-4.400 geen data atlas europa