Medische Microbiologie & Infectiepreventie NIEUWSBRIEF juni 25 Onderzoek / Research Patiëntenzorg en diagnostiek Medische Microbiologie Onderwijs en opleiding Algemene informatie Grensoverschrijdende activiteiten Prof. dr. Alex Friedrich, Drs. Joanneke Lootsma NVMM Taskforce Medische Microbiologie 225 Voor de website, klik op de cirkel. Dr. Jacobien Veenemans, Drs. Lieke van Balen Praktijkgids Antimicrobial Stewardship in Nederland op www.ateams.nl Dr. Ieneke van der Gun Helder sturen - Veilige zorg: een interventiestudie voor verbetering van de patiëntveiligheid Dr. John WA Rossen, Dr. Kai Zhou, Dr. Erik Bathoorn, Prof. dr. Alex Friedrich Next Generation Sequencing Dr. Greetje Kampinga Groter lettertype in Cyberlab en tips en trucs voor Cyberlab Dr. Edwina Doting, Drs. Kasper Wilting Signalering: Liberia ebolavrij!
NVMM Taskforce Medische Microbiologie 225 In november 24 heeft de Nederlandse Vereniging van Medische Microbiologie (NVMM) de landelijke Taskforce Medische Microbiologie 225 ( MM 225 ) opgericht onder leiding van Alex Friedrich. Antibioticaresistentie neemt wereldwijd alarmerend snel toe, met name de productie van betalactamases (o.a. extended-spectrum beta-lactamases oftewel ESBL s) door Enterobacteriaceae zoals Klebsiella. Op dit moment behandelen we ESBL-producerende bacteriën met reservemiddelen zoals carbapenems (o.a. meropenem). Helaas zijn nu ook de carbapenemaseproducerende Enterobacteriaceae (CPE), ook wel carbapenem-resistente Enterobacteriaceae (CRE) genoemd, in opmars. De huidige prevalentie van CRE is te zien in figuur. Nederland is nu nog groen : de prevalentie van CRE is gelukkig nog laag. Er is echter veel inspanning nodig om dat zo te houden. De Taskforce MM 225 heeft als taak een nultolerantie-beleid te ontwikkelen voor het optreden van nosocomiale CRE/CPEinfecties om Nederland in het jaar 225 groen te laten zijn en blijven. In het visiedocument getiteld Nederland CRE-groen in 225 van deze Taskforce wordt een voorschot genomen op de discussie over een toekomstige mensgeoriënteerde en op technologie gebaseerde medische microbiologie. Centraal staat hierbij de patiënt en die heeft drie vragen:. Hoe ga je me beschermen tegen een infectieziekte? 2. Heb ik een infectie en zo ja, wat is de oorzaak? 3. Hoe kan ik optimaal worden behandeld? Deze drie vragen staan ook centraal in de interdisciplinaire metacompetenties Antimicrobial Stewardship, Infectiepreventie en Diagnostiek (AID). Omdat de verplaatsingen van de patiënt tussen ziekenhuizen (en in mindere mate tussen ziekenhuizen en verpleeghuizen) essentieel bijdraagt aan de verspreiding van bijzonder resistente micro-organismen (BRMO) ligt het voor de hand dit gebruikspatroon van de patiënt als uitgangspunt te nemen voor de vorming van natuurlijke zorgnetwerken. Deze regionale zorgnetwerken zijn ook de eenheden die met elkaar in competitie zijn om de beste en veiligste zorg te bieden in het land en daarbuiten. De centrale missie en preventieopdracht voor de komende jaren zal zijn: zorginfecties voorkomen (infectiepreventie) en ervoor zorgen dat niet te voorkomen infecties nog behandelbaar blijven (resistentiepreventie). Deskundigen infectiepreventie, infectiologen, medisch moleculair biologen, GGD-artsen infectieziektebestrijding, apothekers en artsenmicrobioloog is gevraagd interdisciplinair en regionaal samen te werken om antwoord te geven op deze drie vragen van de patiënt. Het ontstaan van regionale en interdisciplinaire vakgroepen kan worden bereikt door Regionale Comprehensive Centra Tegen Infecties te vormen. Daardoor ontstaat een netwerkorganisatie waar specialisten 24/7 bereikbaar zijn voor alle drie de pijlers waar het AID model uit bestaat. De Taskforce heeft haar visiedocument voorgelegd aan meer dan 2 medische professionals tijdens tien regionale bijeenkomsten in Groningen, Haarlem, Leeuwarden, Utrecht, Maastricht, Rotterdam, Nijmegen, Amsterdam, Tilburg en Leiden. Die input zal worden meegenomen in het eindrapport van de Taskforce dat in het najaar van 25 wordt aangeboden aan de NVMM. Alex Friedrich Afdelingshoofd Medische Microbiologie en Infectiepreventie Joanneke Lootsma contactpersoon Taskforce (tel 5-35348; e-mail j.j.lootsma@umcg.nl) Percentage resistentie < % tot < 5% 5 tot < % tot < 25% 25 tot < 5% 5% Geen data gerapporteerd of minder dan isolaten Niet geïncludeerd 25 225 Figuur : de prevalentie van carbapenemase-resistente Enterobacteriaceae (CRE) in Europa. Blijft Nederland groen, dat wil zeggen: een regio met weinig resistentie, of gaan we richting rood? MMB Nieuwsbrief 3.25 Medische Microbiologie en Infectiepreventie
