Samen de schouders eronder Samenwerken rondom pleegzorgplaatsingen Jack de Swart Daphne Roelofs Eric Lieben Samenvatting In het kader van een door Kinderpostzegels gefinancierd project heeft in het afgelopen jaar het lectoraat Sturing in de jeugdzorg van Windesheim in samenwerking met Trias Groep ruim 70 interviews afgenomen met verschillende direct betrokkenen bij pleegzorgplaatsingen. Dit betreft zowel professionals als ouders, pleegouders en pleegkinderen. Bovendien zijn er drie bijeenkomsten georganiseerd met een expertgroep bestaande uit vertegenwoordigers van verschillende landelijke en regionale organisaties zoals Be4you2, NVP, pleegouderraad, cliëntenraad, jongerenraad, pleeggrootouders (SBPN), jeugdbescherming en pleegzorgaanbieders. Het project is gericht op beter samenwerken rondom pleegzorgplaatsingen en het (beter) benutten van sociale netwerken van kinderen, ouders en pleegouders om de plaatsing meer succesvol te laten verlopen. We onderscheiden twee manieren van samenwerking tussen pleegouders, ouders en sociaal netwerk: formele en informele samenwerking. Formele samenwerking verloopt volgens gebaande paden. De professional is vaak in de lead, neemt het initiatief en bepaalt de regels. De samenwerking is in belangrijke mate gestructureerd en gebonden aan regels. Een voorbeeld van meer formele samenwerking tussen partijen is de bezoekregeling die in belangrijke mate wordt bepaald door de (gezins)voogd. Bij informele samenwerking hebben de pleegouders veel meer de leiding. Het contact lijkt natuurlijker te verlopen. In de interviews komen regelmatig voorbeelden voorbij van pleegouders die op eigen initiatief contact onderhouden met het sociale netwerk van het kind. Het formele contact en het informele contact kan getekend worden met behulp van cirkels. Het zijn cirkels die over elkaar heen liggen. Soms is de formele cirkel het grootst en de informele cirkel klein. Soms zijn de cirkels even groot. Soms is de informele cirkel het grootst. Sommige pleegouders geven aan dat de professionals het contact met Dr. J. de Swart ( ) D. Roelofs, MSc Drs. E. Lieben Zwolle, Nederland e-mail: jjw.de.swart@windesheim.nl Jeugdbeleid (2016) 10:133 138, DOI 10.1007/s12451-016-0116-8 133 Bohn Stafleu van Loghum 2016 Published online: 19 August 2016
134 Jeugdbeleid (2016) 10:133 138 ouders en met het sociale netwerk van ouders afremmen. Er zijn pleegouders die burgerlijk ongehoorzaam zijn en veel meer doen dan is afgesproken. In dat geval is de cirkel van informeel contact veel groter dan de cirkel van formeel contact. Andere pleegouders hebben een meer defensieve houding in het contact met de ouders of met het netwerk van het kind. In dat geval is er sprake van pleegouders die afremmen. Dan is de cirkel van informeel contact kleiner dan de cirkel van formeel contact. De pleegouder voert uit wat moet. Patronen in de samenwerking tussen pleegouders en ouders Uit een eerste analyse van de interviews identificeren we drie typen van samenwerking die lijken voor te komen in de samenwerking tussen ouders en pleegouders. Het eerste type dat we onderscheiden duiden we als vluchten (flight) ofontwijken, vermijden. Samenwerking komt hierbij niet tot stand. Er is minstens één partij die uit de samenwerking stapt. Dit kan de ouder zijn die geen contact met zijn kind kan hebben, omdat het contact als te moeilijk wordt ervaren, of zich moeilijk kan conformeren aan de (meestal) strenge afspraken rondom het contact. Het kan ook veroorzaakt worden door de pleegouder, die niet bereid is om samen te werken. Het tweede type duiden we als vechten (fight). Ook bij dit type komt de samenwerking niet goed tot stand. Typerend hierbij in het contact tussen ouders en pleegouders is strijd. In veel gevallen is sprake van strijd op meerdere fronten. Er is dan bijvoorbeeld ook strijd tussen de (gezins)voogd en ouders, en de jeugdbeschermer en de pleegouders zitten niet op één lijn. Het pleegkind zal in deze situatie in veel gevallen in