LEGIONELLA IN POTGROND EN TUINAARDE Fact sheet (Deel)projectnummer Thema : ND 06K100 : Veilig wonen en leven ND06K100 Legionella in potgrond pagina 1 van 4

1. INLEIDING De GGD Kennemerland heeft de VWA op de hoogte gebracht van een mogelijk verband tussen twee mensen die waren overleden aan een Legionella longbeachae infectie en blootstelling aan potgrond.(1) Een direct verband is in Europa nog niet eerder aangetoond. Er is wel een publicatie dat er, in Australië, een verband lijkt te zijn tussen legionellose en potgrond. (2) De mogelijkheid van een verband, tussen legionellose en potgrond, is voor de VWA aanleiding geweest een onderzoek op te zetten naar de aanwezigheid van Legionella in potgrond. Omdat zowel proces- als bewaarcondities van invloed kunnen zijn op de besmettingsgraad, zijn zowel bij producenten als in de detailhandel monsters genomen. 2. DOEL VAN HET PROJECT Doel van dit project was een beeld te vormen van de aanwezigheid van Legionella in potgrond en tuinaarde, zowel bij de productie als verderop in de keten. De mate van aanwezigheid van Legionella in tuinaarde en potgrond is een aanwijzing of Nederlandse consumenten een risico lopen bij het gebruik van tuinaarde of potgrond. Naast een verkennende studie naar de aanwezigheid van Legionella in tuinaarde of potgrond, is geïnventariseerd of er binnen de branche sprake is van een systeem waarmee partijen grondstoffen en eindproducten getraceerd kunnen worden. 3. ACHTERGROND Er is een verschil tussen tuinaarde en potgrond. Tuin- of teelaarde wordt gebruikt om tuinen op te hogen en bestaat uit tuinturf gemengd met oude mest. Tuinaarde is donker gekleurd en heeft een relatief hoog soortelijk gewicht. Potgrond is bestemd voor het gebruik in potten. Potgrond bestaat uit veen, afhankelijk van de toepassing, gemengd met boomschors, lavazand, kleigrond, perlite, organische mest, hydrokorrels en zand. Potgrond is lichtbruin van kleur en heeft een relatief laag soortelijk gewicht. De gangbare transmissieroute van Legionella is via aerosolen. Na aërosolvorming van besmet water (bv door douchen, sproeien e.d.) worden deze aerosolen ingeademd, hetgeen een longontsteking tot gevolg kan hebben. Uit de wetenschappelijke literatuur is echter niet duidelijk hoe, in het geval van tuinaarde en potgrond, de overdracht van Legionella naar patiënten plaatsvindt. Wellicht dat bij bevochtiging aerosolen ontstaan die gedurende lange tijd in de lucht blijven hangen en daarmee een besmettingsbron vormen. In Australië is de samenstelling van de grond anders en men gaat er van uit dat Legionella longbeachae zich daar aangepast heeft aan een droog milieu, met een stofwolk mee opwaait en zo de patiënten besmet. In Australië wordt consumenten dan ook geadviseerd de potgrond te besproeien alvorens het te gebruiken. L. pneumophila is de meest bekende Legionella bacterie die longontsteking (Legionairs disease) kan veroorzaken. Een andere veroorzaker van dezelfde soort longontsteking is L. longbeachae. Qua ziektebeeld verschillen deze twee bacteriën niet, wel in hun DNA structuur. Het andere meest opvallende verschil tussen beide bacteriën is dat L. pneumophila overgebracht wordt via water dat vernevelt (aerosolen) en L. longbeachae meestal aangetroffen wordt in grond en potgrond. Legionellosis wordt in Europa en de VS meestal gerelateerd aan L. pneumophila en in Australië aan L. longbeachae. L.bozemanii wordt na L.pneumophila en L.longbeachae wereldwijd het meest gekweekt uit longsecreet van patiënten met legionnella-pneumonie. Ook van L. bozemanii wordt aangenomen dat de overbrenging plaatsvindt door water. Een recente studie naar de aanwezigheid van Legionella in Nederlands water lijkt dit te bevestigen. (3) In Japan is L. bozemanii de meest voorkomende Legionella in potgrond, gevolgd door L. longbeachae. (4) In Nederland is geen van de door het streeklaboratorium Haarlem en RIVM verzamelde patiëntenkweken als L.bozemanii getypeerd. ND06K100 Legionella in potgrond pagina 2 van 4

