Recht van de intellectuele eigendom

Transcriptie

1 Recht van de intellectuele eigendom Daan Pape Universiteit Gent 25 mei

2 1 Inleiding tot rechten 1.1 De verschillende soorten rechten Het objectief recht is een geheel van regels, voortvloeiende uit wetgeving, rechtspraak of gewoonten, die aan ieder individu of rechtssubject zijn subjectieve rechten toekent. Het subjectief recht is de interpretatie van het objectief recht tot regels die een individu toepast. De subjectieve rechten worden als volgt ingedeeld: 1. niet-private subjectieve rechten: politieke rechten: de burger neemt deel aan de politiek, staatsbestuur grondrechten: beschermen burgers tegen de overheid 2. private subjectieve rechten bestaan uit: (a) extra-patrimoniale rechten kunnen niet verkocht of overgeërfd worden. Men bezit deze rechten maar ze maken geen deel uit van het vermogen. Ze worden als volgt ingedeeld: familierechten: huwen, scheiden, ontkennen vaderschap, ouderlijke macht,... persoonlijkheidsrechten beschermen de fysieke, psychische en morele integriteit van een persoon, bv. recht op naam, afeelding, eer, geen fysiek contact zonder toestemming,... (b) patrimoniale- of vermogensrechten zijn wel een deel van het vermogen en kunnen dus verkocht of overgeërfd worden. Ze worden als volgt ingedeeld: zakelijke rechten geven een heerschappij over een zaak, zoals eigendomsrecht. vorderingsrechten geven aan een individu het recht om een prestatie (iets geven, doen of laten) te eisen van iemand anders. Zoals bijvoorbeeld schuldvordering. intellectuele eigendomsrechten rusten op industriële, literaire of artistieke creaties. Ze beschermen m.a.w. de immateriële voortbrengselen van de menselijke geest zoals uitvindingen, modellen en onderscheidingstekens. Sommige delen zou men ook kunnen onderbrengen bij het extra-patrimoniaal recht. Intellectuele eigendomsrechten worden op hun beurt nogmaals ingedeeld: 1. industriële eigendomsrechten beschermen industriëel interessante producten van de menselijke geest en regelt de concurrentiestrijd tussen bedrijven. Ze worden als volgt ingedeeld: merkenrecht: bv. fles coca cola tekeningen en modellen: uiterlijke kenmerken, minder gebruikt octrooirecht: patenten, uitvindingen, software kwekersrecht: zaaigoed en planten chipsrecht: topologie van elektronische chips bescherming benamingen van oorsprong, geografische- en herkomstaanduidingen bescherming van handelsnaam 2. auteursrechten in de ruimte zin (sensu latu) beschermt ongeveer alles en wordt als volgt ingedeeld: het eigenlijke auteursrecht: is het auteursrecht in de enge zin (sensu stricto) naburige rechten: het beschermen van auteursrechtelijke prestaties zoals zang. auteursrechtelijke bescherming van computerprogramma s de bescherming van databanken Hierbij moet worden opgemerkt dat domeinnamen en geheime kennis of know how (zoals recept coca cola) niet worden beschermd door het auteursrecht. 2

3 1.2 De intellectuele eigendomsrechten Deze rechten worden door de rechtspraak gecreëerd en de wetgever kan dus steeds nieuwe aanmaken. Men kan ze in twee richtingen bekijken: 1. monopolierechten: ze geven de houder een exclusief recht en dus heerschappij 2. verbodsrechten: door het monopolie wordt aan anderen exclusiviteit verboden. Men kan ze dus tegen elke derde inzetten ook als deze derde niet van het bestaan van deze rechten afweet. Door dit monopolisch karakter worden ze begrensd. Dit houdt het volgende in: beschermingsvoorwaarden: het te beschermen moet aan bepaalde voorwaarden voldoen. territorialiteitsbeginsel: er is alleen bescherming in het land waar de rechten werden aangevraagd. Hierbij geldt wel reciprociteit: ze beschermen buitenlanders als inwoners indien deze buitenlanders de inwoners ook in hun land beschermen. beperking in tijd: de rechten zijn begrensd in tijd (bv. octrooi 20 jaar) immaterile zaak: enkel creaties van de geest worden beschermd Dit maakt dat deze rechten een grote economische waarde hebben. Klassiek zijn er verschilpunten tussen het auteursrecht sensu latu en de industriële eigendomsrechten. Deze verschillen zijn echter aan het vervagen niet niet steeds meer correct. Wat volgt is een overzicht: auteursrecht sensu latu formaliteiten wordt automatisch verkregen, geen formaliteiten tijdsduur beschermingsfunctie toegekende rechten worden voor lange tijd toegekend vooral economisch en sociaal vermogens- en morele rechten beschermingsvoorwaarden eerder subjectief: de rechter kan interpreteren industriële eigendomsrechten formaliteiten zoals depot verrichten of aanvraag indienen nodig worden voor korte tijd toegekend zuiver economisch enkel vermogensrechten objectief: vastgelegd in de wet opmerkingen sommige industriële eigendomsrechten zoals bescherming van handelsnamen moeten ook geen formaliteiten vervuld worden sommige industriële eigendomsrechten, zoals merkrecht, kunnen oneindig worden verlengd dit verschil gaat niet meer op daar de auteursrechten ook een zeer grote economische rol hebben niet alle auteursrechten omvatten nog morele rechten (bv. producenten van databanken) soms bezit de rechter ook interpretatievrijheid voor industriële eigendomsrechten (bv. eigen karakter in tekeningenen modellenrecht) 3

4 Een creatie kan door meerdere I.E.-rechten worden beschermd maar steeds moeten alle beschermingsvoorwaarden vervuld zijn en de wetgeving mag de cumulatie niet uitsluiten. Omdat het nemen van zo veel mogelijk I.E.-rechten in meerdere landen veel formaliteiten met zich mee brengt en dus zeer duur is wordt dit echter bijna nooit gedaan. Het is eerder aangewezen een expert het beste beschermingsregime te laten bepalen. Belangrijk hierbij op te merken is dat één recht niet steeds een ander recht kan teniet doen. Zo kan bv. een producent het auteursrecht op de verpakking van zijn product niet aanwenden om het recht op reclame maken (merkrecht) van de wederverkoper teniet te doen. Een I.E.-recht bestaat pas wanneer een wetgever het in het leven roept en het geldt enkel binnen het gebied waarvoor deze wetgever bevoegd is. Als men in meerdere landen bescherming wilt, moet men in elk van deze landen de voorziene nationale procedure doorlopen. Dit brengt met zich mee dat in elk land formaliteiten moeten worden vervuld en taksen worden betaald. Dit is zeer duur en omslachtig. Hiervoor bestaan er meerdere oplossingen: 1. centralisering van de aanvraag: mogelijkheid om door één aanvraag de procedure in meerdere landen te starten 2. centralisering van de aanvraag en centrale verlening: centrale aanvraag en de verlening van het recht gebeurt door é én centrale organisatie 3. communautaire intellectuele rechten: centrale aanvraag en verlening en de rechten worden ook door één uniforme wetgeving beheerst. Er bestaan er nog maar drie: het gemeenschapsmerk, het gemeenschapsmodel en het communautair kwekersrecht. Een belangrijke uitzondering op het territorialiteitsbeginsel is de communautaire uitputting. Als men een exemplaar van zijn creatie in het verkeer brengt in een bepaald deel van de E.U. kan men niet verhinderen dat dit exemplaar in de E.U. begint te circuleren. Omtrent de intellectuele eigendom bestaan zeer veel internationale verdragen daar men niet alleen bescherming in eigen land wilt. Deze verdragen hebben één of meer van volgende doelstellingen: harmonisatie of overeenstemming van de bescherming minimum niveau van bescherming in de nationale wetgeving verplichten bescherming van buitenlanders te verplichten (dus afbouw reciprociteit- of wederkerigheidsbeginsel) centraliseren van de aanvraag Deze verdragen worden in twee grote categoriën ingedeeld: 1. bf algemene verdragen: geldend voor meerdere I.E.-rechten 2. bf specifieke verdragen: geldend voor één specifiek I.E.-recht Het WIPO/OMPI verdrag (World Intellectual Property Organisation / Organisation Mondiale de la Propriété Intellectuelle) van 14 juli 1967 is zo n verdrag. Hierdoor werd de Wereldorganisatie voor de Intellectuele Eigendom opgericht. Dit is een gespecialiseerde organisatie binnen het kader van de V.N. en tevens een functionele organisatie. Dit wil zeggen dat ze één taak heeft. Voor WIPO/OMPI is dit doel de bevordering van de bescherming van de intellectuele eigendom door onderlinge samenwerking van de staten, eventueel met medewerking van andere organisaties. De organisatie heeft volgende functies: harmonisatie van de nationale wetgeving op gebied van het I.E.-recht stimuleren van het sluiten van internationale overeenkomsten inzake I.E.-recht diensten leveren die de bescherming van het intellectuele eigendom in meerdere landen vergemakkelijkt zoals internationale aanvragen en registratie in meer dan 175 landen. 4

