Visie voor de visualisatie van het Romeins verleden in Nijmegen Romeins verleden opnieuw beleven
Voorwoord Het gemeentebestuur wil de komende jaren vanuit het Programma Cultuurhistorie een krachtige impuls geven aan de zichtbaarheid van cultuurhistorie in de stad. Het zichtbaar, beleefbaar maken van het verleden is een gecompliceerde opgave. Gecompliceerd, omdat de visualisaties in meerdere opzichten effectvol moeten zijn. Ze moeten leiden tot: het besef dat Romeins Nijmegen anders was dan de historische stad, namelijk een agglomeratie van diverse plekken met elk een eigen betekenis; het besef van interactie tussen deze plekken, van hun veranderende rol in de tijd en - daarmee samenhangend - hun veranderende verschijningsvorm; het besef dat er een hele directe en bewust gekozen relatie was tussen het bodemprofiel van Nijmegen en de functie en structuren van de verschillende vestigingen binnen de agglomeratie. Om de betekenis van deze factoren voor de stad als geheel duidelijk en beleefbaar te maken is een belangrijke vertaalslag nodig geweest. Deze visie vormt hiervan de weerslag. De rijkdom en complexiteit van Nijmegen noopt tot bijzondere maatregelen. Deze aanpak impliceert een bijzonder ambitieniveau en verschaft Nijmegen de positie van pionier in het visualiseren van een veelzijdig verleden.
inleiding missie historische achtergrond statement uitwerking partners en ontwikkelingen citymarketing en cultuurtoerisme tot slot oost centrum west verbindingslijnen planning 2005-2008
Nijmegen heeft op verschillende momenten in de tijd een belangrijke, sturende rol gehad in de ontwikkeling van het Romeinse grensgebied en is daarmee een prominent onderdeel van de Limes in Nederland. De stedelijke samenleving vindt zijn oorsprong in Nijmegen: Nijmegen is de oudste stad van Nederland. In dit jubileumjaar Nijmegen 2000 jaar leven, 1900 jaar stad zijn we sterker dan ooit tevoren tot dat besef gekomen.
De archeologie, de bouwhistorie, de geschiedkunde en talloze andere gerelateerde wetenschappen vorderen momenteel gestaag in het opsporen, verzamelen, ordenen en interpreteren van historisch materiaal. Deze kennis biedt ons niet alleen inzicht in het leven van toen, maar vertelt ons ook iets over de dag van vandaag over de manier waarop wij als samenleving daaraan inhoud geven.
Het Nijmeegse stadsbestuur heeft inmiddels uitgesproken stelling genomen voor de visualisatie van het Romeinse verleden in de stad. Vanuit het beleidsinitiatief Het Geheugen van de Stad is daarvoor een Nijmeegse Romeinse Alliantie in het leven geroepen.
Het doel van deze Alliantie is om een gezamenlijk plan te ontwikkelen voor de verbeelding van de Romeins- Bataafse geschiedenis, zodat deze bijzondere erfenis krachtig en visionair tot leven kan komen. In de Nijmeegse Romeinse Alliantie hebben zitting de afdeling Stadsontwikkeling van de gemeente Nijmegen, Museum Het Valkhof Museum en het Bijbels Openluchtmuseum. Omdat deze instellingen complementair aan elkaar zijn, is dit netwerk van doorslaggevende betekenis voor de profilering van Nijmegen op dit thema.
In 2004 is door Pansa bv in samenwerking met bureau Archeologie van de gemeente en Museum Het Valkhof een inventarisatie opgesteld van alle tot dusver bekende en voor de visualisatie van het Romeins verleden relevante plekken in de stad. Hierbij is o.a. betrokken een eerdere rapportage van bureau Archeologie over tot dusver uitgevoerde visualisaties. Het document, Opstap naar een Romeinse route, bevat een systematische ordening van vindplaatsen, gerelateerd aan de stad van nu. Vanuit archeologisch en ruimtelijk perspectief zijn vervolgens door respectievelijk Pansa bv en Park in 2005 twee afzonderlijke kansenstudies gemaakt van de geïnventariseerde onderdelen. De uitkomsten van deze studies bleken gelijkluidend. Daarom kon worden gekozen voor het voorliggende visualisatieconcept, waarmee het complexe verhaal van Romeins Nijmegen kan worden getoond aan een breed publiek. Dit document schetst de contouren waarlangs de visualisaties tot uitvoering zouden kunnen worden gebracht. De bundel wordt aangevuld met een werkplan voor de periode 2006-2008.