een loyaliteitsconflict komen. De samenwerking met het pleegkind zal dan vaak ook niet goed verlopen. Pleegkinderen geven in de interviews geregeld aan dat ze in deze situaties niet worden betrokken bij beslissingen en zich ook vaak niet gehoord voelen ( er werd mij niets gevraagd ). Bij het derde type komt samenwerking wel tot stand. Vanuit ouders is er sprake van acceptatie (of in ieder geval verdragen ) van de (pleegzorg)plaatsing. Er is onderling respect en gelijkwaardigheid. De verschillende partijen tonen interesse in elkaar. Continuüm van samenwerking In de praktijk komen de drie typen in hun verschijningsvorm nooit in hun pure vorm voor. In de samenwerking tussen ouders en pleegouders is eerder sprake van een continuüm van enerzijds weinig of geen samenwerking en anderzijds veel samenwerking. Aan de ene kant van het continuüm (geen samenwerking) bevinden zich de ouders en pleegouders die niet tot samenwerking komen. Uit de interviews maken wij op dat de mindset van pleegouders een belangrijke belemmerende factor kan zijn. In deze situaties denkt de pleegouder veel in termen van ja maar en kan niet. Vaak wordt het contact tussen ouders en pleegkind als onwenselijk en
Jeugdbeleid (2016) 10:133 138 135 niet goed voor het kind gezien. Het kind kan door het contact van slag raken. Daar staat tegenover dat soms de samenwerking met een ouder niet haalbaar is door kenmerken van de ouder of de situatie. Aan de andere kant van het continuüm (wel samenwerking) bevinden zich de ouders en pleegouders waarbij het wel lukt om tot samenwerking te komen. Bij de pleegouders die het wel lukt om tot samenwerking te komen, speelt mogelijk ook een bepaalde mindset een rol. Pleegouders vinden de samenwerking met ouders belangrijk. Een van de pleegouders geeft hiervan een voorbeeld. Wij wilden de ouders eigenlijk al voordat het kind geplaatst werd, ontmoeten. Dat is ook gebeurd. We wilden ook heel graag dat zij er een goed gevoel bij zouden hebben. Dat is natuurlijk best lastig, want als ouders heel erg antipleegzorgplaatsing zijn, gaan ze natuurlijk niet zeggen: Nou het voelt wel goed als het kind naar jullie gaat. Maar toch hadden we zoiets van, nou als we elkaar ontmoet hebben, dan hopen we dat er van binnen toch een bepaalde rust bij ouders komt. En wij hebben direct uitgesproken, al voordat het kind geplaatst werd, van wij zien het echt als jullie kind. Jullie zijn de ouders. We zullen heel goed voor je kind zorgen en we zullen je erbij betrekken. Maar we hebben dan wel nodig dat we samen overleggen. Dat is de beginfase geweest. Ik merk ook dat ouders het heel erg waarderen dat ze een plek hebben op de foto. En dat hoeft dan natuurlijk niet in de woonkamer, kan ook in de slaapkamer van het kind zijn. Voor ons is dat op zich prima om het zo te doen. Uit de interviews komt naar voren dat pleegouders die sterk op samenwerking zijn gericht zich onderscheiden op drie kenmerken, namelijk a) zij erkennen dat zij tijdelijke opvoeders zijn; b) zij lijken te beschikken over meer sociale vaardigheden of competenties; c) zij stellen zich in de samenwerking actief en proactief op. Complexe sociale netwerken in de pleegzorg Wat opviel in veel interviews van de pleegouders en de pleegkinderen is dat het vaak gaat over heel complexe gezinnen en families waar de pleegkinderen uit komen. Soms kon met behulp van een genogram het netwerk van een kind worden getekend, maar vaak was het niet goed op te maken hoe het zit met de familie en het netwerk van het kind. Het komt voor dat het familienetwerk van het kind een aaneenschakeling is van gebroken huwelijken, verschillende partners, halfbroers, halfzussen. Vaak is er met een deel van het familienetwerk geen contact. In de pleegzorg wordt vaak de metafoor gebruikt leven in twee werelden, waarbij de ene wereld voor het pleeggezin staat en de andere wereld voor het gezin van herkomst. Op grond van de interviews stellen we de vraag: in hoeveel werelden leven pleegkinderen eigenlijk?