5 2 Auteursrecht en naburige rechten 2.1 Het auteursrecht Beschermingsvoorwaarden en het beschermde voorwerp Volgens de auteurswet worden werken van letterkunde of kunst beschermd. Naast enkele specifiek genoemde categoriën is dit een ruim, niets uitsluitend begrip. In het algemeen moeten volgende beschermingsvoorwaarden in acht genomen worden: concreetheid: enkel de concrete vorm, dus zintuigelijk waarneembaar (geur wordt nog betwist), wordt beschermd. originaliteit of oorspronkelijkheid: het moet door een mens gemaakt zijn en de maker moet zijn persoonlijke stempel op het werk gezet hebben. inspanning: een werk wordt pas beschermd als het een uitdrukking is van de inspanning van de auteur, de omvang van de inspanning is hierbij van geen belang. De artistieke waarde, nieuwheid, groote, genre, het voltooid zijn, strijdigheid met de openbare orde en goede zeden, doel,... zijn hierbij van geen belang. Men kan dus besluiten dat het auteursrecht zeer veel beschermd en het een soort vangnet vormt. De auteurswet vermeld wel enkele zaken die expliciet worden uitgesloten van bescherming: stijl: het is toegelaten een bepaalde stijl te volgen, zolang men niet letterlijk kopieert officiële akten van de overheid: dit omvat zeer weinig documenten (bv. wetten, vonnissen en arresten) geen persoonlijke inbreng: als de vormgeving louter technisch is bepaald, databanken,... Het creëren van een werk dat aan de berschermingsvoorwaarden voldoet wordt automatisch beschermd zonder enige formaliteit vanaf het moment dat de voorwaarden voldaan zijn. In een rechtzaak moet men dus wel kunnen bewijzen dat men de eerste was. Hiervoor zijn verschillende mogelijkheden: deponeren bij een notaris: de notaris geeft dan een authentieke datum wat bijna onweerlegbaar is. registratie bij de overheid: de overheid levert een authentieke datum met zelfde waarde als die van de notaris. Idepot: men geeft twee enveloppen met dezelfde inhoud(de creatie op papier). Ze prikken een authentieke datum inde enveloppes en houden één exemplaar bij. auteursrechtenvereniging bijvoorbeeld SABAM, er wordt echter geen authentieke datum afgeleverd. Volgende zaken staan los van het auteursrecht: 1. wettelijke depot 2. copyright c : heeft geen juridische betekenis in Europa, in Amerika heeft dit enkel als gevolg dat de schadevergoeding stijgt De beschermde personen De oorspronkelijke auteursrechthebbende is de natuurlijke persoon die het werk heeft gecreëerd en kan dus alleen een mens zijn. Om te bepalen wie de auteur van een werk is gaat de wet uit van een weerlegbaar vermoeden: Tenzij het tegendeel is bewezen wordt éénieder als auteur beschouwd wiens naam of letterwoord waarmee hij te identificeren is dusdanig op het werk, een reproductie of een publieke mededeling wordt vermeld. Letterwoord moet hier zeer ruim worden opgevat: psuedoniem, initialen, beeldmerken, stempels, logo s,... 5

6 Bij anonieme werken wordt geacht dat de uitgever de auteur is, dit kan een rechtspersoon zijn. In dit geval geldt het weerlegbaar vermoeden dan ook voor de rechtspersoon. Belangrijk hierbij op te merken is dat bij het auteursrecht voor software en databanken de rechten automatisch overgaan op de opdrachtgever. Voor werken die in opdracht worden gemaakt blijft het de uitvoerder die alle auteursrechten verkrijgt. De opdrachtgever kan deze rechten echter wel contractueel verwerven. Bij werken gemaakt door meerdere auteurs wordt men medeauteur of co-auteur van een auteursrechtelijk beschermd werk als: Een creative bijdrage werd geleverd door de co-auteur in kwestie die op zich zelf reeds auteursrechtelijk beschermd wordt. Er belangrijke verschillen zouden zijn aan het gezamelijke werk zonder het werk van de co-auteur in kwestie. Personen wie hun activiteit zich enkel beperkt tot de materile realisatie zonder eigen creatieve inbreng van het werk zijn geen co-auteurs. Er moet nu onderscheid gemaakt worden tussen twee soorten werken: ondeelbare werken: men kan de individuele bijdragen niet van elkaar onderscheiden. Volgende bepalingen gelden: Als er geen overeenkomst is tussen de auteurs kan men de auteursrechten enkel gezamenlijk uitoefenen. Ook al mag men geen rechten afzonderlijk uitoefenen, het blijft vrij om in eigen naam en zonder tussenkomst van de andere auteurs een rechtsvordering in te stellen wegens inbreuk op het auteursrecht en voor zijn deel schadevergoeding te eisen. deelbare werken: men kan de creaties van elke auteur in het werk onderscheiden. Wanneer deze werken in hun geheel worden geëxploiteerd zijn bovenstaande regels van toepassing. Echter hebben de auteurs wel het recht om hun individuele bijdrage afzonderlijk te exploiteren als dit de exploitatie van het gemeenschappelijke werk niet in het gedrang brengt De toegekende rechten Een auteur verkrijgt twee grote categorieën van rechten: vermogensrechten geven de mogelijkheid tot exploitatie van het werk en hierdoor inkomsten te verwerven. Ze bestaan uit een reproductierecht, publiek mededelingsrecht en een tentoonstellingsrecht. In verband met werken van beeldende kunst wordt het reproductierecht ruim opgevat en omvat dit onder andere een adaptatie-, een vertaal- en een distributierecht. Soms worden ook een aantal vergoedingsrechten ondergebracht. morele rechten beschermen de persoon van de auteur in relatie tot zijn werk. Ze bestaan uit een divulgatierecht, een recht op erkenning van vaderschap en een recht op integriteit. Het reproductierecht sensu strictu Een auteur heeft het absolute en exclusieve recht om zijn werk te verveelvoudigen of te laten verveelvoudigen of reproduceren. Onder een reproductie van het werk wordt elke nieuwe vastlegging van het werk in welke vorm dan ook verstaan, ook louter technisch bepaalde, tijdelijke reproducties zoals deze in computers bij browsing, caching, routing,... De algemene regel is dat voor iedere reproductie de toestemming van de auteur vereist is. Hierbij is van geen belang: de wijze van reproduceren, het doel van de reproductie, of het geheel of gedeeltelijk reproduceren, het permanent of tijdelijk reproduceren, het direct of indirect reproduceren en het getrouw of niet getrouw reproduceren. 6

7 Het distributierecht De auteur heeft het recht de distributie van het origineel of van kopieën, door verkoop of anders, toe te staan. Dit recht wordt door de communautaire uitputting beperkt. In de E.U. geldt het principe van vrij verkeer van goederen. Stel dat men een product in België voor prijs a verkoopt en in Italië voor de lagere prijs b. Dan kan de auteur niet verhinderen dat een derde partij de producten in Italië opkoopt om in België aan een prijs duurder dan b maar goedkoper dan a te verkopen. Het adaptatierecht De auteur heeft het exclusieve recht om toestemming te geven tot het bewerken, adapteren of te laten adapteren van zijn werk. Ook heeft de auteur het recht, zij het samen met de adaptator, het geadapteerde werk te exploiteren. Om een werk als een adaptatie te beschouwen moeten 2 voorwaarden vervuld zijn: 1. Er moeten concrete en originele vormelementen van het oorspronkelijke werk behouden worden. 2. Men moet een eigen vormgeving aan het werk toevoegen Het voortbouwen op een idee zonder elementen over te nemen is dus geen adaptatie. Ook als mijn zeer weinig aanpast zonder eigen vormgeving moet men van een reproductie spreken. Een adaptatie is bv. een verfilming van een boek. Het vertaalrecht De auteur heeft het exclusieve recht om toestemming te geven tot het vertalen van zijn werk. Dit houdt in dat hij zijn werk zelf mag vertalen of laten vertalen. Ook heeft de auteur het recht, zij het samen met de vertaler, de vertaling te exploiteren. Het bestemmingsrecht, het verhuur- en uitleenrecht De auteur heeft het exclusief recht op controle over het verder verhandelen en gebruik van zijn werk. Zo kan hij beslissen over distributiekanalen, of iets verkocht mag worden,... Dit kan echter geen afbreuk doen aan het communautair uitputtingsrecht. Ook moet men rekening houden met het feit dat dit recht in het buitenland niet altijd aanwezig is, zo kent Nederland geen bestemmingsrecht. Een auteursrechtelijk beschermd werk mag zonder de toestemming van de auteur niet verhuurd of uitgeleend worden. Onder deze termen verstaat de auteurswet het volgende: verhuren: het ter beschikking stellen voor een beperkte tijd van een werk tegen een direct of indirect economisch of commercieel voordeel. uitlenen: het ter beschikking stellen voor een beperkte tijd van een werk zonder een direct of indirect economisch of commercieel voordeel. Het uitlenen van een werk moet via een publiek toegankelijke instelling, zoals een openbare bibliotheek, gebeuren. Een uitzondering hierop is het uitlenen onder vrienden. Indien een vergoeding gevraagd wordt die niet hoger is dan nodig om de kosten van de uitlenende instelling te dekken wordt dit nog altijd uitlenen genoemd. Het publiek mededelingsrecht De auteur heeft het exclusieve recht om zijn werk in het openbaar mee te delen of te laten meedelen. Een mededeling is een reproductie in efemere vorm. Dit wil zeggen dat als een mededeling stopt er niets van de reproductie overblijft. De manier waarop deze reproductie wordt bekomen speelt geen rol. Voorbeelden zijn het voorlezen uit een boek, zingen van een lied,... 7

8 Onder medelen moet de beschikbaarheidsstelling van een werk voor een publiek op een door hen individueel gekozen plaats en tijd begrepen worden. Ook hier speelt het procédé geen belang en dus ook zaken zoals on demand en pay per view zijn mededelingen. Om te bepalen of een mededeling al dan niet publiek is wordt door de feitenrechter beslist. Er zijn in de loop der jaren echter twee voorwaarden duidelijk geworden die cumulatief vervult moeten zijn: 1. waarneembaar: de mededeling moet hoorbaar en/of zichtbaar zijn 2. openbaar: men moet ervan uitgaan dat een mededeling openbaar is vanaf dat ze niet valt onder één van de uitzonderingen waardoor ze besloten zou worden. Hierbij wordt volgend onderscheid gemaakt: niet kostenloze mededeling is altijd publiek ongeacht de kostprijs en of er direct of indirect betaald wordt voor de mededeling. Als men bv. betaald voor een restaurantdiner en er speelt achtergrondmuziek dan valt dit onder een niet kostenloze mededeling. kostenloze mededeling: om te bepalen of de mededeling publiek is of niet wordt naar het karakter van de mededeling gekeken. Als de mededeling binnen de familiekring of een groep mensen waartussen een familiale band gebeurt, beperkt en besloten is, is hij niet publiek. Volgende moet in acht genomen worden: besloten: de mededeling is niet zichtbaar en/of hoorbaar voor anderen. Bv. feestje in de tuin is niet besloten want de buren kunnen de muziek horen. beperkt: hoe dichter de band tussen de betrokkenen hoe meer betrokkenen er kunnen zijn om nog van beperkt te spreken. Van geen belang bij het maken van het onderscheid tussen publiek of privaat is de aard van het lokaal, of er een winstoogmerk is of niet, reclame, het doel, of de uitvoering geheel of gedeeltelijk is, de manier van uitvoering, of het publiek het op het zelfde moment bekeek en of het publiek het op de zelfde plaats bekeek. Auteursverenigingen zoals SABAM beschermt het werk van de auteur. Dit gebeurt door een tijdelijke overdracht van alle auteursrechten tot de auteursvereniging. Deze verenigingen sluiten ook wederkerigheidsovereenkomsten met buitenlandse verenigingen waardoor zij ook buitenlandse auteurs in ons land beschermen. Al deze bescherming maakt dat er zeer veel toestemmingen nodig zijn voor 1 presentatie. We nemen volgend voorbeeld. Een componist schrijft een stuk muziek. Als een orkest dit wil spelen moeten ze toestemming vragen. Als een tv station deze uitvoering wil uitzenden moeten ze daarvoor toestemming vragen. Wil een kabelmaatschappij de uitzending kopen om later weer te geven moet hiervoor nogmaals toestemming worden gevraagd. De vergoedingsrechten Deze niet exclusieve rechten, de auteur kan dus niet beslissen of hij deze zal uitvoeren of niet, worden door de auteurswet toegekend in ruil voor handelingen die hij als uitzondering op zijn vermogensrechten, zonder zijn toestemming, moet toestaan. Een voorbeeld hiervan is de reprografie of thuiskopie De eigenschappen van de vermogensrechten De duur van de vermogensrechten Het auteursrecht op een werk begint vanaf het moment dat dit werk aan de auteursrechtelijke beschermingsvoorwaarden voldoet. De basisregel is dat het auteursrecht op een werk tot 70 jaar na het overlijden van de auteur blijft bestaan. Hierbij moeten volgende bepalingen wel in acht genomen worden meerdere auteurs: het auteursrecht blijft bestaan tot 70 jaar na de dood van de langstlevende auteur 8