Ten behoeve van het onderzoek heeft de VWA contact gelegd met de Stichting Regeling Handhaving Potgrond. Deze private stichting certificeert de productie van potgrond. Deze certificering richt zich op chemische en fysische kenmerken van het product. De agrarische sector heeft voorwaarden opgesteld voor de kwaliteit van verschillende soorten potgronden. De RHP controleert hierop en kent het RHP keurmerk toe. Sinds kort richt de RHP zich ook op de microbiologische controle van grond. Daarbij wordt voorlopig alleen gekeken naar kiemgetallen en Enterobacteriaceae. Legionella is niet opgenomen in de controle. De stichting RHP heeft een waardevolle inbreng gehad bij het in kaart brengen van de producenten van potgrond in Nederland. De VWA verricht zelf geen analyses van Legionella. Daarom is voor dit doel een beroep gedaan op het streeklaboratorium Kennemerland in Haarlem. Dit laboratorium is landelijk aangewezen als het laboratorium voor Brononderzoek bij legionellose. Het laboratorium heeft de mogelijkheid om grote aantallen monsters te onderzoeken, en ook andere monsters dan watermonsters. 4. WERKWIJZE Met inbreng van de stichting RHP zijn de producenten van potgrond en tuinaarde in kaart gebracht. De VWA heeft bij iedere bezochte producent tuinaarde en potgrond bemonsterd, alsmede enkele andere producten. Het totaal aantal monsters bedroeg 52. Bij iedere monstername is de wijze van opslag, buitentemperatuur ten tijde van de bemonstering en de wijze van verpakken geregistreerd. In een vervolg fase is de detailhandel bezocht. Daarbij is bemonsterd bij bedrijven die een levering hadden ontvangen van de eerder bezochte producenten. Het totale aantal monsters uit de detailhandel bedroeg 58, hiervan zijn 9 niet onderzocht. De monsters zijn door het Streeklaboratorium Kennemerland te Haarlem onderzocht op de aanwezigheid van Legionella species. Voor het onderzoek op Legionella werd 25 gram van een productmonster gemengd met water. Dit mengsel bleef 24 uur bij kamertemperatuur staan om Legionella de kans te geven zich met het water te mengen. Vervolgens werden de producten onderzocht volgens NEN6565. Bij positieve resultaten is met behulp van DNA analyse een typering uitgevoerd. 5. RESULTATEN Er zijn 17 producenten bezocht. Niet bij alle producenten zijn evenveel producten bemonsterd. Uit de geregistreerde gegevens blijkt dat de producten vaak buiten opgeslagen worden. De bemonsterperiode was in juli/augustus 2006. Daardoor is een deel van de producten bemonsterd bij hoge temperaturen en een deel op kille natte dagen. In deze 52 monsters is 1 keer Legionella aangetroffen. Het ging hierbij om Legionella bozemanii waarvan in Nederland nog geen uitbraken gesignaleerd zijn. Bij het onderzoek werd veel storing ondervonden door de groei van schimmels. Om Legionella te bepalen kan het substraat, behalve direct onderzocht, ook aangezuurd of verwarmd worden. Van al deze mogelijkheden is in het onderzoek gebruik gemaakt. De producten uit de detailhandel zijn bemonsterd in de maanden oktober/november/december 2006. Bij deze bezoeken bleek ook tuinaarde en potgrond van producenten buiten Nederland verkrijgbaar te zijn. Opslag bij de detailhandel bleek deels binnen, deels buiten plaats te vinden. In de 49 onderzochte producten, bemonsterd bij de detailhandel, werd geen Legionella aangetoond. De registratie en traceerbaarheid van verschillende productiepartijen bleken niet goed geregeld te zijn. Bij sommige producenten was de productiedatum wel vastgelegd. Bij sommige producenten wordt de dagelijkse productie toegevoegd aan de bestaande voorraad. Eén producent valt in positieve zin op; de productiedatum van partijen is bekend en vanuit de detailhandel traceerbaar tot bij de producent. ND06K100 Legionella in potgrond pagina 3 van 4