inleiding missie historische achtergrond statement uitwerking partners en ontwikkelingen citymarketing en cultuurtoerisme tot slot oost centrum west verbindingslijnen planning 2005-2008
Met vereende krachten is gewerkt aan een grensverleggend plan om effectief en verrassend allerlei facetten van het Nijmeegse Romeinse verleden te kunnen verbeelden. Cultuurhistorische informatie over het Romeins-Bataafse verleden van de stad zal daarmee op een vernieuwende manier voor een breed publiek worden ontsloten en beleefbaar worden gemaakt.
De Nijmeegse Romeinse Alliantie wil: de sporen uit het Romeinse verleden herontdekken vanuit de stad van vandaag deze herontdekking onderdeel laten zijn van onze levende cultuur op een eigentijdse manier de Romeinse periode in de stad visualiseren de Romeinse periode tot op (inter)nationaal niveau betekenis geven.
inleiding missie historische achtergrond statement uitwerking partners en ontwikkelingen citymarketing en cultuurtoerisme tot slot oost centrum west verbindingslijnen planning 2005-2008
Achtergrond Omstreeks 19 voor Chr. arriveerden de eerste Romeinse soldaten in Nijmegen. Zij bouwden op de Hunerberg een grote legerplaats. Omstreeks 12 voor Chr. werd deze opgegeven ten behoeve van de veel kleinere commandopost op het Kops Plateau. Vanuit het Kops Plateau werden de veldtochten aan de overzijde van de Rijn en de bouw van de eerste castella op Nederlands grondgebied gecoördineerd. In de decennia voorafgaande aan de Bataafse opstand (69-70 na Chr.) vormde de versterking van de Bataafse cavalerie op het Kops Plateau een wezenlijke schakel in de verdediging van de Romeinse grens, die vanaf het jaar 42 met de term limes wordt aangeduid. Na de opstand werd de verdere uitbouw van het Nederlandse deel van de limes geleid vanuit de castra van het Tiende Legioen op de Hunerberg. Na voltooiing van de grensverdediging vertrok het Tiende Legioen naar Boedapest. In de daaropvolgende eeuwen werden de troepen in de Nederlandse sector van de Limes vanuit Xanten aangestuurd. In het begin van de 4de eeuw kreeg Nijmegen weer een belangrijke taak in de verdediging van de Romeinse rijksgrens door de bouw van de versterking, ditmaal op het Valkhof. In de 5de eeuw vormde deze burcht de kiem voor de ontwikkeling van middeleeuws Nijmegen.
Nijmegen vertegenwoordigde onder de militaire steunpunten als strategisch bolwerk en verzorgingsbasis niet alleen voor de Romeinse grensverdediging een belangrijke rol; de militaire occupatie op de heuvelrug is ook voor de lokale bewoningsgeschiedenis van grote invloed geweest. De castra vormde de kern van een grote agglomeratie waartoe het onmiddellijk buiten de wallen gelegen kampdorp met aangrenzende grafvelden en de grote burgerlijke nederzetting in west behoorden. Het leger werd ingezet om wegen aan te leggen en om te helpen bij de ontwikkeling van de stedelijke centra. Voor onze gebieden hadden de ingrijpende maatregelen die door de Flavische keizers en daarna door Trajanus werden genomen een enorme economische impuls tot gevolg. Ook voor de culturele geschiedenis van Nijmegen, vormt de Romeinse aanwezigheid een keerpunt. In de bloeiperiode van 70 tot 275 na Christus kunnen we in Nijmegen met recht spreken van een Romeinse Gouden Eeuw.
