DE KORAAL VAN JEVER door H. KRUL

Vergelijkbare documenten
Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

HET WITTE KERKJE VAN NOORDWIJKERHOUT

ROUTEBESCHRIJVING STADSWANDELING OIRSCHOT

DE STEENGLOOIINGEN LANGS DE ZUIDERZEE

Verslag excursie van 1 juni 2016

7 e Club Int.Weekendmeeting 4-5 oktober 2014 : (Door: Dick Baars)

Nadine en Shannon op pad door de stad Bremen

De ontelbaren is geschreven door Jos Verlooy en Nicole van Bael. Samen noemen ze zich Elvis Peeters.

Afb.1 De twee verschillende stempels van het Postmuseum. De maandag en dinsdag waren in hun geheel bestemd voor bezoek aan:

Grondboor en Hamer. Oldenzaal juni pag afb. De steenbank

Nieuwsbrief lente uitgave, 2012 Werkgroep Archeologie Schijf,

Reisverslag Pisa 2012

Haarlem, 11 oktober lieve moeder van me,

Jullie groepje gaat onderzoek doen naar de Grote of Sint Maartenkerk bij jullie in het dorp. Deze kerk staat bovenop de terp.

Mooi Hoorn Proef & Ontdek Mooi Hoorn Proef & Ont ef & Ontdek Mooi Hoorn Proef & Ontdek Mooi Hoorn Mooi Hoorn Proef & Ontdek Mooi Hoorn Proef & Ont

Parking - N E Je ziet hier een bord op het hek. Zet beide GROTE letters om in cijfers. Dit is A=... en B=...

't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne jaargang 3 nr. 7 frankieweyns@hotmail.

GEOLOGISCHE VERZAMELINGEN IN NEDERLANDSE MUSEA EN INSTITUTEN

van een Hond Stukjes en brokjes zonder eigenaar, om te zoeken en te verzamelen! Het nieuws verspreidde zich RA ZEND -

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

JAARLIJKS UITJE 7 SEPTEMBER 2019 PROGRAMMA

23 oktober 2011 Daguitstap regio Oudenaarde

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes)

Barcelona. Barcelona. Montjuïc

ROSANNE. Oh, oh, oh. Van Aemstel Produkties - De leukste uitjes van Amsterdam -

Noordelijke zwerfblokken in de zandgroeve te Maarn

Schatten van Vroeger. Lage Zwaluwe in beeld. Concept

Ambthuis. Hedendaags wonen met historie. Wonen Zorg Welzijn

HERFSTUITJE IN SINT-AMANDS

Het geheim. van kasteel Dalenstein. Maarten Stevens. Uwmoordspel.nl Allesoverkinderfeestjes.nl

6 Daagse Battlefieldtour Oradour sur Glane, tankmuseum Saumur en de Loirestreek.

De steen die verhalen vertelt.

DE GRAFKELDER VAN DE NED. HERV. KERK TE KOUDEKERK AAN DEN RIJN

de hier genoemde werkgroepen aan te Tot ziens op 19 januari in de Mariaschool!

Duitse Münsterländer Kiessand Zug Nieuwsbrief 87 van de zwerfsteengroep oktober 2016

Namibië. 25 augustus 2015

Programma Juli 2015 Programma Augustus 2015

op reis met de kleine prins

Door : Roelof, Rohied & Seyit. Klas: 8A & 8B. Plusgroep van mr. Karel. St. Carolusschool. Den Haag.

EEN VERKIEZELDE CERATITUS

Wandelend langs de kerken en plaatsen van voormalige kerken van Gorredijk

onze gids en tolk kunnen we met ze praten. We overnachten weer in yurts.

Beeld Hoofdstuk 5. Uitgeschreven tekst. NL test

Alkalische gesteenten Nieuwsbrief 96 van de zwerfsteengroep september 2017

MBMC. Nr. 4 Aug Nieuwsbrief Mercedes-Benz Modellauto Club Regio Nederland en België

Kinder Woord Dienst van Oase. Elke keer dat je komt, krijg je een Bijbel verhaal, Ze verschijnen ook op de Oase website.

Opnieuw over de verspreiding van de zwerfstenen uit het Oslogebied

Is iedereen klaar? Deze man staat dus niet op die groepsfoto.

Nijmegen, anders bekeken (2).

