Het socio-vitaal minimum. Update 2006

Transcriptie

1 Tim Goedemé Het socio-vitaal minimum. Update 2006 pagina 1/6 Het socio-vitaal minimum. Update 2006 Wat heeft een gezin nodig om rond te komen? Op deze vraag zullen we in dit artikel proberen een antwoord te geven. Als de sociale zekerheid tot doel heeft de financiële bestaanszekerheid van alle burgers te waarborgen wanneer zich bepaalde sociale risico s voordoen, dan wordt het belang van deze vraag meteen duidelijk. Hoe hoog moeten de minima zijn opdat niemand in een toestand van financiële bestaansonzekerheid leeft? Om een antwoord op deze vraag te formuleren, maken we gebruik van twee bestaansonzekerheidsnormen. De eerste norm is de armoederisiconorm van de Europese Unie, de tweede is een budgetnorm. We geven eerst een korte toelichting bij beide normen. Daarna maken we enkele bedenkingen bij de actualisering van deze normen en tot slot presenteren we de cijfers voor Op zoek naar een goede norm Wat is de beste manier om te bepalen wat een gezin nodig heeft om rond te komen? Om op deze vraag een antwoord te geven, moet eerst duidelijk zijn wat onder rondkomen wordt verstaan. Gaat het enkel om overleven? Of bedoelen we met rondkomen volgens de minimaal aanvaardbare levensstandaard kunnen leven? Het is duidelijk dat in het eerste geval een veel lager inkomen is vereist dan in het tweede: om te overleven heb je in België minder inkomen nodig dan om te kunnen leven volgens de minimaal aanvaardbare levensstandaard. In dit artikel gaan we enkel in op deze tweede betekenis van rondkomen. We veronderstellen dat in onze welvaartsstaat eerder de waarborging van een minimaal aanvaardbare levensstandaard dan de waarborging van overleving wordt nagestreefd. Hoe kan men dan best bepalen wat de minimaal aanvaardbare levensstandaard is? Dit kan op verschillende manieren gebeuren. Sociale minima Ten eerste zou men kunnen nagaan wat de wettelijke minima in de bijstand, de sociale zekerheid en het minimumloon zijn. Het probleem hierbij is dat deze niet enkel een weerspiegeling zijn van wat minimaal aanvaardbaar wordt geacht, maar ook van budgettaire en activeringsoverwegingen. De vraag is dus eerder of deze minima wel voldoende zijn om van te leven. Subjectieve normen Een tweede mogelijkheid om te bepalen wat de minimaal aanvaardbare levensstandaard is, bestaat uit het houden van een grootschalige enquête om aan iedereen of bepaalde groepen in de samenleving te vragen wat zij of hij het minimuminkomen acht dat nodig is om te leven volgens de minimaal aanvaardbare levensstandaard. Vervolgens kan men bijvoorbeeld het gemiddelde berekenen van wat men minimaal noodzakelijk acht en dit als norm hanteren. In dat geval spreken we van een subjectieve norm. Eén van de problemen bij deze bevragingen is dat de manier waarop men deze vraag stelt, een grote invloed heeft op het resultaat van wat men als minimaal noodzakelijk acht. De betrouwbaarheid van de norm is dus niet gegarandeerd. Een statistische norm Een andere relatieve norm is de armoederisicogrens die de Europese Unie gebruikt (de EU-norm ). Hierbij wordt eerst het totaal netto inkomen