9 werken in delen waarvan de auteur niet bekend is: elk onderdeel krijgt een apparte termijn tot 70 jaar na de publiekmaking van dat onderdeel. anonieme werken of onder pseudoniem: als de auteur achter het pseudoniem zich bekend maakt geld de basisregel, anders gelden de auteursrechten tot 70 jaar nadat het werk op geoorloofde wijze publiek werd gemaakt nooit verschenen werken die na de dood van de auteur publiek werden: degene die ze publiek maakte krijgt 25 jaar auteursrechten vanaf het tijdstip dat het werk op geoorloofde wijze publiek werd gemaakt. Na de dood van de auteur gaan de rechten over op een aangeduid persoon (met inachtneming van het wettelijk voorbehouden erfdeel dat aan zijn erfgenamen toekomt). Als er geen persoon werd aangeduidt dan gaan de rechten over op de erfgenamen. De duur van de vermogensrechten Vermogensrechten van een auteur zijn roerende rechten. Dit wil zeggen dat ze overgaan bij erfopvolging en vatbaar zijn voor gehele of gedeeltelijke overdracht volgens de bepalingen van het Basis Wetboek De uitzonderingen op de vermogensrechten De uitzonderingen zijn later aan de auteurswet toegevoegd op basis van een Europese Richtlijn waarmee men de auteursweten in verschillende lidstaten wou harmoniseren. De uitzonderingen kunnen alleen worden ingeroepen nadat de auteur zijn divulgatierecht heeft uitgeoefend. Dit wil zeggen dat het werk op geoorloofde wijze publiek moet zijn gemaakt. Een minderheidsopvatting is dat de uitzonderingen niet kunnen worden toegepast op illegaal verkregen kopiën. De meerderheidsopvatting stelt dat de uitzonderingen op alle exemplaren van een werk dat op geoorloofde wijze publiek werd gemaakt. De uitzonderingen kan men niet gebruiken om een rechtzaak aan te spannen, maar enkel als verweer indien men wordt aangeklaagd. Ook zijn de uitzonderingen restrictief, dit wil zeggen dat in geval van twijfel het voordeel naar de auteur gaat. De rechter gebruikt een driestappentoets in abstracto om te interpreteren of een uitzondering aan de gestelde hypothese voldoet: 1. Uitzonderingen mogen slechts in bepaalde bijzondere gevallen worden toegepast. 2. Uitzonderingen mogen slechts worden toegepast indien er geen afbreuk wordt gedaan aan de normale exploitatie van werken of ander materiaal. 3. De wettige belangen van de rechthebbende mogen niet onredelijk worden geschaad. De rechter mag geen driestappentoets in concreto uitvoeren. Hiermee wordt bedoeld dat de driestappentoets geen controletoets mag zijn bij de concrete toepassing van een concrete uitzondering. De driestappentoets dient enkel gebruikt te worden wanneer het niet duidelijk is of een hypothese aan een uitzondering voldoet en een interpretatie van de rechter vereist is. Wat volgt is een overzicht van de uitzonderingen. Het citaatrecht Er mag ten behoeve van kritiek, polemiek, recentie, onderwijs, of wetenschap geciteerd worden zolang het citaat van eerlijk beroepsgebruik getuigd. Hierbij moet wel steeds de bron, dit is de titel van het werk, de uitgever en de plaats van uitgave, en de naam van de auteur worden vermeld indien dit mogelijk is. Men mag dus zoveel citeren als men wil, zolang het gebruik gerechtmatigd kan worden. De wijze waarop geciteerd wordt is onbelangrijk. 9

10 De technisch noodzakelijke kopie Een auteur kan zich niet verzetten tegen tijdelijke reproductiehandelingen van voorbijgaand of bijkomstige aard die een integraal en essentieel onderdeel vormen van een technisch procédé met als enig doel: doorgifte in een netwerk tussen derden door een tussenpersoon (routing, caching,...) rechtmatig gebruik van een beschermd werk (lezen, browsen,...). Waarbij met rechtmatig bedoeld wordt dat dit niet doorde wet wordt beperkt of is toegestaan door de rechthebbende. De handelingen en/of kopiën mogen zelf geen economische waarde bezitten. Het informatief citaatrecht Men mag korte fragmenten van op geoorloofde wijze publiek gemaakte auteursrechtelijke werken zonder de toestemming van de auteur of rechthebbenden aan het publiek meedelen indien dit gebeurt met het oog op informatie in een verslag dat over actuele gebeurtenissen handeld. Hierbij is het actueel zijn noodzakelijk. Enkel indien mogelijk moet een bronvermelding worden weergegeven. Deze uitzondering is vooral bedoeld voor dagelijkse verslaggeving. Werken tentoongesteld op publiek toegangkelijke plaatsen Men mag een auteursrechtelijk beschermd werk, dat op geoorloofde wijze openbaar werd gemaakt, tentoonstellen op een publieke plaats wanneer het doel van de reproductie of mededeling niet het werk zelf is. Bijvoorbeeld het versieren van een gebouw, kunstwerken in een station,... Uitvoeringen in het kader van schoolactiviteiten Op schoolactiviteiten, dit zijn alle activiteiten die eender welke onderwijsinstelling organiseert, mogen auteursrechtelijk beschermde werken worden megedeeld indien het evenement een privé-karakter heeft en kosteloos is. Met een privé-karakter wordt bedoeld dat de toegangsvoorwaarden van die aard zijn dat niet iedereen toegang heeft. De reproductie voor privé-gebruik Menmagzonderdetoestemmingvandeauteurwerken van beeldende kunstofkorte artikelen die op een grafische of soortgelijke dragen zijn vastgelegd reproduceren voor privé-gebruik als dit geen afbreuk doet aan de normale exploitatie van het werk. Onder privé-gebruik moet verstaan worden: privédoeleinden professionele doeleinden (bv. advocaat die artikel kopiëerd in verband met een zaak reproducties voor intern gebruik door een rechtspersoon De aard van de drager is hier van geen belang, zo mag men ook een artikel inscannen en opslaan op de harde schijf. Reproducties ter illustratie bij onderwijs of voor wetenschappelijk onderzoek Men mag zonder de toestemming van de auteur werken van beeldende kunst of korte artikelen die op een grafische of soortgelijke drager zijn vastgelegd reproduceren ter illustratie bij onderwijs of voor wetenschappelijk onderzoek. Hierbij moet de reproductie verantwoord worden door het onderzoek en mag er geen enkel doel tot winst aanwezig zijn. Ook mag de normale exploitatie van het werk niet in het gedrang komen. De drager waarop de fragmenten worden vastgelegd speelt geen rol. Ook lange-afstandsonderwijs valt onder deze regeling. Ook hier moet, indien mogelijk, een bronvermelding worden gemaakt. In de toekomst zal het zo zijn dat niet enkel werken die op een grafische drager zijn opgeslagen mogen worden gereproduceert, 10

11 maar om het even welke drager zal mogen worden gekopiëerd. In de wet wordt een speciale vermelding gemaakt voor de mededelingen over gesloten netwerken voor onderwijs of wetenschappelijk onderzoek. Met een gesloten netwerk wordt bedoelt dat het netwerk in beheer van de door de overheid officieel erkende onderwijsinstelling is en dat alle gebruikers een toegangsverificatie moeten ondergaan voor gebruik. De uitzondering van de thuiskopie De reproductie van geluids- en audiovisuele werken, die op geoorloofde wijze openbaar zijn gemaakt, is toegestaan zolang dit in de familiekring gebeurt en de reproducties enkel voor diezelfde familiekring bestemd zijn. De aard van de drager speel geen rol alsook de afkomst van het werk (legaal of illegaal). Daardoor mag men dus wels films en muziek downloaden/opnemen maar nooit beschikbaar stellen. In de toekomst zal dit op alle typen werk gelden. De karikatuur, parodie en pastiche Het is toegestaan om zonder toestemming van de auteur een karikatuur, parodie of pastiche van een op geoorloofde wijze openbaar gemaakt werk te maken, rekening houdend met de eerlijke gebruiken. Deze drie termen betekenen het zelfde en zijn enkel toegestaan als aan volgende voorwaarden is voldaan: De karikatuur moet zelf een origineel werk zijn. De karikatuur moet een humorisch karakter bezitten tegenover het origineel Er mag geen verwarring ontstaan met het origineel, enkel noodzakelijke elementen voor de spot mogen worden overgenomen. De karikatuur mag niet kwetsend zijn voor de auteur en mag het origineel niet afbreken. De karikatuur mag niet bedoeld zijn om de commerciële exploitatie van het origineel in welke zin dan ook tegen te gaan. Reproducties met het oog op het bewaren van het culturele en wetenschappelijk patrimonium Het is toegestaan voor voor publieke bibliotheken, musea of andere archieven om enkele reproducties te maken van auteursrechtelijk beschermde werken met als doel het het bewaren voor culturele en wetenschappelijk doeleinden zolang dit geen afbreuk doet aan de normale exploitatie van het werk en er geen commerciële belangen zijn. De auteur kan toegang tot de materialen krijgen indien hij de bewaring in acht neemt en een vergoeding betaald voor het werk van de instelling. De aard van de drager waarop de reproducties terechtkomen speelt ook hier geen rol. Redevoeringen Het is toegestaan bepaalde fragmenten van een auteursrechtelijk beschermd werk in redevoeringen te gebruiken. Onder redevoeringen worden verstaan: openbare terechtzittingen, rechtscolleges, politieke vergaderingen, Het dwingend karakter van de uitzonderingen De bovenstaand besproken uitzonderingen zijn van dwingend recht. Dit wil zeggen dat het contractueel niet mogelijk is deze uitzonderingen nietig te verklaren. Ook kan men geen beroep doen op buitenlandse regels die gunstiger zijn voor de rechthebbenden. Ook kunnen gebruikers niet instemmen om een vergoeding te betalen voor handelingen die door een uitzondering zijn toegestaan. Contractueel afwijken van uitzonderingen kan wel wanneer werken publiek beschikbaar zijn gesteld op zodanige wijze dat ze voor het publiek eender waar en wanneer toegankelijk zijn. Zo kan men bijvoorbeeld verhinderen dat een privé kopie wordt genomen van een on demand uitzending. 11