inleiding missie historische achtergrond statement uitwerking partners en ontwikkelingen citymarketing en cultuurtoerisme tot slot oost centrum west verbindingslijnen planning 2005-2008
Onze eerste indruk van wat wij zien wordt niet alleen bepaald door de zichtbare vorm, maar evenzeer door kennis en ervaringen, herinneringen en voorkeuren. Ook visualisaties hebben met dit mechanisme te maken. Om mensen bewust te maken van het grotendeels onzichtbare Romeinse verleden moet een collectieve voorstelling worden gecreëerd. In de straat doen we dat met visualisaties. Deze worden zodanig gekozen, dat ze samen maximaal die collectieve voorstelling oproepen. Ongeacht de aard van de visualisatie en desgewenst met behulp van aanvullende media en activiteiten, moeten de visualisaties functioneren als onderdeel van een groter verhaal. Samen maken zij de collectieve voorstelling van het Romeins verleden in de straat ervaarbaar. Dat effect zou niet worden bereikt wanneer de visualisaties autonoom zouden zijn.
Een krachtig statement is daarom nodig om verbindingen tussen routes, plekken en markeringen op te roepen. Visualisaties kunnen onderling sterk verschillen, maar in de totaalvisie zijn ze met elkaar verbonden. Vanuit dit totaal kunnen ze gericht zijn op zelf bepalen, zelf ontdekken, zelf ervaren en beleven. De visie onderscheidt drie stadsdelen: oost, west en centrum. Deze plekken hebben historisch, ruimtelijk en qua betekenis onderscheidende eigenschappen. Die eigenschappen staan in de visualisatievoorstellen centraal. De deelgebieden worden aaneengeregen door een verbindingslijn en een panorama.
west ontdekking centrum verknoping oost herbeleving
visualisaties DUIDEN zien - beleven - voelen - horen ze vormen een ervaring en brengen de deelnemer in beweging
visualisaties LEGGEN UIT weten begrijpen ze bieden meerwaarde aan de deelnemer in de vorm van kennis en inspiratie
visualisaties PRIKKELEN ontdekken - verwerken - doorgeven ze vormen een proces waarbij de deelnemer zelf creëert
inleiding missie historische achtergrond statement uitwerking partners en ontwikkelingen citymarketing en cultuurtoerisme tot slot oost centrum west verbindingslijnen planning 2005-2008
oost De stuwwal was, dankzij de goede uitkijk- en verdedigingsmogelijkheden, voor de Romeinen de hoofdreden om zich in Nijmegen te vestigen. Nijmegen-Oost was het domein van de legerkampen. Hier bevond zich de enige Romeinse legioensvestiging in Nederland. Van de drie hoofdgebieden binnen Romeins Nijmegen biedt Nijmegen-Oost verreweg de meeste en beste aanknopingspunten om een wetenschappelijk onderbouwd beeld van de Romeinse tijd in de publieke ruimte te tonen. De ligging en de grootte van de legioensvesting op de Hunerberg kunnen niet los worden gezien van de landschappelijke situatie: het kamp besloeg de volle breedte van het plateau dat aan de ene kant wordt begrensd door de stuwwal en aan de andere zijde door het verval dat nu nog zichtbaar is in de achtertuinen van de huizen aan de zuidzijde van de Berg en Dalseweg en de Tooropstraat. Aan de oostzijde was de Beekmansdalseweg een natuurlijke begrenzing. Midden over het plateau liep een belangrijke doorgaande weg, die uiteindelijk de militaire vestigingsplaats in Nijmegen-Oost zou verbinden met de stad in het Waterkwartier. In Oost staat het thema herbeleving, verwondering centraal.
oost Reconstructie Dit oostelijke gebied van Nijmegen is veel uitvoeriger onderzocht dan de andere Romeinse hoofdgebieden, waardoor we van dit deel van Romeins Nijmegen ook een veel gedetailleerder beeld hebben. Bovendien is het reconstructieonderzoek tot dusver gericht geweest op gebouwen in Nijmegen-Oost: de commandantswoning op het Kops Plateau, het hoofdkwartier van het Tiende Legioen op de Hunerberg en recent nog het grote marktgebouw onder het Rode Dorp. Door in dit gebied fysieke of virtuele reconstructies - die overigens uniek zijn in hun soort te tonen zou Nijmegen een heel gemêleerd publiek van cultuurtoeristen kunnen aantrekken. Het bezoek aan dit deel van de stad kan voor deze bezoekers tevens aanleiding zijn om ook andere uitingen in de stad van het Romeinse verleden te verkennen.