2 Tim Goedemé Het socio-vitaal minimum. Update 2006 pagina 2/6 per huishouden berekend. Vervolgens wordt de equivalente grootte van het huishouden bepaald waarbij elk gezinslid een gewicht wordt toegekend. Dit gebeurt overeenkomstig volgende schaal: de eerste volwassene krijgt het gewicht 1,0 toegekend; alle andere gezinsleden van 14 jaar of ouder 0,5 en alle kinderen jonger dan 14 0,3. Wanneer men het totaal netto gezinsinkomen deelt door de equivalente gezinsgrootte, bekomt men het gestandaardiseerd netto inkomen per huishouden. Alle leden van eenzelfde gezin worden ditzelfde gestandaardiseerd inkomen toegekend. De armoederisicodrempel ligt op 60 procent van het mediaan gestandaardiseerd netto inkomen. Deze norm is goed om na te gaan hoe het aantal mensen in armoede in een land of regio evolueert, maar heeft als grote nadelen dat zijn precieze betekenis nogal onduidelijk is en de grens arbitrair door onderzoekers en politici wordt vastgelegd. Het is eerder een maat die helpt kijken naar de inkomensongelijkheid aan de onderkant van de inkomensverdeling, dan dat hij aangeeft wat een gezin nodig heeft om rond te komen. Omdat de EU-norm vaak wordt gehanteerd om het aantal personen in armoede in een bepaald land te berekenen, presenteren we verder deze drempel voor België. Een budgetnorm Een ander alternatief, de budgetnorm, is dan weer sterk op één van de gebieden waar de EU-norm in gebreke blijft: bij een budgetnorm kan men precies nagaan wat de betekenis ervan is. Dit komt doordat men bij de berekening van een budgetnorm start van een concrete korf van goederen en diensten die men (minimaal) noodzakelijk acht om een menswaardig bestaan te leiden. Deze korf houdt rekening met de gezinssamenstelling en kan op verschillende manieren worden bepaald. Bij de budgetnorm die verder wordt aangehaald, werden twee selectiecriteria voor de samenstelling van de korf gehanteerd. In eerste instantie werden alle goederen en diensten opgenomen die driekwart van de bevolking bezit. Daarnaast werden eveneens alle goederen en diensten opgenomen die tweederde van de bevolking noodzakelijk acht. Onderzoekers kunnen dan naar eigen inzicht nog items toevoegen of verwijderen. Zo werd bij de norm die verder wordt gepresenteerd aan kledingsexperts gevraagd hoe lang verschillende kledingstukken gebruikt kunnen worden en lichtte men zich bij diëtisten in over de minimale hoeveelheid calorieën die nodig zijn om gezond te leven. Van deze goederen en diensten kunnen zoveel items worden weggelaten tot men een korf heeft met exact het aantal items dat men noodzakelijk acht om rond te komen. Eens de korf van goederen en diensten bepaald, kan men uitrekenen hoeveel men nodig heeft om deze korf van goederen en diensten te kopen. Dit is de budgetnorm. Ook aan deze norm zijn enkele belangrijke nadelen verbonden: de samengestelde budgetten zijn enkel geldig voor de onderzochte gezinstypes en zijn dus niet veralgemeenbaar naar andere gezinstypes, bovendien kan de mix van inbreng van experts, onderzoekers en publieke opinie nogal arbitrair zijn. Een laatste nadeel is dat de samenstelling van de korf van goederen en diensten soms aanzienlijk afwijkt van de uitgavenpatronen van echte gezinnen.