12 2.1.7 De morele rechten van een auteur De morele rechten van een auteur beschermen de band die bestaat tussen hem en zijn werk. Deze rechten zijn onvervreemdbaar en bestaan uit 3 onderverdelingen: het divulgatierecht, het recht op erkenning van vaderschap en het recht op integriteit. Het divulgatierecht De auteur heeft het recht om in volle onafhankelijkheid te beslissen of zijn werk geschikt is om openbaar te worden gemaakt. Ook kan bij beslissen waar en onder welke voorwaarden dit wordt gedaan. Eenmaal dit recht uitgeoefend is voor een werk vervalt het. Het recht op erkenning van vaderschap De auteur heeft het recht om het vaderschap van zijn werk op te eisen of te weigeren. Een auteur kan dus gelijk wanneer het vaderschap opeisen of het vaderschap van iemand anders aanvechten. Hij mag zijn werk echter evengoed anoniem of onder een speudoniem publiceren. Het recht op integriteit De auteur heeft het recht om zich te verzetten tegen elke misvorming, verminking of andere aantasting van zijn werk die zijn eer of reputatie kan schaden. Dit gaat zowel over materiële wijzigingen als wijzigingen aan de geest van het werk. Zo kan een auteur zich verzetten als de context waarin zijn werk wordt gebruikt misplaatst is of afbreuk doet aan zijn werk. De problematiek die zich hieromtrent voordoet is het recht op integriteit van werken van bouwkunst/beeldende kunst. Volgende regels moeten in acht genomen worden: Vernietiging van het werk: privé mag men doen wat men wil met het werk. Publiek moet er echter een belangenafweging tussen de belangen van auteur en eigenaars worden gedaan door de rechter. Wijzigen van het werk: er moet altijd een belangenafweging worden uitgevoerd De eigenschappen van de morele rechten Morele rechten zijn onvervreemdbaar en kunnen dus nooit worden weggenomen, zelfs niet met een contract. Ze zijn niet voor afstand vatbaar en gelden ten opzichte van éénieder. De rechten worden niet overgeërfd maar kunnen wel worden vertegenwoordigd door de erfgenamen in naam van de overleden auteur (in nomine auctoris), in overeenstemming met zijn wil. De rechten blijven even lang bestaan als de vermogensrechten, dus ook na zijn dood. Ze komen evenwel niet in het patrimonium van de erfgenamen terecht. 2.2 De regels inzake auteurscontracten Een auteur kan op twee wijzen over zijn vermogensrechten beschikken: 1. Overdragen van de vermogensrechten. Dit is vergelijkbaar met een verkoop, de rechten worden definitief overgedragen aan de koper. De rechten moeten minimaal voor 1 land geldig zijn. 2. Verlenen van een gebruiksrecht of een licentie is vergelijkbaar met een huur-verhuur. Men kan de rechten al dan niet exclusief verhuren en staat ze dus niet af. De duur van de huur kan men zelf bepalen en de rechten zijn opsplitsbaar te verhuren. In wat volgt worden algemene regels voor auteurscontracten beschreven. Deze regels gelden enkel voor contracten tussen een auteur en een willekeurige partij. Onder auteur moet hier de persoon die het werk maakte of zijn ergenamen worden verstaan. Deze regels gelden dus niet voor contracten die niet over een specifiek werk gaan of als de auteur geen contracterende partij is. 12

13 Het geschrift als bewijsregel Alle auteurscontracten moeten schriftelijk worden bewezen door middel van een akte. Indien er geen akte beschikbaar is kan men enkel door bekentenis of eed het contract bewijzen. Men kan echter nooit aan de hand van vermoedens of getuigenissen een contract aantonen, zelfs niet als het volgens het Belgisch Wetboek wel mag. Het is wel toegelaten het geschrift pas op te stellen na een mondelinge overeenkomst. Puur mondelinge afspraken zijn toegelaten voor een bedrag van maximaal 375 euro. De omvang van de verleende rechten De vermogensrechten van een auteur kunnen zeer precies geformuleerd worden. Zo kan men ze opdelen in het reproductierecht en het publiek mededelingsrecht. Het reproductierecht kan worden opgesplitst in... Voor elke exploitatiewijze moet de reikwijdte van de overgedragen rechten uitdrukkelijk worden bepaald. Er is dus een specifiëringsplicht wat wil zeggen dat in het auteurscontract zeer specifiek moet wordne aangeduidt welke rechten wordne overgedragen. In de praktijk blijkt dit soms zeer moeilijk. Interpretatie van de auteurscontracten Als een auteur afstand doet van de materiële drager (corpus mechanicum) wil dit niet zeggen dat de auteursrechten mee worden overgedragen. Enkel het tentoonstellingsrecht wordt mee weggegeven. Ook dienen het auteursrecht en de exploitatiewijzen ervan restrictief te worden geïnterpreteerd. In geval van onduidelijkheid zal men dus voor de auteur kiezen. De vergoeding van de auteur In een auteurscontract moet verplicht een clausule over de vergoeding van de auteur worden opgenomen. Men kan in deze clausule voor elke soort vergoeding kiezen: forfaitair (vast bedrag), proportioneel (afhankelijk bedrag) of zelfs geen vergoeding. De exploitatieplicht De wet bepaalt dat de verkrijger van het exploitatierecht een verplichting tot het exploiteren van het werk overeenkomstig de eerlijke beroepsgebruiken heeft. Met overeenkomstig de eerlijke beroepspraktijken wordt bedoeld dat de medecontractant zich op een correcte manier moet opstellen tegenover de auteur. Deze dwingende gedragsnorm impliceert dus niet steeds dat tot daadwerkelijke exploitatie moet worden overgegaan. De duur van auteurscontracten In elk auteurscontract moet voor elke exploitatatiewijze afzonderlijk de duur van de overdracht uitdrukkelijk worden bepaald. Deze duur kan in tijd worden uitgedrukt (bv. 5 jaar) of in een andere grootheid (bv exemplaren). Ook kan worden geschreven dat de rechten voor zolang ze gelden worden overgedragen. Het bepalen van de geografische ruimte Hoewel het niet uitdrukkelijk is vermeld in de auteurswet, is het aan te raden om voor elke exploitatiewijze afzonderlijk de geografische rijkweidte waarvoor de rechten worden verleend te vermelden. Clausules met betrekking tot toekomstige werken Het is mogelijk om te contracteren over werken waarop nog geen auteursrecht rust (omdat ze nog niet bestaan, of omdat ze nog niet materieel zijn,...) Hierbij moet wel opgemerkt worden dat dit voor beperkte tijd geldt, hoelang dit is wordt bij betwisting door de rechter bepaald. Ook is het verplicht om het genre en de soort van de toekomstige werken te vermelden. Men dient bij dit soort toekomstcontracten ook steeds alle andere regels in acht te nemen. 13

14 Contracteren over toekomstige exploitatievormen Clausules waarin over toekomstige exploitatatievormen wordt gecontracteerd zijn nietig indien de exploitatievorm nog niet bestaat of nog niet praktisch toepasbaar is. De auteur moet de toekomstige exploitatatietechniek kennen vooraleer hierover afspraken kunnen worden gemaakt Auteursrechtelijk beschermde werken gemaakt in uitvoering van een arbeidsovereenkomst of statuut Ook hier blijft de basisregel dat degene die het auteursrechtelijk werk tot stand brengt alle auteursrechten krijgt, dus ook als dit gebeurt in opdracht van de werkgever. In de auteurswet zijn enkele regels opgenomen die het voor de werkgever mogelijk maken in het bezit te komen van de vermogensrechten op het werk. De morele rechten blijven altijd van de auteur. De volgende regels gelden enkel voor werken die tot stand gebracht zijn binnen het kader van de werknemer zijn arbeidsovereenkomst of statuut, dus werken die de auteur maakte omdat hij/zij daarvoor in dienst was genomen. Steeds moet de overdracht van de vermogensrechten schriftelijk worden vastgelegd. Dit kan zowel in de arbeidsovereenkomst, het statuut of een ander document. Als er echter geen schriftelijke vastlegging is gebeurt kunnen deze rechten nooit autmatisch overgaan naar de werkgever. In het overdrachtscontract moet duidelijk staan welke vermogensrechten worden overgedragen. Het is echter niet vereist om alle mogelijke exploitatiewijzen op te sommen. Hierdoor kunnen de clausules veel algemener zijn dan bij een gewoon auteurscontract. Wel blijven deze clausules restrictief geïnterpreteerd en zal dus in het voordeel van de auteur worden beslist in geval van betwisting. In vergelijking tot alle andere auteurscontracten is het hier wel toegestaan om te contracteren over toekomstige exploitatievormen zij het onder enkele voorwaarden: Men moet uitdrukkelijk zijn over het feit dat ook voor toekomstige exploitatievormen een contract wordt gesloten. Men moet bepalen dat de werknemer/ambtenaar recht heeft op een aandeel van de winst van de toekomstige exploitatie. Dit kan forfaitair of proportioneel zijn maar de grootte van de vergoeding moet duidelijk vermeld zijn. De algemene regel die stelt dat de duur waarvoor de rechten worden verleend moet worden vermeldt, hier niet van toepassing is. Men kan er dus vanuit gaan dat het contract op alle toekomstige werken toepasbaar is. Ook volgende regels moeten in dit soort contract niet worden opgenomen: exploitatieplicht: de werkgever kan zelf kiezen of het werk al dan niet wordt geëxploiteerd. vergoedingsplicht: men gaat ervan uit dat de wernemer sowieso betaald wordt. Er is dus geen plicht ten opzichte van de werkgever om een extra vergoeding te betalen. Er kunnen zogenaamde collectieve overeenkomsten plaatsvinden, zoals een collectieve arbeidsovereenkomst. Daarin wordt zeer algemeen beschreven dat welke vermogensrechten overgaan op de werkgever voor alle werken die in het kader van de arbeidsovereenkomst of het statuut worden gemaakt. Er kan eventueel wat specifieker op de modaliteiten en omvang worden ingegaan Auteursrechtelijk beschermde werken gemaakt in opdracht De regels voor werken gemaakt in opdracht zijn het zelfde zoals hierboven. Er is echter één verschil, de regel over toekomstige exploitatievormen niet uitdrukkelijk moet worden vermeld. Door de restrictieve aard van deze contracten is het toch beter zo n clausule te vermelden indien men deze rechten wil. Dit soort contract kan echter pas gesloten worden als: 14

