Ik voelde mij raar 10 BALANS 7-2013
DYSLEXIE en erg opgelaten Meisjes met leesproblemen ervaren vaker sociale problemen Als leren lastig is, snappen we dat dat effect kan hebben op het zelfvertrouwen van een kind. Kinder- en jeugdpsychologe Jolanda Langedijk deed onderzoek naar de relatie tussen leesproblemen en het welbevinden van kinderen op school. Conclusie: vooral de mate van leesproblemen heeft invloed op het sociaal aanvaard voelen door klasgenoten. En meisjes zijn daar veel gevoeliger voor dan jongens. Hoe zit dat? En vooral: hoe kun je die problemen voorkomen? Tekst: Daniella Krijger Foto s Jodi Fotografie Voor de foto s is gebruik gemaakt van een model BALANS 7-2013 11
Pakweg 10 procent van de leerlingen heeft leesproblemen. Bij ongeveer 4 procent is er daadwerkelijk sprake van dyslexie. Wanneer een kind leesproblemen heeft, roept dat veel vragen op en willen ouders concrete antwoorden hoe ze hun kind kunnen helpen. Tijdens een inloopavond van Balans Groot-Amsterdam luisterden zo n zestig ouders en leerkrachten naar de presentatie van Marijse Pel, coördinator van het Steunpunt Dyslexie. Ze vertelde over de diagnose, de protocollen, de behandeling en eventuele hulpmiddelen: wat werkt wel en wat niet. Dat het pittig is voor ouders, beaamden de meeste aanwezigen. Maar hoe is het voor het kind zelf? Na de pauze vertelde de 20-jarige Marleen haar verhaal. Door haar dyslexie kwam ze in eerste instantie niet verder dan het vmbo: een kappersopleiding. Maar al meteen toen de leesproblemen ontstonden, kreeg Marleen alle steun en was er altijd begrip. Zowel van haar ouders, als van de leerkrachten én van haar klasgenoten. Zo hoefde Marleen bijvoorbeeld niet voor de klas op het bord te schrijven en hoefde ze minder hardop voor te lezen. Marleen loopt inmiddels over van zelfvertrouwen en weet dat ze meer kan. Ondanks haar dyslexie. Ze doet nu hbo-bedrijfseconomie en volgend jaar wil ze naar de universiteit. Gepest om dyslexie Maar zo gaat het helaas niet altijd. Veel vaker blijkt dat kinderen met leerproblemen niet populair worden gevonden, vaker negatieve opmerkingen krijgen, gepest worden, en dat alles bovenop het gevoel van anders-zijn dat ze toch al hadden. Vooral meisjes blijken last te hebben van een negatief zelfbeeld en weinig zelfvertrouwen. Jolanda Langedijk was, tijdens haar studie kinder- en jeugdpsychologie twee jaar geleden, met name geïnteresseerd in het sociaal welbevinden van kinderen met leerproblemen. Ze is gespecialiseerd in het onderzoeken en begeleiden van kinderen met rekenproblemen en dyscalculie. In haar praktijk ziet Langedijk nog steeds kinderen binnenkomen met frustraties en een negatief zelfbeeld: Sommige kinderen worden boos, andere kinderen worden door hun onzekerheid stil en teruggetrokken. Langedijk deed ook uitgebreid literatuuronderzoek. Ze ontdekte dat kinderen met leesproblemen makkelijk in een vicieuze cirkel terechtkomen: weinig vooruitgang leidt tot onzekerheid, tot verlies aan zelfvertrouwen, tot verlies aan controle en angst om te falen. Vooral het weinige zelfvertrouwen kan leiden tot sociale problemen. Maar ook het niet-geaccepteerd-worden door leeftijdgenoten kan tot een negatief zelfbeeld leiden. Zo blijkt onder meer uit een onderzoek - dat in 2007 werd uitgevoerd onder jongvolwassenen met dyslexie over hoe zij de basisschool hebben beleefd - een derde werd gepest. Tachtig procent van de ondervraagden vond dat hun dyslexie een zeer grote en negatieve impact had op school en schoolprestaties. Omdat Langedijk van mening is dat er eigenlijk al redelijk veel over dyslexie bekend is, we Sommige kinderen worden