oost Met een reconstructie van een deel van het legerkamp van het Tiende Legioen zou Nijmegen een belangrijke aanvulling te bieden hebben op de reconstructies in het naburige Xanten. Geheel anders dan in Nijmegen staat in Xanten immers de stad centraal (Colonia Ulpia Traiana). Tezamen zouden Nijmegen en Xanten zowel het stedelijke leven als het leven in en rond de legerkampen kunnen verbeelden. In plaats van dat er concurrentie ontstaat, kan een reconstructie in Nijmegen-Oost ertoe bijdragen dat de aantrekkingskracht van de regio, als gebied waar het Romeinse verleden een gezicht heeft gekregen, groter wordt. De haalbaarheid van zo n plan moet worden onderzocht.
oost In Nijmegen-Oost zijn op dit moment de sportvelden achter de scholen aan de Ubbergseveldweg een interessante locatie om het Romeinse verleden te visualiseren. Hier lag het legerkamp van het Tiende Legioen dat juist op deze plek aan de rand van de stuwwal en de Beekmansdalseweg zo n dwingende relatie met het landschap had. Het is de plek waar de leefruimte van de individuele soldaat ervaarbaar kan worden gemaakt. Dat is belangrijk, omdat de militaire component in Romeins Nijmegen van grote invloed is geweest. Het is ook vooral dit deel van het Romeinse erfgoed waardoor Nijmegen internationale bekendheid geniet.
oost De visualisaties kunnen een spectrum beslaan van een getrouwe weergave van het via reconstructie teruggewonnen beeld tot een vrije verbeelding met groene middelen. Het benutten van juist deze twee middelen, mogelijk zelfs in combinatie, lijkt voor dit stadsdeel aangewezen. Belangrijk is dat van het legerkamp in elk geval ook de ligging aan en de gerichtheid naar de stuwwal wordt uitgesproken.
oost Kansen met kunst Een reconstructie met behulp van beeldende middelen (bijvoorbeeld de herbouw van een uitkijktoren of commandantswoning) Een kunstzinnige ingreep waarmee in de beleving van de plek de herinnering aan het Romeins verleden wordt opgeroepen (het voelbaar/zichtbaar maken van de ligging en de grootte van de legioensvesting, het benadrukken van het strategische voordeel van de stuwwal, het ervaarbaar maken van de leefruimte van de individuele soldaat) Een ervaringskunstwerk met toeristische en recreatieve aantrekkelijkheid, dat sterk gebruik maakt van de wetenschappelijke gegevens en inspeelt op de aanwezige ruimte.
oost De realisatie van de plannen in oost is van een zodanig ambitieus niveau, dat de uitwerking ervan nadere aandacht en studie verdient vanuit het perspectief van de hele regio en ook in relatie tot de unieke positie die Nijmegen zou dienen in te nemen in het (inter)nationale kader van de Limes. Een deel van de gebieden is bovendien particulier terrein. Voorgesteld wordt om met deze opgave nu al een begin te maken. E.e.a. dient ook vanuit economisch en planologisch perspectief te worden ontwikkeld.
centrum Nijmegen-Centrum biedt een bijzondere kans. Dit stadsdeel herbergt de oudste burgerlijke nederzetting. Het Oppidum Batavorum vormde een het begin en het einde van de Romeinse burgernederzettingen. Hier is sprake van continuïteit in bewoning die niet ophield aan het einde van de Romeinse tijd. Daarom staat vooral het thema van de gelaagde stad en de van de continuïteit van bewoning centraal. In de gelaagdheid van de plek schuilt een complexiteit, die maakt dat de visualisaties van Romeins Nijmegen in dit stadsdeel niet los kunnen worden gezien van latere perioden. Het centrum wordt daarmee het logische vertrekpunt voor de toekomstige visualisatie van andere historische thema s in de stad.
centrum Godenpijler De Godenpijler is een belangrijke nieuwe verbeelding van Oppidum Batavorum. Hiervoor hebben kunstenaars Ram Kadzir en Rutger Fuchs een ontwerp gemaakt dat in december 2005 op het Kelfkensbos is geplaatst. Het kunstwerk verbeeldt niet alleen de Romeinse periode, maar verwijst ook met teksten in natuursteen - naar de historische gelaagdheid van de stad.