136 Jeugdbeleid (2016) 10:133 138 Specifieke positie van pleeggrootouders in de pleegzorg Pleeggrootouders hebben, daar waar het gaat over samenwerken en sociale netwerken in de pleegzorg, een specifieke positie om drie redenen. Ten eerste omdat zij zich niet hebben aangemeld als pleegouder, maar het zijn geworden omdat hun familiesituatie daar om vroeg. Voor hen is het lang niet altijd een bewuste keuze geweest, maar een beslissing die (voor hun eigen gevoel) niet anders kon. Ten tweede vanwege de verschillende rollen die zo specifiek zijn voor pleeggrootouders: ze zijn ouders van hun zoon of dochter, ze zijn opa en oma van hun kleinkind, en ze zijn opvoeder van hun kleinkind. Deze rollen brengen geregeld een dubbele loyaliteit met zich mee. Pleeggrootouders moeten voor hun gevoel soms kiezen voor het belang van hun kleinkind en kiezen daarmee tegen hun eigen kind. Pleeggrootouders vinden dit moeilijk, met name wanneer er in hun eigen sociale netwerk weinig mensen zijn die hun situatie begrijpen en oprecht meeleven en steunen. Daarnaast hebben pleeggrootouders lang niet altijd professionele hulp van een pleegzorgwerker en geven zij aan wel eens ondersteuning te missen. Ten derde is het wegvallen van het eigen sociale netwerk na plaatsing een specifiek thema voor pleeggrootouders. Pleeggrootouders geven aan dat er een handjevol mensen zijn waar zij op terug kunnen vallen en dat er veel vrienden en familieleden zijn die zich hebben teruggetrokken. Hun leven heeft een drastische wending gekregen na de komst van het kleinkind. Vrienden, broers en zussen van pleeggrootouders leven een heel ander leven. Ze vinden het lastig te begrijpen hoe het leven van pleeggrootouders is veranderd. Pleeggrootouders willen hen ook niet meer belasten met het oppassen op een jong kind. Pleeggrootouders geven aan dat er wel weer nieuw netwerk bij komt, zoals ouders van kinderen uit de klas van hun kleinkind. Een pleeggrootouder over het kleinkind: Want nu is zij hier met twee oude mensen. Ik voel me niet oud, maar voor haar zijn we oud. We zijn een generatie verder. Pleeggrootouders zoeken actief naar leeftijdsgenootjes voor het kleinkind, met name wanneer het kleinkind het enige kind is dat bij hen woont. Start van pleegzorg De start van de pleegzorg lijkt een sleutelmoment. Bij de start van pleegzorg is het van groot belang dat ouders en pleegouders onder andere met elkaar bespreken hoe ze gelijkwaardig kunnen samenwerken, welke wensen en verwachtingen er over en weer zijn, welke afspraken er gemaakt worden, wat het perspectief van de plaatsing is en wie welke rollen en taken gaat vervullen in de verdere samenwerking. Veel pleegouders zijn van mening dat als er in de pleegzorg minder op basis van (professionele) regels en meer op basis van vertrouwen en ruimte gewerkt wordt, dit de kwaliteit van de pleegzorg ten goede zal komen. Een pleidooi dus voor een verschuiving van formeel naar meer informeel. Pleegouders krijgen dan veel meer ruimte om samen met ouders zaken te regelen en te beslissen. Zeker in die situaties waarin samenwerking goed tot stand komt, is dit aan te bevelen.