boos, andere stil en teruggetrokken weten de oorzaken, de protocollen, de behandeling, vroeg ze zich af: hoe gaat het nu écht met de kinderen die ernstige leesproblemen hebben? Omdat bij veel onderzoek uitgegaan is van de beoordeling door de ouders of de leerkrachten, gebruikte Langedijk wel dezelfde variabelen, maar liet de beoordeling door de leerlingen zelf doen. Tevens wilde ze graag weten of er verschil zou zijn in het welbevinden op school tussen meisjes en jongens, want uit eerder onderzoek bleek al dat meisjes harmonische relaties en een goede sfeer belangrijker vinden dan jongens. Een kind moet zich veilig voelen Opvallend was dat de mate van leesproblemen niet zozeer een negatieve invloed uitoefende op plezier op school en de relatie met de leerkracht. Hoewel de uitkomsten haaks staan op eerder onderzoek, ziet Langedijk daar wel een logische verklaring voor. Volgens de onderzoekster zou dat te maken hebben met de manier waarop de scholen met de leerlingen met leesproblemen omgaan. Langedijk: Professor Van der Leij stelde al in 2002 dat de ondersteuning van de leerkracht voor het kind essentieel is. Een kind BALANS 7-2013 13
moet zich veilig kunnen voelen, zeker in een omgeving waarbij het in toenemende mate aan normen moet voldoen. Opmerkelijk was dat naarmate de leesproblemen ernstiger werden, het plezier op school toenam en de relatie met de leerkracht positiever werd bevonden. Dit kan volgens Langedijk worden verklaard doordat de scholen juist kinderen met een E-score veel aandacht en begeleiding geven. Daardoor voelen deze kinderen zich geholpen en geaccepteerd, althans door de leerkracht, verklaart Langedijk. De mate van leesproblemen oefende daarentegen wel een significant negatieve invloed uit op sociale acceptatie, maar alleen bij meisjes; bij jongens werd de mate van sociale acceptatie niet beïnvloed door eventuele leesproblemen. Meisjes zijn veel gevoeliger voor de mening van andere kinderen, ze trekken zich falen op school meer aan en zijn tevens meer geneigd hun zelfvertrouwen af te laten hangen van hun schoolprestaties. Dat maakt ze kwetsbaar, vindt Langedijk. Vooral als deze sociale problemen niet opgemerkt worden en zo n meisje in de puberteit terechtkomt, kan dat een risico zijn. Nu er steeds meer aandacht is voor dyslexie snellere diagnose, duidelijke protocollen en Bij mijn ouders kon ik terecht met mijn verhalen en mijn Lisanne (12) heeft ernstige dyslexie. Zij werd gepest en zocht uiteindelijk hulp bij een psycholoog. Zij schreef haar verhaal op voor Balans Magazine. Eind groep 5 kon ik niet goed meekomen op school. Mijn ouders zagen dat ik moeite had met spelling en lezen, maar de meester wilde daar niet van weten. Hij gaf het advies om er na de zomervakantie nog maar ns over te praten met de juf van groep 6. In groep 6 bleek er niet veel tijd voor een gesprek over dyslexie. Maar in november werd ik 9 jaar en zou het recht op een vergoeding vanuit de ziektekostenverzekering stoppen. Mijn ouders hebben toen met spoed zelf een onderzoek laten starten naar dyslexie. Daar kwam uit dat ik zwaar dyslectisch ben. Zelf had ik toen nog niet zo in de gaten wat dat voor mij betekende, maar mijn ouders waren enorm opgelucht en blij. Omdat ik groep 2 overgeslagen had en nog heel jong was, leek het mijn ouders beter om groep 6 over te doen. School vond het niet zo heel erg nodig, maar gingen wel mee in die keuze. Ik voelde mij raar en had het gevoel dat ik anders was dan de andere kinderen. Het leek wel of de kinderen mij niet altijd begrepen. Ik had het gevoel dat ik anders was dan de andere kinderen En dat is eigenlijk niet meer weggegaan. Soms moet ik zoeken naar de juiste woorden. Vaak zeg ik, om maar aan het woord te blijven: eh... hoe heet dat nou. Kinderen proberen dan wel te luisteren, maar maken ook wel ns grapjes over mij. 14 BALANS 7-2013