15 de opdrachtgever een activiteit in de niet-culturele sector of reclame uitoefend. Hier worden onder andere personeen met commerciële doelstellingen bedoelt. het bestemde werk moet voor een activiteit in de niet-culturele sector of reclame wereld bedoelt zijn. de overdracht of licientieverlening van vermogensrechten moet uitdrukkelijk worden voorzien Contracteren over de morele rechten Het is niet mogelijk de morele rechten af te staan, alle overeenkomsten daaromtrent zijn nietig. In bepaalde gevallen kan wel gecontracteerd worden over de uitoefening van de morele rechten. Hieromtrent is echter veel onenigheid waardoor geen standaard clausulevorm bestaat. Het is wel steeds aangeraden een clausule omtrent morele rechten op te nemen indien men dit wenst De regels voor specifieke auteurscontracten Portretten Een portret is een afbeelding van een persoon, dit kan een gelaat zijn maar ook een typerende en herkenbare lichaamshouding. Men heeft niet het recht tot reproduceren of publiek medelen zonder de toestemming van de geportretteerde of, gedurende 20 jaar na diens overlijden, de toestemming van de rechtstverkrijgenden van de geportretteerde. Het is wel mogelijk deze toestemming impliciet te geven. Een catwalk model geeft bijvoorbeeld impliciet toestemming voor foto s, wat toestemming is voor persoonlijkheidsrechten en recht op afbeelding. 3 De auteursrechtelijke bescherming van computerprogramma s Vanwege een Europese richtlijn, ondertussen is al een nieuwere geïmplementeerd, is de rechtsbescherming van computerprogramma s opgenomen in de Belgische wetgeving. In de softwarewet worden computerprogramma s auteursrechtelijk beschermd en gelijkgesteld met werken van letterkunde volgens de Conventie van Bern. Er zijn dus grote overeenkomsten tussen de softwarewet en de auteurswet. 3.1 Het beschermde voorwerp en de beschermingsvoorwaarden Met het begrip computerprogramma worden in de wet alle soorten computerprogramma s bedoelt (bv. besturingssystemen, tekstverwerkers,... maar ook software ingebouwd in apparatuur). Deze programma s worden beschermd ongeacht de vorm. Ook alle voorbereidend materiaal dat kan leiden tot het uiteindelijke ontwerp van het programma wordt beschermd als software. Er is echter geen bescherming voor de ideen en gedachten die achter het programma zitten. Enkel de uitdrukkingswijze wordt beschermd, wel ongeacht vorm, taal of drager. De enige vereiste is dat met een reproductie van de uitdrukkingswijze een reproductie van het computerprogramma kan worden gerealiseerd. Ook interfaces, de manier waarop verschillende componenten of programma s met elkaar communiceren, worden onder de uitdrukkingswijze verstaan. Deze bescherming dekt echter niet de bescherming van de grafische gebruikersinterface daar deze niet volstaat om het computerprogramma te reproduceren. De grafische gebruikersinterface kan, indien het aan de nodige voorwaarden voldoet, wel door het gewone auteursrecht worden beschermd. Het zelfde geldt voor de handleiding van een computerprogramma. De bescherming geldt in de verschillende stadia van ontwikkeling, van zodra het aan de voorwaarden voldoet. De beschermingsvoorwaarden zijn vergelijkbaar met die van het auteursrecht. De belangrijkste is oorspronkelijkheid, een programma moet de eigen intellectuele schepping van de auteur zijn. Er zijn buiten het maken van een programma dat aan de voorwaarden voldoet dus geen verdere formaliteiten nodig om bescherming te krijgen. 15

16 3.2 De beschermde personen Net zoals in de auteurswet gaat ook de softwarewet ervanuit dat de auteur degene is die het computerprogramma daadwerkelijk tot stand brengt en dus alle rechten verkrijgt. De regelingen voor meerdere auteurs of programma s geschreven in opdracht wordt exact de zelfde regeling als in de auteurswet overgenomen. Als een werk in opdracht wordt gemaakt moeten dus ook alle vermogensrechten contractueel worden overgedragen. Het is belangrijk hierbij op te merken dat er een uitzondering is bij werknemer-werkgever situaties. Hier geldt dat de vermogensrechten automatisch overgaan op te werkgever, tenzij anders bepaald in de arbeidsovereenkomst of het statuut. 3.3 De toegekende rechten De morele rechten Auteurs van computerprogramma s hebben maar twee morele rechten: 1. recht op erkenning van vaderschap: de auteur kan zich op gelijk welk moment profileren als maker van een programma en eisen dat dit onder zijn naam verschijnt. Ook kan hij zich verzetten tegen een derde die dit recht opeist. Dit is een recht en geen plicht, een auteur kan dus ook anoniem blijfen of onder een pseudoniem publiceren. 2. recht op integriteit: de auteur kan zich verzeten tegen iedere materiële wijziging die zounder zijn toestemming gebeurde als deze schade zou kunnen toebrengen aan zijn goede naam De vermogensrechten De auteur heeft een uitgebreid reproductierecht. Dit houdt in dat een programma zonder toestemming niet permanent, tijdelijk, geheel of gedeeltelijk mag worden gereproduceert, ongeacht op welke wijze en voor welke duur dit gebeurt. Daar men hierdoor in de praktijk geen gebruik van het programma zou kunnen maken zonder toestemming voorziet de wet een uitzondering, tenzij anders is bepaald. Het is zo dat voor de reproductie, van een legaal verkregen programma, noodzakelijk om het te kunnen gebruiken en/of verbeteren geen toestemming van de auteur vereist is. De auteur heeft een vertaal- en bewerkingsrecht waardoor men zonder toestemming het programma niet mag bewerken of vertalen. Ook hier geldt de uitzondering dat het wel mag, tenzij anders bepaald, indien dit noodzakelijk is voor het goede gebruik en/of verbetering. De auteur bezit ook een exclusief distributierecht en kan dus bepalen wat er met zijn product gebeurt (bijvoorbeeld of het verkocht of verhuurt moet worden). Uiteraard kan men wel zonder toestemming uitlenen tussen particulieren. Het publiek mededelingsrecht komt volledig overeen met dat van de auteurswet De beperkingen van de vermogensrechten Naast de beperkingen die hierboven zijn beschreven bestaan er nog een paar andere. Zo kan de rechthebbende nooit verbieden, ook niet contractueel, dat een reservekopie van het programma wordt gemaakt voor zover die kopie noodzakelijk is voor de bescherming van het gebruik van het programma. Het is toegestaan om zonder toestemming van de rechthebbende de werking van een programma te observeren. Dit kan omdat de softwarewet expliciet benadrukt dat de ideeën en beginselen die aan de grondslag van een computerprogramma liggen niet auteursrechtelijk worden beschermd. 16

17 Het is toegestaan om decompilatie of reverse engineering uit te voeren op een programma onder strikte voorwaarden: decompilatie is enkel toegestaan om een onafhankelijk gecreëerd programma compatibel te maken. de decompilatie moet onmisbaar zijn om de compatibiliteit te verkrijgen het proces moet uitgevoerd worden door een persoon die het recht heeft het programma te gebruiken (bijvoorbeeld een licentiehouder). enkel het deel noodzakelijk voor de compatibiliteit mag gedecompileerd worden de gegevens die men door het proces verkreeg mogen niet gedeeld worden en voor geen enkel ander doeleinde dan compatibiliteit gebruikt worden. de decompilatie mag geen ongerechtvaardige schade aanrichten aan de maker van het gedecompileerde programma. Geen enkele contractuele afwijkinge van bovenstaande regel is mogelijk. Op de vraag of de uitzonderingen op de andere vermogensrechten gelijk zijn als die in de auteurswet moet negatief geantwoord worden De beschermingsduur De beschermingsduur is gelijk aan deze voor een auteursrechtelijk beschermd werk en werd voordien al besproken De verhouding van de softwarewet tegenover de auteurswet Beide wetten zijn naast elkaar opgericht. De softwarewet is echter gemaakt ter implementatie van een Europese richtlijn en is niet alomvattend. Als men het antwoord niet vind in de softwarewet moet men kijken naar de bepalingen in de auteurswet. Steeds hebben de bepalingen in de softwarewet voorang op deze in de auteurswet en de bepalingen van de auteurswet kunnen dus niet worden toegepast als ze strijdig zijn met die van de softwarewet. 4 De bescherming van databanken In België worden databanken zowel via het auteursrecht (de vorm van de databank wordt hierdoor beschermd) als via een specifiek (sui generis) recht beschermd. Volgens de wet databanken is een databank een verzameling van werken die methodisch geordend en afzonderlijk met elektronische middelen of anders toegankelijk zijn. Er moeten dus een aantal voorwaarden gelijktijdig vervuld zijn: verzameling: er moeten een aantal elementen aanwezig zijn, de hoeveelheid speelt echter geen rol. De aard van de verzamelde gegevens/werken en of ze al dan niet auteurrechtelijk beschermd zijn speelt geen rol. Wel moeten deze elementen zelfstandig zijn, dit wil zeggen dat ze niet gentegreerd mogen zijn in een geheel. De hoofdstukken van één boek vormen bijvoorbeeld geen verzameling. geordend: de elementen in een databank moeten systematisch of methodisch geordend zijn. toegankelijk: een verzameling gegevens is maar een databank als men de gegevens elektronisch of op een andere manier kan benaderen en het mogelijk is elk element onmiddelijk afzonderlijk op te vragen. Zo kan een film op casette geen databank van beelden genoemd worden omdat niet elk frame meteen kan worden opgevraagd. 4.1 Het sui generis-recht voor databanken Het sui generis-recht heeft tot doel het beschermen van de investering die de producent van de databank heeft moeten doen. Daarom beschermd het sui generis-recht de inhoud van de databank in tegenstelling tot de auteurswet die de originele structuur van de databank beschermd. 17

