Nederlands detentierecht Tweede herziene druk Prof. mr. C. Kelk hoogleraar strafrecht en penitentiair recht aan de Universiteit Utrecht KLUWER Deventer 2003
Inhoud Gebruikte afkortingen xiii Hoofdstuk 1 Inleiding 1 Hoofdstuk 2 Essentialia enkele preliminaire beschouwingen over de contextuele en juridische uitgangspunten van de rechtspositie der gedetineerden 2.1 Het thema van dit boek 7 2.1.1 De interne rechtspositie centraal gesteld 7 2.1.2 De subjectieve beleving van gedetineerden 9 2.2 De begrippen gedetineerden en detentierecht 10 2.2.1 Het begrip gedetineerden, formeel en in mime zin 10 2.2.2 Het begrip detentierecht 11 2.3 Het mensbeeld van de gedetineerde als rechtsburger 12 2.3.1 Gedetineerden: overwegend sociaal zwakkeren 12 2.3.2 Een normatief-juridische optiek 15 2.3.3 Mannelijke en vrouwelijke gedetineerden, hun aantallen en de groei van het gevangeniswezen 16 2.3.4 Een (geestelijk) gezond samenlevingsklimaat als fundamentele waarde 19 2.4 Het algemeen juridisch uitgangspunt 20 2.4.1 Legitimatie door de overheid 20 2.4.2 Vergelijking met de USA 23 2.4.3 De Penitentiaire Beginselenwet (PBW) 24 2.4.4 Nogmaals de verschillende argumenten 26 2.5 De gedetineerden: totaal-geinstitutionaliseerden 26 2.1 Voorgeschiederds van de gevangenis als instituut (in het kort) 26 2.2 Goffrnan's totale institutie 28 2.3 De gegeven marginaliteit van de rechtspositie 30 2.3.1 Oppressieve tendenties binnen de penitentiaire organisatie 31 2.3.2 Het regime: verwevenheid van normen en feiten 33 2.6 De waarde van interne procedures 35
viü Inhoud 2.6.1 De drie elementen van de rechtspositie van gedetineerden 35 2.6.2 De samenhang tussen procedure en rechtsbeginselen 37 2.6.3 De functies van de procedure 39 2.6.4 Legitimatie van het systeem of vindicatie van recht? 42 2.7 De betekenis van deze essentialia 44 Hoofdstuk 3 De materiele normen in de detentiesituatie 3.1 Het onderscheid tussen interne en externe rechtspositie (nogmaals) 45 3.2 Het uitgangspunt: algehele onvrijheid en afhankelijkheid van de mens 47 3.3 De opzet van de PBW en het standaard-regime 48 3.4 De persoonlijke inzet van de functionarissen 50 3.5 De verschillende rechtsbronnen 52 3.6 Enkele onvolkomenheden in de inhoud van de materiele rechtspositie 56 3.7 De 'processualisering' van de materiele normen 58 3.8 Informatie aan gedetineerden over de vigerende regeis 58 Hoofdstuk 4 De procedurele rechtspositie 4.1 Een overzicht van de huidige rechtswegen 61 4.2 De Commissie van Toezicht (CvT) 65 4.2.1 De traditionele, algemeen toezichthoudende taak van de CvT 65 4.2.2 De rechtsprekende taak van de CvT: het beklagrecht 67 4.2.3 De tweeledige taak van de CvT 69 4.3 De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) 71 4.3.1 Adviserende en rechtsprekende taken 71 4.3.2 Plaatsing en overplaatsing van gedetineerden 73 4.3.2.1 Het systeem van differentiatie en selectie 73 4.3.2.2 De administratieve procedures voor de plaatsing van onveroordeelden en van verschillende categorieen veroordeelden 76 4.3.2.3 De overplaatsingsprocedures 78 4.3.2.4 De beslissingen van de selectiefunctionarissen (sf s) en het recht van bezwaar voor de gedetineerden 80 4.3.2.5 De beroepsprocedure bij de RSJ 82 4.3.2.6 De toepassing van artikel 13 Sr 85 4.3.3 Hetberoepsrechtinbeklagzaken 88 4.3.4 De Beroepscommissie medische Wachten 89 4.3.5 De dubbele taak van de RSJ 90 4.4 Het kort geding 91