Praktijkgids Antimicrobial Stewardship in Nederland op www.ateams.nl Antimicrobial Stewardship is internationaal erkend als een van de belangrijkste beheersmaatregelen bij de beteugeling van antimicrobiële resistentie. In een landelijk samenwerkingsverband tussen de beroepsorganisaties SWAB, NIV, NVMM, NVZA en NVK (zie voor afkortingen hieronder) wordt gewerkt aan een landelijk beleid ten aanzien van Antimicrobial Stewardship. De beroepsorganisaties hebben bij monde van de SWAB in 22 een plan van aanpak gepresenteerd, dat door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en de minister is omarmd. De bedoeling is dat ieder ziekenhuis in Nederland eind 25 over een goed functionerend Antimicrobial Stewardship-programma en een Antibioticateam (A-team) beschikt. In december 24 werd op het Nationaal Congres Antibiotic Stewardship in Lunteren de Praktijkgids Antimicrobial Stewardship gepresenteerd aan minister Schippers. De Praktijkgids is bedoeld als hulpmiddel voor A-teams in oprichting bij het opzetten van een Antimicrobial Stewardship-Programma in hun ziekenhuis. Het is een handleiding met suggesties hoe de verschillende elementen van een stewardship-programma vormgegeven kunnen worden en wat de voorwaarden zijn om een A-team te kunnen laten functioneren, met inachtneming van de lokale situatie. In januari is de gedrukte versie van de Praktijkgids verspreid onder Nederlandse ziekenhuizen. Omdat de gids echter geen éénmalig of statisch product wil zijn, maar een levend document, wordt de Praktijkgids bijgehouden op de website www.ateams.nl. Op deze site wordt o.a. de toolbox ASP verder uitgebreid met best practices uit binnen- en buitenland, en zal de Praktijkgids geupdate worden aan de hand van bijvoorbeeld de op korte termijn verwachte Nederlandse Richtlijn Antimicrobial Stewardship van de SWAB. De hoop en verwachting van SWAB en andere partners is dat deze website zal uitgroeien tot dé interactieve site voor Antibiotic Stewardship in Nederland en gebruikt zal worden als platform voor A-teams in den lande om kennis en innovatie te delen. U wordt dan ook van harte uitgenodigd een kijkje te nemen. Jacobien Veenemans Arts-microbioloog in opleiding, landelijke werkgroep Praktijkgids Antimicrobial Stewardship Lieke van Balen Arts-microbioloog in opleiding Gebruikte afkortingen: SWAB: Stichting Werkgroep Antibiotica Beleid NIV: Nederlandse Internisten Vereniging NVMM: Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie NVZA: Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers NVK: Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde Helder sturen - Veilige zorg: een interventiestudie voor verbetering van de patiëntveiligheid Het is al lang bekend hoe medewerkers door verbeterde handhygiëne en het beter toepassen van protocollen, infecties zoals POWI s (Post Operatieve Wond Infecties) kunnen voorkomen. Onbekend is wat de invloed van management - governance structuren van een ziekenhuis op de preventie van zorginfecties en het naleven van maatregelen is. Uit eerder onderzoek is gebleken dat bestuur en management een cruciale rol spelen in het verbeteren van de patiëntveiligheidscultuur op de werkvloer. Daarom wordt binnen het onderzoek: Helder sturen - Veilige zorg gekeken naar het effect van topmanagement teamtraining m.b.v. interventie, op het verhogen van de naleving van de VMS POWIbundel (IGZ 23: Naleving POWI-bundel is zeer laag: 27%). De interventie maakt gebruik van een succesvolle methodiek die in het verleden