6. DISCUSSIE en CONCLUSIE Van Legionella is bekend dat deze op grote schaal voorkomt in water en grond, maar dat dit in verreweg de meeste gevallen geen ziekteverschijnselen tot gevolg heeft. In Nederland is sprake van een verkoop van miljoenen kilo s potgrond op jaarbasis. Tot op heden is sprake van twee sterfgevallen, waarbij mogelijk een verband is tussen de Legionella infectie en potgrond of tuinaarde. Eén monster van de 101 onderzochte monsters potgrond en tuinaarde bleek positief op Legionella. Van de aangetroffen stam, L. bozemanii, zijn in Nederland geen uitbraken bekend. Wel is er een beschreven uitbraak met L. bozemanii in een ziekenhuis in Duitsland. (5) Deze onderzoeksresultaten wijzen uit dat Legionella incidenteel aanwezig kan zijn in tuinaarde of potgrond. In Nederland lijkt geen sprake te zijn van een sterk verhoogd risico op het krijgen van Legionellosis in relatie met tuinaarde en potgrond. 7. LITERATUUR (1) Den Boer JW, Yzerman EP, Jansen R et al. Legionnaires' disease and gardening. Clin Microbiol Infect 2007; 13: 88-91. (2) M.S. Hughes and T.W.Steele. Occurence and Distribution of Legionella species in Composted Plant Materials. Applied and environmental Microbiology June 1994, p2003-2005. (3) Wullings BA, van der KD. Occurrence and genetic diversity of uncultured Legionella spp. in drinking water treated at temperatures below 15 degrees C. Appl Environ Microbiol 2006; 72: 157-166. (4) Koide M, Arakaki N, Saito A. Distribution of Legionella longbeachae and other legionellae in Japanese potting soils. J Infect Chemother 2001; 7: 224-227. (5) Luck PC, Helbig JH, Hagedorn HJ et al. DNA fingerprinting by pulsed-field gel electrophoresis to investigate a nosocomial pneumonia caused by Legionella bozemanii serogroup 1. Appl Environ Microbiol 1995; 61: 2759-2761. 8. DANKBETUIGING De heer J. W. den Boer, arts verbonden aan de GGD Kennemerland, en de heren H. Boon en M. Zevenhoven, van de Stichting RHP (Regeling Handhaving Potgrond), worden hartelijk bedankt voor hun bijdragen aan het onderzoek. ND06K100 Legionella in potgrond pagina 4 van 4

code lid Opslag Traceerbaarheid Bemonsterd soort product Legionella bedrijf RHP bij a nee buiten prod. datum bekend producent cocopeat n.a a buiten prod datum bekend producent cocopeat n.a a buiten prod. datum bekend Producent cocopeat n.a a buiten prod. datum bekend producent cocosvezel n.a b nee buiten onbekend b binnen onbekend 1 cocpeat n.a. b binnen onbekend 1 cocpeat n.a. b binnen onbekend 1 cocpeat n.a. c ja buiten onbekend producent potgrond 930086 n.a. c buiten onbekend producent grondstof zwartveen n.a. c buiten eigen import producent witveen n.a. c buiten bekend producent siertuinbemesting n.a. c buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. c binnen bekend 2 potgrond niet onderzocht c binnen bekend 3 potgrond niet onderzocht c binnen bekend 4 potgrond niet onderzocht d ja buiten prod datum bekend producent potgrond n.a. d buiten prod datum bekend producent potgrond n.a. d buiten prod datum bekend producent bloembak potgrond n.a. d binnen onbekend 5 natuurcompost n.a. d binnen onbekend 5 bloembak potgrond n.a. e?? 6 tuinturf n.a. e?? 6 bemeste tuinaarde n.a. e?? 6 GFT compost n.a. e?? 6 universele potgrond n.a. e?? 6 grond voor kamerplanten n.a. h ja buiten onbekend producent halffabrikaat n.a. h buiten onbekend producent halffabrikaat potgrond n.a. h buiten onbekend producent universele tuinaarde n.a. h buiten onbekend producent potgrond kuip en oranjerieplanten, n.a. wit en zwartveen met oscomote h buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. h buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. h buiten onbekend producent potgrond geschikt n.a. h buiten onbekend producent siertuin compost grond en voeding aanwezig in een h buiten onbekend producent siertuin compost n.a. h buiten onbekend producent potgrond op basis van tuinturf en n.a. turfstrooisel kal en meststoffen h buiten onbekend 7 tuinturf n.a. h buiten onbekend 7 bemeste tuingrond n.a. h buiten onbekend 7 multicote potgrond n.a. ND06K100 Legionella in potgrond