centrum Loden lady De Loden Lady is sinds 2005 terug in de Burchtstraat. De plaats waar de Loden lady gevonden werd, is een bijzondere Nijmeegse plek geworden. Het kunstenaarsduo LaSalle uit Ede kreeg van de gemeente de opdracht om de Loden Lady, een vrouw uit de laat-romeinse tijd, weer deel uit te laten maken van de Nijmeegse gemeenschap. Het kunstwerk is ontwikkeld vanuit het thema leven en verdient o.a. aansluiting met de collectie in het museum.
centrum Valkhofkwartier De plannen rond het Valkhof en het Hunnerpark vormen een belangrijke kans om de historische gelaagdheid van het gebied te kunnen visualiseren. In de recent gepresenteerde visie voor het Valkhofkwartier is de Romeinse identiteitlaag (vaak in combinatie met andere lagen) het uitgangspunt en een belangrijke inspiratiebron.
centrum Josephhof De St Josephhof zal worden bebouwd. Momenteel vindt belangrijk archeologisch onderzoek plaats. Archeologen hebben er brandsporen aangetroffen waarmee een aansprekende relatie kan worden gelegd met de Bataafse Opstand. Ook zijn funderingen blootgelegd van het tot nu toe oudste stenen huis van Nederland. Aan de hand van de vondsten kan de continuïteit van de bewoningsgeschiedenis worden getoond. In de planvorming is ruimte gelaten voor de visualisatie van archeologische vondsten.
centrum Verbinding boven- en benedenstad De voormalige Veerweg richting de Waal is een belangrijke Romeinse verbinding. De gelaagdheid van de geschiedenis wordt bijna letterlijk in beeld gebracht door het hoogteverschil in de verbinding tussen bovenstad en benedenstad. Een visualisatie opdracht ter hoogte van de trappen kan de reeds aanwezige, getrapte relatie tussen hoog en laag symbolisch versterken.
centrum Kansen met kunst In het Valkhofpark zou de historische gelaagdheid van de plek kunnen worden beluisterd. Het is mogelijk om de typische geluiden van de stad door de eeuwen heen te orkestreren tot een akoestische beleving. De binnenwanden van de Barbarossaruïne kunnen tegelijkertijd worden gebruikt voor lichtprojecties, die in de combinatie licht en geluid een sensationele ervaring bieden.
west Centraal in west staat de Romeinse nederzetting Ulpia Noviomagus Batavorum. De stad van Trajanus moet grotendeels nog worden ontdekt. Voor dit deel van de stad is het te ontwikkelen Masterplan Waalfront een belangrijke kans. Cultuurhistorie heeft in de ontwerpopgave een prominente plaats. Net als in oost en in het centrum valt ook de ligging van Ulpia Noviomagus vanuit de geomorfologische karakteristiek van Nijmegen te beredeneren. Ulpia Noviomagus heeft relaties met eerdere nederzettingen in het gebied, met grafvelden, met legerkampen en met de bijbehorende infrastructuur. Voor de nieuwe stad die was aangewezen op handel werd het contact met het water opgezocht. Dit gegeven sluit goed aan bij een actueel stedenbouwkundig thema: de 'Stad aan de Rivier'. In dit gebied zijn evenwel grote delen van de Romeinse stad niet opgegraven; veel aspecten van de Romeinse laag zijn daarom nog tamelijk speculatief. Met de ontwikkeling van Koers West komt daarin mogelijk enige verandering, maar het streven blijft om het bodemarchief zoveel mogelijk te ontzien. De visualisatie van het Romeins verleden in west zal niet anders dan op basis van globale gegevens kunnen geschieden. Ze zal haar kracht vooral moeten ontlenen aan overtuigende associaties met de verborgen stad. Dit kan op zowel structuurniveau, objectniveau als op associatief niveau.