reeds effectief is gebleken bij het stellen van normen en de handhaving van de patiëntveiligheid. Naast de Infectiepreventie van MMB bestaat het onderzoeksconsortium uit het Erasmus MC, het Havenziekenhuis (beide Rotterdam) en het Reinier de Graaf Gasthuis (Delft). Het onderzoek wordt uitgevoerd in samenwerking met psychologen, gedragswetenschappers, artsenmicrobioloog en deskundigen infectiepreventie. Inmiddels hebben er in de periode juli 24 tot april 25 drie interventiebijeenkomsten plaatsgevonden, onder leiding van ervaren adviseurs waarvan één gezamenlijke en twee bijeenkomsten in eigen huis. Deelnemers aan deze bijeenkomsten zijn onder meer leden van de Raad van Bestuur, medisch directeuren, sectordirecteuren, afdelingshoofden, link-docs en link-nurses. Tijdens deze bijeenkomsten werden de resultaten van de verzamelde data besproken, waaronder observaties op de operatiekamer met betrekking tot de naleving van de POWI-bundel & handhygiëne, de registratiegraad van de POWI-bundel en de incidentie van POWI s zoals geregistreerd in de complicatieregistratie. Helder sturen - Veilige zorg beoogt inzicht te geven in hoe ziekenhuizen sturen op patiëntveiligheid, preventie van zorggerelateerde infecties en welke effecten verschillende managementbenaderingen op de naleving van de POWI-bundel hebben. Naast een vergrote bewustwording onder zorgverleners ten aanzien van POWI s hebben de interventies geleid tot doeltreffende acties van het management resulterend in regelmatige audits handhygiëne door en voor het OZO (Operatieve Zorg Organisatie = het OK-complex) & ODBC (Operatief DagBehandelingsCentrum), een verhoogde transparantie in de incidentie van POWI s en een verdubbeling van de registratiegraad van de POWI- bundel. Op verzoek van de deelnemers van de interventiebijeenkomsten in het UMCG vindt er op 8 juni een extra interventiebijeenkomst plaats om handhaving van de gestelde normen te waarborgen. Eind mei loopt de interventieperiode af en in het najaar zal de laatste bijeenkomst met de vier deelnemende ziekenhuizen worden gehouden. Tijdens deze laatste bijeenkomst zullen de resultaten van de nameting worden gepresenteerd. Ieneke van der Gun Scientific Project Coordinator MMB Nieuwsbrief 3.25 Medische Microbiologie en Infectiepreventie
Next Generation Sequencing Binnen de microbiologie worden sequentieanalyses het bepalen van de genetische samenstelling al geruime tijd gebruikt voor de identificatie en typering van micro-organismen. Naast de conventionele methodes heeft de afdeling sinds ruim 2 jaar de beschikking over de meest moderne technieken om deze analyses uit te voeren, gebaseerd op de Next Generation Sequencing (NGS) technologie. Hierdoor is het mogelijk om in één keer het genoom van meerdere bacteriën en virussen te bepalen. Dit kan gebruikt worden voor typering met het hoogst mogelijke discriminerend vermogen tijdens uitbraken,2. Door de genomen te vergelijken met de reeds in een database opgenomen genomen is het bovendien mogelijk een uniek stukje DNA te identificeren dat gebruikt kan worden voor het opzetten van een screeningstest die alleen de uitbraakstam detecteert. Hierdoor kunnen infectiepreventiemaatregelen op een efficiënte manier worden genomen. Naast typering worden NGS-data gebruikt om het ziekteverwekkend vermogen van een micro-organisme te bepalen. Hierdoor is een betere risico-inschatting voor de patiënt mogelijk 3. Ook wordt informatie verkregen over de aanwezigheid van genen die verantwoordelijk zijn voor resistentie tegen antibiotica en antivirale middelen. Zelfs als het resistentiemechanisme nog niet bekend is kan dit met behulp van NGS worden opgespoord 4,5. De afdeling heeft mede dankzij financiële middelen uit de Interreg IVa-gefinancierde projecten EurSafety Heath-net (III--2=73) en SafeGuard (III-2-3=25) en door een UMCG Healthy Ageing Pilots-beurs de beschikking over een Ion Torrent (PGM), twee Illumina MiSeqs en een Oxford Nanopore Minion. De eerste publicaties rondom de toepassingen van NGS binnen de klinische microbiologie zijn reeds geaccepteerd in vooraanstaande wetenschappelijke tijdschriften. De afdeling zal zich de komende jaren richten op de verdere implementatie van de NGS techniek in de dagelijkse routine voor het aantonen van een actieve infectie versus het alleen maar aanwezig zijn van een micro-organisme en op de identificatie van alle aanwezige microorganismen in steriele en niet-steriele materialen. John WA Rossen, Kai Zhou, Erik Bathoorn en Alex Friedrich Ferdous et al., in revision. 