code lid Opslag Traceerbaarheid Bemonsterd soort produkt Legionella bedrijf RHP bij i nee buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. i onbekend producent Bianca's bloemenaarde n.a. i onbekend producent compost n.a. j nee buiten onbekend producent universele n.a. j onbekend producent tuinaarde n.a. k ja k binnen onbekend 8 siertuincompost n.a. k binnen onbekend 8 bemeste tuingrond n.a. k binnen onbekend 8 potgrond n.a. k binnen bekend 9 bemeste tuinaarde n.a. k binnen onbekend 9 potgrond n.a. k binnen onbekend 9 Buxus potgrond n.a. k binnen onbekend 9 zaai en stekgrond n.a. k binnen onbekend 1 potgrond n.a. k binnen onbekend 1 bemeste tuinaarde n.a. k binnen onbekend 1 tuincompost n.a. l nee binnen onbekend producent potgrond n.a. l binnen onbekend producent tuinaarde n.a. l binnen onbekend producent compost n.a. m?? 10 Holland Flor n.a. n nee buiten,los onbekend producent compost n.a. o?? 11 bemeste tuinaarde n.a. o?? 11 tuinturf n.a. o?? 11 siertuincompost n.a. o?? 11 potgrond n.a. p nee buiten onbekend producent potgrond van bult n.a. p buiten onbekend producent tuincompost n.a. p buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. p buiten onbekend producent tuinturf n.a. p buiten onbekend producent potgrond voor buxus n.a. p buiten onbekend producent porgrond n.a. p buiten onbekend producent potgrond voor zaaien en stekken n.a. p buiten onbekend producent potgrond voor kamerplaten n.a. p buiten onbekend producent potgrond voor orchideeen n.a. p buiten onbekend producent potgrond voor cactussen n.a. p onbekend 12 potgrond n.a. p onbekend 12 bemeste tuinaarde n.a. p onbekend 12 potgrond n.a. p onbekend 12 Qualitatstorf aus dem Borgermoor n.a. p onbekend 13 potgrond universeel n.a. ND06K100 Legionella in potgrond

code lid Opslag Traceerbaarheid Bemonsterd soort produkt Legionella bedrijf RHP bij p onbekend 13 potgrond voor kamerplanten n.a. p onbekend 13 potgrond voor zaaien en stekken n.a. p onbekend 13 potgrond voor orchideeën n.a. p onbekend 13 potgrond voor cactus en vetplant n.a. p onbekend 13 potgrond voor buxushaag n.a. p onbekend 13 tuinturf n.a. p onbekend 13 grond voor terras en balkonplanten n.a. p onbekend 13 orchideegrond n.a. q ja buiten onbekend producent potgrond n.a. q buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. q binnen onbekend producent losse potgrond n.a. q binnen onbekend producent grondstof tuinturf n.a. q binnen onbekend producent grondstof Baltisch veen n.a. q binnen onbekend 14 Tuincompost niet onderzocht q binnen onbekend 14 Tuinaarde niet onderzocht q binnen onbekend 14 Potgrond niet onderzocht q binnen onbekend 15 bemeste tuinaarde niet onderzocht q buiten onbekend 15 Potgrond niet onderzocht q binnen onbekend 15 zaai en stekgrond niet onderzocht r nee buiten onbekend producent potgrond n.a. r buiten onbekend producent compost verbeterend n.a. r buiten onbekend producent bemeste tuinaarde n.a. r binnen onbekend 16 kokospotgrond n.a. r binnen onbekend 16 tuinturf n.a. r binnen onbekend 16 tuinaarde n.a. r binnen onbekend 16 potgrond n.a. s ja buiten onbekend producent potgrond n.a. s buiten onbekend producent universeel n.a. s buiten onbekend producent stekgrond n.a. x 17 n.a. x 17 n.a. x 17 n.a. x 17 n.a. n.a. = niet aantoonbaar ND06K100 Legionella in potgrond