Inhoud ix 4.5 Een klacht bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) 95 Hoofdstuk 5 Het beklagrecht inzake directiebeslissingen 1 Regeling en praktijk van het beklagrecht 101 1.1 De portee van het beklagrecht 101 1.1.1 Recht versus oppressie en macht 101 1.1.2 De beklaggrond, de toetsingscriteria en de dicta van de uitspraken van de beklagcommissie 102 1.2 De functies die het beklagrecht vervult, zonzijden en schaduwzijden 104.3 Grundrechten en rechtsbeginselen in de beklagrechtspraak 106.3.1 De grondrechten 106.3.2 De rechtsbeginselen 114.4 De termijnen van het beklagrecht en de unus judex 116.5 Procedurele regeis en rechtswaarborgen 121 1.1 De directiebeslissingen 121 1.2 De behandeling in beklag en beroep 122 1.6 Individueel klachtrecht: in beginsel geen derdenwerking 125 1.7 Een karakteristiek van de klachtenbehandeling 128 1.7.1 De eigen aard van de procedure. 128 1.7.2 De oorspronkelijke directiebeslissing kan door de beklagcommissie worden vervangen 130 1.7.3 Nieuwe omstandigheden, standpunten en informatie tijdens of na de beklagprocedure 130 1.7.4 De zittingen zijn slechts bij hoge uitzondering openbaar 131 1.7.5 De mogelijkheid van een minnelijke schikking 132 1.7.6 De motivering en de overwegingen ten overvloede 132 1.7.7 Het beklagrecht in relatie tot de algemene taak van de CvT 133 1.7.8 De vergelijking met de pvp 133 2 De algemene beklaggrond van art. 60 lid 1 PBW 134 2.1 De reikwijdte van de algemene beklaggrond 134 2.1.1 De wijze van formulering (nu en voorheen) 134 2.1.2 Een beslissing door of namens de directie genomen 136 2.1.3 Algemeen geldende regeis zijn niet beklagwaardig 143 3 De oplegging van een disciplinaire straf 146 3.1 De functie van het tuchtrecht in de penitentiaire inrichting 146 3.2 De procedure rond de toepassing van het tuchtrecht 148 3.3 Formeel-rechtelijke regeis en beginselen 151 3.3.1 Het recht op 'fair trial' in de beklag- en beroepsprocedure 151 3.3.2 Hetbewijsrecht 153 3.4 Materieel-rechtelijke regeis en beginselen 158 3.4.1 Hetschuldbeginsel 158
x Inhoud 3.4.2 Het legaliteitsbeginsel 161 3.4.3 De normen en beginselen van straftoemeting, de straffen en de schadevergoeding bij beschadiging 167 3.5 De tenuitvoerlegging van de straffen 175 3.1 Matiging van de opgelegde straf tijdens de tenuitvoerlegging 175 3.2 Opsluiting in de strafcel 176 3.3 Opsluiting in een verblijfsruimte, niet zijnde een strafcel 178 3.4 Plaatsing in een landelijke afzonderingsafdeling 178 3.6 'Informele' straffen, 'oneigenlijke' straffen en 'dubbele' bestraffing 181 4 Enkele bijzondere beslissingen in het kader van het beklag-en beroepsrecht 183 4.1 Schorsing van de tenuitvoerlegging van de directiebeslissing (A) 183 4.2 Toekenning van compensatie (B) 186 4.3 Toevoeging van een raadsman en/of een tolk (C) 189 5 De frequentie waarmee klaag- en beroepschriften worden ingediend 192 Hoofdstuk 6 De (materiele) elementen van de detentiesituatie 6.1 Debinnenkomst/fouillering/visitatie 195 6.2 Het regime: algehele of beperkte gemeenschap, individueel regime of afzondering en het SOV-regime 198 6.2.1 De algehele gemeenschap 198 6.2.2 De beperkte gemeenschap 200 6.2.3 Het individuele regime 201 6.2.4 De algehele afzondering en andere beperkende ordemaatregelen 202 6.2.4.1 De plaatsing in afzondering en de uitsluiting van deelname aan activiteiten 202 6.2.4.2 Het verblijf in afzondering 208 6.2.4.3 Enkele ingrijpende maatregelen in samenhang met of in de sfeer van de afzondering 210 6.3 Contacten met de buitenwereld 211 6.3.1 De gevoeligheid van sociale contacten 211 6.3.2 De regeling van correspondentie en censuur 212 6.3.3 De regeling van het bezoek 217 6.3.4 Telefoneren 225 6.4 Toegestane voorwerpen op cel, beschadiging en vermissing 228 6.5 De materiele verzorging (art. 44 PBW) 233 6.1 Devoeding 233 6.2 De inrichtingswinkel 236 6.3 Kleding en schoeisel 237 6.4 Hygienische en üchamelijke verzorging, luchten en sport 238