Verslag van de bouw van het oorlogsmonumentje in Maashees. Periode maart tot mei 2015:

Lesaanbod Museum Amstelland

Bij antwoord datum, kenmerk en onderwerp vermelden

»05« Het marktplein. Nog nooit had hij zijn boterham zo snel opgegeten. Mam, Erika en Lien hadden hem verbaasd aangekeken.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Jonge Stedenbouwkundigen

4 e Internationale Weekendmeeting 10, 11 & 12 juni 2009 (Door: Dick Baars)

Gaudi Parc Guel Barcelona

Een Middeleeuwse vuurdover van kasteel Nijenrode

Karlskrona. 8 e bericht van zeevarenden donderdag 9 juni 2011

En dan Nog.. Even Dit

..-- "ft; * - *; ^MTlTy^V^-- f m ""*" ,,-. ï?t. 'ei-i.'fw '.#* *-

Johannes 20, april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Kerkenexcursie 17 maart uur

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

Versteende boeken in Artis Bibliotheek

Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen

LAARZENPAD ZALK. ROUTE 6 km

5 t/m 10 oktober - Oradour & Saumur

Avond over de toren van Babel

De gebroeders Leeuwenhart

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

DE LEIDSE GRACHTEN. RLERS, der stadt Leyden, Leiden 1641, blz.

HET BIJBELBOEK JOB. Jan Bommel

MIJN ERVARINGEN MET DE BARB - Door Josip Pekanović

Broederenkerk. Ω Bouwjaar: 1772

Hartelijk welkom bij de tentoonstelling ArtOverijssel. Een nieuwe. expositie is altijd een feestelijke gelegenheid.

Averboodse Baan (N165), Laakdal

Kijk nog eens in het boek op bladzijde 80 naar Werkwoorden in een andere tijd.

23 Spurgeons eerste gemeente Volmaakte mensen Hebben engelen zakken? Bidden en werken Een zacht antwoord Mevrouw

augustus 2009 KUNSTWERKEN VOOR PARK WEST

15 BADHOEVEDORP HISTORIE

Waar het om gaat bij Wat is het?

Wandeling n 8 : Les Mégalithes de reuzenstenen : Durbuy Bewegwijzering : 1

Voor Indigo en Nhimo Papahoorjeme_bw.indd :02

Verloren grond. Murat Isik. in makkelijke taal

Claus. Barbara Kingsolver: Animal Dreams

Londen ipad. Londen. Tower of Londen. Tower of London. Samengesteld door: BusTic.nl

Zondag 6 maart 2016, uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

DIEDERIK GERLACH TENTOONSTELLINGEN OPLEIDINGEN HAAGSE KUNSTENAARS. haagsekunstenaars.nl is een initiatief van Stroom Den Haag

"Afraid of the Dead ( The Escape ) Hoofdstuk 5"

Mercator en de ontdekkingsreizen

Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en (Anne Post versie )

N I E U W S B R I E F

STADSWANDELING ZUTPHEN

Boekverslag Nederlands De foto in mijn hoofd door Yennik Meert

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

BB-GEPENSIONEERDEN 2-daagse autocarreis naar LILLE 4-5 SEPTEMBER 2012

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum.

Ieper. Ervaringen Schilderijen :

Transcriptie:

83 17. KORN, J.: Die Ostgrenze der norwegischen Diluvialgeschiebe in Nord-Dld. Jahrb. Preuss. Geol. Landesanst. XXVIX 1909. 18. KORN, J.: Die wichtigsten Leitgeschiebe der nordischen kristallinen Geschiebe im norddeutschen Flachlande Berlijn, 1927. 19. LIJN, P. v. d.: Het Keienboek, 3e druk. W. J. Thieme en Cie, Zutphen. 20. MILTHERS, V.: Scandinavian indicator-boulders in the Quaternary deposits. Danm. Geol. Unders II R no. 23, 1909. 21. MILTHERS, V.: Leitgeschiebe auf Gotland und Gotska Sandön sowie die Heimat der Ostseeporphyre. Geol. Foren. Förhandl. 55. S 19 28, 1934. 22. SCHUDDEBEURS, A. P.: Vier gesteentetellingen van Utrecht en de Veluwe. Publ. VI Ned. Geol. Veren., blz. 153 157, 1949. 23. WAARD, D. de: Glacigeen Pleistoceen. Verh. Ned. Geol. Gen., Geol. Serie dl. 15 Blz. 70 246, 1949. 24. WAARD, D. de: De systematische verandering in de zwerfsteen-associatie in Nederland. Publ. VIII. Ned. Geol. Veren. Blz. 180 186, 1949. DE KORAAL VAN JEVER door H. KRUL Vorig jaar heb ik het genoegen gehad, het stadje Jever (Oost-Friesland) onder leiding van de burgemeester te mogen bezichtigen. Deze wandeling is in velerlei opzicht interessant en leerzaam geweest. Jever is een oud stadje, ontstaan rondom een kasteel, en gelegen op een soort kaap aan de noordelijke rand van een keileemrug, daar,,geest" geheten. Het is in vroeger eeuwen inderdaad een kaap geweest. Jever was eens een havenplaats en werd op zijn hoogte aan drie zijden door de zee omspoeld. Een geschikte plaats dus om een sterkte te bouwen: aan drie zijden was er een natuurlijke verdediging, en alleen aan de zuidzijde waren maatregelen nodig om een eventuele aanvaller te kunnen weren. Dat is al heel lang geleden geleidelijk aan is de haven dichtgeslibd en groeiden de kwelders rondom Jever in noordelijke en oostelijke richting, en het stadje is thans een agrarisch plattelandsplaatsje, dat overigens prat gaat op een groot verleden, in het bijzonder de tijd van de Friese hoofdeling Edo Wiemken, die de thans nog bestaande zware toren van het kasteel deed bouwen, en meer nog op de legendarische figuur van diens dochter,,,juffrouw" Maria, de laatste van haar geslacht en stichteres van het stadje. Ze leefde in de 16de eeuw, en veel in Jever herinnert aan die tijd, aan Fraulein Marias Zeiten".