2 Weterings et al., Eur J Clin Microbiol Infect Dis. 25 Jun 2. [Epub ahead of print] 3 Zhou et al., Clin Microbiol Infect. 24 doi:.6/j.cmi.24.2.9. 4 Nijhuis et al., J Antimicrob Chemother. 25, (5):429-33 5 Willemsen et al., Infection. 25 Jun. [Epub ahead of print] Groter lettertype in Cyberlab en tips en trucs voor Cyberlab Naar aanleiding van verzoeken van gebruikers wordt sinds 2 april 25 gebruik gemaakt van een groter lettertype in Cyberlab. Hiervoor is gekozen om de leesbaarheid te verbeteren, met name tijdens overleggen waarbij uitslagen getoond worden via smartboards of beamers. Om ervoor te zorgen dat alles optimaal leesbaar is, wordt het volgende geadviseerd: Zet het scherm van Poliplus op maximale grootte via Indien men Cyberlab al heeft geopend en daarna pas het scherm vergroot, klik dan altijd op de knop. Het Cyberlabscherm past zich dan aan, aan het nieuw ingestelde format van Poliplus. Deze knop kan men ook gebruiken om Cyberlab weer op te starten als deze na enige tijd spontaan is afgesloten. Voor het opzoeken van bacteriologische kweekuitslagen adviseren we te kijken via de knop Microbiologie overzicht. Selecteer de optie Alle om alle gegevens te zien. Resultaten tonen: Laatste 4 dagen Laatste 3 dagen Alle Als bij een isolaat een * staat is een antibiogram aanwezig. Via de knop gaat men weer terug naar het hoofdscherm. Om zoveel mogelijk uitslagen te kunnen zien op één scherm van PCR- of serologische bepalingen, adviseren we deze uitslagen te bekijken door op het betreffende tabblad klikken: PCR/Typering/Sequencing Antigeen/antistof detectie (seologie) Door op de gele trechter te klikken, die verschijnt als een bepaald tabblad geselecteerd is, gaat men weer terug naar het hoofdscherm : Weergave-opties tonen [x]. NB: Om alle uitslagen te kunnen zien moet je de schuifbalk onder in het scherm verschuiven. Per pagina worden standaard 5 kolommen getoond. Via de knoppen en kan men respectievelijk naar de volgende of vorige pagina bladeren. Indien bij een PCR- of een serologische bepaling een zwart driehoekje te zien is in de rechter bovenhoek, is er een commentaar toegevoegd. Door met de muis op het hoekje te gaan staan, kan men het commentaar bekijken. Een andere optie is te klikken op het vakje 928 6,7 Labcommentaar: Middels PCR is genoom aangetoond van BK virus. Mochten er nog vragen zijn of suggesties voor verbeteringen, dan horen we dat graag. Greetje Kampinga, Chef de Clinique g.a.kampinga@umcg.nl MMB Nieuwsbrief 3.25 Medische Microbiologie en Infectiepreventie
Signalering: Liberia ebolavrij! Sinds december 23 is er sprake van een ebolauitbraak in West-Afrika, die vermoedelijk begon in een dorp in Guinee. Daar raakte een 2-jarig jongetje besmet met ebola, mogelijk ten gevolge van het eten van rauw vlees (bushmeat). Niet alleen verspreidde het virus zich via de familie van de jongen, ook hulpverleners raakten besmet. Acht maanden later riep de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de uitbraak uit tot een medische noodsituatie van internationale zorg. De zwaarst getroffen landen zijn Sierra Leone, Liberia en Guinee (zie figuur ). Liberia is onlangs door de WHO ebolavrij verklaard. In Guinee en Sierra Leone worden nog wekelijks nieuwe gevallen gemeld, maar het aantal lijkt af te nemen (zie figuur 2). Gezondheidsmedewerkers Tijdens deze uitbraak zijn ook veel gezondheidsmedewerkers geïnfecteerd geraakt, in totaal 869 in Guinee, waarvan 57 zijn overleden (mortaliteit 58%). In Sierra Leone liepen 34 gezondheidsmedewerkers ebola op, waarvan 94 overleden (3%) en in Liberia zijn 