Jeugdbeleid (2016) 10:133 138 137 Zorgteam en sociale netwerk Een zorgteam of actieteam (Portengen 2012) kan een belangrijk middel zijn om de samenwerking tussen ouders en pleegouders te faciliteren. De deelnemers in een zorgteam opereren op basis van gelijkwaardigheid. Bij het begin (of bij voorkeur voordat de plaatsing tot stand komt) wordt er een zorgteam samengesteld. Mogelijke deelnemers voor het zorgteam zijn het pleegkind, ouders, pleegouders, vertrouwenspersoon van het kind, eventueel van ouders, iemand uit het sociaal netwerk van kind, van ouders en van pleegouders, en de (gezins)voogd. Het risico is om het zorgteam alleen aan de formele kant in te zetten. Een zorgteam is dan een instrument dat alleen wordt ingezet op officiële momenten in de hulpverlening (bij de start, bij de evaluatie). Risico als je dat op deze manier doet, is dat de professionals veel te veel de leiding hebben. Een zorgteam moet ook bij elkaar kunnen komen zonder professionals: We komen bij elkaar, we drinken een kop koffie en we hebben het er over. Iemand vanuit het netwerk van ouders kan aan het zorgteam deelnemen: diegene kan meedenken vanuit het belang van ouders. Zo kunnen bruggen worden gebouwd tussen ouders en de andere betrokkenen. De samenwerking tussen ouders en pleegouders is een belangrijk onderwerp van gesprek in het zorgteam. Tijdens een van de expertmeetings kwam naar voren dat dit mogelijk andere eisen stelt aan pleegouders. Van de pleegouder wordt gevraagd dat deze zowel in relatie tot het kind staat als tot de ouder. De pleegouder is een netwerker, een verbinder. Pleegzorg is vanuit dit opzicht niet meer slechts een persoonlijke keuze van een pleegouder, maar meer iets dat je samen met je netwerk oppakt. Bij de samenstelling van een zorgteam is het ook van belang om te kijken naar het meer of minder verborgen netwerk van het kind, bijvoorbeeld via de school of de sportclub. Uit de interviews komt naar voren dat er op dit moment nog weinig aandacht is voor het betrekken van belangrijke personen uit het netwerk van kinderen, ouders en pleegouders bij het ondersteunen van de pleegzorgplaatsing. De samenwerking lijkt vooral te gebeuren tussen ouders en pleegouders. Ondersteuning hierbij vanuit het netwerk en deelname aan zorgteams van belangrijke andere personen uit het sociale netwerk gebeuren op dit moment nog erg weinig. De sociale netwerken van het pleegkind, de ouders en de pleegouders lijken onvoldoende in beeld te zijn, met als gevolg dat er ook weinig betrokkenheid en samenwerking is tussen deze netwerken. Hoe dit verder vorm te geven in de praktijk wordt nader uitgewerkt in de handreiking, als eindproduct van het project Samen de schouders eronder. Conclusie Uiteraard dienen betrokkenen te streven naar samenwerking en zijn de eerste twee typen (flight en fight) onwenselijk. Alle partijen hebben een rol, taak en verantwoordelijkheid om bij te dragen aan het realiseren van goede samenwerking.
138 Jeugdbeleid (2016) 10:133 138 Professionals bijvoorbeeld kunnen het goede voorbeeld geven wat betreft respectvolle en gelijkwaardige samenwerking, ouders kunnen bijdragen door de plaatsing te accepteren (te verdragen ) en te ondersteunen, pleegouders kunnen openstaan voor samenwerking met de ouders. Belangrijk is dat er in de beginfase van de pleegzorgplaatsing voldoende respect en aandacht is voor de belangen, wensen en gevoelens van alle betrokkenen. Een nog onderschatte invloed heeft het sociale netwerk van zowel ouders als pleegouders bij het ondersteunen van de pleegzorgplaatsing. Het sociale netwerk van zowel ouders als pleegouders bij het ondersteunen van de pleegzorgplaatsing lijkt veel invloed te hebben bij het verdere verloop van de pleegzorgplaatsing. Zo wordt bijvoorbeeld de invloed van de eigen kinderen van pleegouders nog onderschat. Ook de drastisch veranderende leef- en gezinssituatie van pleeggrootouders, waarin zij bemerken dat er een groot deel van het sociaal netwerk wegvalt gedurende de plaatsing, behoeft aandacht. Literatuur Portengen, R. (2012). Samenwerken in een actieteam. http://sonestra.nl/samenwerken-in-een-actieteam. Geraadpleegd op: 5 juli 2016. Dr. Jack de Swart is lector Sturing in de jeugdzorg bij Hogeschool Windesheim en lector Social Work bij Saxion Daphne Roelofs, MSc is docent bij SPH en onderzoeker bij het lectoraat Sturing in de jeugdzorg van Windesheim Drs. Eric Lieben is matcher pleegzorg bij Trias Groep en mede-projectleider.