18 4.1.1 Het beschermde voorwerp en de beschermingsvoorwaarden Databanken van ongeacht welke vorm krijgen bescherming als de producent kan aantonen dat het construeren of houden van de databank een substantiële investering nodig heeft gehad. Hierbij kan gedacht worden aan het feit dat het verzamelen veel kost, het controleren veel kost of het constante updaten van de gegevens veel kost. De investering kan zowel kwalitatief als kwantitatief worden opgevat. De bescherming kan ook gelden voor bepaalde systemen die noodzakelijk zijn voor de werking en/of raadpleging van sommige databankonderdelen. Deze elementen moeten dan wel een substantiële investering hebben vereist. De wet databanken bepaalt uitdrukkelijk dat het sui generis-recht niet geldt voor computerprogramma s waarmee databanken worden gemaakt of beheerd. Verder zijn er geen formaliteiten nodig om de bescherming te verkrijgen De beschermde personen De producent van een databank is de natuurlijke of rechtspersoon die het initiatief neemt tot het maken van de databank en het risico neemt van de investeringen die daarvoor zijn gedaan. Het is steeds de producent die de bescherming krijgt. Indien de databank in opdracht wordt gemaakt, wordt de uitvoerder van de opdracht, degene die de investering doet, beschermd. Het initiatief van het bestellen van een databank wordt hier niet beschouwd als hetgeen beschermd moet worden. Als een producent echter opdrachten geeft aan toeleveranciers blijft het sui generis-recht toegekent aan de producent. Indien een databank tot stand werd gebracht door twee zelfstandige personen/ondernemingen dan kunnen de rechten aan hen gezamelijk worden toegekent. De wet databanken specifiëert duidelijk aan welke producenten de bescherming krijgen. Volgende bepalingen moeten hierbij in acht worden genomen: De producent moet een onderdaan van een E.U. lidstaat zijn. Indien het niet om een fysiek persoon gaat moet de vennootschap of onderneming opgericht in een E.U. lidstaat en moet de hoofdzetel, het hoofdbestuur of de hoofdvestiging in een E.U. lidstaat gevestigd zijn. Indien niet de hoofdvestiging van een onderneming, maar enkel de statutaire zetel in een E.U. lidstaat gevestigd is, moeten de werkzaamheden een duurzame band met de E.U. economie hebben. Producenten die niet aan deze vereisten voldoen kunnen echter in bepaalde gevallen nog steeds van bescherming genieten, indien dee door de raad van de Europese Comissie wordt goedgekeurd. Dit goedkeuren gebeurt door de bescherming uit te breiden tot databanken uit derde landen De toegekende rechten Aan de producenten van databanken worden in princiepe twee rechten toegekent: recht van opvraging: de producent kan verbieden om het geheel of een kwalitatief of kwantitatief substantieel deel van de databank op te vragen. Onder opvragen bedoelt men elke transfer van data op een andere drager, ongeacht op welke wijze of vorm dit gebeurt. Openbare uitlening wordt evenwel niet als een opvraging beschouwd. recht van hergebruik: de producent kan verbieden om het geheel of een kwalitatief of kwantitatief substantieel deel van de databank te hergebruiken. Onder hergebruik wordt elke vorm van het publiek beschikbaar stellen van de inhoud van een databank, ongeacht op welke manier, verstaan. Zo kan men denken aan de verspreiding van kopiën, on-line transmissie,... Openbare uitlening wordt evenwel niet als een hergebruik beschouwd. Om te bepalen of men van een kwantitatief substantieel deel kan spreken, wordt gekeken naar de omvang van de totale databank in vergelijkin met de opgevraagde gegevens. Om te bepalen of men van een kwalitatief substantieel deel kan spreken, wordt gekeken naar de grootte van de investering die men moest/moet doen 18

19 om dat deel te maken/onderhouden. De waarde van de stukken in de databank zelf spelen geen rol daar het enkel de inhoud van de databank is die wordt beschermd en niet de stukken afzonderlijk De beperkingen aan de toegekende rechten Het is toegelaten om een niet-substantieel deel van de databank op te vragen. Dit kan echter toch verboden worden indien dit systematisch gebeurt en strijdig is met de normale exploitatatie van de databank of schade toebrengt aan de producent. Zo zou men namelijk de databank kunnen reconstrueren op basis van alle nietsubstantiële delen. Ook kan men geen beperking stellen aan communautaire uitputting. Vanaf dat men een eerste kopie verkoopt in een E.U. lidstaat kan men de doorverkoop in andere lidstaten niet meer verhinderen De rechten en verplichtingen van de rechtmatige gebruiker Als een databank publiek is gemaakt kan de producent niet beletten dat de rechtmatige gebruiker, deze overtreedt de bovenstaande rechten niet, de databank gebruikt. Dit is een dwingend recht en kan dus niet contractueel verhinderd worden. De gebruiker mag hierdoor echter geen schade toebrengen aan de exploitatie van de databank of aan de producent van de databank. De gebruiker moet ook steeds de eventuele auteursrechten of andere rechten die op de stukken van de database rusten respecteren De beschermingsduur Met betrekking tot de duur van de bescherming moeten volgende regels in acht worden genomen: startpunt: de bescherming start vanaf het moment dat de fabricage van de databank voltooid is. eindpunt: de bescherming stopt 15 jaar beginnend van 1 januari in het jaar volgend op het jaar waarin de databank werd voltooid. verlenging: als men de database binnen 15 jaar publiek beschikbaar maakt dan wordt vanaf 1 januari van het jaar volgend op de publiekmaking een nieuwe periode van 15 jaar bescherming gegeven. De bescherming kan dus maximaal 31 jaar bedragen. substantiële wijziging: als men een database substantieel wijzigt en deze wijziging van een substantiële investering getuigt dan wordt de resulterende databank opnieuw volgens bovenstaande bepalingen beschermd. Het is aan de producent van de databank om te kunnen bewijzen waneer de fabricage voltooid was of wanneer er substantiële wijzigingen zijn gebeurd Enkele kenmerken van het sui generis-recht Het is een roerend recht wat wil zeggen dat het overgaat naar erfgenamen, volledig verkocht kan worden of er licenties mee mogen worden uitgegeven. Er is bij dit overgaan/verhuren van rechten volledige contractuele vrijheid. Aan dit recht kan, indien aan de voorwaarden is voldaan, nog extra bescherming worden toegevoegd. 4.2 De auteursrechtelijke bescherming van databanken Het beschermde voorwerp en de beschermingsvoorwaarden Een databank kan auteursrechtelijk beschermd worden indien de keuze van de stof of de rangschikking ervan van een intelectueele schepping van de auteur getuigt. Hierbij moet aan de zelfde originaliteitsvoorwaarde voldaan worden als in de auteurswet. Het is enkel de vorm van de databank die wordt beschermd en geensinds de inhoud of programma s voor de werking en fabricage. Indien bepaalde elementen, noodzakelijk voor de werking van de databank, van intellectuele inspanning van de auteur getuigen kunnen deze ook auteursrechtelijk worden beschermd. Ook zijn er geen formaliteiten nodig om de bescherming te verkrijgen. 19

20 4.2.2 De beschermde personen Men kan de regels beschreven in de auteurswet onverminderd toepassen om te bepalen welke personen de rechten krijgen op een databank. Hierop is evenwel één uitzondering die slaat op databanken gemaakt door werknemers en ambtenaren. Hier krijgt de werkgever automatisch de vermogensrechten voor databanken die in de niet-culturele sector worden gemaakt door werknemers in uitvoering van hun werk. Men kan dit contractueel, bijvoorbeeld in de arbeidsovereenkomst, anders bepalen De toegekende rechten De toegekende vermogens- en morele rechten zijn exact het zelfde zoals in de auteurswet. Hierbij moet opgemerkt worden dat on-line databanken onder het begrip dienstverlening vallen en er in dat geval geen uitputting van het recht van verspreiding plaatsvindt. De uitzonderingen op deze rechten zijn niet helemaal gelijk aan die van de auteursrechten. Er zijn verschillen: de reproductie voor privé-gebruik: enkel niet elektronische databanken mogen voor uitsluitende privé gebruik worden gereproduceerd. reproductie/mededeling in onderwijs of onderzoek: alle databanken mogen geheel of gedeeltelijk worden gereproduceerd/publiek medegedeeld voor onderwijs of onderzoek. openbare veiligheid of gerechtelijke procedure: voor doeleinden van openbare veiligheid of gerechtelijke procedures mogen databanken worden geraadpleegd zonder toestemming van de producent. De andere uitzonderingen zijn gelijk aan die van het auteursrecht. Ook hier zijn alle uitzonderingen dwingend en restrictief. Er kan dus niet contractueel van worden afgeweken en in geval van twijfel wordt in het voordeel van de rechthebbende beslist De toepassing van andere regels uit het auteursrecht Alle andere regels in het auteursrecht, zoals de duur, de auteurscontracten en de handhaving van het auteursrecht kunnen onverminderd worden toegepast op databanken. 5 Het octrooirecht Een octrooi en patent zijn het zelfde. Het is een tijdelijk (20 jaar) exclusief recht van exploitatie verleend voor iedere uitvinding die nieuw is, op uitvinderswerkzaamheid berust is en toepasbaar is in de nijverheid, door de overheid (Minister van economische zaken). Het verlenen en verkrijgen van een octrooi is een zeer technische aangelegenheid waarbij ook veel niet-juristen bij te pas komen. Iedereen kan voor gelijk welke uitvinding een octrooi aanvragen, dit wordt evenwel niet steeds afgeleverd. In België is het wel zo dat men altijd een octrooi verkrijgt, zij het dat dit waardeloos kan zijn. Onterecht denkt men dat een octrooi het eerste is dat een bedrijf aanvraagt indien men een uitvinding heeft gedaan. Dit is echter niet zo en er moet steeds een kosten-baten analyse worden uitgevoerd om te zien of men kiest voor geheimhouding of patentering. Volgende elementen spelen hierbij een prominente rol: kosten: het nemen van een octrooi is zeer duur, zeker als men dit in meerdere landen tegelijk doet. Ook moet men betalen voor de instandhouding van een octrooi. openbaarmaking uitvinding: men is verplicht alle aspecten van de uitvinding openbaar te maken indien men octrooieerd. winst: men kan octrooien verkopen of een licentiepolitiek voeren, men moet wel bekijken of men hiermee genoeg winst kan behalen. 20