84 Karakteristiek zwerfstenenstraatje in Jever, met in het midden een klinkerpad, dat zeer waarschijnlijk in later jaren is aangelegd, Sommige straatjes hebben twee klinkerbanen.

85 Burgemeester Albers heeft me er veel van laten zien: de overblijfselen van de vroegere versterkingen, deels herschapen in bekoorlijke plantsoenen, mcoie geveltjes en straatjes, waar men zich met weinig mceite een paar eeuwen terug kon wanen. Die straatjes vooral boeiden me al na een paar passen, want ze zijn op enkele uitzonderingen na uitsluitend geplaveid met zwerfstenen, afkomstig uit de geestrug, waarvan ik reeds sprak. En zo kon het gebeuren, dat ik op mijn beurt mijn edelachtbare gids op enkele bijzonderheden in de straten van zijn stad kon wijzen. Het had even voor onze wandeling geregend ; de steentjes waren dus mooi schoon gespoeld, en de schoonheid van het noordelijk diluvium lag daar in volle glorie op straat te pronken. Het viel daarbij op, dat niet alleen de kristallijne zwervelingen voor het plaveisel waren gebruikt. Ook de kalkstenen in het gezelschap waren in de straatjes terug te vinden ; ze vielen op door hun witte tint. Ze schenen minder tegen het gebruik (i.e. het verkeer) bestand te zijn geweest dan de granieten en porfieren, straatverhardingsmateriaal bij uitstek. De burgemeester vertelde, dat dit plaveisel ruim vierhonderd jaar geleden, teen de stad werd gebouwd, was gelegd, en voor het grootste deel nog dienst deed. In de Oude Waterpcortstraat kwam de grote verrassing: een witte steen, rechthoekig, met waaiervormige structuur : een silurische koraal Favosites, dacht ik. Burgemeester Albers schudde enigszins medelijdend het hcofd, teen ik hem op die steen attendeerde en verklaarde wat het was. Geologie was hem bepaald vreemd. Zo goed en kwaad als het ging, trachtte ik de plaats te onthouden. Op een avondbijeenkomst zag ik de burgemeester weer en bij een kopje koffie vroeg ik hem hoe ik het moest aanleggen om die steen uit de straat te krijgen. Weer die meewarige blik. Hij antwoordde:,,het beste is het om het 's nachts te doen, als geen mens het ziet". Het was duidelijk, dat hij de zaak meer als een grapje beschouwde en ook als zodanig afdeed. Helemaal ongelijk kon ik hem niet geven, maar ondertussen bleef me die mooie koraal door het hoofd spoken. Het was toch jammer, om dat ding daar te laten. Als ik des burgemeesters advies eens opvolgde? De bijeenkomst was laat afgelopen, dus dat trof. Maar op de plaats van de koraal aangekomen, bleek me dat de situatie moeilijk ongunstiger kon zijn! Op vijf meter afstand een kruispunt met daarboven een sterke lamp, die de gehele nacht brandde. Om de heek, op nog geen honderd meter, het politiebureau. Nee, het was niet te doen. Men kan geen steen uit de straat wroeten en dan een surveillerende politieman verklaren, dat je daar alleen maar de veter van een schoen vastknoopt En in het lampschijnsel straalde (zo leek het tenminste) die witte steen, de koraal van Jever! Ik sprak er over met een collega. Hij begreep het en zei:,,morgen gaan we er met zijn beiden op af en dan halen we hem er uit". Maar 's morgens op de straatmaker Focke Kramer bezig met de koraal van Jever van haar ligplaats te verwijderen.