3 Tim Goedemé Het socio-vitaal minimum. Update 2006 pagina 3/6 Armoedenormen actualiseren De keuze van de ideale norm is één zaak, de geschikte gegevens ter beschikking hebben om de hoogte van de norm te bepalen een andere. Zo dateren de laatste betrouwbare inkomensgegevens voor de berekening van de EU-norm van Voor de budgetnorm moeten we teruggaan tot gegevens van Toch zouden we graag een idee hebben van wat een gezin vandaag nodig heeft om rond te komen. Daarom zullen we de EU-norm en de budgetnorm zo goed als het kan actualiseren. De EU-norm De EU-norm is gelijk aan 60 procent van het mediaan gestandaardiseerd netto inkomen. Bij een ideale actualisering zouden we moeten weten hoe het mediaan gestandaardiseerd netto inkomen in de periode geëvolueerd is. Omdat hiervoor nieuwe enquêtegegevens nodig zijn (die voorlopig nog niet beschikbaar zijn), zouden we een indicator kunnen zoeken van de evolutie van het mediaan gestandaardiseerd netto inkomen. Zo zouden we de evolutie van de nettolonen of de evolutie van het gemiddeld netto gezinsinkomen in België als indicator kunnen gebruiken. Het probleem bij de loonevolutie als indicator is dat de lonen niet enkel stijgen, maar ook dat steeds meer gezinnen twee inkomens hebben. Bovendien wordt de evolutie van de inkomens van zelfstandigen hierbij volledig buiten beschouwing gelaten. Bij beide indicatoren rijst ook het probleem van de beschikbaarheid: zowel de inkomensevolutie als de loonevolutie zijn niet onmiddellijk beschikbaar. Daarom keren we ons tot een minder geschikte indicator: de prijsevolutie. Hierbij wordt de EUnorm voor 2003 uitgedrukt in prijzen van mei Met andere woorden laten we het mediaan gestandaardiseerd netto inkomen even snel stijgen als de prijzen en houden we zo de koopkracht constant. Het resulterende bedrag is daarom eerder een weerspiegeling van de hoogte van de EU-norm in 2003, dan van de EUnorm in 2006: het verband tussen de evolutie van de prijzen en het gestandaardiseerd netto inkomen in de periode is voorlopig nog onbekend i. De budgetnorm Een actualisering van de budgetnorm aan de hand van de prijsevolutie ligt veel meer voor de hand: op deze manier weten we welk bedrag men nodig heeft om dezelfde korf van goederen en diensten aan te kopen als in Bij eenvoudige actualisering van de budgetnorm aan de hand van de stijging van de gemiddelde consumptieprijsindex moet men een belangrijke bedenking in het achterhoofd houden: niet alle prijzen stijgen even snel. Dit is problematisch omdat bij de berekening van de consumptieprijsindex wordt rekening gehouden met het consumptiepatroon van een gemiddeld gezin. Een gemiddeld gezin consumeert echter meer en deels andere producten dan deze opgenomen in de korf van goederen en diensten voor de berekening van de budgetnorm. Een tweede probleem bij de actualisering van de budgetnorm is dat de korf van goederen en diensten ongewijzigd blijft. Met andere woorden gaan we ervan uit dat de korf van goederen en diensten die men nodig heeft om menswaardig te leven, tegenover 1996 ongewijzigd is gebleven. Hoewel het een relatief korte periode betreft, gaat deze veronderstelling niet volledig op. Zo werd bijvoorbeeld sinds 1 januari 2002

4 Tim Goedemé Het socio-vitaal minimum. Update 2006 pagina 4/6 het kijk- en luistergeld in Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest afgeschaft ii. Twee belangrijke selectiecriteria voor de samenstelling van de korf van goederen en diensten waren dat ofwel driekwart van de bevolking een bepaald item bezit, ofwel tweederde van de bevolking het item noodzakelijk acht. De kans is reëel dat tien jaar later driekwart van de Belgische bevolking bepaalde items bezit die in 1996 nog niet zo ruim verspreid waren, of dat nu sommige items door tweederde van de bevolking noodzakelijk worden geacht in tegenstelling tot in Evengoed kan het zijn dat sommige goederen en diensten nu niet meer zo ruim verspreid zijn of noodzakelijk worden geacht als in Het socio-vitaal minimum anno 2006 Met de voorgaande bedenkingen en beperkingen in het achterhoofd, stellen we hierna de concrete bedragen van de twee normen voor. De EU-norm geven we weer voor vier gezinstypes: alleenstaanden, een koppel zonder kinderen, een koppel met twee kinderen en een ouder met twee kinderen (alle kinderen zijn jonger dan 14 jaar). De budgetnorm wordt gepresenteerd voor drie specifieke gezinstypes: een alleenstaande bejaarde, een ouder met twee kinderen en een koppel met twee kinderen. Telkens wordt het onderscheid gemaakt tussen huur in de sociale sector en huur in de private sector. De categorie geen huur geeft niet de situatie voor een eigenaar weer en dient louter om de gerekende huurkost te kunnen berekenen. De hier gepresenteerde budgetnorm geldt voor gezinnen met een meisje van 4 jaar en een jongen van 10 jaar. Andere veronderstellingen zijn: Regelmatige kinderopvang is niet nodig Alle personen (ook de bejaarde vrouw) zijn gezond en valide Alle gezinnen wonen in de stad Antwerpen De gezinnen met kinderen wonen in een oude eengezinswoning in aaneengesloten bebouwing, de alleenstaande bejaarde woont in een modern appartement Alle gezinnen zijn huurders Niemand heeft een auto iii Ter vergelijking: sinds 1 augustus 2005 bedraagt het leefloon voor een samenwonende 417, voor een alleenstaande 626 en een alleenstaande ouder met kinderen ten laste 834 per maand.