21 levensduur van de uitvinding: een uitvinding die maar een paar maanden levensvatbaar is, is nutteloos om te octrooieren daar dit proces jaren kan duren. Als de uitvinding niet interessant is, omdat het bijvoorbeeld niet binnen het bedrijfsdomein ligt, en men het niet wil geheimhouden of octrooieren dan kan men deze best openbaar maken. Op die manier verhindert men dat een andere partij wel een octrooi neemt op de uitvinding. Als men toch overgaat tot patenteren dan moet men een goede strategie gelet op de kostprijs uitstippelen. Zo is de keuze van landen waarin men een patent neemt zeer belangrijk daar het bijna onmogelijk is een wereldwijd patent te nemen wegens de kostprijs. Octrooien zijn vooral een strategisch instrument waarmee men eigen investeringen beschermt of concurrenten de pas afsnijdt. In verband met het octrooirecht zin verschillende Europese en internationale richtlijnen geïmplementeerd. Een belangrijk verdrag was het PCT-verdrag of de Patent Cooperation Treaty die het internationaal aanvragen vergemakkelijkt. ook het Europees Octrooiverdrag met een centrale aanvragingsprocedure was zeer belangrijk. 5.1 De geldigheidsvoorwaarden van een octrooi Een octrooi moet over een uitvinding handelen. Dit begrip wordt, om uitsluiting te vermijden, niet gedefiniëerd in de wet, enkel omschreven als een technische oplossing voor een technisch probleem. Volgende bepalingen moet men in acht nemen om vast te stellen of het om een octrooieerbare uitvinding gaat: uitsluitingen: de uitvinding mag geen ontdekking zijn daar dit het tegenovergestelde is en al bestaat voor de menselijke interventie. Naast ontdekkingen mag de uitvinding ook geen natuurwetenschappelijke theorie, wiskundige methode, estetische vormgeving, methode voor het verrichten van geestelijke arbeid, computerprogramma of presentatie van gegevens zijn. Onder computerprogramma s worden hier alle programma s die geen deel uit maken van een praktische oplossing bedoelt. Ook uitgesloten zijn planten- en dierenrassen, werkwijzen van biologische aard voor het voortbrengen van planten en dieren, uitvindingen die strijdig zijn met commerciële exploitatie en goede zeden, werkwijzen voor klonen of mishandeling. nieuwheid: de uitvinding moet nieuw zijn, dit wil zeggen dat hij nog geen deel mag uitmaken van de stand van de techniek voor de indieningsdatum. De stand van de techniek betreft alle openbare kennis ongeacht door wie of wanneer deze publiek werd gemaakt. Het is dus uiterst belangrijk de uitvinding voor de indieningsdatum van het octrooi bekent te maken (zelfs geen lezing voor een slapend publiek). Ook niet gepubliceerde octrooiaanvragen maken deel uit van de stand van de techniek. Er wordt geen rekening gehouden met misbruik (openbaar door bedrijfsspionnage, ongeoorloofde tentoonstelling door een derde,...). Het is wel zo dat een uitvinder binnen de zes maanden na openbaarmaking van de uitvinding het misbruik kan melden en alsnog een geldig octrooi verkrijgen. uitvinderswerkzaamheid: een uitvinding getuigd van uitvinderswerkzaamheid als de uitvinding niet op voordehandliggende wijze voortvloed uit de stand van de techniek. De stand van de techniek moet hier anders opgevat worden dan in bovenstaand puntje daar ongepubliceerde octrooiaanvragen hier niet in de stand van de techniek worden opgenomen. Of een uitvinding hieraan voldoet wordt door een expert beslist door te kijken of hij door simpel handelen niet tot de zelfde voor de hand liggende uitvinding komt. Het is met andere woorden vereist om een inventieve stap te verrichten. toepasbaar in de nijverheid: een uitvinding moet toepasbaar/produceerbaar zijn op gebied van de nijverheid. Daardoor kunnen bijvoorbeeld medicijnen meerdere octrooien verkrijgen omdat zij voor verschillende gebieden toepasbaar zijn. 21

22 5.2 De formele vereisten voor een octrooi Er zijn verschillende stappen die moeten worden doorlopen bij het verkrijgen van een octrooi: aanvraag bij de de dienst voor de intellectuele eigendom (D.I.E.): ene octrooiaanvraag moet volgende documenten bevatten: Een verzoek tot verlening van het octrooi aan de minister een beschrijving van de uitvinding die zodanig duidelijk is dat een expert de uitvinding kan toepassen (anders kan het octrooi nietig worden verklaard). Éénofmeerconclusiesdiebesluitenwaarvoorbeschermingwordtgevraagd. Dezedienenzeerbeknopt te zijn en worden best door een specialist geschreven. Men doet dit best niet te klein want uitbreiding is niet mogelijk, inkrimping wel. tekeningen waarnaar de conclusies verwijzen een uittreksel bedoelt als technische informatie Elke octrooiaanvraag geeft aanleiding tot het betalen van een indieningstaks het indienen is ook het moment waarop de geldigheidsduur van het octrooi start en waarop de aanvraag in het Register der Uitvindingsoctrooien wordt vermeldt. Indien men zich bij de octrooiaanvraag wil beroepen op het in het Verdrag van Parijs gestelde voorrangsrecht moet bij de aanvraag ook een afschrift van de eerdere aanvraag en een verzoekschrift voor voorrang gevoegd worden. Het recht van voorang geldt indien de aanvrager zelf in een ander land de nieuwheid van zijn uitvinding heeft weggenomen door het octrooieren ervan. Men heeft vanaf de eerste octrooiaanvraag twaalf maanden de tijd om het octrooi in andere landen aan te vragen. Indien deze periode gedaan is wordt het octrooi stand van de techniek. opstellen van het verslag van nieuwheidsonderzoek en schriftelijke opinie: het Europees Octrooi Bureau (EOB) onderzoekt in hoeverre een uitvinding nieuw is en hoe hoog de graad van uitvinderswerkzaamheid is. Dit wordt gedaan door specialisten ter zake en de resultaten worden in een schriftelijke opinie, die publiek gemaakt moet worden, meegedeeld. Bij een negatief advies is het aangeraden de procedure stop te zetten. In België is het echter mogelijk om een octrooi te verkrijgen met negatief advies. Indienmendanechtereenzaakaanspantwegensinbreukishetaanderechteromtebeslissenofhetoctrooi geldig is of niet, meestal zal deze bij een negatieve opinie oordelen in het voordeel van de beklaagde. het ministrieel besluit: de minister van economische zaken gaat uiteindelijk over tot het toekennen van het octrooi en het octrooi wordt publiek gemaakt. 5.3 De eigenaar van een octrooi Het is mogelijk om als zelfstandige uitvinder een octrooi aan te vragen. Dit wordt echter zeer weinig gedaan gezien de grote kost die hiermee gepaard gaat. Een meer gekozen optie is om de uitvinding te verkopen aan een derde en met deze derde een geheimsovereenkomst te sluiten. Op deze manier kan deze derde een octrooi aanvragen. Als men spreekt over werknemer-werkgever situtaties moet alles contractueel geregeld worden wegens onenigheid tussen vakbonden en werkgeversorganisaties. Indien er geen regeling in de arbeidsovereenkomst staat moeten we het volgende onderscheiden: dienstuitvoeringen: dit zijn uitvindingen gemaakt binnen het uitvoeren van de arbeidsovereenkomst. Het octrooi komt toe aan de werkgever. vrije uitvindingen: dit zijn uitvindingen die volledige los staan van de werknemer zijn werk en het octrooi komt dan ook toe aan de werknemer 22

23 onafhankelijke uitvindingen: dit zijn uitvindingen die de werknemer door de band met zijn werk heeft gerealiseerd (bijvoorbeeld door werkervaring, gebruik van bedrijfsmachines,...). Hiervoor is geen eenduidige oplossing en er is veelal een vergoeding ter bescherming van de werkgever. Verder is het belangrijk te weten dat de eerste die een octrooi aanvraagt voor de zelfde uitvinding er recht op heeft. Als men een octrooi heeft wordt verwacht dat men dit recht gebruikt. In het geval van meerdere uitvinders is men een mede-uitvinder als men een substantiële bijdrage leverde. Het aandeel van alle uitvinders wordt dan geacht gelijk te zijn. Men kan bij een onterechte aanvraag binnen de twee jaar het octrooi opeisen, na die twee jaar kan men enkel nog de nietigverklaring van het octrooi eisen. 5.4 De rechten en plichten van een octrooihouder De rechten van een octrooihouder Een octrooi is een tijdelijk en exclusief recht tot exploitatie en is dus een monopolierecht. Daarom wordt dit beperkt in de tijd. Een octrooi wordt voor 20 jaar verleend, voor geneesmiddelen kan dit 25 jaar zijn wegens de lange procedure (testen). Men kan enkel optreden tegen inbreuken vanaf het moment dat het octrooi verleend is, maar dit gaat wel met terugwerkende kracht tot aan de aanvraagprocedure. De houder van het octrooi kan optreden tegen namaak en het verbieden. Volgende kan hij verbieden: een voortbrengsel waarop het octrooi betrekking heeft de maken, verkopen of gebruiken. een werkwijze toepassen die verboden is te doen zonder toestemming een voortbrengsel dat rechtstreeks verkregen is volgens de werkwijze waarop het octrooi betrekking heeft te verkopen/gebruiken. middelen betreffende een bestanddeel van de uitvinding te verkopen als deze voor de geoctrooieerde toepassing bestemd zijn. Er gelden ene paar uitzonderingen op deze rechten. Zo is het toegestaan om deze toepassingen wel te gebruiken in een privé omgeving voor niet commerciële doeleinden of voor wetenschappelijk onderzoek om de stand van de techniek voort te brengen. Men kan ook niet optreden tegen communautaire uitputting. Er geldt ook een recht van voorgebruik. Stel dat uitvinder a een uitvinding doet en deze beschermd door geheimhouding. Als uitvinder b een tijd later dezelfde uitvinding doet en deze octrooieerd kan deze uitvinder b dat octrooi niet tegen a gebruiken indien hij kan bewijzen dat hij de eerste was. Daarom houden veel bedrijven een uitvindersboek bij waarin het hele uitvindersproces staat geschreven met data erbij De plichten van een octrooihouder Allereerst moet een octrooihouder vanaf het derde jaar jaartaksen betalen, deze worden steeds duurder. Als men in meerdere landen een octrooi heeft kan dit zeer duur worden. Men is verplicht de uitvinding binnen het octrooi binnen de vier jaar de exploiteren. Als sanctie kan hiervoor kan het ontrooi via een dwanglicentie onteigend worden en iemand anders kan dan de exploitatie doen. De voorwaarden voor het starten van een procedure tot dwanglicentie zijn de volgende: Het octrooi is vier jaar na de aanvrag of drie jaar na verlening niet gebruikt er is niet genoeg exploitatie door invoer of fabricage er is geen geldige reden voor het niet exploiteren de vergoeding gaat naar de octrooihouder 23