Inhoud 6.5 6.6 6.6.1 6.6.2 6.6.3 6.6.4 6.6.5 6.7 6.7.1 6.7.2 6.7.3 6.8 6.8.1 6.8.2 6.8.3 6.8.4 6.8.5 6.8.6 6.8.7 6.9 6.10 6.11 6.11.1 6.11.2 6.11.3 6.12 6.13 6.14 6.14.1 6.14.2 6.14.3 6.15 6.11 6.12 6.13 6.16 6.16.1 6.16.1.1 6.16.1.2 6.16.2 De eigen verblijfsruimte: de cel De arbeid (art. 47 PBW) Plichten en rechten inzake de arbeid Arbeidsloon, arbeidsduur en rekening-courant Arbeidsomstandigheden Arbeidstoeleiding en penitentiaire programma's Elektronisch toezicht en arbeid Ontwikkeling en ontspanning Onderwijs en (zelf)studie Lectuur Recreatie en sociaal-culrureel werk De medische verzorging De taken van de inrichtingsarts Het recht op goede medische zorg en de verschillende verantwoordelijkheden daarvoor Drugsgebruik en urinecontroles Besmettelijke ziekten Overlijdensgevallen Sui'cide Hongers taking De sociale verzorging en de reclassering De geestelijke verzorging Gedragskundige hulpverlening Psychisch gestoorde gedetineerden De voorzieningen van het gevangeniswezen Voorzieningen buiten het gevangeniswezen Juridische hulpverlening Overleg met de gedetineerden Inzage in dossiers Het penitentiair dossier ('pendos') Het inrichtingsdossier Het persoonsdossier Het tijdelijk vertaten van de inrichting en de verschillende soorten verlof Het tijdelijk vertaten van de inrichting Verschillende soorten verlof De besluitvorming inzake verlof Enige bijzondere categorieen gedetineerden Vrouwelijke gedetineerden Het eigen karakter van de detentiesituatie Ouders en kinderen in detentie Gedetineerden met een niet (uitsluitend) Nederlandse achtergrond xj 239 241 241 247 250 251 254 255 255 257 258 259 259 266 271 277 280 282 284 287 289 292 292 293 295 296 298 300 300 302 302 304 304 306 309 312 312 312 314 316
xü Inhoud 6.16.3 Extreemvluchtgevaarlijken ende ExtraBeveiligde Inrichting (EBI) 319 6.16.4 Bolletjesslikkers/drugskoeriers 323 Hoofdstuk 7 De rechtspositie van terbeschikkinggestelden 7.1 Inleiding 327 7.2 Het tweeledige mensbeeld en de 'psychiatrisering' van de strafrechtspleging 328 7.3 De wettelijke regeling van de tbs-maatregel, de oplegging en de verlenging 331 7.4 De tbs-inrichtingen en de plaatsing daarin 336 7.4.1 Justitiele tbs-inrichtingen en andere behandelinrichtingen 336 7.4.2 De plaatsing en de verlenging van de plaatsingstermijn 338 7.5 De materiele normen in de verpleegsituatie 342 7.1 Het juridische model: regeis en rechtsbronnen 342 7.2 DeopzetvandeBVT 343 7.6 De procedurele rechtspositie 347 7.6.1 De verschillende rechtswegen 347 7.6.2 Het beklag- en beroepsrecht en de bemiddeling 349 7.6.3 Het beroepsrecht inzake (over)plaatsing en verlof 353 7.7 De (materiele) elementen van de verpleegsituatie 354 7.7.1 Na binnenkomst: een verplegings-en behandelingsplan 354 7.7.2 De bewegingsvrijheid in de inrichting en de beperkingen daarop 356 7.7.3 Contacten met de buitenwereld 359 7.7.4 Voorwerpen in de persoonlijke verblijfsruimte 363 7.7.5 De materiele verzorging (art. 42 BVT) 364 7.7.6 Werkzaamheden en arbeid, vergoedingen en loon, beheer van geld 365 7.7.7 Ontwikkeling en ontspanning 366 7.7.8 De medische verzorging 367 7.7.9 De sociale verzorging en de reclassering 370 7.7.10 De geestelijke verzorging 371 7.7.11 Juridische hulpverlening 371 7.7.12 Overleg met verpleegden 371 7.7.13 Het verpleegdossier en inzage daarin 372 7.7.14 Registratie van gegevens en melding van bijzondere voorvallen 373 7.7.15 Verlof en proefverlof 374 7.8 Tot slot 377 Literatuur 379 Trefwoordenregister 389