86 afgesproken tijd was er bij het bewuste kruispunt niemand anders te zien, dan een politieman, die de heen en weer drentelende,,hollander" argwanend observeerde. Onverrichterzake ging ik maar weer terug. Die koraal, die koraal! Iets verder, in het verlengde van de St. Annastraat, was een hek met een bord; opgebroken weg, omrijden! Enkele gemeentearbeiders waren bezig het rijdek te vernieuwen. Daar lag de oplossing! De gemeente-opzichter was in de buurt; een kort gesprek was voldoende om een stratenmaker mee te krijgen en enkele minuten later togen Focke Kramer en ondergetekende naar de Oude Waterpoortstraat, waar de koraal weldra haar vierhonderd jaar oude ligplaats moest ruimen voor een andere zwerfsteen. Kramer blij met een handvol sigaretten en ik met de koraal van Jever. Het bleek geen Favosites te zijn, maar een Syringopora, eveneens een silurische koraal, verwant met de thans nog in tropische zeeën levende orgelpijpkoralen. Grootte van het stuk 12 X 9 X 7 cm, aan één zijde door het verkeer vlak afgesleten. Na deze geslaagde actie heb ik nog een wandeling gemaakt langs de veldkeienstraatjes van Jever, en menig mooi stuk ontdekt. Zo zit er in de St. Annastraat ergens een typische rhombenporfier; in een ander straatje, waarvan me de naam is ontschoten, vond ik een laurvikiet. Op het plaveisel voor de protestantse kerk, waar onder een indrukwekkend grafmonument (vervaardigd door een Amsterdammer) Edo Wiemken en Fraulein Maria rusten, is een Gotlandse koralenkalk met mooie Cyathop/ryüum-doorsneden te zien. En op het ruime marktplein van Jever werd in een gezelschap van o.a. Oeje-diabaas, bruine Oostzee-porfier en Stockholm- De koraal van Jever, Syringopora sp. (Siluur), een mooie zwerfsteen, die vermoedelijk vier eeuwen als straatsteen heeft gediend. Aan de onderzijde het vlak afgesleten loopvlak" hiermee is de steen een prachtige presse-papier! Afbeelding op ware grootte.

87 graniet een prachtige Stromatopora met duidelijke schalenvormige bouw gevleid, op een hoekje, dicht bij,,modern" plaveisel. Al dat moois heb ik moeten laten zitten; aan de koraal had ik trouwens genoeg. De graniet-, porfier- en diabaassoorten, die ik opmerkte, zouden een lange lijst beslaan. Voor de liefhebbers, die onverhoopt eens in Jever komen, is een wandeling door de typische oude straatjes zeer de moeite waard. En mocht een begerig iemand een mooi stuk uit deze uitgebreide collectie willen hebben, nu, misschien valt er met de gemeente-opzichter weer te praten. Om iets meer van de zwerfstenen uit dit gebied gewaar te worden, heb ik het plaatselijk museum in het slot te Jever bezocht. Twee vitrines met gesteenten en fossielen, zeer onoordeelkundig geëxposeerd, is alles de helft er van is bovendien van elders afkomstig. Een bijzonder mooie Krijtspons, kennelijk een zwerfsteen, is aangeduid als enkelkoraal vindplaats helaas onbekend. Voorts zijn er slechts enkele algemene kristallijne gesteenten en zegge en schrijve één silurische kalksteen (terwijl de straten en pleinen vol liggen!). Het enige interessante zijn drie stukjes barnsteen, gevonden in een zandgroeve z.o. van Jever. Is hier een parallel met de vroegere barnsteenvondsten van Kloosterholt bij Winschoten? Het is eigenlijk jammer, dat de geologie er zo povertjes afkomt, want Jever met zijn 11.000 inwoners heeft in het kasteel met de historische collecties, die in enkele tientallen ruimten zijn ondergebracht, een uniek plaatselijk museum, dat een tienmaal grotere stad nog waardig zou zijn. Enschede, februari 1956. FOSSIEL PALMHOUT door G. M. RODING Waarschijnlijk, o.a. onder invloed van de foto's in,,nederlandse Zwerfstenen" (p. 104, fig. 208) en de tekst in het,,keienbeek" (3e druk, p. 190), is in de loop der jaren de gewoonte ontstaan om vele verkiezelingen, die van talrijke poriën voorzien waren, maar zonder meer aan te duiden als,,fragment van een boomvarenwortel". De heer Van der Lijn schreef mij desgevraagd, dat zijn determinatie destijds is verricht op gezag van een Duits geoloog wiens naam hij zich niet meer herinnerde. Het afgebeelde stuk, dat zich in,,natura Docet" te Denekamp bevond, is helaas zoekgeraakt. Ook in de verzameling van het Natuurhistorisch Museum te Enschede zijn verschillende stukken, die aldus geëtiketteerd waren. Hoewel wij sterk twijfelden aan de juistheid hiervan, konden we toch weinig ondernemen tot de vondst van een vrij gaaf stamstuk te Eibergen meer klaarheid bracht. Het is misschien wel goed om op deze plaats te wijzen op enige fundamentele verschillen in de opbouw van de stam, die ons in staat stellen de grote groepen onder de bomen te onderscheiden, terwijl bijgaande tekeningen een en ander mogen verduidelijken.