24 Indien een octrooi betrekking heeft tot een machine waarmee producten worden gemaakt maar die niet zelf wordt gemaakt kan geen dwanglicentie worden geëiste want het octrooi wordt dan gebruikt. In uitzonderlijke gevallen kan de koning, in overleg met de ministerraad, voor de volksgezondheid een dwanglicentie toestaan. Anders verloopt de procedure voor het verkrijgen van een dwanglicentie als volgt: Er wordt een aanvraag gestuurd naar de minister van economische zaken. De aanvrager moet bewijzen dat de wettelijke voorwaarden vervuld zijn, hij tevergeefs een licentie vroeg aan de eigenaar en dat hij over de middelen beschikt om het octrooi te gebruiken. De comissie voor dwanglicenties tracht beide partijen te verzoenen en indien dit niet lukt wordt een advies tegenover de minister uitgesproken. De minister beslist wat er uiteindelijk gebeurt. Deze dwanglicenties zijn niet exclusief en niet kosteloos. Dit wil zeggen dat de octrooihouder zelf ook nog kan exploiteren of licenties uitgeven, ook moet de eigenaar van de dwanglicentie een vergoeding aan de octrooihouder betalen. Er zijn twee mogelijkheden waarop een dwanglicentie kan worden ingetrokken: 1. verzoek octrooihouder: deze kan verzoeken de licentie in te trekken indien blijkt dat de licentiehouder zijn verplichtingen niet nakomt of ongeoorloofde handelingen stelt. 2. verzoek van elke belanghebbende: elke belanghebbende kan verzoeken de licentie in te trekken als de licentiehouder niet overgaat tot een wezenlijke en doorlopende fabricage in eigen land. 5.5 Overdracht en licentie van een octrooi De overdracht van een octrooi moet schriftelijk gebeuren. Dit moet megedeeld worden aan de dienst intellectueel eigendom. Alsook het geven van een licentie moet schriftelijk gebeuren en gemeld worden aan de D.I.E. Men kan zowel exclusieve als niet-exclusieve licenties verlenen en dit zowel voor een deel van het grondgebied of voor het gehele land. 5.6 Einde van het octrooirecht Een octrooi is geldig voor twintig jaar vanaf de aanvraagdatum. Voor pharmaceutische middelen wordt deze periode soms tot 25 jaar verlengt wegens de zeer lange testprocedures voor medicijnen. Een octrooi kan worden ingetrokken wegens het niet betalen van instandhoudingstaksen. Als dit gebeurt kan men echter binnen de twee maanden na de respijtperiode (6 maanden na 1 maand te laat betalen) een procedure voor herstel van het octrooi indienen. In volgende gevallen kan een octrooi nietig worden verklaard: Er is niet voldaan aan de beschermingsvoorwaarden. De beschrijving van de uitvinding is onbegrijpelijk, zelfs een deskundige begrijpt het niet. Het octrooi is ten onrechte aangevraagd. Het onderwerp van het octrooi wordt niet gedekt door de inhoud van de aanvraag. Indien deze voorwaarden slechts voor een deel van het octrooi gelden worden enkel de conclusies verengd. Enkel de rechtbanken van koophandel aan het Hof van Beroep kunnen nietigheid uitspreken. 5.7 Internationale aspecten van een octrooi In ieder land waar men bescherming wil moet een octrooi worden aangevraagd waardoor men in ieder land een nationaal octrooi verkrijgt. In de praktijk gebeurt dit vanwege de ondraaglijke kosten nooit. Er zijn 2 verdragen opgesteld die dit moeten vereenvoudigen. 24

25 5.7.1 Het verdrag van Washington of het PCT-verdrag (Patent Cooperation Treaty) Dit vedrag zorgt voor een centralisatie van de aanvraag waardoor men met één aanvraag een octrooi in verschillende landen kan verkrijgen. Men dient gewoon aan te teven in welke landen men een octrooi wenst. De WIPO/OMPI organisatie start dan de nationale procedure in de gekozen landen en verzorgt het nieuwheidsonderzoek. Uiteindelijk verkrijgt men in elk van de landen een nationaal octrooi, zei het met veel minder administratieve rompslomp en veel goedkoper Het verdrag van München of het Europees octrooiverdrag (EOV) Dit verdrag zorgt voor een centralisatie van de aanvraag en een centrale verlening op Europees vlak, dit is ruimer dan de Europese Unie. Men dient hierbij één Europese aanvraag voor een Europees octrooi in. Deze aanvraag wordt getoetst aan de beschermingsvoorwaarden en dan kan men kiezen in welke landen men het octrooi wil laten gelden. In het Europees octrooibureau (EOB) start men dan het nieuwheidsonderzoek. Ook bekijkt men in welke landen de voorwaarden vervult zijn, daar de wetgeving in elk land anders is. Op basis daarvan kan men ook na de uitgifte van het Europees octrooi nog een nietigverklaring per land uitspreken (bijvoorbeeld als het EOB iets niet had gezien). Iedere partij kan tot negen maanden na de verlening optreden tegen het octrooi, men zit dan in de instabiele fase. Pas na deze negen maanden is het Europees octrooi definitief. 5.8 Praktijkvoorbeeld In de praktijk worden vaak volgende stappen na elkaar uitgevoerd: 1. Er wordt een nationale aanvraag in een goedkoop land uitgevoerd. 2. De periode van 12 maanden voorrangsrecht is nu gestart. 3. Op het einde van deze 12 maanden doet met een PCT aanvraag. Op deze manier heeft men nog een jaar de tijd om het product met bescherming verder te ontwikkelen. Als het product niet succesvol lijkt kan men de procedure hier ook zonder al te veel verlies stopzetten. 4. Achttien maanden later, dertig maanden na de eerste nationale aanvraag, kiest men de landen waarin men bescherming wil. De PCT-aanvraag wordt dan opgesplitst in een Europese aanvraag en een aanvraag in andere landen. 6 De bescherming van topografieën van halfgeleiderproducten Een halfgeleiderproduct of geïntegreerde schakeling is een plakje halfgeleidermateriaal met schakelingen op. Deze kunnen in geheugenchips of microprocessoren worden onderverdeeld. Hetgeen door de chipswet beschermd wordt is het driedimensionale patroon (schikking van de elektronische componenten) van de chip. Enkel het uiterlijk daarvan wordt beschermd. De productiewijze of inhoud van het patroon wordt niet beschermd en is verder onbelangrijk. Om de bescherming te verkrijgen zijn geen formaliteiten nodig maar er moeten wel twee voorwaarden vervult zijn: De topografie moet het resultaat zijn van de intellectuele inspanning van de maker De topografie mag niet algemeen bekend zijn in de chipsindustrie. Een nieuwe schakeling die bestaat uit een nieuwe aaneenschakeling van bekende schakelingen kan ook worden beschermd. 25

26 6.1 De beschermde personen Het is de maker van de topografie, dit is dus een fysiek persoon, die de rechten verkrijgt. Men gaat hierbij wel uit van het reciprociteitgs- of wederkerigheidsbeginsel. De maker moet daaroor een onderdaan van een Europese lidstaad zijn of er zijn gewone verblijfplaats hebben. Bij topografieën gemaakt in het kader van een arbeidsovereenkomst krijgt de opdrachtgever, indien deze een fysieke persoon is die voldoet aan het reciprociteitsbeginsel, de rechten. Als de opdrachtgever een rechtspersoon is met een daadwerkelijke industriële of commerciële vestiging in Europa krijgt deze ook de rechten. Het zelfde geldt voor topografieën gemaakt op bestelling, het is degene die bestelt die de rechten krijgt als hij aan de voorwaarden voldoet. Ook personen die een nog nooit elders geëxploiteerde topografie voor het eerst in de E.U. commercieel exploiteren en die een fysiek persoon die onderdaan is van een E.U. lidstaad of een rechtstpersoon met Europese commerciële of industriële vestiging is krijgt de rechten. Als laatste is het mogelijk om de bescherming uit te breiden door een internationale overeenkomst of door de beschikking van de Europese Raad. 6.2 De toegekende rechten De rechthebbende verkrijgt het exclusief en tijdelijk recht de topografie te reproduceren en commercieel te exploiteren. Deze begrippen moeten beiden zeer ruim worden geïnterpreteerd. De chipswet staat drie uitzonderingen op deze rechten toe: 1. reverse engineering: het is toegelaten de beschermde chips te bestuderen en analyseren voor onderzoek en onderwijs. Men mag op basis van de analyses een nieuwe topografie maken die een verbetering zal zijn van de oude. Deze nieuwe topografie wordt opnieuw beschermd indien deze aan de voorwaarden voldoet. Op deze manier wordt de verbetering van topografieën gestimuleerd. 2. first sale of communautaire uitputting 3. de innocent infringement-beperking: deze wordt ook wel de beperking betreffende de koper in goeder trouw genoemd. Als men bij de koop niet kon vermoeden dat de topografie juridisch beschermd werd dan mag men toch voortdoen met de commerci le exploitatie. Er dient dan wel een vergoeding betaald te worden aan de rechthebbende die gelijkwaardig is met wat hij normaal zou gekregen hebben. 6.3 De beschermingsduur De bescherming begint van zodra de eerste vastlegging plaatsvindt. Vanaf dan duurt de bescherming 15 jaar. Indien, waar ook ter wereld, binnen deze 15 jaar een eerste commerciële exploitatie plaatsvindt, dan gaat vanaf het moment van die exploitatie een beschermingstermijn van 10 jaar in. Op die manier kan een topografie voor een maximum van 25 jaar beschermd zijn. 26