niet te vergeten de kosten voor onderzoek en behandeling die door de zorgverzekeraars worden vergoed lijken de problemen voor kinderen met dyslexie kleiner te worden. Daarentegen is er over dyscalculie nog weinig bekend, is er minder aandacht voor op school en is het stellen van de diagnose nog iets subjectiefs. Langedijk: Ik verwacht dat kinderen met dyscalculie een (nog) groter risico lopen op een lager welbevinden op school. Tips voor leerkrachten en ouders Langedijk adviseert zowel ouders als leerkrachten alert te zijn op het welbevinden van het kind zodra bekend is dat er sprake is van ernstige leerproblemen. Langedijk: Meestal is men zo gefocust op de aanpak van de problemen (diagnose stellen, behandeling, oefenen thuis, enz.), maar een kind heeft ook allerlei gevoelens voorafgaand aan het stellen van de diagnose en na de diagnose. En misschien ook wel tijdens de behandeling; een kind moet immers extra oefenen, terwijl andere kinderen wel buiten gaan spelen. Het is volgens Langedijk dan ook belangrijk om het gedrag van het kind goed in de gaten te houden: is het teruggetrokken, verlegen, verdrietig of juist brutaler of bozer? Zowel thuis als op school. Ook adviseert zij met name leerkrachten Ondersteuning van de leerkracht voor het kind is essentieel is alert te zijn op de dynamiek van sociale acceptatie en uitsluiting tussen de leerlingen. Langedijk: Ik denk dat je het kan zien gebeuren. En school kan er ook met de neus bovenop zitten als er iets gaande is. In haar praktijk ziet Langedijk gelukkig inmiddels het omgekeerde. De persoonlijke aandacht die de kinderen met leerproblemen krijgen, doet ze goed. Ze gaan vooruit en krijgen weer vertrouwen in zichzelf. MEER INFORMATIE www.praktijkiederkindtelt.nl verdriet Achteraf bedenk ik me dat ik voor mijn gevoel nooit een juf heb gehad die goed naar mij luisterde en die mij begreep. Wat ik bijvoorbeeld moeilijk vond, was dat mijn dyslexiebehandeling werd gepland tijdens het knutselen, zodat ik het minst zou missen. Het kostte mij al heel erg veel energie, en toen moest ik ook nog de leuke dingen missen. Mijn ouders hebben altijd veel gesprekken gevoerd op school en kwamen steeds weer voor mij op. Gelukkig kon ik bij hun altijd terecht met mijn verhalen en verdriet. Vanaf groep 7 mocht ik op de laptop gaan werken van mijn ouders. Voor school was dat best vreemd, ik ben de eerste en enige in de klas met dit hulpmiddel. Ik vond dat in het begin heel raar en voelde mij opgelaten. Nu begon ook het pesten. Kinderen zeiden dat ik lelijk en saai was en ik werd uitgescholden. Ze gingen mij pesten als ik serieus probeerde te werken, terwijl ik al mijn energie nodig heb om goed te werken en te concentreren. Ik heb nooit begrepen waarom kinderen dat deden. Ik werd hierdoor steeds onzekerder. Halverwege groep 8 vond ik het zo moeilijk dat ik niet meer naar school wilde. Toen hebben we hulp gezocht bij een psycholoog. Hij hielp mij om zekerder over mijzelf te worden en meer voor mezelf op te komen. Ik hoop een goede nieuwe start te maken in de brugklas. Deze school wil mij helpen met mijn dyslexie. De Citotoets wees een havo-score uit. Maar van de basisschool kreeg ik het advies om mavo te gaan doen. Na een gesprek met de remedial teacher op de middelbare school mag ik havo gaan doen. Zij geloven in mij. Een vriendin komt bij mij in de klas. Ik heb er ontzettend veel zin in. BALANS 7-2013 15