Waalfront west west De aanwezigheid van een stadsmuur heeft van Ulpia Noviomagus een duidelijk begrensde plek gemaakt. De visualisatie van deze eigenschap zou kunnen gebeuren met stedenbouwkundige en architectonische middelen. Die moeten zo krachtig zijn dat de westflank van het 4 km lange panorama duidelijk wordt gemarkeerd. Je moet Noviomagus kunnen zien liggen vanaf de bruggen, vanuit de overkant van de Waal en ook vanaf het toeristische deel van de Waalkade. Hiermee krijgt het unique selling point van Nijmegen - de visualisatie van het Romeins verleden - in een groter verband gestalte.
west Kenmerkend voor de Romeinse laag is het gridpatroon als structuur van de stad en de daarbij behorende uiterst duurzame infrastructuur en entrees. Kenmerkend is ook de relatie met het water en de ruimtelijke uiting van hoofdgebouwen met publieke functies aan de rivierzijde. In het bodemarchief liggen nog vele verassingen verborgen die horen bij de Romeinse laag. Daarom is in dit stadium van de plannen voor het Waalfront een grote mate van flexibiliteit gewenst.
west Kansen met kunst De relatie tussen Ulpia en het water kan magisch worden uitgedrukt.
verbindingslijn De Romeinse hoofdweg is de drager van de visualisaties van Romeins Nijmegen. De lijn volgt oude Romeinse patronen en bevordert als verbinding bovendien de samenhang. De drie hoofdgebieden kunnen met elkaar worden verbonden op de manier zoals zij dit in de Romeinse tijd ook waren, namelijk via een doorgaande hoofdweg. Deze valt goeddeels samen met belangrijke wegen van nu: Ubbergseveldweg, Burchtstraat, Stikke Hezelstraat, Lange Hezelstraat en Weurtseweg. De attractiewaarde en het effect van de verbindende route neemt toe naar gelang er visualisaties van belangrijke plekken en gebouwen als kralen aan een snoer langs de route worden geplaatst. Een inventarisatie van die plekken en gebouwen is reeds voltooid (zie Peterse, K. 2005, Opstap naar een Romeinse Route). Alle visualisaties in de stad worden begeleid door een website, die bovendien de verbindingslijn virtueel ondersteunt en die vanuit allerlei vragen kan worden geraadpleegd. De digitale gegevens kunnen ook worden geraadpleegd via een mobiel systeem. Al naar gelang de vraag ontstaan zo virtueel steeds nieuwe verbindingen binnen een laag en door de verschillende cultuurhistorische lagen heen.
verbindingslijn Fysieke verbindingslijn Voorgesteld wordt om ervaarbaar te maken dat moderne wegen in de Romeinse tijd één hoofdverbinding vormden neerdalend vanuit de stuwwal en parallel aan de rivier. De visualisaties van de verbindingslijn moeten duidelijk maken waar men zich bevindt, wat de functie was van het doorsneden gebied en tot welke van de Romeinse perioden ze behoren. Een struikelblok is het Trajanusplein, dat de Romeinse structuur grof doorsnijdt. In de visie voor het Valkhofkwartier zijn al voorstellen gedaan om deze blokkade te verkleinen. Een andere stedenbouwkundige situatie die voor de verbindingslijn problemen oplevert is het tracé vanaf de Hezelpoort naar het westen (plangebied Koers-West). De verbindingslijn wordt ondersteund door een website die de hoofdpatronen inzichtelijk maakt en ingaat op individuele bijzonderheden.
verbindingslijn Kansen met kunst Met behulp van beeldende kunst kan de route zichtbaar gemaakt worden om het besef te laten groeien dat de huidige wegenstructuur voor een deel gebaseerd is op het Romeinse wegennet. De route wordt niet alleen geaccentueerd als verbinding tussen markante plekken die in de Romeinse tijd al een speciale betekenis hadden, maar verbindt ook de visualisaties van deze tijd.