378 gezondheidsmedewerkers met ebola besmet, waarvan de helft (5%) overleed. Volgens de WHO is op 6 april 25 voor het laatst een gezondheidsmedewerker in Guinee met het geïnfecteerd geraakt en op 4 mei jl. voor het laatst in Sierra Leone. Buiten deze drie zwaarst getroffen landen werden in Mali twee met ebola geïnfecteerde gezondheidsmedewerkers gerapporteerd, in Nigeria, één in Spanje (een verpleegkundige die geïnfecteerd raakte tijdens de zorg voor een geëvacueerde ebolapatiënt), twee in Engeland (beide geïnfecteerd geraakt in Sierra Leone), zes in Amerika (twee geïnfecteerd in Sierra Leone, twee in Liberia, en twee raakten geïnfecteerd terwijl zij een ebolapatiënt in Texas verzorgden) en één in Italië (geïnfecteerd in Sierra Leone). Mortaliteit Op 24 mei 25 rapporteerde de WHO 27.49 patiënten met ebola, waarvan.49 zijn overleden. De totale mortaliteit komt daarmee op 4%. Hoewel de verspreiding van het nu fors teruggedrongen is door alle (inter)nationale inzet en maatregelen, kan de mortaliteit nog stijgen. De huidige uitbraak in West-Afrika wordt namelijk veroorzaakt door de Zaïre variant, die bekend staat om haar hoge mortaliteit (4-9%, gemiddeld 79%; zie figuur 3). Hierbij moet wel gezegd worden dat de mortaliteit sterk verschilt per uitbraak en waarschijnlijk ook bepaald wordt door de beschikbaarheid van medische voorzieningen tijdens een uitbraak. De huidige uitbraak in West-Afrika is de grootste en langdurigste uitbraak van het in de geschiedenis. Figuur : Aantal bevestigde ebola-infecties en aantal aan ebola overleden patiënten per land 9 8 7 6 5 4 3 2 Figuur 2: Verdeling per week van laboratorium bevestigde ebola-infecties in Sierra Leone, Liberia en Guinee 79% Guinea Liberia Sierra Leone Italy Mali Nigeria Senegal Spain United Kingdom United States of America Total 53% Cases and deaths Data up to 24 May 8 6 2 8 4 Cases 364 242 486 398 Week of reporting 27% Deaths 49 666 276 2749 Edwina Doting, arts-microbioloog in opleiding, Izore/UMCG Kasper Wilting, internist-infectioloog, afdeling Medische Microbiologie en Infectiepreventie UMCG Zaire Sudan Bundibugyo % Reston % Taï Forest Figuur 3: Mortaliteit van de vijf varianten van het (Bronnen: RIVM, ECDC, CDC, WHO) MMB Nieuwsbrief 3.25 Medische Microbiologie en Infectiepreventie
7.. 9..25 ESCMID Postgraduate Technical Workshop Capacity-building Workshop: Rapid NGS for Characterization and Typing of Resistant Gram-Negative Bacilli [Programma Registration] Contact Person (Scientific Programme): Dr. John WA Rossen, Head Molecular Unit Department of Medical Microbiology, UMCG e-mail: j.rossen@umcg.nl Administrative Secretariat: Henna Holband, Department of Medical Microbiology, UMCG e-mail: h.l.holband@umcg.nl INFOBOX Hoe zijn wij te bereiken? Secretariaat MMB (5 36) 348 email secretariaat@mmb.umcg.nl Regionaal Microbiologisch Infectiologisch Symposium (REMIS) Administratie laboratorium: bacteriologie (5 36) 3589 virologie (5 36) 584 Consulenten (tijdens kantooruren): bacteriologie sein 77856 / 77857 virologie sein 7783 infectiepreventie sein 554 Consulenten (buiten kantooruren): dienstdoende arts-microbioloog via telefooncentrale dienstdoende arts-viroloog via telefooncentrale dienstdoende deskundige infectiepreventie via telefooncentrale Website www.mmb-umcg.nl De REMIS-avonden zullen worden gehouden op: 4 september 7.45-2. uur: UMCG 2 oktober 7.45-2. uur 9 november 7.45-2. uur 4 december 7.45-2. uur De REMIS-avonden worden tevens aangekondigd op www.mmb-umcg.nl Impressum Alex W. Friedrich Chair of Medical Microbiology and Infection Prevention Head of department University Medical Center Groningen Tel: +3.()5.36 348 nieuwsbrief.mmb@umcg.nl Deze nieuwsbrief wordt uitgegeven door de afdeling Medische Microbiologie en Infectiepreventie van het UMCG. De vaste redactie bestaat uit de volgende leden: Alex W. Friedrich, Lieke van Balen en Edwina Doting. alex.friedrich@umcg.nl l.c.van.balen@umcg.nl m.h.e.doting@umcg.nl 25 Realisation & Design by IDEART-Agentur.de MMB Nieuwsbrief 3.25 Medische Microbiologie en Infectiepreventie