5 Tim Goedemé Het socio-vitaal minimum. Update 2006 pagina 5/6 Tabel 1: geactualiseerde EU-norm in prijzen van mei 2006 (bedragen per maand in euro) 2006 Alleenstaande 831 Koppel zonder kinderen Koppel met twee kinderen Eénouder met twee kinderen Indexering van de EU-norm in 2003 op basis van de gemiddelde consumptieprijsindex Bron: berekeningen op basis van Eurostat (on line statistieken), Besluit De vraag naar wat een gezin nodig heeft om rond te komen is een bijzonder belangrijke en nuttige vraag, maar ze is zeer moeilijk goed te beantwoorden. Elke discussie moet starten met de zoektocht naar wat onder rondkomen moet worden verstaan. Doorheen de tijd werden verschillende normen ontwikkeld, met uiteenlopende eigenschappen en kwaliteiten. Wellicht is de budgetnorm de meest aangewezen norm om te bepalen wat een gezin nodig heeft om rond te komen, maar de constructie van Tabel 2: geactualiseerde budgetnorm in prijzen van mei 2006 (bedragen per maand in euro) 2006 Alleenstaande bejaarde *** sociale sector 688 *** private sector 804 *** geen huur 562 Eénouder met 2 kinderen *** sociale sector *** private sector *** geen huur Koppel met twee kinderen *** sociale sector *** private sector *** geen huur Bron: berekeningen op basis van Van den Bosch (1997), Wat heeft een gezin nodig om rond te komen?, Antwerpen: Centrum voor Sociaal beleid, oktober 1997 een betrouwbare budgetnorm is moeilijk en bij de actualisering ervan moeten heel wat bedenkingen in acht worden genomen. Ter vergelijking presenteerden we ook de EU-norm, waarvan de geactualiseerde bedragen doorgaans iets hoger liggen. De verschillende bedragen en vele bedenkingen maken alvast twee zaken duidelijk. Ten eerste is er aanzienlijke ruimte voor verbetering van de huidige actualiseringsmethode. Ten tweede moeten de verschillende grensbedragen met de nodige nuances geïnterpreteerd en gebruikt worden. Bibliografie Deleeck, H., (2001), De architectuur van de welvaartsstaat opnieuw bekeken, Leuven / Leusden: Acco, 482p. Eurostat (2005), Structural Indicators. Social Cohesion, ( ) Van den Bosch, K. (1997), Wat heeft een gezin nodig om rond te komen? Budgetnormen voor drie type-gezinnen, Antwerpen: Centrum voor Sociaal Beleid, oktober 1997, ( ), 28p. Van den Bosch, K. (1999a), Identifying the Poor, Using Subjective and Consensual Measures, Academisch proefschrift, Antwerpen: Universiteit Antwerpen, 672p.

6 Tim Goedemé Het socio-vitaal minimum. Update 2006 pagina 6/6 Van den Bosch, K. (1999b), De meting van armoede, op basis van subjectieve en consensuele maatstaven, Antwerpen: Centrum voor Sociaal Beleid, december 1999, ( ), 23p. Vranken (2005), Expertbijdragen omtrent het thema menswaardig inkomen, POD Maatschappelijke Integratie, ( ), 15p. Noten: i In de periode steeg het mediaan gestandaardiseerd inkomen jaarlijks sneller dan de gemiddelde consumptieprijsindex, uitgezonderd in Het is niet duidelijk in welke mate de stijging van het mediaan gestandardiseerd inkomen te wijten is aan effecten eigen aan inkomensmeting op basis van enquêtes. De koopkracht van de armoedegrens op basis van de inkomensgegevens van 2003 (SILC 2004), ligt onder de koopkracht van de armoedegrens op basis van de inkomensgegevens van 2000 (ECHP 2001). De oorzaak hiervan is wellicht eerder te wijten aan de veranderde onderzoeksmethode dan aan een reële daling van het mediaan gestandaardiseerd netto inkomen. ii Het kijk-en luistergeld bedroeg in november BEF (15 euro) per maand. Omgerekend betekent dit een geïndexeerd bedrag van 18 euro in mei Dit bedrag zou dus van de bovenstaande bedragen van het minimumbudget voor mei 2006 kunnen worden afgetrokken. Ik heb dit niet gedaan omdat er wellicht andere posten met extra uitgaven zijn die dan weer niet werden opgenomen in de berekening. iii Voor de precieze samenstelling van wat er in het minimumbudget is ingerekend, verwijs ik naar het CSB-bericht van Karel Van den Bosch van oktober 1997.