verbindingslijn Romeinse waterleiding Alhoewel archeologisch onderzoek nog geen zekerheid heeft gegeven, wordt in archeologische kringen algemeen aanvaard dat de Romeinse waterleiding inderdaad Romeins is. De waterleiding bracht water naar het legerkamp van het Tiende Legioen op de Hunerberg en naar het omliggende kampdorp. De waterleiding behoort tot de spaarzame bovengrondse resten van Romeins Nijmegen. Deze resten zouden als compleet tracé moeten worden beschermd. Het zou interessant zijn om ergens in het tracé - bijvoorbeeld op het terrein van het Bijbels Openluchtmuseum - een deel van de waterleiding nader te visualiseren. De waterleiding brengt randgemeenten van Nijmegen in het visualisatieproject. Eenmaal in Oost aangekomen kan de Romeinse verbindingslijn eenvoudig worden uitgebreid met een natuurwandeling langs het vermoedelijke watertracé. Een dergelijke wandeling is onlangs ontwikkeld door het Nijmeegse Gilde en operationeel.
verbindingslijn Conceptuele verbindingslijn De Romeinse Route kan daarnaast ook worden beschouwd als een concept. Het gaat hierbij om het actieve proces van geschiedenis beleven. Mensen kijken op een eigen manier naar de route: er ontstaat begrip van de Romeinse route vanuit een eigen interpretatie.
verbindingslijn De virtuele route kan de gemeentegrenzen overschrijden, zodat ze regionaal of landelijk kan aantakken bij de limes als geheel. Als ervaringskunstwerk of bakens voor educatie en ontdekking maken zij de Romeinse Route manifest.
verbindingslijn Vermeldenswaardig is dat de route voert langs bijzondere publiekspartners in relatie tot het Romeins verleden: Museum Het Valkhof, het Gelders Archeologisch Centrum (voorheen Museum Kam) en het Bijbels Openluchtmuseum. Deze centra vervullen al een belangrijke publieke rol met betrekking tot het Romeins verleden. Deze rol kan de visualisaties in de stad ondersteunen.
panorama Nijmegen is niet gegroeid vanuit een centrum, maar ontstaan als agglomeratie. Die groeistructuur heeft te maken met de aard van de eerste vestigingen in de Romeinse tijd (militair en burgerlijk), die weer gebonden waren aan de specifieke landschappelijke situatie. De vestigingsplekken binnen de agglomeratie hebben met elkaar gemeen dat ze allemaal hetzij op de rand van de stuwwal hetzij aan de oever van de Waal liggen. Deze beslissende relatie met de landschappelijke omgeving verbindt de diverse Romeinse vestigingsplaatsen op Nijmeegs grondgebied. De inrichting van de gebouwde omgeving werd in de Romeinse tijd sterk bepaald door de scherpe grens die werd gevormd door de stuwwal en de rivier. Een tijdreiziger komend uit het noorden zou bij het naderen van Nijmegen in één 4 km breed panorama alle Romeinse vestigingsplaatsen uit alle Romeinse perioden kunnen zien liggen. Dit panorama dat voortvloeit uit de door de stuwwal en rivier gevormde grens is extreem specifiek voor Romeins Nijmegen, evenals het feit dat de inrichting van de gebouwde omgeving heel nadrukkelijk naar deze grens was gericht. De gridstructuur van de stad in het Waterkwartier en de interne inrichting van de legerplaats op de Hunerberg vertegenwoordigen weliswaar kenmerkende Romeinse patronen, maar zijn veel minder specifiek Nijmeegs.
panorama
panorama Kansen met kunst Het panorama moet in de denktrant worden meegenomen bij de reconstructie van de waterkering. Bij de kunstopdracht die de Commissie Beeldende Kunst op dit moment voorbereidt in het kader van de aanpassingen van de keermuur onderaan de Valkhoftrappen, moet dit deel van het stadssilhouet als fragment van het totale Romeinse panorama worden meegegeven. Dit stadsaanzicht aan het water biedt mogelijkheden om te denken aan een kunsttoepassing met licht, projecties en nieuwe media. Tijdelijke projecten en manifestaties kunnen verder worden ingezet om de aandacht voor het bijzondere stadssilhouet te vragen om daarmee de bewustwording van de Romeinse historie te stimuleren.
panorama Een ander idee is om in West een landmark te realiseren die het westelijke deel van het 'Romeinse panorama' markeert. Het is mogelijk dit icoon als eigentijdse pendant op te vatten van een reconstructie op het Kops Plateau, waarbij zou kunnen worden overwogen om voor beide situaties één overkoepelende kunstopdracht te verstrekken. Tegenstellingen die als motto zouden kunnen dienen zijn: hoog laag en droog nat.